Harry: ‘Ik ben toch tot de conclusie gekomen dat wij ook behoorlijk wat meegemaakt hebben.’

Harry Cohen en Sieny Kattenburg leren elkaar kennen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij werkt voor de Joodse Raad, zij is kinderverzorgster in de crèche, de kinderopvang tegenover de Hollandsche Schouwburg. Op 28 juni 1943, middenin de chaotische omstandigheden van razzia’s en illegaliteit – letterlijk tussen het redden van joodse kinderen door – trouwen ze, tijdens de lunchpauze. Toestemming daarvoor krijgt de minderjarige Sieny per post vanuit Westerbork, waar haar ouders wachten op transport.

Met haar geweldige inlevingsvermogen en steunend op honderden uren research en interviews schreef Esther Shaya een schitterend en ontroerend portret van deze bescheiden helden. Na de oorlog stichtten Harry en Sieny een gezin, verhuisden daarmee naar New York en Mexico en streken uiteindelijk neer in Buitenveldert. Humor, heimwee, rouw en relativeringsvermogen strijden om voorrang in deze dubbelbiografie die een hele eeuw omspant.

‘Een prachtig boek, van grote betekenis voor naoorlogse generaties.’

– Femke Halsema, burgemeester van Amsterdam

Esther Shaya (1966) is hotelier. In haar vrije tijd is zij onderzoekster/schrijfster en redacteur van de boekenreeks Joodse Huizen.

Inhoud

Harry & Sieny

Wie is wie?

Dit Monument

Een brief uit Westerbork

Ondergedoken

Leegte

De Derde Wereldoorlog

Terug in Nederland

Bronnen

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Esther Shaya

Harry & Sieny

Overleven in verzet en liefde

Amphora Books

VERANTWOORDING

Spelling van namen, titels en geografische aanduidingen is in overeenstemming met het Digitaal Monument, officiële titelbeschrijving van de Koninklijke Bibliotheek of andere gezaghebbende bronnen.

Waar van toepassing zijn de naamgeving en spelling gebruikt zoals die ten tijde van de beschreven gebeurtenissen golden. De regel voor het al dan niet gebruiken van de hoofdletter in jood en alle afleidingen in de Nederlandse taal luidt simpelweg: jood verwijst naar de religie en cultuur, Jood naar het Bijbelse volk en naar ‘versteende uitdrukkingen’ als bijvoorbeeld Jodenster en Jodenjager. De redactie heeft ervoor gekozen zich aan deze regels te houden – eigennamen, citaten en boektitels uitgezonderd.

Derde, gecorrigeerde druk 2019

Copyright © tekst: Esther Shaya en Amphora Books

Vormgeving omslag: B’IJ Barbara

Copyright foto’s omslag: foto voorkant van de crèche: Stadsarchief Amsterdam; portretfoto Sieny Kattenburg, portretfoto Harry Cohen, foto familie Cohen, 1942 (staand v.l.n.r. Barend, Max, Harry, Louis. Zittend: Salli), gezinsfoto 1952 (Harry, Sieny, Leo en Greta): privébezit familie Cohen. Met dank aan Greta Cune-Cohen voor het ter beschikking stellen en scannen van de foto’s van de families Cohen en Kattenburg.

Copyright foto auteur: Arthur van Megen

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 644 6124 8

NUR: 337

www.amphorabooks.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2019.

Wie is wie?

De familie Cohen

Mozes Cohen (opa van Harry) trouwde met Reintje Rubens (oma van Harry)

Ze kregen zes zonen:

–Barend Cohen (1875), adopteerde Harry’s broertje Louis

–Levie Cohen (1878)

–Hartog Cohen (1880)

–Salli Cohen, vader van Harry (1882)

–Jozef (oom Jo) Cohen (1885)

–Benjamin (oom Benni) Cohen (1889)

Salli Cohen (vader van Harry) trouwde met Grietje Lea Philippus van Bergen (moeder van Harry)

Ze kregen zes kinderen:

–Mozes (Max) Cohen (1908)

–Maria Cohen (1910)

–Philip Cohen (1914)

–Barend Cohen (1916)

–Hartog (Harry) Cohen (1920)

–Levie (Louis) Cohen (1922)

Harry Cohen trouwde met Sieny Kattenburg

Ze kregen twee kinderen:

–Leo Cohen (1946)

–Greta Cune-Cohen (1947)

–Leo Cohen kreeg een zoon: Solomon Jona Boaz Cohen (1994)

Het gezin Breijer

Ome Sam Breijer (1888)

Tante Ant Breijer-Eveleens (1892)

Sam Breijer (1912). Trouwde na de oorlog met onderduikster Alie Menist

Piet Breijer (1916). Trouwde na de oorlog met onderduikster Marianne Scheffer

Dina Weima-Breijer (1915). Was getrouwd en woonde in het naastgelegen huis

Dirk Beijer (1921)

Hendriekus Breijer (1924). Hij werd Driek genoemd

Jan Dirk Breijer (1928)

Gerritje Breijer (1932). Werd Gerrie of Gerda genoemd

De onderduikers

Saartje van Sister arriveerde op 24 februari 1943. Saartje kwam uit de Bergstichting en was twaalf jaar oud.

Parla Vrachtdoender arriveerde op 3 maart 1943. Parla kwam uit de Bergstichting, ze werd Diena genoemd en was dertien jaar oud.

Nathan Vrachtdoender arriveerde op 18 maart 1943. Nathan werd Frits genoemd en was de broer van Parla. Hij kwam uit de Bergstichting en was zeventien jaar oud.

Alida Menist arriveerde op 14 april 1943. Alida werd Alie genoemd. Alida kwam uit de Bergstichting. Ze was negentien jaar oud en trouwde na de oorlog met Sam Breijer.

Mozes Grootkerk arriveerde op 13 juni 1943. Mozes werd Wimpie genoemd. Hij kwam uit de Bergstichting en was zeven jaar oud.

Rebecca Wijmans arriveerde ook op 13 juni 1943. Rebecca werd Beppie genoemd. Rebecca kwam uit de Bergstichting en was dertien jaar oud.

Salli Cohen arriveerde op 29 augustus 1943; Salli werd ome Henk genoemd en was eenenzestig jaar oud.

Harry en Sieny Cohen arriveerden op 9 oktober 1943 en waren toen drieëntwintig en negentien jaar oud.

Marianne Vischjager-Scheffer arriveerde op 11 oktober 1943. Marianna werd Jannie genoemd. Zij was toen vierentwintig jaar oud en had een baby. Jannie trouwde na de oorlog met Piet Breijer.

Driek Breijer, een zoon van tante Ant en oom Sam. Driek zat ondergedoken vanwege de Arbeitseinsatz.

Dit Monument

Hollandsche Schouwburg 1998

Emoties nemen bezit van mij

Bij de muur met al die namen.

