Koers Oostzee

Bij Hollandia zijn ook verschenen:

Tania Aebi, Solo *

Eerde Beulakker, Naar koude kusten

Henk Bezemer, Vier zomers zeilen

Erskine Childers, Het raadsel van de Wadden

Olav Cox, Ritme van de oceaan

Laura Dekker, Een meisje, een droom

Joshua van Eijndhoven, Op reis met de Hope

Wilbert van Haneghem, Schipbreuk in het paradijs

Jean Heylbroeck, De wereld is rond

Jean Heylbroeck, Terra incognita *

Robin Knox-Johnston, Alleen op de wereldzeeën

Janneke Kuysters & Wietze van der Laan, Nieuwsgierigheid als kompas

Femke Lobach, Overal horizon

Wieke van Oordt, Vrouwen kunnen niet zeilen

Vivian Oskam, Blijven drijven

Ben Rutte, Dat nemen ze je nooit meer af

Michiel van Straten, Onzeker op zee *

Nicholas Tomalin & Ron Hall, De wonderbaarlijke laatste reis van Donald Crowhurst *

Werner Toonk, Karma van staal

Hans Vandersmissen, Rond de Friese Zee

* alleen als e-book verkrijgbaar

CLEMENS KOK

Koers Oostzee

VERSLAG VAN 5 SEIZOENEN SLOW SAILING

Hollandia 2023

© 2023 Clemens Kok

© 2023 Uitgeverij Hollandia, Haarlem

(e-mail: info@gottmer.nl)

Uitgeverij Hollandia maakt deel uit

van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Omslagontwerp: Fier Media

Omslagbeeld en foto’s: Clemens Kok

Vormgeving binnenwerk: Studio Nico Swanink

Cartografie: Earik Wiersma

ISBN 978 90 641 0783 2

ISBN 978 90 641 0784 9 (e-book)

NUR 484

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

hollandia-boeken.nl

Ter gedachtenis aan Meindert, Ko en Janny, maar ook voor de nieuwe generatie: Isis, Floris, Vito, Alba, Fieke, Koen en het meisje in aantocht.

Voor Gae

Ben ik aan zee,

Hoor ik het dennenbos.

Ben ik in het dennenbos,

Hoor ik de zee.

Maar luisterend aan een schelp, hoor ik ze alletwee.

– CHARLOTTE MUTSAERS

Voor Nella

‘Door van huis te gaan, kom je erachter wat je achterlaat en waar je naartoe wilt.’

– BLØF

Inleiding

Iedere zomer trekt een lange stoet Nederlandse jachten als een soort vogeltrek langs de Duitse Waddeneilanden richting Oostzee voor een rondje Funen, Seeland of de Zweedse scheren. Niet echt ver van huis, maar toch een heel eind varen in een zomervakantie van pakweg een maand, want je wilt ook weer op tijd thuis of op je werk zijn of je kinderen naar school laten gaan. Zeezeiler en reisauteur Clemens Kok had hetzelfde probleem en vond er een passende oplossing voor, namelijk zijn boot laten overwinteren in de Oostzee. Maar liefst vijf jaar lang, op vier verschillende plekken. In Koers Oostzee vaart hij via bekende en meer obscure routes oostwaarts. Routes die menige zeiler ook zou willen volgen en die misschien als voorbeeld kunnen dienen voor een eigen vaartocht als oostvaarder. De schrijver neemt uitgebreid de tijd om het Duitse wad te beschrijven, omdat vakantiezeilers daar vaak doorvaren om maar zo snel mogelijk naar de Oostzee te komen. Dit prachtige vaargebied is daarom nog vaak onderbelicht gebleven.

In beknopte versie verscheen een aantal van deze verhalen in de Waterkampioen, Deining en Zeilen. Clemens’ literaire zeilreis voert langs de Duitse Waddeneilanden, de Halligen, de Eider en het Noord-Oostzeekanaal, langs de Deense eilanden Lolland, Falster en Seeland tot Kopenhagen. Na een winterberging bij het eiland Fehmarn vaart hij via de Lübeckerbocht en de Noord-Duitse Hanzekust van Mecklenburg en Voor-Pommeren naar het eilandenrijk Rügen. Daarna volgt de oversteek naar Bornholm, het Zuid-Zweedse Skåne en overwintering in Karlskrona. Het jaar erna noordwaarts via Utklippan, Kalmar en de scherenkust tot nabij Stockholm, met de volgende winterstop in Nävekvarn. Daarna gaan de trossen los voor de doorvaart van het Götakanaal, via Göteborg tot de scheren van Marstrand. Na de oversteek van het Kattegat via het eiland Læsø bereikt hij de Limfjord, met een winterplek in Aalborg. In het voorjaar zeilt hij nog een rondje Limfjord, daarna volgt de thuisreis via de Kleine Belt en het Duitse oostelijke wad.

De schrijver heeft zijn tocht van vijf vaarseizoenen chronologisch ingedeeld. Elk hoofdstuk beschrijft de vaartocht en de bestemmingen onderweg en besluit met praktische tips: vaaromstandigheden, haveninformatie en nautische en toeristische aanraders. In het eerste hoofdstuk vindt de beginnende wadvaarder een aantal nuttige handreikingen, maar ook belangrijke verbindingen als het Noord-Oostzeekanaal en het Götakanaal worden in dit boek apart beschreven. De knooppunten op de kaarten A t/m L in dit boek sluiten aan bij de verschillende hoofdstukken.

Koers Oostzee is de ontdekkingstocht van zeilschrijver Clemens Kok, waarin hij de Duitse en Scandinavische kusten leert kennen en bovenal leert waarderen en dit reisboek vormt een perfecte aanvulling op de praktische Hollandia-vaarwijzer van dit gebied. Een vaartocht vol oude en recente geschiedenis, cultuur en persoonlijke ontmoetingen. Volg Clemens in dit vaargebied zonder weerga, badend in het noordelijke licht.

Voorwoord

Als fervent zeiler naar Het Kanaal en verder zuidelijk de Biskaje in heb ik de Wadden en de Oostzee gedurende vijfentwintig zeiljaren zo goed als links laten liggen. Ik zocht mijn uitdaging zuidwaarts, op de Oostzee of het wad had ik niet zoveel te zoeken, meende ik. Maar tijden veranderen en vooroordelen ook. In mijn hoofd was de Oostzee een tikkeltje saai en niet spannend genoeg, te weinig zee. Filezeilen langs suffe haventjes, vreesde ik, zonder bruisende Britse pubs, Franse joie de vivre of Spaanse ria’s met pittoreske vissershaventjes. Maar inzichten moeten groeien, wijsheid komt soms na gerijpte zeilersjaren. En ik had de geheimen van het noorden nog niet ontdekt.

