In twaalf kleine biografieën van leden van de familie Pimentel wordt duidelijk hoe de Jodenvervolging ingreep in het leven van joodse Amsterdammers.

1943 was een beslissend jaar voor de Portugees-joodse familie Pimentel. Mau dook onder. De zussen Lina, Eef en Greet dachten dat het zo’n vaart niet zou lopen en werden vermoord. Jacques waande zich beschermd door de Calmeyerlijst maar kwam bedrogen uit. Nico Maurits werd gearresteerd voor illegaal wapenbezit waarna de dodenmarsen hem fataal werden. Ella dook onder, samen met haar man en kinderen. Jet redde als directrice van de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg honderden kinderen en werd in Auschwitz vermoord. Bram kwam als lid van de Barneveldgroep samen met zijn vrouw en zoon Pim in Theresienstadt terecht. Nico en Jaap doken onder.

De schrijvers van 1943 raakten gefascineerd door de bijzondere geschiedenis van de joodse familie Pimentel, met name door hun lot in de Tweede Wereldoorlog. Ze deden uitvoerig onderzoek in archieven wat resulteerde in dit aangrijpende document.

Henk Dijkman (1957) is onderzoeker met historische belangstelling. Fokko Weerstra (1963) is eigenaar van een hotel in Amsterdam. Beiden schreven eerder enkele boeken met een historisch thema. Dit is hun eerste co-productie.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Henk Dijkman en Fokko Weerstra

1943

Het lot van de familie Pimentel

Amphora Books

Colofon

Copyright © 2020 Henk Dijkman & Fokko Weerstra en uitgeverij Amphora Books

Eerste druk 2020

Vormgeving omslag: B’ij Barbara

Foto omslag: adelbrief Henriques Pimentel (collectie Fokko Weerstra, detail) gecombineerd met collage handtekeningen uit diverse aktes

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN: 9789064461231

ISBN e-boek: 9789064461255

NUR: 680

www.amphorabooks.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Over de noten

De namen en afkortingen die worden vermeld in de noten zijn terug te vinden in de geraadpleegde bronnen. In de noten zijn de volgende verwijzingen weggelaten:

Amsterdamse woningkaarten, archiefkaarten, gezinskaarten, bevolkingsregister, geboorte-, huwelijks-, en overlijdensakten: zie amsterdam.nl/stadsarchief (Stadsarchief Amsterdam, SAA).

Kaarten in de cartotheek van de Joodse Raad: zie arolsen-archives.org (Arolsen Archives, AA),

Begraafkaarten begraafplaats Beth Haim: zie wayback.archive-it.org/10578/20200406173249/https://www.dutchjewry.org/ (Akevoth)

Inhoud

Voorwoord

Het gezin

1 - Mau (Mozes)

2 - Lina (Klara)

3 - Jacques (Jacob)

4 - Nico (Nico Maurits)

5 - Ella (Ella Grete)

6 - Eef (Eva)

7 - Greet (Grietje, Margaretha)

8 - Jet (Henriëtte)

9 - Bram (Abraham)

10 - Nico (Nicolaas) en Jaap (Jacobus)

11 - Pim (Maurits Pim)

Geraadpleegde bronnen

Verantwoording

Voorwoord

In het voorjaar van 2016 stuitte ik in mijn portiek op twee Duitse toeristen van middelbare leeftijd. Zij waren druk bezig met foto’s nemen. Het portiek is krap en ik kon het stel maar net passeren. ‘Zal ik de foto even maken?’ vroeg ik. ‘Dan staat u er allebei op.’ Terwijl ik de juiste positie aan het bepalen was, vroeg de man of het huisnummer 16 wel goed in beeld was. Ik vroeg waarom dat zo belangrijk was. Hij vertelde dat zijn moeder hier had gewoond. Ik liet de boodschappen voor wat ze waren en nodigde ze uit om binnen te komen.

Ursula Müller had samen met haar ouders vanaf oktober 1939 in dit huis gewoond. Ze was in 1924 in Amsterdam geboren en woont nu in de buurt van München. Vanwege haar leeftijd was het niet meer mogelijk om zelf naar haar geboortestad te komen, maar met de foto’s van haar zoon kon ze toch herinneringen ophalen.

De ouders van Ursula kwamen uit Duitsland en hadden daar in een joods damesconfectiebedrijf gewerkt. Zijzelf waren overigens niet joods. Na de Eerste Wereldoorlog werd de vader van Ursula gevraagd om een agentschap in Nederland te openen om de grote warenhuizen, zoals De Bijenkorf en Modehuis Gerzon, van damesconfectie te voorzien. Het verhaal intrigeerde me. Hoe was het om in de Tweede Wereldoorlog als Duitsers in Amsterdam te wonen? We wisselden gegevens uit en spraken af om contact te houden.

Enige tijd na die portiekontmoeting ging de telefoon. Het was Ursula Müller vanuit München. Haar zoon had verteld over ons treffen. In uitstekend Nederlands begon ze te vertellen. Zij was, net als haar broer, in Amsterdam geboren. Het gezin verhuisde op 1 oktober 1939 naar de huurwoning op Sarphatikade 16. Ursula was toen vijftien jaar en ging naar een Duitse school in de Looiersstraat. Ze vertelde dat haar vader op een dag zei geen huur meer te betalen aan de eigenaar van het pand, ene Mozes Henriques Pimentel. Ursula, zestien inmiddels, had goed in de gaten dat haar vader iets deed wat niet hoorde. ‘Als u geen huur betaalt, bedriegt u de eigenaar!’ had ze geroepen. Sindsdien was de relatie met haar vader vertroebeld.

In 1942 nam de Duitse school haar intrek in de Spinozaschool. Toen Ursula haar leraar vroeg waar alle joodse leerlingen waren gebleven, werd haar gezegd: ‘Dat mag je nooit meer vragen!’ Langzaamaan ging ze beseffen wat er speelde in Nederland. Het waren moeilijke jaren voor het gezin Müller. De verkoop van damesconfectie aan de warenhuizen De Bijenkorf en Modehuis Gerzon kwam stil te liggen, omdat de eigenaren joods waren. Zakendoen met joden was door de bezetter verboden.

Tegen het einde van 1942 ontving Ursula, die een opleiding tot tandartsassistente volgde, een oproep om naar Duitsland te verhuizen. Ze werd in Berlijn ingezet, bij de Russische en Nederlandse krijgsgevangenen. Na de oorlog ging ze studeren en werd uiteindelijk tandarts. Ze kijkt terug op een lang en roerig verleden. Een leven waarin de oorlogsjaren een onuitwisbare en traumatische indruk achterlieten.

