Over het boek

Dit is een belangrijk dagboek, dat ook veel aandacht verdient!

Jacqueline van Maarsen, de beste vriendin van Anne Frank

Het dagboek van Bernard ‘Bernie’ Mestriz neemt ons mee naar het leven van een vervolgde Joodse jongen uit Terborg tijdens de oorlog. Zwervend door de Achterhoek ontsnapt hij op miraculeuze wijze aan vervolging door de nazi’s.

Bernie begint op 13 april 1942 te schrijven. Hij is dan 17 jaar, het is de dag dat hij een vals persoonsbewijs krijgt en als boerenknecht Michiel Johan Schuurman door het leven zal gaan. Veel Joodse boerenknechten zullen er niet geweest zijn. Hij verhaalt uitvoerig over de gewone alledaagse dingen op het platteland en over zijn werk op de verschillende boerderijen. Zo verdiende hij de kost in ruil voor een onderduikplek. Als orthodoxe jood hield hij zich aan alle joodse wetten en feestdagen. Bernie’s oorlog is een aangrijpend verhaal waarin Bernie’s angst voelbaar is: verraad, razzia’s, NSB’ers, het oppakken van Joden in zijn omgeving en zijn vlucht naar de bossen. Zijn religieuze gevoelens hielden hem op de been, ook tijdens momenten van groot gevaar.

Bernie heeft het bewaard gebleven deel van het dagboek van zijn vermoorde neef Alfred Wolf bij zijn dagboek gevoegd. Beiden kwamen uit Terborg en waren nog tieners toen de oorlog uitbrak. Deze bijzondere dagboeken van een overlever en van een vermoorde onderduiker brengen ons dicht bij het dagelijkse leven van opgejaagde Joden tijdens de bezetting van ons land. Bernie Mestriz (1925 - 1999) overleefde als enige van zijn gezin de Holocaust. De laatste dagboekregels schrijft hij op 20 november 1945, zes maanden na de bevrijding.

De samenstellers

Willy Lindwer (Amsterdam, 1946) is documentairefilmer en auteur. Hij maakte naam met documentaires en boeken over het Joodse leven, de Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging. Het werd zijn levenswerk. Hij verwierf internationale bekendheid met onder andere De laatste zeven maanden van Anne Frank. Voor zijn werk ontving hij diverse prijzen, waaronder een Gouden Kalf en een internationale Emmy Award. In 2010 werd hij geridderd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau voor zijn hele filmoeuvre. Van zijn hand verscheen in 2019 Wolf en Ryfka. Kroniek van een Joodse familie.

Aline Pennewaard (Woerden, 1978) is historicus. Ze werkt aan haar promotieonderzoek naar de deportaties van Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog vanuit Nederland naar de vernietigingskampen. Samen met Guus Luijters maakte zij het boek In Memoriam. Van haar hand verscheen in 2018 Van kleermaker tot Kapo. De oorlog van een Duits-Joodse vluchteling.

Willy Lindwer en Aline Pennewaard publiceerden samen in 2018 De Treinreis. De miraculeuze ontsnapping van Hongaars-Nederlandse Joden tijdens de bezetting, gebaseerd op de gelijknamige documentairefilm.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Dagboek van een Joodse boerenknecht

Bernie’s oorlog

1942-1945

Samengesteld door Willy Lindwer en Aline Pennewaard

Amphora Books

Documentairefilmer Willy Lindwer ontdekte het dagboek van Bernard ‘Bernie’ Mestriz bij zijn weduwe in Jeruzalem tijdens de research voor zijn tweedelige documentairefilm Holland, Vaarwel! De vernietiging van het Nederlandse Jodendom. Het bijzondere dagboek werd in 2019 en 2020 tentoongesteld in het Nationaal Holocaust Museum in Amsterdam.

Colofon

Copyright © 2020 teksten inleidingen: Willy Lindwer en Aline Pennewaard en uitgeverij Amphora Books

Copyright © 2020 dagboeken Bernard Mestriz en Alfred Wolf: Ruth Mestriz-Dreifuss, Jeruzalem

Copyright © alle foto’s privécollectie Ruth Mestriz-Dreifuss, Jeruzalem

www.amphorabooks.nl

Eerste druk 2020

Vormgeving omslag: B’ij Barbara

Foto omslag: boerenknecht Bernie Mestriz alias Michiel Johan Schuurman, Terborg 1942

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN: 9789064461279

ISBN e-boek: 9789064461262

NUR: 686

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Boerenknecht Bernie Mestriz alias Michiel Johan Schuurman, Terborg 1942.

Inhoud

Woord vooraf

De oorlog van Bernie Mestriz

Oorlogsdagboeken in Nederland

Het oorlogsdagboek van Bernie Mestriz

Het oorlogsdagboek van Alfred Wolf

Archieven, bronnen en bibliografie

Het officiële persoonsbewijs van Bernard ‘Bernie’ Mestriz, met J van Jood.