In dit boek zeil ik via de Waddenzee en de Duitse en Scandinavische vaarwateren oost- en noordwaarts. Een hernieuwde kennismaking die heel goed uitvalt, een openbaring zelfs. Op het noordelijke landschap kun je op slag verliefd worden en hoe langer ik er rondzeilde, des te meer ik begreep waarom een groeiend aantal Nederlandse zeilers daarheen vaart. Steeds weer opnieuw, als door een magneet aangetrokken. Een van de prettigste dingen van het varen in de Oostzee is het ontbreken van getij – er staan nergens krachtige stromingen, alleen in smallere doorvaarten kan door windstuwing stroming ontstaan. Verder is er de uitgestrekte natuur, de ruimte en stilte, het heldere licht, de magische nachten, de veelheid aan eilanden, havens en beschutte ankerplaatsen en de rijke cultuur. De Duitse noordkust met zijn Hanzesteden, het sublieme zeil- en natuurgebied Rügen en het eilandenrijk Denemarken met 7300 kilometer kustlijn en 406 eilanden vormen een vaarwater met overzichtelijke afstanden en bijna altijd wel een landtong of eiland aan de horizon. Voor Zweden met maar liefst 220.000 eilanden geldt precies hetzelfde, maar dan nog met de mogelijkheid om langs de oogverblindend mooie scherenkusten in beschut vaarwater te zeilen, om nog maar niet te spreken over het achtste wereldwonder het Götakanaal. Ik begrijp waarom we in Nederland zo weinig Deense of Zweedse zeilers zien. Waarom zouden ze? Het mooiste vaargebied ter wereld ligt voor hun voordeur. Ik heb het nu ook ontdekt. Een late bekeerling, maar beter laat dan nooit.

Met voorbeelden als oldschool zeilschrijvers als H.W. Tilman, Moitessier, Tristan Jones, Maurice Griffiths, de Smeetons, maar ook Nederlandse tegenhangers als Claes en Welmoed Honig, Ben Hoekendijk, Herman Jansen, Hans Vandersmissen en Eerde Beulakker had ik zelf ook schrijfaspiraties. Naast een aantal reisboeken schreef ik de Vaarwijzers Het Kanaal en de Golf van Biskaje (de laatste niet in herdruk), nadat ik jarenlang elke uithoek en getijrivier in dat vaargebied uitgekamd had. Ik publiceerde een hele reeks artikelen voor zeiltijdschriften in binnen- en buitenland en vertaalde zo’n twintig zeilromans. Tijdens de afgelopen drie decennia bezat ik zeven verschillende zeiljachten en bezeilde de Europese kusten, met een rondje Caraïben als kers op de taart. Niet op eigen kiel maar als reisjournalist voer ik mee op de Europa naar Antarctica, South Georgia, Tristan da Cunha, St. Helena en Ascension. Op andere charterjachten voer ik rond in de Galapagos-archipel, de Kaapverdische Eilanden, Malta, de Hebriden en de Orkneys. De afgelopen vijf jaar was ik bezig met mijn laatste zeiltrip naar de Oostzee. Via diverse zwerfligplekken waar ik de boot liet overwinteren, zeilde ik elke zomer gedurende twee maanden een traject verder, een tactiek die me zeer goed bevalt en waar ik in de toekomst een vervolg aan wil geven.

De boot waarmee ik naar de Oostzee voer, is een bijna klassiek zeiljachtje, een Engelse Westerley Centaur uit 1974, een kimkieler van acht meter – overal het kleinste bootje met de laagste mast, maar het voldeed aan mijn behoeften. Dit was mijn voorlaatste zeilboot met de naam Rosalie, inmiddels opgevolgd door een gloednieuwe Noordkaper 31C.

Met dit boek hoop ik menig aspirant-Oostzee- of -waddenzeiler te inspireren mijn trage kielzog te volgen. Ik heb mijn best gedaan om een gemakkelijk navolgbare reis te beschrijven, met daarbij een veelheid aan achtergrondinformatie, vaartips, historie en natuur, tips voor uitstapjes en stedentrips, anekdotes, enzovoort. Ik zeilde voornamelijk in de zomermaanden, bij behaaglijke temperaturen en gunstige omstandigheden. Dat wens ik de lezer ook toe.

Nog iets over mijzelf, mijn geëvolueerde visie op de zeilsport en het varen in het algemeen. Eerst een bekentenis: ik ben een niet vooruit te branden atypische zeiler. Een stuk aangespoeld wrakhout dat maar niet loskomt van het strand. Iemand die alle haventjes wil bezoeken en dan het liefst ook nog het achterland, op de fiets, wandelend of met openbaar vervoer, de musea en andere bezienswaardigheden langs, of gewoon ouwehoeren in een koffiebar of café met vissers, zonderlingen of medezeilers. Ik heb eigenlijk geen zin meer in harde wind of zwaar weer. Daarvan heb ik al genoeg gehad tijdens mijn zeilcarrière. Ik gebruik die mooie, maar gevaarlijke zee om van A naar B te komen, wat mij betreft zo snel en efficiënt mogelijk. Zonder enige gêne zet ik de motor bij als het me te langzaam gaat, vanuit het adagium ‘give me a flat sea and a big engine’, dat ik ooit uit de mond van een zeilende Yank optekende. Een goede planning is van groot belang, tijdstip van vertrek en aankomst, kennis van het getij, updates van weerberichten, en bovenal geen haast. Niets is gevaarlijker dan tijdsdruk, is mijn ervaring. Ik heb die zee de afgelopen dertig jaar leren waarderen, maar ook respecteren. Daarom ben ik misschien wel zo’n slowsailor geworden. Ik wacht af tot het grijze monster bedaard is, kalm en vriendelijk, in slaap gesukkeld tijdens een zomerse bries. Dan verplaats ik me, desnoods bij nacht en ontij, en prijs mezelf gelukkig dat ik weer de weidsheid van die o zo mooie plas mag ervaren. Want als het motorgeluid wegsterft, is er immers weinig mooier dan het geritsel van het zeil in een opkomend briesje en het verlegen klinkend gekabbel van golfjes tegen de romp. Daar kan geen sonate van Bach tegenop.