De geschiedenis van Ursula Müller geeft een interessant kijkje in het verleden van Amsterdam, en in dat van de bewoners van Sarphatikade 16. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Ik liet alle koopcontracten uitdraaien. Wat had zich in mijn huis allemaal afgespeeld?

De vader van Ursula Müller, Erich, had het pand op 5 januari 1945 verlaten. Hij vertrok vier maanden voor de bevrijding naar Duitsland. Verder bleek dat Mozes Henriques Pimentel, die Mau genoemd werd, van 26 januari 1924 tot zijn overlijden op 25 augustus 1961, eigenaar was van Sarphatikade 16. Mijn oog viel op een stempel dat op 15 december 1942 door de hypotheekbewaarder was doorgehaald. Het leek alsof Sarphatikade 16 was onteigend.

Het was in deze periode dat joden massaal werden opgepakt. Razzia’s werden voornamelijk ’s avonds en ’s nachts georganiseerd, wanneer mensen thuis waren. Straten en wijken werden hermetisch afgesloten, de joden werden uit hun huis opgehaald en in overvalwagens naar de Hollandsche Schouwburg aan de Plantage Middenlaan gebracht. Er zijn daar ongeveer zesenveertigduizend joden verzameld, waaronder vele kinderen, om van daaruit naar concentratie- en vernietigingskampen gedeporteerd te worden.

Onder het onteigeningsstempel stond een machtigingsbesluit van de overheid, gedateerd 15 augustus 1945, dus van na de oorlog. Mocht ik hieruit concluderen dat Mau zijn eigendom bij overheidsbesluit weer had teruggekregen? Duidelijk was dat hij de oorlog had overleefd, maar hoe? De woningkaart liet echter zien dat niet Mau, maar zijn broer Bram Sarphatikade 16 betrok. Eén naam die de Google-zoekresultaten domineerde was Henriëtte (Jet) Henriques Pimentel, de jongste zus van Mau.

Ik vertelde hierover aan Henk Dijkman, die op grond van historische belangstelling goed thuis was in archiefonderzoek. Samen probeerden we meer te weten te komen over Mau, Jet en Bram Pimentel. We bezochten allerlei archieven, waaronder het NIOD, het Joods Historisch Museum en het Stadsarchief Amsterdam. We spoorden de nazaten op die we naar hun herinneringen vroegen. Zo ontstond een steeds beter beeld van de familie Henriques Pimentel en wat hen in de oorlog was overkomen.

Zij hebben dan ook de hoofdrol in het boekje ‘Als dit huis kon praten’ dat ik in 2017 schreef. De gasten van mijn hotel ontvangen het gratis, zodat ook zij kennis kunnen nemen van de historie van het pand waarin zij logeren.

Eén exemplaar kwam bij het Joods Historisch Museum terecht en dat leidde tot onze deelname aan Open Joodse Huizen 2018. We verzorgden een aantal presentaties in mijn huis over de lotgevallen van de familie Pimentel. Daarbij waren ook enkele nazaten aanwezig, onder wie Anneke Goudsmit, die een deel van de presentatie voor haar rekening nam. Voor haar is de oorlog geen geschiedenis, maar een pijnlijke herinnering.

Wij, beiden zonder joodse achtergrond, raakten steeds meer betrokken bij deze Portugees-joodse familie. We waren diep geraakt door wat deze mensen is overkomen in de oorlog. De verschrikkingen van de Jodenvervolging waarover we sinds onze jeugd hadden gehoord op school, van onze ouders en in de media kregen voor ons een gezicht.

Over veel verzetsstrijders zijn boeken geschreven, maar over Jet Pimentel nog niet. Zij redde honderden kinderen van deportatie. In 2016 werd er een fietsbrug in Amsterdam Nieuw-West naar haar vernoemd, de Henriëtte Pimentelbrug. De gemeente gaf bij die gelegenheid toe dat er te weinig aandacht was geweest voor vrouwen in het verzet. Een boek over haar leven wordt nu uitgegeven door Amphora Books onder de titel Wacht maar, geschreven door Esther Shaya (schrijfster van Harry en Sieny, 2018) en Frank Hemminga.

Dit boek gaat over de familie Pimentel, in het bijzonder over de nazaten van Nathan Pimentel en Rachel Oppenheimer. Veel van hun kinderen hadden vooraanstaande posities totdat de Tweede Wereldoorlog daar een abrupt einde aan maakte. De massamoord op de joden begon met democratische verkiezingen in Duitsland. Hitler kwam op een wettige manier aan de macht. Hoe anders zouden de jaren 1939-1945 zijn geweest als destijds niet op Hitler was gestemd. Hebben we echt geleerd van de geschiedenis?

Fokko Weerstra

Amsterdam

Oktober 2020

Het gezin

In dit boek worden de levens beschreven van zeven kinderen en vijf kleinkinderen van Nathan Pimentel en Rachel Oppenheimer, in totaal twaalf biografieën.

Nathan werd op achttienjarige leeftijd gezinshoofd. Zijn vader Micael was in 1855 overleden, mogelijk aan de gevolgen van de cholera.1 Nathan moest nu de kost verdienen voor zijn stiefmoeder Lea de Solla en zijn zusjes Rebecca van vijftien en Lea van twaalf. Met zoveel verantwoordelijkheden werd hij als jonge man snel volwassen. Nathan verdiende zijn brood in de diamantindustrie, net als zijn vader. De Pimentels waren niet altijd in de diamantsector werkzaam geweest. Micael was een van de eersten in de familie die diamanten was gaan slijpen.2 De generaties daarvoor hadden beroepen uitgeoefend als boodschappenloper, brievenbesteller en kruier.

Amsterdam was sinds de komst van de Sefardische joden eind zestiende eeuw de belangrijkste diamantstad van de wereld. In 1906 werkte dertig procent van de joodse mannen en tien procent van de joodse vrouwen in deze industrie.3 Veel beroemde diamanten werden hier geslepen, zoals de Koh-i-noor die in de kroon van de Britse koningin is verwerkt, en de Cullinan-diamanten.4 Behalve sierdiamanten werden er ook diamanten voor industriële toepassingen gemaakt. Diamantwerkers verdienden goed. Het was een ambacht waarvoor specialistische kennis nodig was.

Toen Nathan negentien was had hij zich al opgewerkt tot diamantsnijder.5 Daarmee behoorde hij al jong tot de bovenlaag van de diamantwerkers.