Namen van mensen, jong en oud,

Die hier in angst zaten te wachten

En die maar één ding trachtten:

Dit pand te verlaten om

Weer naar huis te kunnen gaan.

Verbijstering nog steeds. Pijn

En onbegrip dat alles

Mogelijk kon zijn

Helaas zijn de meesten op

Transport gegaan. Slechts

Een enkeling kwam daarvandaan.

En wij, gered door anderen,

Bleven achter.

Een leven lang verdriet en gemis

Van een ieder

Die er niet meer is.

Sieny Cohen

Een brief uit Westerbork

Sieny: ‘Hé, sinds wanneer heb jij twee trouwringen aan?’

Harry: ‘Als je je goed herinnert lieve schat, heb je mij een verlovingsring gegeven. Die draag ik altijd. Er zijn mensen die denken dat ik een weduwnaar ben. Twee ringen.’

Sieny: ‘Ik ben stupid of mijn hersens werken niet meer goed.’

Harry: ‘Je hersens zijn nog goed hoor, maar je was toen ‘stupid’ om ringen te kopen. Zilveren ringen, ik was er verguld mee. Toen zat ik vastgekleefd aan je.’

Sieny Kattenburg voelde twijfel. Moest ze nu, in deze omstandigheden, trouwen? Zonder ouders, zonder choppe, zonder bruidsjurk? En dan ook nog zo halsoverkop? Toen ze vanochtend aan het werk was gegaan, wist ze nog niet dat het haar huwelijksdag zou worden. Pas twee uurtjes geleden, twee koortsachtige uurtjes geleden, had Harry haar verteld dat ze vandaag zouden trouwen en nu, 28 juni 1943 om twaalf uur, was het al zover. Ze geloofde eigenlijk niet dat ze er klaar voor was.

Er viel een ongemakkelijke stilte in de zaal van het gebouwtje van de Joodse Gemeente aan de Amsterdamse Plantage Parklaan. Het was nog geen vijf minuten lopen van haar werk, letterlijk om de hoek. En ook al was dat reuze praktisch, ze was honderd maal liever in het echte stadhuis getrouwd. Maar als gevolg van de bezetting kon dat niet: joden mochten niet in het stadhuis trouwen.

Moeder Bertha Kattenburg met Sieny (op schoot) en Jetty, 1924. Foto: familie Cohen-Kattenburg.

De getuigen begonnen elkaar aan te kijken. De vraag van de trouwambtenaar aan Sieny of zij, Schoontje Kattenburg, geboren op 19 maart 1924, Hartog Cohen tot haar wettige echtgenoot wilde nemen was al geruime tijd verklonken en nog altijd zweeg ze. Haar vriendin Betty Oudkerk keek naar de grond – bang om in deze malle situatie de slappe lach te krijgen. Ze zag dat Harry verbaasd opzij keek, met zo’n blik van ‘wat doe je nou, waarom zeg je niks?’

Hij had alles uitgezocht en geregeld, die hele huwelijkstoestand. Zij had er zelf geen tijd voor gehad. Ze moest werken, voor de kindertjes zorgen. Dat was ook vanochtend haar eerste gedachte geweest toen Harry de onverwachte plechtigheid aankondigde: ‘Oh, jeetje, dat kan helemaal niet, ik ben aan het werk, ik kan nu niet weg.’ Maar zodra ze iets in die trant hardop had gezegd, had mevrouw Pimentel, de directrice van de crèche, er korte metten mee gemaakt. Het was goed dat ze ging trouwen. Het was verstandig.

‘Directrice Pimentel’, zoals ze haar altijd noemden, had er al eerder naar geïnformeerd, eerder dan Sieny er zelf bij stil had gestaan. Ze had gevraagd of het niet eens tijd werd om onder te duiken.

Sieny had het verontwaardigd ontkend. ‘Ik blijf hier tot er geen kinderen meer zijn om te verzorgen.’

Daarop had directrice Pimentel haar hoofd geschud. ‘Het kan geen kwaad om een plan te hebben meisje, voor als het fout gaat. Harry en jij zijn een leuk koppeltje…’

Sieny had gevoeld hoe ze was gaan blozen.

‘Ik zou graag zien dat jullie gingen trouwen, Harry is een nette jongen. Als het zover is, kunnen jullie als echtpaar onderduiken.’

Dat was helemaal waar. Harry was een keurige jongen, zo leuk en aantrekkelijk dat Sieny nog steeds niet kon geloven dat hij voor háár was gevallen. Een schat, die ook lief voor de kinderen was. Maar ze kenden elkaar nog maar zo kort. Verkering hoorde langer te duren en vrolijker te zijn. Onbezorgd. Die rotoorlog verpestte alles.

Ze wist wel waarom directrice Pimentel wilde dat ze zouden trouwen. Het huwelijk zou hen beschermen tegen deportatie. Ze hadden weliswaar allebei vanwege hun werk een Sperre die een zekere mate van veiligheid gaf, maar mocht er ooit een vervallen, dan zouden ze als echtpaar alsnog veilig zijn door de Sperre van de ander. Mocht het allemaal niet helpen, dan moesten ze onderduiken en zelfs dan zou het huwelijk zinvol zijn, want de meeste onderduikgevers waren christelijk en gaven de voorkeur aan een getrouwd stel.

‘Je moet je ouders maar een brief schrijven en vraag ze dan meteen om toestemming,’ had directrice Pimentel tot slot gezegd. En zo was geschied. Sieny, die met haar negentien jaar van haar ouders toestemming om te trouwen nodig had, was naar haar zolderkamertje in de crèche vertrokken om haar ouders een brief te schrijven. Een brief naar Westerbork. Daar zaten ze, met haar broertje Leo, wachtend op wat er zou volgen.

Ze was de brief begonnen met de vraag of haar ouders het niet erg zouden vinden als ze tóch met Harry wilde trouwen. Tóch, omdat ze had beloofd het niet te zullen doen als niet de hele familie erbij kon zijn. Verder had ze benadrukt dat directrice Pimentel het huwelijk goedkeurde, in de hoop dat die mededeling wat gewicht in de schaal zou leggen. Dat de belangrijkste reden om te trouwen te maken had met hun kansen in de onderduik had ze vanwege de censuur achterwege gelaten. Als haar ouders aan het loket van de Burgerlijke Stand in Westerbork toestemming wilden geven, zou die via de post bij het loket in Amsterdam terechtkomen.

Diezelfde avond was ze alweer aan het twijfelen geweest. Schutterig had ze Harry verslag gedaan van het gesprek met directrice Pimentel.

‘Is het verstandig om te trouwen?’

‘Ik kreeg vandaag hetzelfde advies,’ had Harry gezegd. ‘Truus de Swaan zei het ook. Misschien moet het zo zijn?’