1 Het Duitse wad

‘Al die tinten grijs en blauw op het stroomgerimpelde water, een verscheurd wolkendek erboven, als een aquarel waarvan de verf nog nat is. De boten lijken op het spiegelende water te zweven, als door een onmetelijke ruimte. Hoe verder de eilanden erachter, hoe losser ze van de kim liggen…’

Neef Joost scheept in. ‘Aanpakken,’ roept hij en hij smijt zijn reistas vanaf de steiger de kuip in. Daarna komen nog drie tassen met etenswaren, want Joost neemt zijn taak als culinair specialist in de kombuis serieus. Een goede kok als opstapper is natuurlijk geen slechte zaak. Ik wil in zes weken het Duitse wad van Borkum tot en met Wangerooge verkennen. De heenreis met opstappers, de terugreis solo. Twintig jaar geleden was ik hier voor het laatst, noodgedwongen en met tegenzin, toen ik door een eindeloze reeks depressies Het Kanaal niet in kwam. Nu zeil ik er juist met veel plezier naartoe, met een boot die uitermate geschikt is voor deze ondiepe wateren – alsof ik het Duitse wad opnieuw ga ontdekken. Dit wordt tevens de zeedoop voor mijn Rosalie, mijn zesde en op een na kleinste jachtje dat ik in de loop van dertig zeiljaren aanschafte, een Westerly Centaur van acht meter, een kimkieler.

Bij de havenuitgang van Lauwersoog draai ik mijn bootje stuurboord uit, het oostelijk wad op. Het is onstuimig weer, met felle regenbuien, west 5. Ik vaar alleen op de rolfok, want het grootzeil is me in de bochtige waddengeulen te lastig. Voor de wind wegdraaien is nu simpel, zonder het risico van een onverwachte gijp, bovendien wordt de fok nu niet door het andere zeil afgedekt. Vijf knopen zie ik op mijn plotter, snel genoeg. Door de westenwind en lage druk is er een verhoging van het waterpeil en dat is prettig als je de drie wantijen naar Borkum wilt overbruggen. Ik leg landrot Joost uit hoe het werkt. ‘Oostvaarders hebben het voordeel dat het in Delfzijl één uur later hoogwater is dan in Lauwersoog, oftewel de vloedstroom loopt een uur langer mee, dus dat scheelt aanzienlijk. In omgekeerde richting werkt dit juist in je nadeel.’ Joost knikt. ‘Hoelang duurt het tot het eerste wantij?’ vraagt hij. Ik staar naar een boei die aardig scheef in de stroming staat. ‘Uurtje,’ gok ik.

Op korte afstand voor ons uit zeilen twee platbodems, voor de rest is het leeg op het oostelijk wad. Dit is geen drukbevaren route, zeker niet als je bedenkt dat het tussen Harlingen en Terschelling nu filevaren is. De geulen en wantijen door het Robbengat, de Zuidoost Lauwers en het Uithuizerwad zijn perfect bebakend met kleine boeitjes – in tegenstelling tot het Duitse wad vrijwel zonder prikken – en de informatie op zowel waddenkaart als elektronica loopt vertrouwenwekkend synchroon. Na ruim vijf uur over de grauwe golfjes bereiken we de Eems. Dit trekgat vanuit de Dollard vlak na de Eemshaven is breed en heeft diep water en mijn bootje slingert als een op hol geslagen paard onder een zwerk van dreigende zwarte wolken. Bij de strekdam naar Borkum giert de stroming naar buiten. Mijn onervaren zeilmaat bekent dat hij het eng vindt en gaat de boel vanbinnen bekijken. Dat komt goed uit, want ik hoor in de kajuit van alles kletteren wat niet al te zeevast staat.

Na een halfuurtje buffelen in de zware tegenstroom is het leed geleden en draai ik de rolfok weg. Je kunt in Borkum kiezen uit twee havens, de eerste specifiek voor de pleziervaart en de tweede optie is de oude marinehaven die tegenwoordig ook goede aanlegplaatsen kent. Nadeel van de laatste is de ruime haveningang, waardoor er bij harde wind wel wat deining kan doorstaan. Door een entree van roestige palen met een Duitse en Nederlandse vlag erop draai ik de jachthaven Port Henry binnen. Niets veranderd sinds ik hier twee decennia eerder binnenvoer, zie ik tot mijn genoegen. Nog steeds dezelfde krakkemikkige steigers en het roodbakstenen restaurant met belendend havenkantoortje. De havenkom wordt nog steeds gedomineerd door de twee enorme windmolens, die zachtjes zoevend de wind vermalen. Het Duitse gastvlaggetje kan in het want. Mijn bootje heeft de vuurdoop uitstekend doorstaan.

BORKUM

Borkum wordt in vergelijking met de andere Duitse eilanden vaak negatief beoordeeld. Onterecht, vind ik. Het stadje is plezierig, de zeeboulevard met muziekpaviljoen en terrassen biedt uitzicht op de tegenoverliggende lagune met zandbanken waarop een hele kolonie zeehonden ligt. De witgepleisterde, neoclassicistische hotels met namen als Hotel Victoria of Hotel Hohenzollern dateren uit 1875 toen Borkum nog een deftig Kurort was. De loodgrijze vuurtoren op de keileemheuvel van de centrale brink is imposant, evenals de Alte Leuchturm. Via een eindeloze wenteltrap beklim ik de vuurtoren en vanaf de zestig meter hoge balustrade heb je een Mesdag-panoramisch uitzicht over de stad, het strand en de in de zon zinderende blauwgroene lagune. Joost is een zwaaiend stipje op het grasveld, want hij heeft hoogtevrees.

Op Borkum en de andere Duitse Waddeneilanden waan ik me soms in voorbije tijden, alsof je in een kuuroord uit de jaren 1900 wandelt, met stranden die vol staan met een- of tweepersoons rieten badkorven. Het fenomeen badgast is hier zo ongeveer uitgevonden en bestaat pas sinds begin twintigste eeuw, schoorvoetend uitgegroeid van een elitair Thalasso-publiek tot het massatoerisme van tegenwoordig. Begin 1900 werden de preutse badgasten, strikt gescheiden naar sekse, in omkleedkarretjes naar het strand gereden. Met bewakers die gluurders op afstand hielden. Er staan nog steeds een aantal van die karretjes als memorabilia op de stranden.