Het vervalste exemplaar, met de schuilnaam Michiel Johan Schuurman.

Tegen half vijf waren we weer thuis en een klein half uur later kwam er iemand uit de buurt aanhollen en vertelde opgewonden dat Hengelo bevrijd was. Opgewonden liepen we toen naar de grote weg om ook wat van de doortrekkende Tommies te zien en onder het lopen naar de weg zond ik het eerste dankgebed voor de bevrijding tot de Almachtige op.

Eindelijk, na jarenlange vervolgingen die soms schier eindeloos leken, was de verlossing van het moffenjuk gekomen en het is onze vurige wens dat geheel ons land en de gehele wereld spoedig bevrijd mogen zijn van zonden en leed.

Bernie Mestriz

Paaszondag 1 april 1945

Pagina uit het dagboek van Bernie Mestriz.

Woord vooraf

Cineast Willy Lindwer ontdekte de dagboeken van Bernie Mestriz in Jeruzalem bij diens weduwe toen hij research deed voor zijn film Holland,Vaarwel! over de vernietiging van het Nederlandse Jodendom. De film vertelt over het lot van Joden in Nederland en over zijn familie in de Achterhoek tijdens de oorlogsjaren. Lindwer was op zoek naar de ware toedracht van het verraadverhaal van zijn oom en tante die het met de dood hebben moeten bekopen. Ze zaten tijdens de noodlottige overval samen met Bernie Mestriz ondergedoken op de boerderij van Johan en Dina te Lindert in Sinderen in de Achterhoek. Hij ontdekte in het dagboek de tragische toedracht. Bernie wist ternauwernood aan het drama te ontkomen. De historica Aline Pennewaard schetst deskundig het belang van dit dagboek en plaatst het in het historische perspectief van dagboeken van vervolgde Joden in Nederland.

Het dagboek van Bernard Mestriz uit Terborg is bijzonder. Bernie was zijn roepnaam. Hij schreef als boerenknecht over zijn lotgevallen tijdens de Jodenvervolging. Hij deed dat nauwgezet, van dag tot dag. Het verhaal neemt ons mee naar het leven van een vervolgde Joodse jongen op het platteland van de Achterhoek. Bernie begint op 13 april 1942 te schrijven, hij is dan 17 jaar. Het is de dag dat hij een vals persoonsbewijs krijgt. Bernard Mestriz gaat vanaf dat moment als de boerenknecht Michiel Johan Schuurman door het leven. Zwervend door de Achterhoek ontsnapt hij op miraculeuze wijze aan de oorlog. De laatste regels schrijft hij op 20 november 1945, zes maanden na de bevrijding.

Bernard ‘Bernie’ Mestriz (Terborg 1925 – Jeruzalem 1999), op 17-jarige leeftijd in 1942.

Bernie’s dagboek leest als het verloop van de oorlog. Aanvankelijk betrekkelijk onschuldig en vol hoop op een goede afloop. Gaandeweg wordt het steeds dreigender: de toenemende Duitse maatregelen, verraad, razzia’s, het oppakken en deporteren van Joden. In het laatste deel van de bezetting is hij op de vlucht in de bossen, zich schuilhoudend voor het continue onraad. Zijn strenge Joodse geloofsovertuiging geeft hem houvast. Hij blijft schrijven. Hij ziet kans het verloop van de oorlogshandelingen in Europa te schetsen terwijl hij zijn werk op het platteland beschrijft en in de volgende zin verhaalt over de dreigende gebeurtenissen in zijn omgeving.

Na bij diverse boerderijen op het land gewerkt te hebben terwijl hij er tevens ondergedoken zat, vond Bernie in november 1942 een plek op een boerderij bij het plaatsje Sinderen. Daar kwamen later nog vier Joodse onderduikers bij, onder wie zijn achttienjarige neef Alfred Wolf, de zevenjarige Pietje Steinhardt en vanaf medio 1943 het echtpaar Henri en Gusta Mulder-Kern, de oom en tante van Willy Lindwer. In december 1943 speelde zich op deze boerderij een drama af. Een jonge Nederlandse vrouw had de onderduikers verraden. Alfred Wolf en Henri en Gusta Mulder werden ontdekt en opgepakt. Ze zijn enige maanden later in Auschwitz vermoord. Bernie Mestriz en Pietje Steinhardt ontsprongen de dans. Ze zaten urenlang verstopt op de hooizolder. Bernie beschrijft de dramatische gebeurtenissen tot in details. Ook Bernie’s moeder en tantes werden tijdens die gitzwarte nacht in de Achterhoek opgepakt. Ze waren door dezelfde vrouw verraden. Het is een dieptepunt van de omzwervingen die Bernie tijdens de oorlog heeft moeten doorstaan.