Hiërarchisch gezien staan klovers aan de top, gevolgd door de snijders. Daarna komen de slijpers en de slijpersknechten. Ruwe stenen worden achtereenvolgens gekloofd, gesneden en geslepen. De klover splitst de oneffenheden van het zuivere deel zodanig dat het uiteindelijke juweel het meest opbrengt. De snijder bepaalt welke basisvorm de ruwe diamant moet krijgen voor een zo groot mogelijke diamant. Hij snijdt de steen in de gewenste grondvorm: rond, ovaal, langwerpig of peervormig. De slijper zorgt ervoor dat de steen een schitterend uiterlijk krijgt.6

Nathans maatschappelijke positie werd sterk verbeterd door de ontwikkelingen in de diamantindustrie. In 1870 werd de eerste ruwe diamant in Zuid-Afrika gevonden. Dat zorgde voor een flinke opleving van de Amsterdamse diamantsector: de Kaapse Periode. Eeuwenlang waren alle diamanten uit India gekomen, waar ze zo zeldzaam waren dat alleen koningen zich deze extreem kostbare edelsteen konden veroorloven. Omdat ze nu ook in het zuiden van Afrika op grotere schaal werden gedolven, daalden de prijzen. Tegelijkertijd was de welvaart van de westerse landen gestegen, waardoor steeds meer mensen zich konden permitteren om een diamant te kopen en dat stimuleerde de Amsterdamse handel.

De sector was al van oudsher het werkterrein van de joden geweest, maar nu ging een nog groter deel van de joodse bevolkingsgroep in deze industrie werken. Er werden vele grotere en kleinere diamantfabrieken uit de grond gestampt, waarvan er op het hoogtepunt zo’n tachtig waren. Tienduizend mensen vonden er werk. Het merendeel van hen was joods. Daarom waren de Diamantbeurs en de fabrieken op zaterdag gesloten en volgden zij de joodse feestdagen. In de Kaapse Tijd verbeterde de welvaart van de joodse bevolking aanzienlijk.7

Nathan trouwde in 1863 met Rachel, de dochter van roosjesslijper Mozes Jacob Oppenheimer, en kreeg met haar dertien kinderen. Van hen stierven er vier al op jonge leeftijd. Baby’s haalden in die tijd vaak hun eerste verjaardag niet. De zuigelingensterfte was hoog, onder andere door het gebrek aan borstvoeding en slechte hygiëne. Het vrouwelijk lichaam moest altijd bedekt zijn, behalve het gezicht en de handen. Een borst mocht absoluut niet zichtbaar zijn, wat borstvoeding bijna onmogelijk maakte. Flesvoeding was hiervoor het alternatief, maar die werd vaak onhygiënisch bereid.8 De kwaliteit van het drinkwater was slecht en er heersten regelmatig epidemieën van malaria, dysenterie, pokken en tbc.9 Nathan en Rachel hadden hun kinderen Helena, Philip, Philip Josua en Charles – alle vier niet ouder geworden dan drie maanden – moeten begraven. De oudste zoon Michael stierf op vijfentwintigjarige leeftijd.

1891, Leprozengracht 279: rechts op de hoek (collectie Stadsarchief Amsterdam, Jacob Olie, detail)

Nathan en Rachel woonden de eerste tien jaar van hun huwelijk op de Leprozengracht 279. Het huis stond op de hoek van de Korte Houtstraat, zo ongeveer ter hoogte van de huidige metro-ingang Waterlooplein aan de oostzijde van het Waterlooplein. De gracht werd gedempt en de oorspronkelijke bebouwing heeft plaatsgemaakt voor de Stopera. In 1874 verhuisde het gezin naar de Nieuwe Prinsengracht 39, in het welvarende deel van de Jodenbuurt. Ze waren tot de beter gesitueerden gaan behoren en konden zich nu huishoudelijk personeel veroorloven. In de jaren 1874 tot 1884 beschikten ze over twee of drie inwonende dienstbodes. Twee van hun zonen, David en Jacques, gingen naar de kostschool voor ‘Israëlitische Jonge Heeren’ in Tiel, die werd geleid door de voormalige Amsterdammer Asser Hirsch.10 Het was een school met internationale faam, voor welgestelde joodse kinderen. De meeste leerlingen kwamen uit Amsterdam en een enkel kind was afkomstig uit Rusland, Engeland, Frankrijk, België, Australië of Amerika.11

Nathan en Rachel vonden het onderwijs in de joodse riten en gebruiken belangrijk. Ze probeerden de voorschriften zelf ook zo goed mogelijk na te leven. Nathan gaf de geboorte van zijn kinderen in de meeste gevallen tijdens de sabbat aan, omdat de handel dan stil lag. Volgens de orthodox-joodse regels dient men op de zaterdag alle arbeid te vermijden. Nathan hield zich daar strikt aan, zo blijkt uit de opmerkingen van de ambtenaar van de burgerlijke stand op de verschillende aktes: ‘Komparanten verklaarden wegens hun Sabbat niet te mogen schrijven.’ Zoals bijna alle Portugese joden in Amsterdam ging Nathan naar de Portugees-Israëlitische Synagoge. Dat had hij gemeen met al zijn voorouders nadat de eerste Pimentel in de zeventiende eeuw vanuit Spanje in Nederland was gaan wonen. Dat gold ook voor de gewoonte om de overledenen te begraven op de joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel.

In 1884 verhuisden ze naar de Osystraat in Antwerpen, vlak bij het diamantkwartier.12 Bijna alle kinderen gingen mee, en zelfs een van de inwonende dienstbodes. De negentienjarige Mau en de veertienjarige Jacques bleven in Amsterdam. Mau was begonnen met zijn studie geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam, en Jacques was inwonend bediende bij het chique joodse haute couture-modemagazijn Hirsch op het Leidseplein, dat de koninginnen Emma, Wilhelmina en Juliana en danseres Mata Hari tot de clientèle mocht rekenen.13 Een jaar later verhuisde het gezin terug naar Amsterdam. Nathans verblijf in Antwerpen was succesvol geweest, hij had de noodzakelijke contacten kunnen leggen. Vanaf dat moment presenteerde hij zich als makelaar in diamanten.

Ze gingen op de Swammerdamstraat 14 wonen, in de Weesperzijdebuurt. Economisch en maatschappelijk ging het hun goed, maar ze kregen een grote klap te verwerken toen in 1889 hun oudste zoon op vijfentwintigjarige leeftijd overleed. Michael was altijd een zorgenkind geweest, hij leed aan anchylosis spinae, een verstijving van de gewrichten in de wervelkolom. Een pijnlijke ziekte die het hem lastig maakte om goed te kunnen bewegen. Door deze handicap was hij ongeschikt om de militaire dienstplicht te vervullen. Zijn lengte was één meter zesenvijftig, wat zelfs voor die tijd klein van stuk was.14 Dat had overigens niets met zijn aandoening te maken, want vele Pimentels hadden een geringe lengte.15 Ondanks zijn ziekte was het Michael gelukt om zich op te werken tot diamantklover. Nathan en Rachel waren zo bedroefd dat ze in het Algemeen Handelsblad verzochten ‘wegens ongesteldheid van rouwbeklag verschoond te blijven’.16

Dat Mau medicijnen studeerde had misschien wel te maken met de ziekte en vroege dood van Michael. Hij zou uiteindelijk een gerenommeerd arts en chirurg worden en een belangrijke rol gaan spelen in de drie joodse ziekenhuizen van Amsterdam.