Ze had hem de half voltooide brief laten lezen en daarmee was het eigenlijk stilzwijgend besloten. Ze gingen trouwen.

Goocheme koffie

Harry: ‘Zo ben ik Sieny in de crèche tegen het lijf gelopen, een heerlijk lijf.’

Het was eind februari 1943 gebeurd. Er werd gesmoesd in de gang van de crèche, over de knappe jongeman die net het kantoor van mevrouw Pimentel was binnengegaan. Hij kwam blijkbaar niet uit de buurt, want niemand leek hem te kennen. Sieny had hem ook opgemerkt en was alvast naar de keuken gelopen om twee kopjes surrogaatkoffie klaar te maken en die quasinonchalant op een dienblad naar het kantoortje te brengen. Een klopje op de deur.

Binnen! had directrice Pimentel geroepen. Sieny had het dienblad op het bureau gezet en verlegen gelachen naar de slanke charmante verschijning die daar zat. Fijne avond, had ze gezegd voordat ze haastig naar de gang was verdwenen.

‘Ja hoor, lekker goochem met die koffie,’ had haar vriendin Betty gezegd. ‘Wat doet die jongen daar? Kennen we hem echt niet?’

Sieny had geen idee en dus bleven ze maar bij de deur hangen in de hoop dat ze hem even zouden kunnen spreken zodra hij vertrok. Maar voor het zover kon komen, was een van de andere kinderverzorgsters voorbijgekomen met opnieuw een dienblad met twee dampende kopjes surrogaat.

‘Hoe origineel,’ had Betty gegrinnikt.

Een nieuwe klop op de deur. Weer riep directrice Pimentel Binnen! Het meisje had de deur van het kantoor geopend op het moment dat de jongen net een slokje van zijn koffie nam. Betty en Sieny hadden nieuwsgierig naar binnen staan loeren en waren prompt in de lach geschoten.

Naarmate de Rotterdamse Harry vaker in de crèche verscheen, had Sieny de indruk gekregen dat hij achter haar collega Fanny Philips aanzat. Beeldschone Fanny was veel knapper dan zijzelf, vond Sieny, maar al snel was ze tot de ontdekking gekomen dat hij toch echt voor haar kwam. En niet veel later was iedereen hen als een koppeltje gaan zien.

Haar moeder was via een collega uit de crèche aan de weet gekomen dat haar jongste dochter verkering had. Toen Sieny die dag thuis was gekomen, had haar moeder de ene na de andere vraag op haar afgevuurd. Heb jij een vriendje? Hoe heet hij? Wat doet hij voor de kost? Sieny had met haar ogen gerold. Haar zus Jetty had ook al een vriendje en daar deed moeder niet zo moeilijk over.

Het was een prille verliefdheid, vond ze, niet iets om thuis al te bespreken, maar toch had ze op alle vragen antwoord gegeven. Nee, haar hoofd had helemaal niet naar een romance gestaan. Ze was dol op haar werk in de crèche, waar ze met volle overgave voor de kinderen zorgde. Daar kon ze voorlopig echt geen relatiegedoe bij hebben.

Zodra ze Harry in vertrouwen had genomen, bleek die het helemaal niet overdreven te vinden. ‘Nou, ik snap het best hoor,’ had hij gezegd. ‘Ze willen gewoon zien wie er interesse heeft in hun dochter.’ Vervolgens had hij het plan opgevat om zich te gaan voorstellen aan haar ouders! En dat was nog gebeurd ook. Een lunchafspraak. Als het geen oorlog was geweest, zou Sieny er nooit mee hebben ingestemd, maar in deze onzekere tijden was Harry’s enthousiasme voldoende reden geweest om er toch maar niet tegenin te gaan. En zodoende zat ze hier nu tegenover een zichtbaar geïrriteerde trouwambtenaar, nauwelijks vier maanden nadat ze Harry voor het eerst had gezien.

Ja/nee

Harry: ‘Sieny’s geheugen is niet meer zo goed, ze denkt nog steeds dat ik er toen uitzag als een adonis.’

Sieny streek met haar handen langs de rok van haar crèche-uniform. Ze was er normaal gesproken erg trots op, maar als bruidskleding voldeed het ding in de verste verte niet. Maar wat haar nog meer stak, was dat haar moeder Bertha er niet bij kon zijn. Haar lieve, strenge, licht bijgelovige moeder met haar grappige Duitse accent.

Bertha Kattenburg-Rueff was na de dood van haar ouders uit Zwitserland naar Nederland verhuisd, haar oudste zus achterna. Die was met een Nederlander getrouwd en had ervoor gezorgd dat haar jongere zussen gesjadchend werden, gekoppeld aan joodse Nederlanders. Als jongste van het stel was ze – heel naïef – in 1920 naar Amsterdam gekomen om Jonas Kattenburg te huwen. Ze was Zwitserse en kwam uit een chique familie uit Saint-Louis, dat destijds Duits was en tegenwoordig bij Frankrijk hoort. Opgegroeid was ze in Bazel en zodoende sprak ze Zwitser-Duits. Gaandeweg had ze ook Nederlands geleerd, maar helemaal gelukt was het niet, want de theepot was volgens haar nooit leeg, maar leer.

En wat te denken van haar broertje Leo? De kleine prins van het gezin had er toch ook getuige van moeten zijn dat zijn zus trouwde? Nakomertje Leopold uit 1933 had met zijn tien jaar natuurlijk met zijn ouders mee gemoeten naar Westerbork. Anders zouden Jetty en Sieny hem ook vandaag weer – tegen alle goedbedoelde waarschuwingen van moeder Bertha in – flink hebben verwend. Leo riep bij Sieny moederlijke gevoelens op, net zoals ze het heerlijk vond om over haar nichtje en neefje te moederen.

Leopold Kattenburg, 1938. Foto: familie Cohen-Kattenburg.

Met een mengeling van weemoed en verongelijktheid dacht ze terug aan Leo’s bris mile, zijn besnijdenis. Het feestelijke diner die avond in Hotel Hiegentlich was voor Jetty en haar de eerste keer geweest dat ze in een restaurant aten. Ze zaten met de hele familie aan een mooi gedekte lange tafel waar ze genoten van het heerlijke eten en in het bijzonder van het zoete toetje, dat ze lepeltje voor lepeltje hadden opgesnoept. Ze hadden zo langzaam mogelijk gegeten om zo lang mogelijk te genieten, met als gevolg dat de ober rigoureus hun half opgegeten toetjes had meegenomen zodra de volwassenen klaar waren geweest met hun dessert.