Als enige van zijn gezin overleefde Bernie Mestriz de Jodenvervolging. Hij was een vechter, een jongen die zich door de oorlog wist te knokken, met vele onderduikadressen en steeds werkend op het land om zijn onderdak te bekostigen. Bernie had een uitgesproken Joodse identiteit zoals blijkt uit al zijn dagboekaantekeningen. Zijn religieuze levensopvatting hielp hem door de oorlog. Israël werd zijn uiteindelijke spirituele en geestelijke toevluchtsoord. Bernard Mestriz overleed in 1999 in Jeruzalem als Issachar Mestriz. Na zijn aankomst in Israël gebruikte hij nog uitsluitend zijn Hebreeuwse voornaam, zijn verleden achter zich latend. Hij liet een groot gezin met elf kinderen na. Dat was zijn antwoord op Hitler.

Bernie had een deel van het dagboek van zijn vermoorde neef Alfred Wolf bij zijn dagboek gevoegd. Deze bijzondere dagboeken, van een overlever en van een vermoorde Joodse onderduiker, beiden uit Terborg en nog tieners toen de oorlog uitbrak, brengen ons dicht bij het dagelijkse leven tijdens de vervolging: de spanningen, bloedstollende gebeurtenissen, emoties en gevoelens van opgejaagde Joden tijdens de bezetting van ons land.

De samenstellers zijn veel dank verschuldigd aan Ruth Mestriz-Dreifuss en haar kinderen voor het ter beschikking stellen van het dagboek van Bernard Mestriz.

De oorlog van Bernie Mestriz

van Terborg naar Jeruzalem

door Willy Lindwer

Bernie werd als Bernard Mestriz op 8 augustus 1925 in een orthodox Joods gezin in Terborg geboren. Het stadje was onderdeel van de gemeente Wisch in de Achterhoek. Bernie was het enige kind van Joseph Isaäc (Jo) Mestriz en Amalia Wolf. Een in juli 1927 geboren zusje, Bertha, leefde slechts drie dagen. Bernie’s vader Jo, in Amsterdam geboren in 1895, werd in 1941 in Mauthausen vermoord. Zijn moeder Amalia Wolf werd in 1887 in Wisch geboren en in 1944 in de gaskamers van Auschwitz vermoord.

De families Wolf en Mestriz dreven een manufacturen- en confectiewinkel aan de Hoofdstraat 9 in Terborg. Er bestond al vanaf 1800 een Joodse gemeenschap in Terborg met een synagoge aan de Dorpsstraat en twee begraafplaatsen aan de Silvoldseweg. In 1901 werd een nieuw synagogegebouw ingewijd, ook aan de Silvoldseweg. Het was een kleine hechte Mediene gemeenschap, zoals het Joodse leven in de provincie genoemd werd. De meeste Joden leefden een traditioneel en orthodox leven. Er was een voorganger die tevens Joodse les gaf en ritueel slachter was. Behalve een kerkbestuur, dat uit drie leden bestond, waren er in Terborg het studiegenootschap Talmoed Thora en de vrouwenvereniging Ahawas Nosjim. Er werd thuis in het gezin Mestriz koosjer gegeten. Toen de oorlog uitbrak was Bernie 15 jaar. Hij zat toen in de derde klas van de plaatselijke mulo.

De winkel van de families Wolf en Mestriz in Terborg. De ouders van Bernie, staand links en midden, en zittend zijn grootouders Bertha en Asser Wolf, ca. 1926.

Bernie en zijn vader Joseph Isaäc Mestriz (midden), zijn neefjes Alfred Wolf (r.) en Nico Wolf (l.).

V.l.n.r: Betsie de Winter, Bernie’s moeder Amalia Mestriz-Wolf, Paula Wolf, Jenni Wolf-Schwarz en Henriëtta Wolf-de Winter, de moeder van Alfred en Nico. Terborg, ca. 1930.

Bernie’s vader en zijn oom Jacob Wolf behoorden tot de eerste groep Joden in Nederland die al in 1941 werden opgepakt. Dat gebeurde op 8 oktober 1941 in Terborg. Een overvalwagen reed door de straten van het stadje en zeven Joodse mannen werden door de Grüne Polizei opgepakt en weggevoerd. Ze zijn niet lang daarna in Mauthausen vermoord, net als de Joodse mannen die bij de eerste razzia’s in Nederland op 22 en 23 februari in Amsterdam waren opgepakt. In september 1941, als uitvloeisel van de anti-Joodse maatregelen, werden de Joodse kinderen in de Achterhoek uitgesloten van het openbare onderwijs. In Doetinchem werd in deze periode een Joodse school opgericht. Het grootste deel van de Joodse bevolking werd in 1942 en 1943 opgepakt, gedeporteerd en omgebracht. Een veertigtal onderduikers uit Terborg en omgeving overleefden de bezetting. Het synagogegebouw raakte in 1945 tijdens een bombardement zwaar beschadigd en werd later afgebroken. Het interieur was al eerder geroofd. De Thorarollen waren op tijd naar Amsterdam overgebracht en zijn deels gered.