David ging na zijn vorming op de kostschool net als zijn vader in de diamantindustrie werken, hij werd diamantklover.17 Over zijn verdere leven is niet veel bekend. Hij werd goedgekeurd voor de militaire dienstplicht. Bij die gelegenheid werden zijn uiterlijke kenmerken opgeschreven. Hij was blond, had blauwe ogen en een grote neus en had enkele lichaamsgebreken die niet nader werden toegelicht. Op zijn vierentwintigste verliet hij het ouderlijk huis om in Antwerpen te gaan wonen. Twee jaar later kwam David nog een paar weken thuis, maar daarna vertrok hij opnieuw naar Antwerpen. Hij liet zich daar in 1894 registreren als diamantslijper en ging in de Van Schoonhovenstraat wonen.18 Daarna ontbreekt van hem elk spoor. In de familieoverlevering gaat het verhaal dat een niet nader geïdentificeerd familielid naar Amerika geëmigreerd zou zijn.19

Het vijfde kind van Nathan en Rachel was Jacob, roepnaam Jacques. Na een jaar bij modehuis Hirsch werd ook hij diamantklover, en uiteindelijk vond hij zijn draai in de autohandel. Jacques zou een van de grondleggers van de RAI worden en zette het eerste Amsterdamse taxibedrijf op met auto’s die op benzine reden.

Ook hun tiende kind, Henriëtte (Jet), en elfde kind, Abraham (Bram), zouden het ver schoppen. Jet werd directrice van de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg. Zij zette in de Tweede Wereldoorlog samen met Walter Süskind een systeem op waarmee naar schatting zeshonderd kinderen ontkwamen aan deportatie en vernietiging in de kampen. Bram werd een hoge militair in het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger.

De kinderen waren niet met het geloof bezig.20 Zelfs Mau, die als enige werkte voor joodse instellingen en allerlei goede doelen met een joods karakter, was liberaal van opvatting. Het leek hem eerder om culturele dan religieuze aspecten te gaan. Zijn broers en zussen bewogen zich niet in specifiek joodse kringen. De Pimentels waren zoals zovele joden in Nederland opgegaan in de samenleving21 en waren in de eerste plaats Amsterdammers. Pas in de oorlog werden ze zich bewust van hun joodse wortels, daartoe gedwongen door de nazi’s.

In 1893 stierf Nathan op zesenvijftigjarige leeftijd. Twee dagen later, op 6 december, werd hij begraven op Beth Haim. Rachel bleef achter met acht kinderen, waarvan Mau met zijn achtentwintig jaar de oudste was en Bram van zestien de jongste. Zes kinderen woonden nog thuis: Mau had na het behalen van zijn artsexamen het ouderlijk huis verlaten en David woonde in Antwerpen. Nu het gezinsinkomen was weggevallen, werd het grote huis dat ze nog maar een half jaar vóór de dood van Nathan aan de Ceintuurbaan 163 hadden betrokken, verruild voor een kleinere etage op de Tweede Jan van der Heijdenstraat 86. Toch was Rachel niet afhankelijk van de bedeling. Haar jaarinkomen in de periode 1907-1912 bedroeg ongeveer elfhonderd gulden, voor die tijd een goed inkomen.22

Het is niet waarschijnlijk dat Rachel een uitkering kreeg van het weduwenfonds van de Diamantsnijders Vereniging, waarvan Nathan in de jaren zeventig lid was geweest. De organisatie werd opgericht in 1871 en ging later op in de Diamantwerkersvakbond ANDB. Nathan had het lidmaatschap beëindigd bij zijn vertrek naar Antwerpen en had zich bij terugkeer niet opnieuw bij de bond aangesloten.23

Nathans bezittingen werden kort na zijn dood gewaardeerd op zesentwintighonderd gulden. Hij bezat geen onroerend goed, aandelen of vermogen.24 Rachel bleef de rest van haar leven een goed inkomen houden. Vanaf 1912 kon ze zich een inwonend dienstmeisje permitteren. Rachels inkomsten waren hoger dan die van haar schoonzoon, die onderwijzer was. Haar inkomen leek zelfs te groeien naarmate Nathan langer overleden was, mogelijk kreeg zij haar inkomen uit een verzekering die Nathan voor zijn dood had afgesloten.25

Rachel zou haar man nog zesendertig jaar overleven. Ze overleed in 1929 en werd begraven op Beth Haim.26

1Cholera epidemie 1855 in Amsterdam: Michiel Wagenaar

2Evelien van Ruitenbeek + ‘Verloren geraakte diamanten’, AH 5-6-1847

3‘Joodse diamantwerkers’, joodsmonument.nl

4‘Diamantindustrie’ 25-11-2010 + ‘400 jaar Amsterdamse diamantindustrie’ 1-8-2019, onh.nl

5SAA, militieregisters, 5182/4140

6‘Joodse diamantwerkers’

7Th. van Tijn

8P.E. Treffers

9‘Amsterdam in tijden van cholera’ 9-7-2019, amsterdam.nl

10Regionaal Archief Rivierenland, bevolkingsregister Tiel, 0605/22 en 40

11Pierre van der Schaaf

12FelixArchief Antwerpen, vreemdelingendossiers 481/5928 en 54878

13Monica Soeting

14SAA, militieregisters, 5182/4327

15Gesprekken familie Pimentel 2018 t/m 2020

16Overlijdensbericht Michael Henriques Pimentel, AH 15-6-1889

17SAA, militieregisters, 5182/4338

18FelixArchief Antwerpen, vreemdelingendossier 481/75042

19Gehoord presentatie A. Goudsmit 4-5-2018, Open Joodse Huizen, Sarphatikade 16

20AG, DP en PdP 2018 t/m 2020

21‘Integratie of assimilatie’, joodsamsterdam.nl

22SAA, registers inkomstenbelastingen 1907-1912, 5178/3994

23IISG, archief ANDB, 00210/B13, B22

24NHA, memories van successie kantoor Amsterdam 3, 178/1311, 19-6-1894 + SAA, archief notaris Johan Ferdinand Meier, 5075/22622, akte 29, 5-6-1894

25SAA, registers inkomstenbelastingen 1913-1921, 5178/4083

26Overlijdensbericht, De Telegraaf 2-3-1929

1 -
Mau (Mozes)