Bij Ostland en op de zuidelijke Seedeich kun je duidelijk zien hoe Borkum niet eens zo lang geleden uit twee eilanden bestond. Het buitendijkse kweldergebied is schitterend en we besluiten de laatste vier kilometer naar de oostkaap te lopen, dwars door een duin/waddengebied met loopbruggetjes. Op het uiteinde wacht een eindeloos zandstand, maar ik ben meer geïnteresseerd in dat verre mastje aan de waddenzijde. Het is een lange wandeling, maar ik zal er later mijn voordeel mee doen als ik hier een ankerplaats en droogvalplek zoek.

Ik verdiep me graag in de historie van de plekken waar ik me bevind. In het lokale museum windt men er geen doekjes om. Het Kurort-verleden van Borkum heeft een inktzwarte rand. Het eiland was in de vooroorlogse jaren een populair vakantieoord voor bruinhemden en fascisten. Uit die tijd stamde het beruchte Borkumlied. Al ruim voor 1800 werden de eerste Badeorte geopend, aanvankelijk alleen voor de adel en welgestelden. Vanaf ongeveer 1870 had ook de middenklasse de eilandvakanties ontdekt en minder bekende kuuroorden probeerden gasten te lokken met antisemitische reclames, zoals een jodenvrij strand of hotel. Het motief: een vakantie aan zee betekende status en juist de Duitse middenklasse was jaloers op die zogenaamde Joodse parvenu’s die hier lagen te zonnebaden. De muziekkapel van Borkum speelde dagelijks in het muziekpaviljoen het Borkumlied, dat door het publiek uit volle borst werd meegezongen: ‘An Borkums Strand nur Deutschtum gilt, nur deutsch ist das Panier. Wir halten rein den Ehrenschild Germania für und für! Doch wer dir naht mit platten Füßen, mit Nasen krumm und Haaren kraus, der soll nicht deinen Strand genießen, der muß hinaus, der muß hinaus!’ Bij de hotels hingen bordjes met teksten als: ‘Juden und Hunde dürfen hier nicht herein!’ Relschoppers en bruinhemden trokken ’s avonds langs de strandpromenade, zongen patriottische liederen en scandeerden leuzen tegen Joodse badgasten. De autoriteiten deden wel pogingen om het antisemitisme in te dammen. In 1924 werd het zingen van het Borkumlied zelfs bij wet door de Nedersaksische rechtbank verboden, maar de politie kon niets doen als de kapel de melodie speelde. Bovendien werd dit verbod enkele jaren later alweer herzien door een andere rechtbank. Borkum, Juist, Wangerooge, Langeoog en Spiekeroog werden vaak genoemd als ‘Judenfreies Kurbad’, terwijl chiquere badplaatsen als Norderney, Helgoland en Wyk op het eiland Föhr als ‘Judenfreundlich’ golden, totdat ook hier de nazivlaggen gingen wapperen.

GREETSIEL

Drie uur na laagwater zeilen we richting wantij door het goed bebakende Borkumer Wattfahrwasser. Ik zie dat er in de geul aan de oostkant van het eiland een fijne ankerplaats is, op dertig meter van het strand en met luwte van zandplaten aan alle zijden. ‘Iets voor de terugweg,’ roep ik tegen Joost, die geconcentreerd een van de laatste bakens in de Hornsbalje aan het ronden is. Op de Oostereems komen veel vaarroutes samen, zowel vanaf de zee als het zuidelijk wad richting Delfzijl. Wij varen pal noordoost, een voordewinds zeilrak. De spinakerboom duwt de fok naar buiten en samen met het gegijpte grootzeil maken we goede voortgang. Het is depressieweer met felle opklaringen. Al die tinten grijs en blauw op het stroomgerimpelde water, een verscheurd wolkendek erboven, als een aquarel waarvan de verf nog nat is. De boten lijken op het spiegelende water te zweven, als door een onmetelijke ruimte. Hoe verder de eilanden erachter, hoe losser ze van de kim liggen. Losgekomen van de bolling van de aarde lijkt het op een zinsbegoocheling.

De grote, met lichtgevende verf beschilderde O24-boei, een roodgroene scheidingsboei, is onmiskenbaar voor de vaarroutes vanuit Delfzijl, Juist en Norderney en Greetsiel. Wij besluiten voor de laatste, want de route tot de sluis is bezeild en ik wil behalve de Duitse Waddeneilanden ook de kust van Nedersaksen verkennen. Na vier uur liggen we met één ander jacht voor de grote zeesluis die de Leypolder afsluit. Ooit lag het Ostfriesische vissersplaatsje Greetsiel aan het open wad, maar de haven dreigde te verzanden en de Leypolder werd omdijkt met een uitstulping richting Waddenzee, waar de diepe stroomgeul en een zeesluis het voortbestaan van Greetsiel als vissershaven garanderen. In de grote sluis daalt het water razendsnel en in doodse stilte varen we door de prikkengeul van de Leypolder.

Vanwege het weekend is de hele vissersvloot binnengaats, allemaal met de netten drogend in de zon en de wind aan de korbomen. Greetsiel heeft de grootste garnalenkottervloot van Ostfriesland en veel van de schepen hebben kleurrijk geverfde houten rompen, die op de lokale scheepshelling worden onderhouden. Het stadje is oogstrelend, met Oudhollandse gevels en twee hoge windmolens aan de landzijde, met een extra wiekenset achter op de kop om deze in de wind te houden, ongeveer zoals het staartstuk van een helikopter. Het historische centrum is perfect geconserveerd en de vroegere welvaart laat zich gemakkelijk aflezen aan de statige huizen en gebouwen.

Ik pak mijn vouwfiets voor een solotochtje in het achterland van Greetsiel. Het boerenland van dit deel van Nedersaksen maakt, in tegenstelling tot het stadje, een nogal verarmde en troosteloze indruk, dit deel van Ostfriesland is duidelijk een achterstandsregio. Op een verlaten dichtgetimmerde boerderij staat graffiti op de muren over de schaalvergroting en melkquota van de EG. ‘Wegen Schulden Pleite’ lees ik. Het ‘Scheiße Brussel’ spreekt voor zichzelf. De boerenprotesten beperken zich duidelijk niet alleen tot Nederland. Omliggende dorpen als Pewsum en Krummhörn lijken veel op de provincie Groningen, vaak met een schilderachtige molen of een middeleeuws kerkje. Als ik terugkom van mijn fietstochtje, tref ik mijn scheepsmaat aan bij de voormalige Rettungsschuppen, de oude loods van de reddingsboot die tot café is omgebouwd.