De synagoge aan de Silvoldseweg in Terborg, ansichtkaart uit 1903.

Bernie’s dagboek bestaat uit acht volgeschreven notitieboekjes, een adresboekje en een kasboekje. Bovendien was hij in het bezit van het dagboek van zijn vermoorde neef Alfred Wolf, slechts één notitieboekje, geschreven tussen 1 juni 1942 en 22 januari 1943. Het andere deel ontbreekt. Alfred werd op 12 december 1943 opgepakt en gedeporteerd. Ik vond de dagboeken in 2003 bij de weduwe van Bernie in Jeruzalem toen ik research deed voor mijn documentairefilm Holland, vaarwel! De vernietiging van het Nederlandse Jodendom. Bernie was al enige jaren eerder overleden. Zijn vrouw Ruth vertrouwde mij de dagboeken, foto’s en documenten toe. Na lezing ontdekte ik het opzienbarende verraadverhaal van mijn oom Henri en tante Gusta. Ik wist dat mijn moeder direct na de oorlog alles in het werk had gesteld om de verrader van haar zuster en haar man op te sporen. Maar details over de toedracht kende ik niet. Het dagboek gaf uitsluitsel. De film kwam in 2004 uit. Sinds die tijd had ik het idee om de complete dagboeken uit te geven. In 2019 kwam het dagboek opnieuw naar Nederland en werd tentoongesteld in het Nationaal Holocaust Museum in Amsterdam op de tentoonstelling ‘Kogels, Verraad en Brieven’, over de geschiedenis van mijn familie, die werd georganiseerd naar aanleiding van vijfenzeventig jaar einde van de Tweede Wereldoorlog.

De Joodse boerenknecht Bernie in Terborg, maart 1942.

De dagboeken geven een gedetailleerd en ontroerend verslag van wat Bernie Mestriz als 17-jarige Joodse boerenknecht onder een valse naam tijdens de bezetting meemaakte. Veel Joodse boerenknechten zullen er niet geweest zijn. Hij beschrijft zijn lotgevallen als orthodox-Joodse jongeman, uit een kleine provinciestad op het platteland in Oost-Nederland. Hij hield zich aan alle Joodse feestdagen, schreef erover en vermeldt ook de data volgens de Joodse kalender. Tijdens zijn onderduik in Sinderen heeft hij nog kans gezien om Hebreeuwse les te geven aan Pietje, het Joodse jongetje van zeven jaar dat daar ook ondergedoken zat. Hij at geen vlees meer omdat er tijdens de oorlog niet koosjer geslacht kon worden. Hij verhaalt uitvoerig over de gewone alledaagse dingen op het platteland, over zijn werk op de verschillende boerderijen waar hij als niet-Joodse boerenknecht door het leven ging. Zo verdiende hij de kost in ruil voor een onderduikplek. Hij beschrijft de toenemende beperkende en vervolgens anti-Joodse maatregelen, over verraad en NSB’ers en over het oppakken van Joden in de omgeving van zijn werk- en onderduikadressen.

Hij doet helder en minutieus verslag van de nieuwsfeiten en schrijft uitvoerig over het verloop van de oorlogshandelingen, ook in ruimer Europees verband, en over de oprukkende legers in Noord-Afrika. In vrijwel alle beschrijvingen volgt hij deze lijn. Hij doet dat met een vulpen en in een mooi en duidelijk handschrift. Ook voegt hij er elke dag de barometerstand bij, belangrijk voor het boerenleven. Om aan informatie te komen moet hij vrijwel dagelijks naar de radio geluisterd hebben en las hij de ondergrondse verzetskranten, zoals Vrij Nederland, Nederland Oranje. De uitgave van 21 januari 1943, 3de jaargang nr. 6 heeft hij in zijn geheel overgeschreven, ik vond het bij de nagelaten documenten.

Bernie verbleef vanaf november 1942 op hoeve De Huisstede in Sinderen. Dat was de boerderij van Johan en Dina te Lindert, niet ver van zijn geboorteplaats Terborg. Bernie werkte zolang het kon en tussen de bedrijven door als boerenknecht. In de zomer van 1943 trokken mijn oom en tante Henri en Gusta Mulder-Kern ook bij de Te Linderts in. Hier komt het verhaal van mijn familie met dat van Bernie samen. Er ontstond een kleine leefgemeenschap, waarbij vooral angst regeerde.