Rechercheur Vosselman van de Amsterdamse politie rapporteerde op 22 juni 1943 in het logboek ‘dat hedenmorgen in perceel Honthorststraat 44 huis alhier is gevonden het in verregaande staat van ontbinding verkeerende lijk van een vrouw, vermoedelijk genaamd Rosa Palm (jodin) geboren 1919 (verdere gegevens zijn aan het bevolkingsregister alhier niet te krijgen). Volgens bekomen inlichtingen, zou zij aldaar als huishoudster werkzaam zijn geweest bij Dr. Henriques Pimentel, die reeds geruimen tijd weg zij. Het huis was gesloten en was die vrouw alleen daar.’ De brandweer had een raam geforceerd om binnen te komen. Het rapport vermeldt niet wat de aanleiding was geweest om de toegang tot het huis te forceren. Wel dat dr. Adolf Rijkens van de G.G. en G.D. de dood had vastgesteld. Sporen van een misdrijf waren niet gevonden. In de kantlijn van het rapport staat met potlood ‘zelfmoord’ vermeld. Zo luidde de conclusie van het politieonderzoek. Het stoffelijk overschot was vervolgens overgebracht naar het reinigingshuis aan de Nieuwe Kerkstraat 127 waarna het ingeslagen raam werd dichtgespijkerd. De politie noteerde dat zo goed als alle kleding, veel meubels en gebruiksvoorwerpen uit het huis waren weggehaald. Volgens het logboek zijn het persoonsbewijs en andere papieren van de overledene, of van andere personen die in het huis hadden gewoond, niet gevonden.27

Circa 1910, Mau (collectie Ineke van der Hoek)

Toen de Duitsers in mei 1940 Nederland waren binnengevallen maakten veel meer mensen dan normaal een einde aan hun leven.28 Ook bij de invoering van de Jodenster in 1941 was er een piek in het aantal zelfdodingen.29 Hetzelfde gebeurde in 1942 bij de start van de deportaties in het najaar (de joden zouden naar een werkkamp gaan, waar zij zich zouden moeten inzetten voor de Duitsers, was het verhaal, maar dat werd al snel niet meer geloofd). De autoriteiten spraken van een ‘epidemie’. Veel mensen bezweken onder de druk. De angst voor wat er gebeuren kon, was groot. Iedere jood of joodse familie kon op elk moment worden opgehaald om te worden gedeporteerd naar kampen ‘in het oosten’. Iedere wagen in de straat kon de overvalwagen zijn die ze zou meenemen, zeker als de wagen dichtbij stilhield en ze stemmen hoorden van uitstappende mannen gevolgd door geschreeuw en orders van de agenten en gejammer of gehuil van mensen in de straat. Stalen zenuwen moesten de mensen hebben. En elke avond weer, op advies van de Joodse Raad, zetten de meeste mensen hun rugzak klaar met de voorgeschreven inhoud.30 Ook Rosa, Mau’s huishoudster, had de druk niet aangekund. Volgens de politie had zij zelf een einde aan haar leven gemaakt. Liever een zelfgekozen dood dan in handen van de Duitsers vallen.

Wist Mau wat er gebeurd was?

De bezetter had in januari 1941 registratie verplicht gesteld voor iedereen die ten minste één joodse grootouder had. De kosten waren ‘slechts’ een gulden. Wie geen gehoor gaf aan dit bevel, zou vijf jaar gevangenisstraf krijgen. De overgrote meerderheid registreerde zich. Zij die drie of meer joodse grootouders hadden werden officieel als jood aangemerkt. Voor iedere geregistreerde maakte de Joodse Raad een kaart aan, met daarop huwelijkse staat, gezinssamenstelling, beroep en adres. Ook werd bijgehouden of iemand gesperrt was: vrijgesteld, en op welke datum iemand naar Westerbork was gedeporteerd. De nazi’s stelden namenlijsten op van mensen die op een aangegeven datum op transport moesten naar Westerbork en dan was het de taak van de Raad om te bepalen wie er daadwerkelijk met dat transport mee moest. De Joodse Raad fungeerde zo als intermediair tussen de Duitse bezetter en de joodse gemeenschap. Ze was bevoegd om mensen met een vrijstelling van de lijst af te halen en te vervangen door een ander.31 Op de kaart van Mau staat vermeld dat hij gesperrt was vanwege zijn functie. Deze vrijstelling werd hem in september 1942 verleend, kort nadat de systematische deportatie en vernietiging van joden op gang was gekomen.

Volgens de informatie op de kaart van de Joodse Raad is Mau niet in Westerbork terechtgekomen, want dan zou dit op de kaart zijn bijgeschreven. Ook in het archief van kamp Westerbork komt hij niet voor.32 Zou hij door die Sperre aan deportatie zijn ontsnapt? Gesperrt zijn bood geen garantie, het was eerder een uitstel van deportatie, uiteindelijk hield geen enkele vrijstelling stand. Vrijstellingen werden gegeven aan mensen die naar het oordeel van de Raad van belang waren voor de joodse gemeenschap of aan mensen van wie het lot nog niet definitief was bepaald. Dat gold onder meer voor gemengd-gehuwden, protestantse en rooms-katholieke joden, Portugese joden en Palestina-joden.33 Ook degenen die in dienst waren van de Joodse Raad kregen een vrijstelling. Mau had het Sperr-stempel gekregen vanwege zijn functies als chirurg en bestuurder van de Vereniging Centrale Israëlietische Ziekenverpleging (CIZ) en geneesheer-directeur van het Portugees Israëlitisch Ziekenhuis (PIZ). De medewerker van de Joodse Raad tekende op de kaart van Mau aan dat hij een ‘buitengewoon flinke indruk’ maakte en liberale opvattingen had.

Mau had altijd goed kunnen leren. Zijn ouders hadden hem gestimuleerd om medicijnen te gaan studeren. In 1892, direct na het behalen van zijn artsexamen, trad hij als geneeskundige in dienst bij de gemeente Amsterdam.34 In die hoedanigheid bezocht hij de patiënten thuis. Zo werd hij gevraagd naar een huis te komen waar de dochter des huizes en een dienstbode ’s morgens levenloos waren gevonden. Hij constateerde dat de dienstbode was overleden aan de gevolgen van het inademen van kolendamp in een niet-geventileerde kamer. Het meisje kon nog worden gered.35 In 1894 aanvaardde hij een betrekking als geneeskundige, later chirurg en gynaecoloog, bij het PIZ, toen nog op Rapenburgerstraat nummer 2.36 Er waren bijna geen medische hulpmiddelen en instrumenten en er ontstonden voortdurend problemen bij het steriel uitvoeren van operaties. Mau ontwikkelde nieuwe methoden die zo succesvol bleken dat zij ook door collega’s werden overgenomen.