Joost is een man met een missie. In dit geval Paulaner Weißbier van de tap en onwaarschijnlijk dik belegde broodjes Hollandse garnalen – alhier Krabben genaamd. De strandstoelen op de dijk zijn gemaakt om er nooit meer uit op te staan.

In het terrassengebied in het centrum van Greetsiel bevindt zich het geboortehuis van Ubbo Emmius (1547-1625), een eminent theoloog en historicus, met een rebelse inslag. Ik ben verbaasd dat er geen museum aan hem is gewijd, want de man is met name voor Ostfriesland van grote betekenis geweest. Emmius heeft veel geschreven over de religieuze en politieke strijdpunten van zijn tijd en voerde – zoon van een Lutherse predikant, maar overgelopen naar de Calvijnse leer – een polemiek tegen de Lutherse hofpartij en de absolute heerschappij van de vorsten in Ostfriesland, wat ertoe leidde dat zijn boeken en geschriften in het openbaar werden verbrand. In zijn briefwisseling met de heersende klasse ontpopte hij zich als pleitbezorger van het recht op verzet van de bevolking tegen de overheid. Hij heeft een groot deel van zijn leven gewijd aan het schrijven van zijn opus magnum Rerum Frisicarum Historia Libri 60, oftewel de zestig boeken van de Friese geschiedenis. Hij had zich altijd een groot voorstander van een Friese universiteit getoond en werd, kort nadat de Spanjaarden in Groningen waren verslagen, in 1614 benoemd tot de eerste rector magnificus van Groningen. Zijn grafsteen bevindt zich in de hal van het academiegebouw van de Rijksuniversiteit, met de Latijnse tekst: ‘Voor de onsterfelijke nagedachtenis aan de vermaarde en vrome grijsaard Ubbo Emmius, een Fries uit Greetsiel, eerste rector van de academie, theoloog der zuivere leer, uitnemend filoloog, volmaakt geschiedschrijver.’

De havenmeester heeft ons voor het traject Greetsiel-Juist geadviseerd twee uur na LW weg te gaan. ‘Mit fünf Knoten dauert es etwa vier Stunden,’ zegt hij. Dan kom je precies bij hoogwater over het ondiepste gedeelte heen.

Tijdens het eerste stuk op de Oostereems is er forse tegenstroom. We ontmoeten veel vissersboten op de terugreis na hun nachtelijke vispartij en het valt me op hoe vriendelijk de schippers en bemanningen ons groeten. Eenmaal komt de schipper zelfs zijn stuurhut uit om naar ons te zwaaien, op het uitbundige af. De wind is zuidwest, dus bij de eerste bocht noordwaarts kan ik zeil bijzetten. Het motorgepruttel verstomt, in ruil voor het geluid van sissend zog in de frisse ochtendbries. Bij de invaart van de vaargeul parallel aan Juist krijgen we ineens de vloedstroom mee en vliegen we vooruit. Het is een drukke optocht van jachten die van Delfzijl ineens naar Norderney doorvaren, om daarna in één lange dagtocht Helgoland, Cuxhafen of Brunsbüttel te bereiken. We draaien de bochtige, met prikken gemarkeerde vaargeul naar Juist binnen, met dichtgebonden berkentakken aan stuurboord en open takken aan bakboord. De meeste prikken zijn voorzien van een reflecterend strookje om ook nachtelijke in- en doorvaart mogelijk te maken. Je moet in deze prikkengeulen wel rekening houden met een plotselinge wisseling van groen en rood bij invaart van een haven of na het oversteken van een wantij als een binnenlopende geul ineens een zeegaande geul wordt. Op de waddenkaarten staat deze wisseling goed aangegeven.

JUIST

Op het uiteinde van de pier op de havendam aan stuurboord staat een markante stalen constructie die er vanuit de verte als een soort zeil uitziet. Op het uitkijkplatform bovenin staan enkele mensen naar de binnenlopende jachten te wuiven. De ingang van de jachthaven is direct aan stuurboord achter een stalen stroomdam. In een Duitse reisgids lees ik dat er vroeger vanuit de slikhaven een dijkje was waarover een treintje liep, tot ver buitengaats, maar dat is in 1982 wegbezuinigd. Men is zo stom geweest om de haven bijna op het wantij te bouwen in plaats van op de kop van het eiland, pakweg halverwege de twintig kilometer lange pijpenla die het eiland is. Niet voor niets liggen de havens van Vlieland, Terschelling of Norderney op het uiteinde van het eiland, waar de stroming de geulen op diepte houdt. Door de verzanding moet de haven van Juist nu voortdurend worden gebaggerd.

‘De stroomdijk aan de bakboordzijde van de invaart is veel te laag en ze dumpen het slik ook nog aan de westkant van het eiland, zodat dit met de vloed weer terugstroomt,’ zegt de havenmeester hoofdschuddend. ‘Bij het vliegveld verder oostelijk op het eiland is het al veel dieper. Ze hadden het treintje, net zoals op Borkum en Spiekeroog, nooit weg moeten doen. Nu zal er altijd gebaggerd moeten worden om de haven bereikbaar te houden voor de veerboot, terwijl jachten er alleen enkele uren voor of na hoogwater in kunnen varen.’

Ook de marina van Juist is droogvallend. De meeste boten vallen keurig rechtop droog, maar enkele kieljachten liggen toch vervaarlijk scheef omdat de modder tamelijk hard is. Voor diepstekende scherpe jachten met een fragiele kiel of balansroer lijkt me deze droogvalhaven geen aanrader.

Vanaf de veerboot zie ik geen auto’s ontschepen. Het eiland is autovrij, alles gebeurt met paardenkarren als taxi of elektrische fietsen met bagagekarretjes erachter. Juist wordt ook wel Töwerland genoemd, oftewel het schone land. Als we het dorp door wandelen, zie ik nauwelijks oudbouw en alle huizen en gebouwen zijn in een no-nonsense stijl gebouwd. Toch heeft het een relaxte sfeer, een tikkeltje oubollig, vooral bij het muziekpaviljoen waar Weense walsjes van Strauss door een orkestje worden weggestreken. Het grijzende publiek tikt met de voet de maat mee. De Radetzkymars wordt ingezet. ‘Tietekont, tietekont…’ zingt Joost de versie uit Turks Fruit. ‘Sind hier nur ältere Leute?’ vraagt hij zijn Duitse buurman op ons bankje. Nee dus. De jeugd zit in de grand cafés en op de terrassen boven op het duin. De chique, veelal oudere gasten bevolken het statige Kurhaus aan de zeezijde, met een glazen dakkoepel à la de Reichstag in Berlijn.