Henri en Gusta Mulder-Kern (foto) waren samen met Bernie Mestriz, Alfred Wolf en Pietje Steinhardt ondergedoken bij de boerenfamilie Te Lindert in Sinderen.

In december 1943 sloeg het noodlot toe en werd de boerderij het toneel van een dramatische overval met tragische afloop. Een jonge Nederlandse vrouw had hen verraden. De overval met noodlottige afloop voltrok zich in de nacht van 12 op 13 december 1943. Het was een wonder dat Bernie daaraan wist te ontkomen. Hij had zich samen met Pietje Steinhardt boven de stal in de hooizolder verstopt en hoorde hoe het drama zich voltrok en schreef het gedetailleerd in zijn dagboek op. Hij wijdt er twaalf pagina’s aan:

‘… U hebt Joden in huis’, hoorde ik de woordvoerder en leider der bende (een Nederlander!) tot de boer zeggen, daarna begonnen ze te zoeken. Reeds na een half uurtje hoorde ik ze roepen, dat ze een luik gevonden hadden. Natuurlijk dacht ik op dat ogenblik niet anders of het luik van onze schuilplaats werd hiermede bedoeld, daar de personen die dit uitriepen slechts één meter van me verwijderd waren. Doch de Almachtige was met mij, déze nacht in ’t bijzonder.

De overvallers kwamen die nacht tweemaal terug omdat ze wisten dat er vijf onderduikers waren, maar ze konden ze niet meteen vinden. Ze haalden de boerderij totaal overhoop. De muren, de vloeren en de zoldering werden met bijlen kapotgeslagen op zoek naar de verstopte Joodse onderduikers. Het was een gecombineerde actie van NSB’ers, SD’ers in uniform en de Grüne Polizei. ‘De leider was een Nederlander!’ schrijft Bernie met uitroepteken. Deze gruwelijke actie duurde bijna vijf uur. Uiteindelijk ontdekten ze onder het tapijt in de woonkamer het luik dat leidde naar de schuilplaats van mijn oom en tante en van Bernie’s neef Alfred Wolf, die daar ook ondergedoken zat. Alfreds onderduikplek bevond zich ook in de hooizolder met Bernie en Pietje. Toen de overvallers kwamen kon hij echter niet snel genoeg ontkomen en verstopte zich toen maar met het echtpaar Mulder in de kruipruimte onder de woonkamer.

De vloer werd totaal kapotgeslagen en de drie onderduikers werden ontdekt en uit de kruipruimte gesleurd. Wat een angsten moeten ze daar doorstaan hebben, zich schuilhoudend in een ruimte van amper 60 centimeter hoog. Bernie en Pietje hielden zich urenlang geruisloos stil onder het hooi. Het was een mirakel dat ze niet ontdekt zijn. De overvallers kwamen tot op een meter afstand.

De 7-jarige Pietje Steinhardt ontsnapte in december 1943 samen met Bernie Mestriz aan de overval. op de boerderij van Te Lindert in Sinderen. Hij overleefde net als Bernie de oorlog.

Boer Johan te Lindert werd op het erf van zijn boerderij ernstig mishandeld, maar hij sloeg niet door. Hij werd afgevoerd naar kamp Amersfoort. Dat was het lot van onderduikgevers. Ze lieten zijn vrouw ongemoeid. Zwaar getraumatiseerd zou Johan in juli 1944 naar de boerderij terugkeren. Hij werd nooit meer de oude.

Dina te Lindert, de boerin van De Huisstede schreef in 1943 in haar dagboek:

…in de herfst van ’43 hebben we een groot gat gemaakt in een van de vloeren. Aan spanningen raakte je zo langzamerhand gewend. Tegen verraad is niet te vechten. Een week later kwam een einde aan het vredige bestaan. Lawaai, bonken op de deur. De zolder werd kapotgeslagen. Vloeren in de kamers. Toen ging het mis. Ze hebben geweten wat er hier was. Het viel tegen dat ze er maar drie konden vinden. Er waren er vijf, dat wisten ze. Henri, Gusta en Alfred zijn meegenomen. Oorzaak van dit alles: de dochter van Saalmink wilde in het huis van haar vader. De vrouwen die daar ondergedoken waren zaten haar in de weg… Als je ze aanbrengt dan krijg je er geld voor. En dat is de reden dat ze ze allemaal verraden heeft…

Johan en Dina te Lindert bij hun boerderij in Sinderen, ca. 1935.

Bernie’s moeder, Amalia Mestriz-Wolf, en de moeder en tante van zijn neef Alfred Wolf, Henriëtta Wolf-de Winter, en Jenni Wolf-Schwarz zaten op datzelfde moment ondergedoken bij de elektricien Gerrit Jan Saalmink in Terborg. Hun echtgenoten waren al bij de eerste razzia in Terborg in oktober 1941 opgepakt en naar Mauthausen gedeporteerd.