Tot slot miste ze natuurlijk haar vader Jonas, de stille hardwerkende schoenenverkoper, wiens enige uitje zijn wekelijkse bezoek aan café de Ysbreeker was geweest. Elke donderdagavond had hij daar een sigaar gerookt en een potje gebiljart bij biljartvereniging Rembrandt. Dat was in maart 1941 opgehouden toen er op last van de Duitsers een bordje ‘Verboden voor Joden’ in het raam was gezet. De Ysbreeker was officieel geen joods café, maar niettemin hadden ze toen bij gebrek aan klanten de deuren kunnen sluiten.

Ook Jetty, haar oudere zus, was afwezig, maar dat was anders. Jetty was gelukkig ondergedoken, dat voelde een stuk veiliger. En omdat ze er niet bij was, hoefde Sieny tenminste Jetty’s blik niet te onderzoeken om te weten te komen of ze zich als oudere zus niet gepasseerd voelde nu Sieny’s huwelijksbootje eerder van wal stak dan het hare.

Welbeschouwd was de nauwst verwante aanwezige haar eigenzinnige vriendin Betty, degene dankzij wie ze aan dit beroep, deze werkplek en indirect dus ook aan deze man was gekomen. Betty was meteen ook de enige die meer aarzelde over dit huwelijk dan Sieny zelf. Tenminste, toen ze een goed kwartier geleden vanaf de Plantage Middenlaan naar de Plantage Parklaan waren gelopen had Betty haar nog flink aan het twijfelen gemaakt. Ze had Sieny aan haar arm getrokken zodat ze een paar stappen achter directrice Pimentel en de andere collega’s waren komen te lopen.

‘Weet je wel zeker dat je met Harry wilt trouwen?’ had Betty recht voor z’n raap gevraagd. Vervolgens had ze doodleuk een halve taart uitgeloofd als beloning wanneer Sieny de cruciale vraag van de ambtenaar met ‘nee’ zou beantwoorden.

‘Dat kan toch niet, ik kan nu geen nee meer zeggen!’ had Sieny veel harder gezegd dan ze wilde. Had Betty de twijfel in haar ogen gezien? Was het zo duidelijk op haar gezicht te lezen geweest?

Ze kon ook ‘ja/nee’ zeggen, had Betty voorgesteld en daar had Sieny, vechtend tegen een opkomende maagkramp, zenuwachtig om gegiecheld.

Maar nu stond ze toch te aarzelen tegenover die trouwambtenaar. Ze ergerde zich aan zijn pandjesjas, die de ceremonie een feestelijk tintje moest geven; alsof hun hoofd daarnaar stond. En naast haar stond Harry, die allang volmondig ‘ja’ had gezegd op de vraag of hij Schoontje Kattenburg tot zijn wettige echtgenote wilde nemen.

Tolgeld van de liefde

Sieny: ‘Het huwelijk betekende niets. Het was een handtekening zetten en hup.’

Harry: ‘Nou, het betekende toch dat je bij me sliep…’

Die stilte in de trouwzaal kwam hard aan. Harry zag dat zijn bruid in gedachten mijlenver weg was. Het was haar vast allemaal veel te snel gegaan. Dat was ook zo. Zelfs in Harry’s onrustige leven was dit een ongekend heftige periode. Hij zuchtte. Ze zou nu toch niet meer terugkrabbelen, dit ideale meisje? Zij was toch zeker de toekomstige moeder van zijn kinderen?

Wat hem betreft was het liefde op het eerste gezicht, al vanaf het moment dat ze hem ’s avonds koffie had gebracht op het kantoortje van directrice Pimentel. Het leek al jaren geleden. Harry had haar een bericht gebracht van de Expositur, de afdeling van de Joodse Raad waarvoor hij werkte. De ‘Expo’, zoals de afdeling in de volksmond werd genoemd, diende als verbindingskantoor tussen de Joodse Raad en de Zentralstelle für Judische Auswanderung, het bureau voor joodse emigratie. Sinds het voorjaar van 1941 organiseerde dat bureau de gedwongen emigratie van joden naar het oosten. Veel meer wist Harry er ook niet van. Hij was allang blij met het baantje, omdat het hem garandeerde dat hij voorlopig nog mocht blijven.

Jonas Kattenburg, ca. 1925. Foto: familie Cohen-Kattenburg.

Mevrouw Pimentel had hem gevraagd even te blijven omdat ze hem direct een antwoord wilde meegeven. Terwijl zij een brief schreef, was er een tweede meisje koffie komen brengen. Met zijn drieëntwintig jaar was Harry allerminst ongevoelig voor vrouwelijke belangstelling. In de gang had hij de blikken van de meisjes al opgemerkt en nu voelde hij zich een heuse bezienswaardigheid!

‘Breng je dit bericht morgenochtend als eerste weg?’ vroeg mevrouw Pimentel zodra de brief af was. Hij knikte, nam de envelop aan en schudde haar hand. Samen liepen ze het kantoortje uit. Het was druk op de gang en tegelijkertijd ijzingwekkend stil. Een groep kinderen met slaperige gezichtjes liep in volledig zwijgen de trap af, naar de uitgang. Het deed zo onnatuurlijk aan, het leken wel spookjes in de nacht dacht Harry. De kinderen waren dik ingepakt en hielden elkaars handjes vast. Ze werden naar de grote voordeur begeleid door kinderverzorgsters die er al net zo zwijgend en vreugdeloos bijliepen als de kinderen. Harry’s vrolijke bui was op slag verdwenen. Vragend had hij directrice Pimentel aangestaard.

‘Er is vanavond een transport,’ had ze gefluisterd. ‘Deze kinderen gaan zo met hun ouders naar Westerbork.’

Sieny had iets uitgestraald, iets liefs en iets onafhankelijks tegelijk. Ze intrigeerde hem en om die reden had hij zijn leidinggevende gevraagd of hij voortaan de boodschappen voor de crèche mocht bezorgen. Dat was zijn beste, zo niet zijn enige kans om haar nog eens te ontmoeten. Zo had hij haar kort daarop opnieuw gezien, aan het werk op de slaapzaal van de peuters.

De kleintjes hadden allemaal al in bed gelegen. Met een vinger voor haar lippen had ze hem naar de gang gedirigeerd. ‘Zal ik je een rondleiding geven?’ had ze hem op fluistertoon gevraagd.

Samen waren ze aan een wandeling begonnen door het grote gebouw. Ze liet hem de slaapzalen van de grotere kinderen zien, de speelruimtes met ramen tot aan het plafond, waarvan er altijd wel een paar open stonden voor de frisse lucht. De grote keuken en de kleine wc’tjes, zes per verdieping, alle met een eigen stortbakje. Sieny was duidelijk trots op haar werkplek maar leek het ook wel erg leuk te vinden om even wat tijd met hem door te brengen.

Ze had hem verteld over de bijnaam die ze van de Duitsers had gekregen, das freche Weib.

‘Die indruk maak je anders helemaal niet,’ had Harry charmant gereageerd.