De stranden strekken zich eindeloos van oost naar west uit, maar je loopt op Juist zo van de waddenzijde naar de zeekant. Het eiland is met zijn breedte van vijfhonderd meter onwaarschijnlijk smal, met slechts één hoge duinenrij als zeereep. Ondanks deze geringe breedte is er wel een binnenmeer. Rond 1651 werd het eiland door een zware storm in tweeën gedeeld, maar na het aanleggen van een stuifdijk groeide het weer aaneen en ontstond de Hammersee. Het brakke meer is nu een belangrijk vogelgebied.

Op de terugweg van een lange wandeling bezoeken we het onlangs gerenoveerde Küstenmuseum in het eerste dorp aan de westkant, met alle aspecten van opbouw en afbraak van de Waddeneilanden en de geologische historie vanaf de ijstijden. Vooral de kaarten van de opkomst en ondergang van het Doggerland en het ontstaan van een stormvloed in de Duitse Bocht vind ik boeiend. Een foto van een dijkdoorbraak aan de Duitse kust is illustratief voor het natuurgeweld aan deze kusten, huiveringwekkend in de wetenschap dat de zeewaterspiegel nog meters gaat stijgen.

NORDDEICH

Een uurtje voor hoogwater gooien we de trossen los. Het is een tripje van niks, slechts anderhalf uur varen, maar het laatste stuk door de smalle vaargeul naar Norddeich ligt pal in de wind. En deze blaast zes Beaufort, met striemende regenbuien. De motor moet stevig toeren draaien om ertegenin te komen, terwijl het buiswater ons om de oren vliegt. Ik word gepasseerd door een hoge veerboot en vaar direct in het kielwater erachteraan, als een wielrenner in de slipstream van de kopman. De ferry strijkt alle golven plat en neemt de wind weg. ‘Goeie truc,’ roept Joost, die ook racefietser is. De jachthaven van Norddeich is groot en hypermodern. Ik ben de enige buitenlandse bezoeker, zegt de havenmeester, bijna iedereen vaart rechtstreeks naar Norderney. Ook wel begrijpelijk. Het dorp stelt niets voor, op een rits restaurants na voor de vele bezoekers die per veerboot naar Juist en Norderney gaan. Maar het achterland is wel interessant, zeker ook voor fietsers. Joost trakteert: rode Matjeshering op roggenbrood. Een typisch Duitse lekkernij. Malse zachte haring, volgens de ober ingelegd in bessensap, vandaar de rode kleur.

Ik ben in Norddeich met een tweeledig doel, want ik wil alle havens langs deze kuststrook bekijken en tevens in de voetsporen treden van de hoofdpersonen in The Riddle of the Sands (Het raadsel van de Wadden, Uitgeverij Hollandia). Dit is het beroemde spionageboek van de Ierse auteur Erskine Childers, waarin de twee Britse zeilers Davies en Carruthers in 1901 het Duitse complot ontdekken om met een invasievloot van lage dekschuiten Engeland te veroveren. Het boek speelt zich volledig af in dit Duitse waddengebied, op een zeiljachtje zonder motor, de Dulcibella. Het verhaal is volkomen fictief, ook al had de Ierse schrijver met zijn eigen zeiljacht de Vixen diverse zeiltochten over het Nederlandse en Ostfriese wad gemaakt en zijn ervaringen in het boek verwerkt. Toch leidde de publicatie van dit boek ertoe dat er aan de Engelse oostkust een aantal observatieposten werd ingericht om een Duitse invasie vroegtijdig te kunnen ontdekken. Saillant detail en werkelijk gebeurd: in 1914 smokkelde de auteur met zijn zeilkits de Asgard 900 Mauser-geweren en 29.000 patronen voor de Ierse vrijheidsstrijd van Hamburg naar de haven Howth bij Dublin. Die actie werd nooit ontdekt. Toch zou wapenbezit hem uiteindelijk de das omdoen: de gevierde schrijver en houder van het Distinguished Service Cross werd in 1922 betrapt met een pistool op zak. Ondanks zijn medaille en verdiensten voor het Britse leger in de Eerste Wereldoorlog werd hij na een kort proces wegens verboden wapenbezit door een vuurpeloton geëxecuteerd. De Asgard is nu volledig gerestaureerd te bezichtigen in Dublin. Als je op het Duitse wad rondvaart is Childers spionageboek kostelijk leesvoer, want de avonturenroman voert van west naar oost langs alle zandplaten en eilanden van deze Duitse waddenarchipel.

Terwijl Joost op de boot een vismaaltijd voorbereidt, rijd ik naar Norden, slechts vier kilometer vanaf Norddeich. Het stadje heeft een lange historie, want al in het jaar 880 wonnen de Friezen hier een veldslag met de Vikingen – geen geringe prestatie tegen die geharde strijders uit Scandinavië. Deze oudste stad van Ostfriesland lag in de vijftiende tot de zeventiende eeuw aan een zeearm van de Leybucht, tot stormvloeden het omringende land wegsloegen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep de stad nauwelijks oorlogsschade op, zodat er veel historische gebouwen gespaard zijn gebleven, zoals de middeleeuwse Sint Liudgerkerk met een Schnitger-orgel uit 1692, het gebouwencomplex Altes Rathaus en diverse huizen in de binnenstad. Aan de zuidkant van de stad staat een enorme graanmolen met drie verdiepingen. Bij de klokkentoren tegenover de Liudgerkerk staat een nogal luguber standbeeld van een Duitse soldaat uit de Eerste Wereldoorlog, met de inscriptie erboven: ‘Lieber Tod as Sklav’, de aloude strijdkreet van de Friezen, ‘Leaver dea as slaef’. Op de plaquette ernaast staan 450 gesneuvelde jongens uit de Tweede Wereldoorlog, alleen al uit Norden. Op een sokkel in het parkje staat houwdegen Bismarck, die destijds serieuze plannen had om in Borkum of Norderney de Duitse marinevloot te stationeren. Dat werd uiteindelijk Wilhelmshaven aan de Jade.

Voordat ik terugrijd, bezoek ik nog het treinstation, waar een spannend hoofdstuk uit Het Raadsel van de Wadden zich afspeelt, met in de hoofdrol de keizer op inspectietocht. Het ziet eruit als een saai doorsnee plattelandsstationnetje – de fantasie is vaak leuker dan de werkelijkheid.