Gerrit Jan Saalmink was de vader van Gerritje, de vrouw die het verraad pleegde. Zij wilde dat haar vader de drie Joodse vrouwen die bij hem ondergedoken zaten eruit zou zetten. Ze was net van haar man af, had twee jonge kinderen en eiste het huis voor zichzelf op. Haar vader aarzelde en wilde de vrouwen er niet meteen uitzetten. Omdat het naar haar zin niet snel genoeg ging nam ze een rigoureus besluit: ze besloot de onderduikers te verraden. Ze meldde zich de volgende dag op het hoofdkantoor van de SD aan de Utrechtseweg, het meest gevreesde gebouw van Arnhem. De SD’er Adolf Becker ontving Gerritje Saalmink in zijn kantoor. Ze beschreef exact waar de Joodse vrouwen verstopt zitten en verzocht Becker om haar vader ongemoeid te laten, omdat onderduikgevers ook meegenomen werden. Hij stemde in, echter onder de voorwaarde dat ze nog een aantal huizen en boerderijen met Joodse onderduikers zou aanwijzen. Daar had ze de hulp van haar vader voor nodig. Het leverde haar nog meer geld op. Ze verliet het gebouw met 75 gulden tipgeld. Tijdens die inktzwarte nacht in december verscheen de SD met een grote overvalauto in Terborg. De Joodse onderduikers Max Jungblut en zijn echtgenote Franziska Jungblut-Wolf (geen familie) werden op hun onderduikplek in Terborg gearresteerd. Vervolgens werden Bernie’s moeder en de moeder en tante van Alfred Wolf diezelfde nacht van 12 op 13 december 1943 eveneens opgepakt. Gerritje en haar vader stapten in de overvalwagen van de SD en er werd koers gezet naar hoeve De Huisstede in Sinderen. Hier voltrok zich de apotheose. Het was een dramatische nacht in de Achterhoek. Juist op die zondag had Bernie nog een lange brief aan zijn moeder geschreven. Die heeft ze nooit gelezen. Acht Joden gingen die nacht een zekere dood tegemoet.

Alfred Wolf zag nog kans om twee briefkaarten vanuit Westerbork naar de boerderij te sturen. Bernie vermeldt in zijn dagboek dat de eerste kaart al op woensdag 15 december 1943, twee dagen na de overval, aankwam. Alfred schrijft de kaart op het station van Arnhem waar hij samen met de andere opgepakte Joden op de trein wacht die hen naar Westerbork zou vervoeren.

Hij bedankt Dina en Johan te Lindert voor alles wat ze gedaan hebben. ‘We zijn allemaal vol goede moed,’ schrijft hij nog optimistisch. Bernie vermeldt vervolgens in zijn dagboek dat de tweede kaart hen op 1 februari 1944 bereikt. Alfred schrijft: ‘Het is vandaag 24 januari en morgen voormiddag gaan wij op transport naar Duitsland met onbekende bestemming.’ Hij eindigt met een citaat uit Lucas 12:4. Hieruit kan opgemaakt worden dat Alfred, net als Bernie een orthodox-Joodse jongen, tijdens de bezetting de weg naar het christendom moet hebben gevonden. Bernie geeft daar geen commentaar op in zijn dagboekaantekeningen. Een paar dagen later, vermoedelijk 28 januari, was Auschwitz het definitieve eindstation voor Alfred Wolf, zijn moeder Henriëtta Wolf-de Winter en zijn tantes Jenni Wolf-Schwarz en Amalia Mestriz-Wolf. Het echtpaar Mulder-Kern werd iets later, op 3 maart, naar Auschwitz gedeporteerd. Misschien als gevolg van dit alles, maar zeker ingegeven door honger en ellende bekent Bernie op 5 februari 1944 in zijn dagboek dat hij voor het eerst in zijn leven vlees en worst van het varken heeft gegeten en vervolgt: ‘Wel heb ik mijn gebeden gezegd…’

Gerritje Saalmink verraadde dus acht Joden. Ze kreeg daarvoor 75 gulden van de SD. De Graafschapbode van 3 mei 1948 publiceerde over dit ernstige verraadverhaal en schrijft: ‘Jodenverraadster ontving bloedgeld van de SD, acht slachtoffers zagen het vaderland nooit terug.’