Chirurgie had altijd al zijn grote belangstelling gehad en hij was steeds op zoek naar nieuwe technieken en innovaties. Dat was ook de reden geweest dat hij in 1901 de uitnodiging had aanvaard om te komen kijken naar een Siamese tweeling die werd tentoongesteld in een huis op de Warmoesstraat 194. Daar kon men wel vaker, tegen betaling, mensen bekijken die door ziekte een afwijkend uiterlijk hadden. Reuzen, dwergen, vrouwen met baarden, zeehondjongens en Siamese tweelingen verdienden daarmee geld om in hun levensonderhoud te voorzien. Na enkele dagen trokken ze naar een volgende stad voor nieuwe shows. Mau en zijn collega’s, de hoogleraren Pel en Rotgans en de doctoren Fockens, Norden, Quanjer en Vrijdag, waren in de gelegenheid om de twintigjarige Siamese tweeling Rosa en Josefa te onderzoeken. De meisjes waren afkomstig uit het Tsjechische Bohemen. Volgens een krantenbericht had hun verschijning niets van het ‘stuitende of weerzinwekkende’ dat sommige kermiswonderen bij de toeschouwer opwekten. Rosa en Josefa zagen er vriendelijk uit en schenen tevreden met hun lot. Ze speelden een duet op de viool en beantwoordden de vragen van belangstellende bezoekers. De medici constateerden dat de meisjes alleen in het midden van het lichaam aan elkaar waren verbonden, zodanig dat elk een eigen ruggengraat had, terwijl het stuitbeen van beiden was samengegroeid. Ze hadden een gemeenschappelijk bekken dat naar verhouding zeer sterk verbreed was. Daardoor konden de meisjes zich bij het lopen nog vrij gemakkelijk bewegen.37

Het ziekenhuis op de Rapenburgerstraat was in veel opzichten primitief. De muziek van het tegenovergelegen café chantant drong vaak hinderlijk door in beide ziekenzalen. Een daarvan was bestemd voor vrouwen, de andere voor mannen. Elke zaal had zes tot acht bedden. Het gebouw voldeed uiteindelijk niet meer en men maakte plannen voor een nieuw gebouw. Mau was toegevoegd aan de bouwcommissie en had het ziekenhuis grote diensten bewezen door zijn medewerking bij de bouw en de inrichting, zo meldde het Nieuw Israëlietisch Weekblad op 26 mei 1916.38

Het nieuwe hospitaal kwam in de jaren 1915-1916 tot stand op de Plantage Franschelaan 8-10 (na de oorlog omgedoopt tot Henri Polaklaan). Bestaande panden werden verbouwd naar een ontwerp van architect Harry Elte. Het ziekenhuis werd geopend in mei 1916 en bood plaats aan ongeveer vijfendertig patiënten. Er waren een vrouwenzaal en een mannenzaal met elk twaalf bedden voor mensen wier verpleging werd bekostigd door de stad Amsterdam. Daarnaast waren er zes klassenkamers waarbij men de keuze had uit eerste-, tweede- en derdeklasverpleging. Patiënten die zich dat konden veroorloven kregen een kamer alleen, terwijl in de tweede en derde klasse de kamer moest worden gedeeld met anderen. De gehele derde verdieping bestond uit operatiezalen. Er was een spreekkamer, een dokterskamer, een kinderkamer en een conversatie- en eetruimte voor de verpleegsters. Naast het ziekenhuis werd een Oude Vrouwenhuis en een zusterhuis gevestigd. In het jaar van de opening werd Mau geneesheer-directeur van wat formeel het Portugees Israëlitisch Ziekenhuis en Oude Vrouwenhuis heette.39

Dit ziekenhuis zou vanaf juli 1943 door de Duitsers worden gebruikt om sterilisaties uit te voeren bij joden die een niet-joodse huwelijkspartner hadden. Op voorwaarde dat zij geen nageslacht meer zouden verwekken, konden ze door sterilisatie voorkomen dat ze zouden worden gedeporteerd.40 De operaties werden uitgevoerd door Duitse artsen, in zalen die door de Duitsers waren gevorderd, met medewerking van het joodse personeel van het ziekenhuis. Veel van de chirurgen zouden nepoperaties hebben uitgevoerd. Mau was bij deze sterilisaties niet betrokken. Volgens een tweede rapport van 23 juni 1943, opgesteld door de politierechercheur die de dood van huishoudster Rosa Palm onderzocht, was ‘den Jood Henriques Pimentel’ al eerder gevlucht. De rechercheur merkte verder nog op dat de sleutels van zijn huis onvindbaar waren. Die had Mau niet afgegeven bij Carel Fritzsche, de eigenaar die in de bovenwoning van Honthorststraat 44 woonde. Alle informatie werd door de politie doorgestuurd naar het bureau Joodse Zaken.41 Dat zal ertoe geleid hebben dat het huis van Mau korte tijd later in opdracht van de nazi’s werd leeggehaald. Omdat het benedenhuis al enige tijd leegstond, zal Mau in het voorjaar van 1943 zijn ondergedoken.

Mau had zich in 1942 nog redelijk veilig gevoeld toen hem een vrijstelling van een werkkamp werd verleend op grond van zijn rol bij de drie joodse ziekenhuizen in Amsterdam. Maar toen de joodse psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bosch in januari 1943 door de Duitsers werd ontruimd en het nieuws kwam dat zelfs gehandicapte kinderen werden gedeporteerd42 viel het kwartje (wat zouden díe mensen nog voor werk kunnen doen?), en moet Mau zich hebben gerealiseerd dat de patiënten in ‘zijn’ ziekenhuizen ook niet meer veilig waren. Sinds de deportaties waren begonnen, hadden mensen er hun toevlucht gezocht, in de hoop zo beschermd te zijn.43 De CIZ lag vol met ‘quasizieken’.44 Vanwege berichten dat het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis (NIZ) op de Nieuwe Keizersgracht zou worden leeggehaald, stuurde de leiding op 2 maart iedereen naar huis. Er brak paniek uit. Verband werd afgerukt. Het merendeel van de zieken vertrok. Degenen die dat niet konden, werden geholpen door familie en personeel die hen met handkarren naar elders brachten.45 Ook veel personeel vluchtte. Toen de Sicherheitsdienst en de Grüne Polizei de volgende dag met overvalwagens voorreden, troffen zij alleen nog stervenden aan en patiënten die te ziek waren om een veilig heenkomen te zoeken. Toch werd een deel van hen geschikt geacht voor transport en naar kamp Westerbork afgevoerd. De meesten kwamen kort daarna om in de gaskamers.46