Als ik mijn havengeld wil voldoen, legt de praatgrage havenmeester me uit wanneer ik ‘moin’ kan zeggen, de begroeting van de Ostfriesen die langzaam terrein wint in Duitsland, van Berlijn tot Bayern aan toe. Het betekent zowel goedemorgen, goedemiddag en goedenavond. Alleen geen goedenacht. De dubbelzegging ‘Moin moin’ mag ook, dat is iets uitbundiger. Ook in Groningen kun je iemand zo begroeten, weet hij. Ik vertel de enthousiaste man dat ik alle Duitse Waddeneilanden langs wil varen. ‘Ach so, interessant…’ Hij vertelt me wat ik verwachten kan. Het eiland Juist is voor de ‘Naturforscher und Rentner’. Baltrum noemt hij ‘Die Alcatraz-Insel. Vati und Mutti mit dem gleichen Pulli…’ ‘Spiekeroog ist für die Chique Pique,’ legt hij uit, trendy toeristen. ‘Wangeroog ist für die Grünen, eine Insel für Intellektuelle, Lehrer und Angestellte…’ Zijn favoriet is Langeoog en natuurlijk zijn buureiland Norderney. Ik neem zijn typeringen niet al te serieus, maar knoop wel zijn tip in mijn oren over een festival voor klassieke schepen in Harlesiel/ Carolinensiel.

NORDERNEY

Het wordt met de noordoostelijke bries toch een spannend uurtje varen naar de haven van Norderney, want die heeft voor flinke brandingsgolven gezorgd in het zeegat tussen Juist en Norderney. Diepgereefd en met een streepje fok houdt mijn bootje zich kranig, maar hoog aan de wind zeilen is voor een kimkieler natuurlijk lastiger dan voor een scherp jacht. Omdat het opkomend water is, durf ik met een diepgang van tachtig centimeter het laatste stuk af te steken tot de vaargeul vlak langs de westkaap. De stroming kolkt rond de kop van het eiland, de Styx die door Tartarus stroomt, om met Homerus te spreken. Bij harde wind tegen is dit een wildwaterbaan, vanaf Beaufort 5 is het al lastig, bij windkracht 6 kun je beter wegblijven. Ik slaak een zucht van verlichting als ik vanuit de maalstroom de veilige pieren binnenvaar. De zeilen heb ik voor de haven al weggedraaid en de rust keert weer. De jachthaven achter in de binnenhaven van Norderney is in het hoogseizoen vaak vol, maar dan kun je in rijtjes aanmeren in de jachtkom aan bakboord. Vooral bij slecht weer kan het aantal passanten flink oplopen, allemaal wachtend tot de wind afneemt. Deze centraal gelegen aanloophaven vanaf Delfzijl, Borkum, Helgoland of de Elbemonding ligt zo ongeveer halverwege de heen- of terugweg naar/vanaf Denemarken. ‘Gäbe es Helgoland nicht, müsste es erfunden werden,’ citeer ik de Törnführer Nordseeküste, maar dit geldt eigenlijk ook voor Norderney.

We wandelen naar de stad langs de zeereep, die compleet vernieuwd en verhoogd is sinds ik hier voor het laatst was. Het enige wat hetzelfde is gebleven, is de kolkende stroming rond de westkaap waar jachten tegen de ebstroom in buffelen. Uitgaan is geen probleem: er zijn mooie cafés en cocktailbars aan de westelijke promenade, zoals de Milchbar am Meer, met een hip en jong publiek op het gazon. Zien en gezien worden, onder het genot van lounge- en housemuziek. Ik geniet van het hoge uitzicht bij het paviljoen Marienhöhe, waar vroeger dames in hoepelrokken naast hun besnorde heren paradeerden. ’s Avonds is het goed toeven op de terrassen rond de Kurplatz. De stad is aan de zeekant volgebouwd met nieuwe flats, maar de statige Kurplatz en de gebouwen eromheen hebben de negentiende-eeuwse allure behouden. Dat dit ooit de chicste van alle kuuroorden was, kun je nog steeds goed zien aan de elegante façade van het Conversationshaus en het Michels Thalasso Hotel Nord, waar talloze beroemdheden logeerden. Rijkskanselier Bismarck en maarschalk Bülow verbleven vaak op dit eiland, uiteraard met beroepsmatige interesse. In de hotels aan de Viktoria- en Marienstrasse waar ze logeerden zijn plaquettes te zien.

De geomorfologie van Norderney is exemplarisch voor eigenlijk alle waddeneilanden. Ongeveer 10.000 jaar geleden strekte het vasteland zich nog ver in de Noordzee uit tot de Doggerbank en de Engelse kust. Door het smelten van het ijs na de laatste ijstijd en het stijgen van de zeespiegel begon 7500 jaar geleden de huidige Duitse Bocht onder te lopen. De stroming en wind stuwden zand in de richting van de huidige kustlijn en er ontstonden zandbanken en eilandachtige platen. De hoger gelegen zandplaten vormden de basis voor de opkomst van pioniersplanten die met hun wortels de zandbodem verstevigden, zodat er langzamerhand duinen ontstonden waarachter de eilanden konden groeien. Dit proces leidde ertoe dat ze steeds breder werden. Het oostelijk deel van het eiland groeide sinds 1650 door het aanspoelen van zand en sedimenten over een lengte van vijf à zes kilometer. Het westelijk deel heeft een fundament van klei en leem dat de bodem stevigheid geeft. Op Norderney was er in de achttiende eeuw een brede duingordel aanwezig waarachter de huizen werden gebouwd, zodat deze beschut waren tegen de wind. Door de bouw van golfbrekers en een beschermingsdeklaag tegen de duinen werd de westelijke kaap tegen de krachtige stroming en afkalving van de kust beschermd. Het zeegat tussen Norderney en Juist is twintig meter diep en door dit gat loopt een zeer sterke getijdenstroom waardoor een enorme watermassa wordt verplaatst van 192 miljoen kubieke meter water. Dat is grofweg een vijfde van het IJsselmeer wat er viermaal daags door het zeegat naar binnen en buiten stroomt.

Ik krijg een wisseling van de wacht. Neef Joost vertrekt met de veerboot naar de wal en ik bedank hem voor zijn kookkunsten en plezierig gezelschap. Maarten en Myrthe komen, enthousiaste jeugdige zeilers die zich hebben aangemeld via een bemanningspool. Ik heb ze al eerder mee laten varen op het Lauwersmeer en nu zeilen ze een ruime week met me mee. Althans, dat is de bedoeling. Het waait al dagenlang windkracht 5 uit het noordwesten. Het zeegat tussen Norderney en Juist ziet er gruwelijk uit en geen enkel jacht vaart in of uit, maar de gribfiles voor over enkele dagen zien er goed uit. Maarten is epidemioloog, Myrthe mariene bioloog. Interessante gespreksstof derhalve.