De bijnaam bleek het resultaat te zijn van Sieny’s strenge taakopvatting. Ze was op een dag op de slaapzaal van de allerkleinste kinderen in stilte met wat werkzaamheden bezig geweest toen onaangekondigd een paar Duitsers binnenliepen. De kinderen hielden hun middagslaapje, maar al waren ze allemaal wakker geweest, soldaten hadden volgens haar absoluut geen recht om zover in de crèche door te dringen. Sieny was op de mannen afgelopen, vlak voor hen gaan staan en had gezegd: ‘Weg! Ga d’r uit! Hoe durven jullie kleine kinderen wakker te maken!’

De kleine wc’tjes in de crèche, 1932. Collectie Joods Historisch Museum, Amsterdam.

De soldaten waren beduusd afgedropen, overrompeld door haar woede. Ze hadden de crèche al mopperend over ‘das freche Weib’ verlaten. ‘En zo word ik dus nog steeds genoemd,’ had Sieny de anekdote afgerond.

In een van de zalen zat een kindje in een loopstoel, een beeldig ventje met grote, donkerblauwe ogen waarin Harry het leed van het hele joodse volk had gezien. Hij kon niet slapen, had Sieny uitgelegd en als ze hem dan toch in een slaapzaal zouden leggen, zou hij de rest wakker houden.

‘Dag Remi,’ had Sieny op quasi-officiële toon gezegd terwijl ze bij hem hurkte. ‘Dit is Harry.’

Het ventje had Harry met grote ogen aangestaard en was dat blijven doen terwijl Sieny hem uit de loopstoel had gehaald en was gaan knuffelen. ‘Harry, dit is Remi.’

Harry had het kind een aai over zijn bolletje gegeven. Het verbaasde hem hoe teder Sieny voor de peuter zorgde. Dit was geen gewoon werk, begreep hij. Dit was werk en liefde tegelijk. En dit jonge meisje kon het allemaal met een glimlach opbrengen.

‘Hij is gevonden in Bloemendaal,’ legde Sieny vervolgens uit. ‘Vriendelijke mensen hebben hem in huis genomen alsof het hun eigen kind was, maar ze zijn hem wel gehoorzaam bij de politie gaan melden. Vondelingen mag je nu eenmaal niet zomaar opnemen.’

Harry had de rest wel zo’n beetje kunnen raden, maar had het haar toch helemaal laten vertellen. Dat het jochie niet bij die familie had mogen blijven omdat hij joods was en dat de familie hem toen zelf naar Amsterdam had gebracht, naar de Euterpestraat. Of dat naar de SD of naar de Gestapo betekende, liet ze in het midden. Remi’s was al snel naar de crèche gebracht. Eén jaar oud en alleen op de wereld. Zo was hij aan zijn naam gekomen. Remi van Duijnwijck, naar het jongetje uit Alleen op de wereld van Hector Malot en naar de Bloemendaalse straat waar hij gevonden was.

Al die tijd speelden Remi’s vingertjes met een krul die onder Sieny’s witte kapje vandaan was gesprongen, terwijl zijn blik onafgebroken op Harry gericht bleef.

‘Waarom heeft niemand hem laten onderduiken?’ had Harry gevraagd zonder zich ook maar een moment te bekommeren om de risico’s die hij zodoende nam. Hij werkte nota bene voor de Expo, de organisatie die actief meewerkte aan het deporteren van alle joden. Als er iets haaks op zijn werk stond, dan was het wel onderduiken. Maar ja, uiteindelijk was dat baantje alleen een excuus om zelf zijn lot te kunnen uitstellen. Bij dit bijzondere meisje kon hij zich trouwens geen kwade bedoelingen voorstellen. Bovendien had hij het antwoord eigenlijk zelf wel kunnen geven. Net als die mensen die Remi hadden gevonden, zou niemand hem hebben durven opnemen. Of althans: bijna niemand.

‘Dat had gekund, maar nu kan dat niet meer,’ had Sieny gezegd terwijl ze Remi op de grond zette, naast de grootste knuffelbeer die Harry ooit had gezien. ‘We zijn allemaal dol op hem. Mevrouw Pimentel verzorgt hem alsof het haar eigen kind is. Zelfs de Duitsers vinden hem schattig. Ze brengen hem cadeautjes en spelen soms met hem. Hij kan niet verdwijnen zonder dat het opvalt. Die beer heeft hij van een SS’er gekregen…’

Remi van Duinwijck (echte naam: Koenraad Huib Gezang) met de grote beer, 1943. Collectie Joods Historisch Museum, Amsterdam.

De rondleiding had lekker lang geduurd. Lang genoeg om te voelen dat Sieny ook interesse had in hem en dus had Harry zijn best gedaan om zo snel en zo vaak mogelijk terug te keren. Maar bij de volgende bezoeken kon hij weer van voren af aan beginnen, alsof zij niet in de gaten had dat hij voor haar kwam. Zo’n mooi meisje en dan nog extra aantrekkelijk doordat ze zo bescheiden was! Toen de vonk eindelijk was overgeslagen, begreep Harry pas dat Sieny steeds had gedacht dat hij voor een van de andere schoonheden was gekomen. Het was maar goed dat hij zo lang had volgehouden.

Een straf was het trouwens allerminst geweest om de crèche te bezoeken, want er werd altijd lekker gekookt in de grote keuken en ook bij Harry ging de liefde door de maag. Tijdens een van die bezoekjes had Sieny hem koffie aangeboden en hem in de keuken gewezen op een pannetje met gekookte melk.

‘Eerst voorzichtig roeren, hoor,’ had ze gezegd. Met een vies gezicht had ze eraan toegevoegd: ‘Er ligt een dik vel op.’ Hij had er niets van begrepen. Thuis werd er bijna gevochten om zo’n delicatesse. Lekker zo’n melkvel opkloppen met een beetje suiker… verrukkelijk. Hij had zich niet kunnen voorstellen dat zij dat niet lekker vond.

Terwijl de gasten om hem heen rumoerig begonnen te worden, liet Harry zijn tong even over de barst in een van zijn voortanden gaan. Tja, dat was de prijs die hij had moeten betalen voor zijn bruid. Tolgeld van de liefde. Hij was gaandeweg een graag geziene gast geworden. Het personeel kende hem en liet hem vrijelijk toe tot de keuken, waar hij net zolang rondhing tot hij iets kon bietsen. Op een van die dagen was hij erbij geweest dat ze de keuken schoonmaakten na de lunch. De grote veertigliterpannen werden grondig geboend, het aanrecht werd afgenomen en de vloer werd schoongespoten met een rubberen slang. De sfeer was steeds joliger geworden. Toen de vloer aan de beurt was, had een van de meisjes de waterstraal op Harry gericht. Hilariteit alom. Terwijl het water alle kanten opspoot waren de meiden gillend uit elkaar gestoven, dekking zoekend achter het meubilair. Om zich voor een al te nat pak te behoeden had Harry een groot pannendeksel gegrepen dat als schild kon dienen. Helaas deed hij dat zo onhandig dat hij zichzelf een halve voortand uitsloeg. De jolige sfeer was onmiddellijk voorbij en met haast was hij naar een tandarts gebracht die de tand provisorisch had hersteld.