Mijn moeder, Frieda Lindwer-Kern, heeft zich direct na de bevrijding ingezet om de verraadster en haar vader via de opsporingsdienst te laten arresteren. Gerritje werd gevonden en opgepakt. Ze zat twee jaar in voorarrest. Haar vader, die in de auto van de SD meereed om de boerderijen met de Joden aan te wijzen, ontliep arrestatie en gevangenisstraf. Tijdens de rechtszitting van het Bijzonder Gerechtshof in Arnhem in mei 1948 werd vier jaar gevangenisstraf met aftrek van voorarrest geëist tegen Gerritje Saalmink. Ze zat uiteindelijk twee jaar in de gevangenis en werd in 1948 meteen vrijgelaten. Haar vader werd niet veroordeeld. In een brief aan de Procureurfiscaal in Arnhem van 7 mei 1948 protesteerde mijn moeder tegen deze gang van zaken en de milde straf van drie maanden per weggehaalde en vermoorde Jood. Haar protest mocht niet baten.

Op woensdag 2 februari 1944 verliet Bernie per fiets hoeve De Huisstede, de plek waar hij zoveel had meegemaakt. Hij schrijft niet waarom hij uit de boerderij van de Te Linderts vertrok. De boerin was ziek. De chaotische situatie na de overval en het oppakken van de onderduikers en de boer lieten langer verblijf vermoedelijk niet toe. Na 6 februari 1944 was Bernie zoals hij schrijft, ‘aan het zwerven geraakt’. Pas op zondag 24 juni 1945, als de oorlog voorbij is, schrijft hij in retrospectief over zijn omzwervingen. Hij verhaalt over zijn vaak kortstondige verblijf bij een groot aantal onderduikadressen. Hij zwierf letterlijk door de Achterhoek. Soms verbleef hij enkele nachten verscholen in het bos, bij een zwerver, in schuurtjes, en dan weer op een boerderij waar hij weer als boerenknecht werkte om zijn onderdak te betalen. Een enkele keer zag hij nog kans om de boerderij van Te Lindert te bezoeken, later kwam hij daar weer kort terug. Mijn ouders en broer, Bernard, Frieda en Joop Lindwer, zaten in Varsseveld en Halle ondergedoken, vlakbij Sinderen. De verzetsman Riep Knottnerus, de domineeszoon uit Varsseveld, had hen daarbij geholpen en schoot Bernie in die laatste fase van de oorlog ook te hulp. Riep had eigenhandig een hut in het bos gebouwd waar Bernie een aantal nachten kon schuilen. Boer Hoftiezer, waar mijn ouders ondergedoken zaten, hielp hem ook diverse keren aan onderdak. Ook beschrijft Bernie hoe de Landwacht in de Achterhoek actief wordt; een paramilitaire Nederlandse organisatie, bestaande uit in het zwartgeklede NSB’ers met jachtgeweren die Joden en verzetsmensen opspoorden, arrestaties verrichtten, persoonsbewijzen controleerden en voedselpakketten van de bevolking in de hongerwinter afpakten. ‘Dat maakte het nog gevaarlijker,’ schrijft Bernie. De SD hield ook nog steeds razzia’s. Vervolgens beschrijft hij de landing van de geallieerde legers in Normandië. De laatste zeven maanden van de oorlog verblijft Bernie in Dunsborg bij het Gelderse Hengelo. Op 1 april 1945 beschrijft hij de komst van de bevrijders, de Tommies, die op 22 en 23 maart bij Emmerik en Wezel de Rijn overtrokken:

Er werd nog geschoten… opgewonden liepen we naar de grote weg om ook wat van de doortrekkende Tommies te zien en onder het lopen naar de weg zond ik het eerste dankgebed voor de bevrijding tot de Almachtige op. […] en dat inzonderheid Uw Heilig Volk Israël weer mag worden uw Heilig Volk en opgevoerd mag worden door de Verlosser naar uw Heilige Land om daar te leven naar uwe Heilige Geboden in vrede en welvaart. Mocht het zijn dat dit spoedig kon geschieden, opdat ook wij nog dit Grootste Gebeuren mede mogen maken.

Bernie had het dagboek van zijn verraden en vermoorde neef Alfred Wolf meegenomen uit de boerderij van Te Lindert en gevoegd bij zijn eigen dagboeken. Het geeft een zeer belangrijke aanvulling omdat Alfred vanuit een andere invalshoek zijn observaties deed, en ook andere ervaringen beleefde. Zo vertelt hij uitvoerig over zijn eerste onderduikadres op een boerderij die omgebouwd was tot pension met veel kamers. Daar verbleef voor kortere of langere tijd een verscheidenheid aan mensen uit het hele land. Zoals over een verloofd stel, die volgens Alfred spionnen waren. Ook zijn beschrijving van de schuilplaats die hij maakte, spreekt tot de verbeelding.

Bernie Mestriz kort na de bevrijding, mei 1945.