Artsen en directeuren van joodse ziekenhuizen verloren geleidelijk hun autonomie in de beroepsuitoefening. Eind april trok Stabarzt Eduard Meyer in het gebouw van de CIZ aan de Jacob Obrechtstraat. Deze SS-Sturmbannführer had zich beziggehouden met het in beslag nemen van medische inventarissen van artsen die waren gedeporteerd. De voorzitter van het bestuur Abraham Samuel Jacobson dook onder. Mau nam zijn rol over, maar besloot in mei ook onder te duiken, nadat bekend was geworden dat niet alleen het PIZ maar ook de CIZ zou worden gebruikt voor sterilisaties van gemengd-gehuwde joden. Hij zou het moreel niet aan zichzelf hebben kunnen verantwoorden om aan deze praktijken mee te werken.47 In 1946 schreef Mau’s collega professor Groen: ‘Toen op een bepaald ogenblik tijdens de bezetting voor hem de keus kwam aan zijn functie als bestuurder een beschermde positie te ontlenen terwijl de gang van zaken door een SS-Sturmbannführer werd bepaald, bedacht hij zich niet. Dr. Pimentel, achtenzeventig jaar, dook onder.48 Daarmee kwam een einde aan zijn levenswerk. Hij was voor een groot deel verantwoordelijk geweest voor de opkomst en bloei van deze joodse instellingen.

Dat was begonnen toen hij, al vóór 1900, als medisch specialist was gaan werken in het PIZ. Een van de eerste dingen die Mau voortvarend ter hand had genomen was de opleiding van verpleegsters. Het ziekenhuispersoneel was in die tijd nog onvoldoende geschoold. Het lesprogramma dat hij opzette werd een erkende opleiding en menig verpleegster haalde er haar diploma.49 De persoonlijk door hem opgeleide meisjes bleven meestal loyaal aan het PIZ, maar toch was het nodig ook extern personeel te werven. Mau deed de werving en selectie zelf. Er verschenen advertenties in de kranten dat sollicitanten zich op bepaalde dagen en tijdstippen konden melden aan het huisadres van dokter M. Pimentel. Hij voerde de sollicitatiegesprekken thuis.50

Ook Lien Cohen kreeg in 1932 een uitnodiging om te komen praten over een dienstverband bij het ziekenhuis. Zij schreef in haar memoires: ‘Toen mijn 20ste verjaardag naderde en ik dus eindelijk zo ver was dat ik in een ziekenhuis mocht gaan werken, solliciteerde ik bij het Portugees Israëlitisch Ziekenhuis, waar ik prompt werd aangenomen.(…) De directeur van het ziekenhuis was Dr. Pimentel, een soort god voor alle zusters. Het was dan ook inderdaad een heel bijzonder iemand.’ Lien had al eerder een Pimentel ontmoet, want ze had drie jaar daarvoor de opleiding tot kinderverzorgster gevolgd bij Mau’s zus Henriëtte Pimentel, directrice van de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis. Deze instelling zou later bekend raken als de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg. Net als Mau had Jet een erkende vakopleiding opgezet, in dit geval voor kinderverzorgster. Wat Lien toen nog niet wist, was dat ze later nog veel meer betrokken zou raken bij de familie Pimentel.51

Enkele jaren later, op 31 juli 1938, stond Mau aan het sterfbed van zijn vrouw Judith. Aan de andere zijde van het bed stond Lien. Zodra Judith haar laatste adem had uitgeblazen, nam Mau de ring van haar vinger, en schoof deze aan de vinger van Lien. Hij vroeg haar deze altijd te dragen. Dat heeft ze tot haar dood in 2001 gedaan. Het was de lievelingsring geweest van mevrouw Pimentel en het betekende veel voor Lien dat juist zij die ring had gekregen. Maar er was wel gedonder van gekomen met de familie. ‘En het werd er niet beter op, toen ze van Dr. Pimentel hoorden, dat hij mij alle juwelen had willen geven, maar dat ik dit had geweigerd. Ze waren schijnbaar bang dat ik de toekomstige erfgename zou zijn.’ Lien vond dat ze haar werkgever nu niet in de steek kon laten. De familie bleef haar vijandig bejegenen, zodat ze eind 1938 besloot om ontslag te nemen. Maar Mau accepteerde haar vertrek niet en vertelde haar dat hij een familievergadering had georganiseerd. Daarin zou hij zijn broers en zussen voor de keus stellen: ‘Of je accepteert Lien of je blijft weg.’ Dat had geholpen.

2018, Judiths ring, bezit Lily Harvitt-Con (collectie Fokko Weerstra)

Aan deze commotie was het nodige voorafgegaan. In 1936 bleek Judith op haar tweeënvijftigste ongeneeslijk ziek. Hoe lang ze nog te leven had, was niet met zekerheid te zeggen, maar wel dat ze steeds zieker zou worden en uiteindelijk aan haar kwaal zou sterven. Daarom besloot Mau een inwonend verpleegster te zoeken. Hij dacht daarbij aan Lien, die hij enkele jaren eerder had aangenomen als verpleegster in het PIZ. Hij wist haar op te sporen en ze stemde in met zijn verzoek. Aanvankelijk ging ze elke dag na haar werk weer naar huis, maar toen Judith steeds hulpbehoevender werd, kwam Lien op de Sarphatikade 16 wonen. Ze betrok een kamer op de bovenste verdieping.

Mau had zijn vrouw Judith Hoek leren kennen in het NIZ op de Nieuwe Keizersgracht 104-114. Naast zijn werk als geneesheer-directeur bij het PIZ was Mau verbonden aan deze joodse instelling. Hij werkte er van 1897 tot 1927 als chirurg en gynaecoloog.52 Judith was van huis uit Nederlands-Israëlitisch en was sinds 1909 in dienst van het ziekenhuis als verpleegster. Zij moeten elkaar dus al enige jaren hebben gekend voordat de vonk oversloeg. Ze trouwden in 1920 in Amsterdam en Judith werd op zesendertigjarige leeftijd mevrouw Pimentel-Hoek. Mau trouwde laat in zijn leven, hij was al vijfenvijftig jaar. Voor beiden was het hun eerste huwelijk. Mau was altijd druk geweest met zijn werk voor de joodse ziekenhuizen en zijn talrijke nevenactiviteiten. Misschien had hij onvoldoende tijd gehad om een vrouw te vinden. Maar nu was het hem gelukt. Voorafgaand aan het huwelijk had hij zijn broers Jacques en Bram gevraagd om als wettelijke getuige op te treden.

Na de bruiloft kwam Judith naar de Weesperzijde 12, waar Mau al veertien jaar woonde. Na vier jaar huwelijk verhuisden ze samen naar de Sarphatikade 16, een groot en voornaam pand aan de westzijde van de Amstel, vlak bij het Paleis voor Volksvlijt op het Frederiksplein.