Agoena

Sieny: ‘Lachende Sieny, zo werd ik genoemd door familie en buren. Ik was een vrolijk en opgewekt kind en een beetje een wildebras.’

Harry: ‘Waar is dat eigenlijk gebleven? Ach, ik kan het me voorstellen met zo’n kniesebies als ik, dat je daar wat zwaarmoedig van wordt.’

Sieny: ‘Nee, hoor, ik was altijd vrolijk.’

Harry: ‘En nog.’

Toen hij erachter was gekomen dat Sieny’s ouders van hun relatie afwisten, wilde hij zich gaan voorstellen. Was dat te snel geweest? Sieny had er niets over gezegd. Niet dat het haar een slecht idee leek, maar evenmin dat het haar een goed idee leek. Ze had alleen een afspraak gemaakt om samen bij haar ouders te gaan lunchen. En zo was geschied.

De familie Kattenburg bleek vlakbij de crèche te wonen, in de Nieuwe Hoogstraat, een smal, haast dorpsachtig straatje met veel typisch Amsterdamse huizen. Bijna elk pand in de straat was een winkeltje met woningen erboven, ook dat van Sieny’s ouders op de nummers 27 en 29.

De hele buurt was volgens Sieny enorm joods. Ze vertelde enthousiast dat het met Rosh Hasjone, het Joodse Nieuwjaar, om de hoek in de Jodenbreestraat vol stond met stalletjes en handkarren met allerlei leuke dingen: vrolijke kaarten die je kon uitvouwen, kaarsen in verschillende maten en vooral heel veel lekkers.

‘En daar om de hoek, in de Zandstraat, daar zit een melkboer. Nou ja, daar zat een melkboer. O, en een paardenstal en een ijswinkel. Bij die ijswinkel verkopen ze ijsstaven voor mensen die een koelkast hebben, snap je? En extra grote ijsstaven voor de slager, de melkboer en natuurlijk voor hotel Hiegentlich, want die hebben allemaal veel meer spullen om te koelen. Die ijsblokken hakten ze dan in stukken en dan vlogen er altijd ijsscherven alle kanten op. Jetty en ik raapten die vaak op en likten ze op alsof het lolly’s waren. En zie je dit?’ Ze had op elegante damesschoentjes gewezen; stenen schoentjes, wel te verstaan, die links en rechts naast de etalage van de schoenenzaak aan de overkant in de pui van nummer 26 waren verwerkt. ‘Die heeft mijn vader erin laten maken.’

Vervolgens had ze het hem allemaal uitgelegd: dat ze eerst aan de overkant boven opa Kattenburgs goedlopende schoenenzaak hadden gewoond en hoe ongemakkelijk dat was geweest. Te veel mensen in een te klein huis en dan ook nog het winkelpersoneel dat je overal kon tegenkomen… Sieny’s vader had op het laatst het radicale besluit genomen om het pand precies tegenover die winkel te kopen. Op de nummers 27-29 was hij in 1930 een ‘En Gros’ begonnen, een schoenengroothandel.

Eenmaal binnen had ze Harry rondgeleid. Drie verdiepingen had hij geteld, en dat was nog zonder de winkel en de zolder! Op de eerste verdieping een riante salon-en-suite en een keuken, boven waren de slaapkamers en achter het huis was een platje, een soort dakterras waar Sieny’s vader een grote volière had gebouwd waarin hij groene en gele parkieten hield. Het pronkstuk van de woning was echter de badkamer. Harry had niet geweten wat hij zag! Een badkamer in een privéwoning!

‘De familie vindt het maar opschepperig,’ had Sieny gezegd. ‘Overdreven luxe gedoe noemen ze het, maar het is echt heerlijk! Ik ga elke donderdagavond in bad en daarvoor hoef ik lekker niet de deur uit.’

Een tikje verwend had Harry het wel gevonden. Hij kreeg chique schoonfamilie, begreep hij. Chic, maar toch wel een beetje streng, begreep hij toen Sieny op de grote pot groene zeep wees die op de rand van het bad stond. ‘Daar moet ik ook mijn haren mee wassen,’ had ze geklaagd. ‘En dat prikt vreselijk!’ Dat was een stuk minder luxe, herkenbaar zelfs; Harry waste zich thuis ook met groene zeep.

Zo chic dat ze een eigen koelkast bezaten waren ze gelukkig ook weer niet. In plaats daarvan had Sieny een vliegenkast getoond, een met gaas afgetimmerd kastje van houten latjes dat buiten stond om de etenswaren koel te houden. ‘Dat gaas houdt de vliegen buiten,’ had Sieny ten overvloede uitgelegd. ‘O ja, en ’s zomers staat die kast binnen, natuurlijk.’

Na de rondleiding was vader Kattenburg nog steeds niet thuis geweest, dus waren ze maar op de bank in de salon gaan zitten, nauwkeurig gadegeslagen door haar zus Jetty. Later had Sieny hem verteld dat Jetty het hele gebeuren nogal theatraal had gevonden. Zij had al tijden verkering met Joop, Joop Sprecher, een stoere jongen die motor reed. Joop was zich niet op zo’n manier komen voorstellen, zo officieel.

Jetty Kattenburg en Joop Sprecher op het platje achter het huis aan de Nieuwe Hoogstraat, ca. 1940. Foto: familie Cohen-Kattenburg.

Sieny’s moeder had om de paar minuten om de hoek gekeken. Kennelijk vertrouwde die het niet helemaal. Even een blik om de hoek en dan weer terug de keuken in om de lunch te bereiden.

Na een tijdje hadden ze voetstappen op de trap gehoord, mijnheer Kattenburg kwam thuis. Harry was opgesprongen zodra hij de deur hoorde opengaan en had de lange magere man die de kamer binnenkwam meteen een hand gegeven. ‘Goedemiddag mijnheer Kattenburg, ik ben Harry Cohen,’ had hij beleefd gezegd. ‘Mag ik even met u spreken?’

‘Niet met mij erbij?’ had moeder de vrouw vanuit de keuken geroepen. Mijn eerste flater, had hij gedacht. ‘Ja, nee, natuurlijk.’ Hij had een kleur gekregen en Jetty had, zo begreep hij later van Sieny, geweldig genoten van het drama. Om aan haar nieuwsgierigheid te ontsnappen, had mijnheer Kattenburg hem meegenomen naar de achterkamer en de suitedeuren achter zich gesloten.