Het weerbericht klopt als een bus en na twee dagen acclimatiseren draaien we tweeënhalf uur voor hoogwater de rolfok uit en laten ons met de vloedstroom meeglijden, netjes de boeienroute volgend. De vaarroute naar Baltrum is gemakkelijk, aanvankelijk met veel grote rode tonnen en daarna een prikkenroute. Ik had deze vaarroute al vanaf het uitkijkplatform boven op de vuurtoren zien liggen. De schoorstenen van de Eemshaven en de windmolens van Borkum verdwijnen eindelijk uit zicht. De vaste wal van Nedersaksen is ook niet ver weg. Naarmate je verder oostwaarts zeilt, heb je bijna het gevoel dat je op de Randmeren vaart, zo smal wordt het wad – geen wonder dat hier zoveel kleine motorbootjes varen. Dit is een redelijk veilige route voor iedereen die de zee schuwt. Alleen in de zeegaten kan het lastig worden, vooral bij een noordwestenwind. De diepte valt mee: bij hoogwater kun je zelfs met een diepgang van anderhalve meter over de ondiepste wantijen komen.

Het zeegat tussen Baltrum en Norderney is afgeschermd door zandbanken. Dit is ook geen aan te raden aanloop vanaf zee. Op vijftig meter varen we langs zandbanken vol zeehonden in een typische banaanhouding, met de staart omhoog. Volgens biologe Myrthe doen ze dat om zo lang mogelijk droog te blijven en daarmee energie te sparen. Ze vertelt dat zeehonden op die banken uitrusten, omdat het jagen op vis ze veel energie kost. ‘Het bloed van zeehonden kan veel meer zuurstof opnemen dan mensen, daarom kunnen ze lang en diep duiken, wel tot een diepte van honderd meter. Hun hartslag vermindert dan van veertig slagen tot bijna stilstand. Als ze daarna omhoogkomen, kunnen ze de ingeademde lucht uit hun longblaasjes pompen. Zo voorkomen ze dat er stikstofbelletjes in het bloed komen, wat bij duikers ook wel decompressieziekte wordt genoemd. Eenmaal boven water neemt de hartslag weer toe tot zo’n 120 slagen per minuut om de organen weer van bloed te voorzien.’ Aan het aantal zeehonden te zien, lijkt de zeehondenstand weer aardig hersteld na de massale sterfte van twee decennia geleden. Myrthe beaamt dat. Bij de laatste telling over het waddengebied tussen Den Helder en Esbjerg kwam men op een schatting van 28.000 exemplaren.

BALTRUM

In de veerhaven met marina is voldoende plaats. Dat is op de Duitse Waddeneilanden nooit een probleem, merk ik tot mijn genoegen. Het voelt luxueus om twee bemanningsleden te hebben die met de landvasten klaarstaan bij het aanmeren. Het eiland met zijn rode bakstenen gebouwen ziet er van een afstand leuker uit dan van nabij – het zijn allemaal nieuwe, vaak pompeuze vakantiehuizen. Toch heeft dit kleinste Duitse Waddeneiland met een lengte en breedte van vijf bij een kilometer wel een eigen sfeer, met name op de kop van het eiland. Je kunt hier drie generaties zeeweringen zien: van een oude houten palissade tot een slapersdijk en buitenom een enorme zeedijk, met strekdammen als golfbreker. Baltrum is de zwakste schakel van de Duitse waddenrij. Er wordt al eeuwenlang aan gebouwd om afkalving te voorkomen. ‘Vati und Mutti mit dem gleichen Pulli’ kom ik niet tegen tijdens onze wandeling rond het eiland, wel veel gezinnetjes met bolderkarren. Ondanks het geringe aantal bewoners zijn er toch twee supermarkten in het dorp, vijf restaurants en enkele verrassend leuke cafés. Oudbouw is er bijna niet, met uitzondering van het kerkje met een losstaande kerkklok, afkomstig uit een scheepswrak. De kleinschaligheid van dit eiland maakt het – in mijn ogen althans – juist de moeite waard. ’s Nachts is het knalhelder en we worden getrakteerd op een vuurwerk van vallende sterren, soms drie tegelijk, als lichtspoormunitie tegen de nachtelijke hemel. Deze Perseïdenzwerm komt altijd rond 12 augustus voorbij en telt gemiddeld wel zo’n 85 meteorieten per uur. Jupiter staat op dat moment erg dichtbij, waardoor er meer vallende sterren zijn dan gemiddeld.

CAROLINERSIEL/HARLESIEL

Jaarlijks in de tweede week van augustus is er in de historische haven van Carolinensiel een regatta voor klassieke schepen. Na palaver met mijn twee opstappers besluiten we erheen te varen, maar eerst willen ze nog graag een korte zeilles. We oefenen basale dingen. Op de spring van de steiger wegvaren, kop in de wind bij het grootzeil hijsen, afvallen, fok uitdraaien, zeilstanden bij bepaalde windrichtingen, kaartlezen. Een ervaren zeiler zou ervan gapen, maar de nieuwbakken zeilers zuigen alle informatie op. Ze hebben plannen voor een eigen zeilboot.

Op het traject van Baltrum naar de vaste wal van de dubbelhaven Harlesiel/Carolinensiel moeten we twee wantijen passeren. Twee uur na HW zeilen we over het ondiepste stuk van 1,20 meter, vlak langs een droogvallende plaat waarop een hele meute zeehonden ons nieuwsgierig gadeslaat. De stroomdam naar Harlesiel ligt tussen een dubbele palenrij, maar net zoals bij Bensersiel en Nessmersiel moet je aan de oostzijde erlangs varen. Als er een ferry tegemoetkomt, moet je buitengaats wachten, want de vaargeul is smal en de veerboot kan nauwelijks uitwijken. Binnen de havenpieren wacht een tamelijk korte sluis met hoge roestige deuren. De binnenhaven van Harlesiel telt twee jachthavens en de sluismeester geeft ons een boxnummer waarin we mogen afmeren. Alleen traditionele schepen mogen 1,5 kilometer doorvaren naar de museumhaven in Carolinensiel, ooit de thuishaven van een heuse zeilvloot.