In het souterrain en op de zolderverdieping was voldoende ruimte voor inwonend personeel. Het echtpaar zou geen kinderen krijgen, maar ze hadden beiden genoeg omhanden. Mau was niet alleen werkzaam bij het PIZ en het NIZ, hij was ook chirurg bij de CIZ. Bij het laatstgenoemde ziekenhuis zat hij tevens in het bestuur. Daarnaast vervulde hij tal van sociaal-maatschappelijke nevenfuncties.

1928, bestuur piz, Mau midden, Judith linksvoor (collectie Stadsarchief Amsterdam)

Van 1902 tot 1926 was Mau bestuurslid en geneesheer voor het Israëlitisch Herstellings- en Vacantieoord in Wijk aan Zee, waar joodse kinderen uit arme, overwegend Amsterdamse gezinnen kosteloos konden aansterken in de gezonde zeelucht. De verzwakte of van ziekte herstellende kinderen kwamen tijdens hun verblijf wel twee tot drie kilo aan. Later zou een meisje vertellen dat zij het er heerlijk had in de zomer van 1929. Ze kwam uit de Amsterdamse Joden Houttuinen, een sombere en donkere straat met leerlooierijen en kippenslachterijen. Samen met haar zes familieleden woonde ze op één kamer. Bedden had het gezin niet, ze sliepen in stoelen. ‘Bij het ontbijt was er roomboter, en ze had een eigen bed bij het raam vanwaar ze de zee en de vuurtoren kon zien.’53 Mau heeft een groot stempel gedrukt op deze instelling. Toen in 1935 in het Amsterdamse Carlton Hotel het vijftigjarig jubileum van de vereniging werd gevierd, werd hij omschreven als een trouw en ijverig bestuurder die uitstekend kon organiseren. Die talenten bleken erg welkom. De vereniging zat in een moeilijke tijd toen Mau in het bestuur kwam. Het koloniehuis, toen nog aan de Voorstraat in Wijk aan Zee, voldeed niet meer aan de eisen, maar de financiële situatie van de vereniging was verre van rooskleurig. De subsidie van de overheid was bij lange na niet voldoende om het vakantiehuis in de zomermaanden open te houden, laat staan om de bouw van een nieuw huis mogelijk te maken. De vereniging moest het vooral hebben van liefdadigheid: giften van beter gesitueerde joodse burgers. Voor dat doel werden er tentoonstellingen, concerten en voorstellingen georganiseerd. Met veel extra inspanningen, met name ook van Mau als secretaris, lukte het uiteindelijk om het benodigde geld bijeen te krijgen. Architect Harry Elte ontwierp een nieuw vakantiehuis aan de Relweg in Wijk aan Zee, dat in 1914 kon worden geopend. Vanaf dat moment werden jaarlijks ongeveer honderddertig verzwakte kinderen uit arme stadsgezinnen volgens de joodse riten verpleegd. Dat betekende onder meer dat er een koosjere keuken was ingericht. Ook kinderen uit rijkere milieus konden worden verpleegd, maar dan tegen betaling.54 Mau beoordeelde en besliste of een kind gratis kon worden opgenomen, zijn collega Abraham Cohen ontfermde zich over de betaalde verpleging. Kinderen moesten minstens vijf jaar oud zijn, maar jongens niet ouder dan twaalf en meisjes niet ouder dan veertien jaar. Al met al had Mau zijn handen vol aan dit vrijwilligerswerk. Zeker in het geval van calamiteiten, zoals bij het uitbreken van een epidemie. Dat gebeurde in 1911, toen er drie patiëntjes difterie bleken te hebben. Tegenwoordig worden kinderen in Nederland op jonge leeftijd ingeënt tegen deze zeer besmettelijke ziekte, maar toen was het een van de meest voorkomende doodsoorzaken bij kinderen. Er moest direct worden ingegrepen. De kolonie werd onmiddellijk ontruimd om verdere besmetting te voorkomen. Alle kinderen moesten naar huis worden teruggebracht. Mau gaf een medische verklaring af zodat een aantal kinderen, die eerder door de trammaatschappij wegens besmettingsgevaar voor de overige passagiers geweigerd werden, toch met de tram naar huis konden reizen. De drie difteriepatiëntjes werden ter behandeling overgebracht naar het NIZ in Amsterdam. Het vakantiehuis zou die zomer gesloten blijven.55

Circa 1900, Sarphatikade 16: vierde huis van links (collectie Stadsarchief Amsterdam)

Mau, die begin jaren twintig voorzitter van het bestuur geworden was, legde deze functie neer nadat de vereniging in 1927 was gefuseerd met vergelijkbare verenigingen tot de Joodse Zee- en Boschkolonies (JoZeBoKo).56 Desondanks bleef hij zeker tot aan het begin van de oorlog betrokken. Zo sprong hij in de jaren dertig nog regelmatig in als arts bij de behandeling van de kinderen in het vakantiehuis en werd hij in maart 1940 nog benoemd in de verificatiecommissie die het financieel beheer van de vereniging moest controleren.57 Mau heeft ook meegemaakt dat de organisatie bedden beschikbaar stelde voor de opvang van joodse kinderen uit Duitse gezinnen die naar Nederland waren gevlucht. Nadat in 1933 de nationaalsocialisten in Duitsland aan de macht waren gekomen, hadden die in hoog tempo anti-joodse maatregelen ingevoerd. Dat leidde ertoe dat ongeveer honderdveertigduizend joden Duitsland ontvluchtten. Daarvan belandden er vijfendertigduizend in Nederland, het merendeel in Amsterdam.58 Met het reserveren van enkele plaatsen voor Duitse kinderen hoopte ook de Joodse Zee- en Boschkolonie ‘haar plicht te doen tegenover slachtoffers van rassenhaat en ellende buiten onze grenzen’. Mau zal dit beleid zeker hebben ondersteund. Hij had zich altijd ingezet voor de sociaal zwakkeren, met name in het joodse volksdeel.

In mei 1940, een paar dagen nadat Nederland had gecapituleerd, legden de Duitsers beslag op het vakantiehuis. De kolonie werd gesloten. Het was de eerste concrete daad van de nazi’s die gevolgen had voor het leven van Mau. Alles wat er was opgebouwd en bereikt ging nu verloren. De Duitsers maakten de hele oorlog van het gebouw gebruik. Daarna diende het een aantal jaren als heropvoedingshuis voor kinderen van NSB’ers.59 In 1948 werd het weer het vakantiehuis voor joodse kinderen, en in de jaren zeventig werd het gesloten. Het gebruik van het huis was teruggelopen en de tekorten waren te groot geworden.60