Harry was openhartig geweest over zijn toekomstplannen. In keurige volzinnen had hij duidelijk gemaakt dat hij Sieny – uw dochter – graag beter zou leren kennen. Vervolgens had hij zijn uiterste best gedaan om over te komen als een goede partij. Hij had opties, had hij uitgelegd. Hij kon na de oorlog bij zijn vader werken in de jutehandel, waar zijn oudere broers inmiddels ook een goede boterham verdienden, maar hij overwoog ook heel serieus om dan alsnog een opleiding te gaan volgen. Dat was er door ‘omstandigheden’ nog niet van gekomen; hij had het expres vaag gehouden en Sieny’s vader had gelukkig niet doorgevraagd.

In de twee maanden sinds dat gesprek was alles veranderd. Van de terughoudendheid van toen – ‘Voor trouwen geef ik geen toestemming’ – was in de brief uit Westerbork geen sprake meer geweest. Trouwen. Hij had heel die term niet gebruikt tijdens dat gesprek en dus had hij het ook geen probleem gevonden om ja te zeggen op het verstandige voorstel van Sieny’s vader: ‘Mocht het zover komen dat je een aanzoek zou willen doen, moet je wachten tot na de oorlog.’

Het verzoek had alles met de oorlogssituatie te maken, had vader Kattenburg uitgelegd. ‘Ik wil voorkomen dat mijn dochter ‘agoena’ wordt, een getrouwde vrouw zonder man. Het zijn onzekere tijden, niemand weet wat de toekomst brengen zal. Als jullie getrouwd zijn en jij verdwijnt zonder dat iemand weet waar je heen bent en of je ooit nog terugkomt, dan mag Sieny niet hertrouwen.’

Harry had het begrepen en was akkoord gegaan. Hij zou wachten met trouwen tot na de oorlog en daar hadden ze de hand op geschud. Een dikke maand geleden, op 23 mei, had die afspraak een heel andere betekenis gekregen. Harry hoorde op straat dat er een razzia gaande was in de buurt van de Nieuwe Hoogstraat. Hij was meteen die kant op gefietst en had zowaar vader en moeder Kattenburg nog getroffen bij de tramhalte aan het Wertheim Park, waar ze met de kleine Leo stonden te wachten, alle drie met een koffer naast hun schoenen. Tijd om te praten was er nauwelijks geweest. Maar hij had ze nog gezien en dat was tenminste iets.

‘Zorg je goed voor Sieny?’ Die woorden van moeder Kattenburg, uitgesproken terwijl ze in de tram was gestapt, klonken nog steeds in zijn oren. Het had op slag gevoeld alsof hij tot de familie was toegelaten. Natuurlijk had hij ja gezegd. Hij zou altijd voor Sieny zorgen.

Een week geleden, nog geen vier weken na die dramatische ontmoeting bij de tramhalte, hadden ze toch trouwplannen gemaakt. Het was opeens acuut geworden toen Harry’s broers waren opgepakt tijdens een grote razzia in Amsterdam-Oost. De hele logica van agoena was in zijn tegendeel omgeslagen. Ze gingen juist trouwen omdat ze elkaar op die manier konden beschermen. Als Sieny tenminste ja zou zeggen…

Razzia

Sieny:‘Kan je wat harder spreken, Harry?’

Harry:‘Kan jij je gehoorapparaat in doen, Sieny?’

Of ze Sieny’s ouders ooit nog terug zouden zien… Harry had er weinig vertrouwen in. Wat voor werk zou Leo nou in ‘het oosten’ kunnen doen? Het joch was tien! Dat hele ongeloofwaardige verhaal over tewerkstelling in Duitsland of nog verder weg had in Harry’s ogen elke grond verloren toen in januari het Apeldoornsche Bosch door de Duitsers was ontruimd. Een psychiatrische inrichting nota bene!

Het was in de nacht van 21 op 22 januari gebeurd. Alle patiënten waren met vrachtwagens opgehaald en naar een goederentrein gebracht die in Apeldoorn klaarstond. Naar men zei was het gegil en geschreeuw van de gestoorden niet van de lucht geweest. Al die arme stakkers die normaal al niks van het leven begrepen waren als vee afgevoerd. Het moest hels zijn geweest. En die gingen werken?

Harry geloofde er niks van. Niet dat hij kon oordelen over hoe bekwaam de meeste van die mensen waren, maar van twee van hen wist hij het maar al te goed, zijn moeder en zijn broer Philip. Hij probeerde de gedachten weg te drukken en op momenten dat dat even niet lukte vreesde hij het ergste.

Vorige week zondag, de twintigste, was het opnieuw misgegaan. ’s Ochtends vroeg was er een koerier van de Joodse Raad aan de deur geweest. Harry had de slaap eerst uit zijn ogen moeten wrijven. Het leek een mooie dag te worden – tot hij te horen had gekregen dat hij die dag was ingedeeld aan de Polderweg.

Pas toen hij de deur sloot had hij beseft dat de koerier niets over Barend en Max had gezegd. Onmiddellijk had hij de deur opengerukt om de koerier te vragen hoe dat zat, maar de man was al verdwenen. Waarom waren ze deze keer niet opgeroepen? dacht Harry met een naar gevoel in zijn maag.

Het raadsel werd even later opgehelderd toen er auto’s de Transvaalbuurt in reden die de joodse bewoners lieten weten dat ze zich klaar moesten maken voor vertrek naar Westerbork. Ook medewerkers van de Joodse Raad van wie de Sperren waren vervallen moesten mee. Heel Harry’s familie dus, behalve hijzelf. Zijn armband van de Joodse Raad vormde voorlopig nog een vrijgeleide.

Zo logisch was dat voor Harry echter niet. Hij had geprobeerd de armband aan zijn broer Max op te dringen. ‘Neem jij ’m Max, dan mogen je vrouw en kinderen misschien terugkomen van Westerbork,’ had hij gezegd. Maar Max had zijn gezin niet alleen op transport willen laten gaan, zoals hij eerder al had geweigerd zijn kinderen te laten onderduiken. Sieny en hij hadden aangeboden goed voor ze te zullen zorgen en tante Cor had iets vergelijkbaars voorgesteld, maar Max en Bep hadden de kleintjes bij zich willen houden.

‘Wil jij mijn band dan?’ had hij Barend gesmeekt. ‘Je bent getrouwd, misschien mag Hennie dan terugkomen uit Westerbork.’ Maar ook Barend had zijn vrouw niet alleen op transport willen laten gaan. In paniek was hij buiten gaan kijken of er ontsnappingsmogelijkheden waren, maar de wijk bleek hermetisch afgesloten. Zodoende waren Max, Barend en hun beider gezinnen nog voor het ontbijt uit hun huis aan de Louis Bothastraat1 gehaald en in overvalwagens naar de Polderweg gebracht.

Te voet was Harry erachteraan gesneld. Weer een afscheid, en wie wist voor hoelang. Hij hoorde zijn eigen gehijg terwijl tot hem doordrong dat zijn vader tenminste veilig in het ziekenhuis lag. Waar een prostaatoperatie al niet goed voor is.

Hij moest de hele dag op de Polderweg werken, maar nog voor zijn werktijd aanving was hij er al om zijn broers bij te staan. Hij was erbij geweest toen ze zich moesten registreren, zoals hij er bij vele honderden mensen bij was geweest als ze dat moesten. Het was altijd vreselijk geweest om daarbij te moeten zijn, maar nu…

Gestrest en angstig volgde hij ze naar het Muiderpoortstation, liep mee tot op het perron en bleef bij ze tot ze in de trein stapten. Tot de wagon vol was. Tot de deuren werden gesloten. Tot de trein zich tergend langzaam maar onontkoombaar in beweging zette. De tranen liepen over zijn wangen. Communicatie met zijn broers was niet meer mogelijk. Blijven diende geen enkel doel, dus besloot hij naar huis te gaan, maar bij de trap werd hij tegengehouden door een soldaat.

‘Wohin gehst du?’

‘Ik ga naar huis, ik heb een armband,’ had hij met verstikte stem gezegd.

‘Niks mee te maken,’ had de soldaat in het Duits geblaft. ‘Je blijft hier.’

Harry had een blik omlaag geworpen, naar de begane grond van het station, waar toevallig op dat moment mijnheer Sluzker, de directeur van de Expositur voorbij was gelopen.

‘Dr. Sluzker!’ had hij geroepen, de soldaat naast hem negerend. ‘Dr. Sluzker, ik mag er niet langs!’

Sluzker was naar boven gekomen en had de soldaat opdracht gegeven Harry door te laten. ‘Wer befiehlt?’ had de soldaat gesmaald. ‘Sie oder ich?’

Sluzker had hem beloofd dat het goed zou komen en dus was Harry met een mengeling van flauwe hoop en diepe verscheurdheid blijven wachten. Toen Sluzker terugkwam, luidde de boodschap dat Harry moest wachten tot Aus der Fünten er was, het hoofd van de Sicherheitsdienst en de man die verantwoordelijk was voor de deportaties. ‘Vraag hem wat je moet doen.’

Vraag hem wat je moet doen… De vage opdracht had Harry in tweestrijd gebracht. De soldaat was verdwenen en waarom zou Harry diens voorbeeld niet volgen? Welk risico had hij daar nog mee kunnen lopen? Maar hij was gebleven, bang voor de onbekende consequenties. Eindeloos lang had het geduurd, maar op een gegeven moment was Aus der Fünten inderdaad voorbij gekomen.

‘Hauptsturmführer, ich solte mich melden,’ had Harry gezegd en tot zijn stomme verbazing luidde het antwoord: ‘Geh nach Hause.’

Alleen was er geen nach Hause meer geweest. Het huis in de Louis Bothastraat was verzegeld, zijn broers waren gedeporteerd, zijn vader lag in het ziekenhuis en Harry zelf was net ternauwernood ontsnapt aan een onduidelijk lot. Wat had hij beter kunnen doen dan gaan uithuilen bij Sieny? Die zou snappen wat hij voelde, want haar familie was een maand eerder op transport gegaan.

Een tweedeklashuwelijk

Sieny: ‘Houden van is ook maar een sprookje. Je moet je verstand gebruiken.’

Harry: ‘Dat is Sieny’s lijfspreuk.’

Niet veel later werden de letters AuBe met potlood op Harry en Sieny’s kaarten van de Joodse Raad gezet; met rood potlood werden de letters omcirkeld. AuBe stond voor Ausnahme-Bescheinigung. Ze behoorden daarmee tot de laatste honderdzeventig joden die officieel mochten blijven. Dat had Slutzker gedaan gekregen van Aus der Fünten, die toch van mening was geweest dat er nog een kleine Joodse Raad moest functioneren.

Ze waren voorlopig veilig. Maar hoe lang was voorlopig?

De dag na de razzia was Harry naar zijn vriend Lenus de Swaan gegaan om hem te vertellen wat er met zijn broers gebeurd was. Lenus had erop aangedrongen dat Harry zou onderduiken. Het was hoog tijd! Hij ging zelf ook, naar België. Zijn vrouw Truus was niet joods. Zij zou hem wegbrengen. Truus zat samen met verzetsmensen uit de Haarlemmermeer in de kinderhulp. Ze was vooral bezig om uit huis geplaatste joodse kinderen te laten onderduiken die vanuit de Larense Berg-Stichting verplicht naar Amsterdam waren verhuisd. Harry wilde ze ook wel helpen, maar als hij samen met Sieny wilde onderduiken, was het makkelijker als ze getrouwd waren.

Harry had het ter harte genomen, maar hoe praktisch en logisch het ook klonk, het was als voorbarig blijven aanvoelen. Ze kenden elkaar nog maar zo kort. Hij had eerste een goede baan willen hebben, haar dan ten huwelijk willen vragen en tijd willen uittrekken voor een fijne verlovingsperiode waarin ze konden sparen. Maar alles was in een stroomversnelling gekomen door de bemoeienis van mevrouw Pimentel, die Sieny vanwege de in rap tempo verslechterende situatie had aangemoedigd om te trouwen, alle bezwaren van haar vader negerend. Misschien zat ze daarom zo te twijfelen. Omdat het niet klopte, niet goed voelde, onder druk gebeurde en zo volkomen niet-romantisch was. Hij was het er volledig mee eens, maar wat kon hij eraan doen?

Hoe onorthodox en onromantisch het mocht zijn verlopen, Harry was toch enthousiast aan de voorbereidingen van het huwelijk begonnen. De eerste stap was een bezoek aan het Joods Loket voor Burgerlijke Zaken in het gebouw van Vroom & Dreesman in de Weesperstraat geweest. Het loket zat direct bij de ingang omdat het niet de bedoeling was dat joden de winkel zouden betreden. Hij had er te horen gekregen dat ze in ondertrouw konden gaan en ook de namen van de getuigen al konden doorgeven. Alleen kon er nog geen datum worden afgesproken voordat Sieny’s ouders toestemming hadden gegeven. Die toestemming zou via het loket voor Burgerzaken in Westerbork naar het loket in Vroom & Dreesman worden gestuurd.

Sieny ca. 1939. Foto: familie Cohen-Kattenburg.

En dus was Harry iedere werkdag om tien uur ’s ochtends naar het warenhuis gegaan om te vragen of de toestemming al binnen was. Hij was er al snel een bekend gezicht geworden. Vanochtend was hij enthousiast begroet door de baliemedewerkster.

‘Goedemorgen mijnheer Cohen, we hebben de toestemming uit Westerbork ontvangen! Wanneer wilt u trouwen?’