Bernie heeft de oorlog overleefd. Zijn relaas is met het einde van de oorlog nog niet klaar. Hij schrijft nog een aantal maanden door. Zijn gedetailleerde verslag loopt tot 20 november 1945. Op 23 mei bracht hij mijn grootmoeder, die samen met mijn ouders in Varsseveld ondergedoken had gezeten, met paard en karretje naar Aalten. Op 5 augustus ging Bernie naar Amsterdam. Hij wilde studeren en was op zoek naar familie en werk. Hij vindt Nico Wolf, de broer van zijn vermoorde neef Alfred. Hij bleek, net als Alfred, de weg naar het christendom gevonden te hebben. Bernie beschrijft hoe hij pogingen deed hem daarvan te weerhouden. Later zou Nico toch tot het Jodendom terugkeren en naar Australië emigreren. In de tijd dat Bernie in Amsterdam woonde ging hij regelmatig terug naar Terborg. Pietje Steinhardt is na de oorlog naar Engeland gegaan waar hij in het huis van een tante is opgegroeid. Hij heeft de oorlog nooit verwerkt.

Bij de documenten bevindt zich een uitgebreide lijst van spullen die in het bezit waren van zijn familie. Hij noemt met naam en toenaam de personen en adressen die deze spullen in bewaring hadden genomen. Het gaat om de inboedel van zijn ouderlijk huis; kleding, tafelzilver, serviezen, een hangklok, schilderijen, koperwerken, sieraden, Joodse boeken, spaarbankboekjes en nog veel meer. Hij schrijft daarover op 15 juli 1945, en stelt dat alles teruggevorderd moet worden door de oorspronkelijke eigenaren. Hij vermeldt er ook bij dat de spullen verdeeld kunnen worden indien de eigenaren overleden blijken te zijn. Wat daarvan terecht gekomen is laat zich raden. Hij kreeg een paar kleine serviesstukjes terug.

Op 16 augustus 1945 krijgt Bernie vergunning voor onderdak in het gebouw van de Joodsche Invalide aan het Weesperplein in Amsterdam. Het grote gebouw stond leeg. Het was tot 1943 een instelling voor de verpleging van Joodse bejaarden en gehandicapten. Alle bewoners en het personeel zijn in Sobibor vermoord. Bernie mag met nog zes overlevenden op een zaal op de tweede verdieping slapen. Hij beschrijft dat hij mijn ouders in die tijd bezocht, ze hadden op de Mauritskade een tijdelijk onderkomen. Bernie ging machineschrijven, steno, handelsrekenen en boekhouding studeren aan het Instituut Schoevers. Hij behaalde zijn diploma en vond werk als kantoorbediende met een aanvangssalaris van zestig gulden in de maand. Hij bezocht op 18 november 1945 de eerste vergadering van de ultraorthodox-Joodse vereniging Poalé Agoedath Jisrael Nederland, in de ‘feestzaal’ van de Joodsche Invalide. Die avond ontmoette hij een jonge vrouw uit Zwolle die geschiedenis studeert in Utrecht. Hier eindigt zijn dagboekenreeks.

Bernie Mestriz was een diepreligieus mens. Zijn Jodendom was zijn houvast. Hij schrijft in december 1945 – voor het eerst met de typemachine – een stuk dat hij ‘Onze Taak’ noemt, een soort epiloog van zijn dagboek. Hij verhaalt daarin over de tragische gevolgen van de Jodenvervolging. Hij schrijft voor het eerst over zijn emoties en gevoelens, en over de toekomst en het behoud van het voor hem zo dierbare Jodendom na de grote vernietiging:

…velen, die de vervolging overleefd hebben en thans teruggekeerd zijn, hebben met grote moeilijkheden, in het bijzonder met geestelijke, te kampen… de weg die we als Jood te gaan hebben, is een moeilijke weg, die we slechts kunnen gaan, wanneer we ons zelf volledig overwonnen hebben, en ons geheel aan Gods Wil hebben onderworpen...

Uit de correspondentie blijkt dat Bernie zich in die periode had aangemeld als oorlogsvrijwilliger bij het Departement van Marine en Oorlog voor deelname aan de oorlog in Indië. Hij wilde iets terugdoen, maar hij werd afgekeurd vanwege een hernia. Hij richtte zich toen volledig op het Jodendom en Israël. Hij ging studeren aan een Talmoedschool in Frankrijk en op 31 mei 1951 emigreerde Bernie Mestriz naar de pas opgerichte Joodse Staat. Hij vestigt zich in Jeruzalem als boekhouder en verandert zijn Nederlandse naam Bernard in zijn Hebreeuwse naam Issachar, zijn donkere verleden achter zich latend. Issachar is de Bijbelse stam die bekend staat om zijn Thorastudie.

Vanaf dat moment heet hij Issachar Mestriz. Hij leert zijn uit Zwitserland afkomstige vrouw Ruth Dreifuss kennen en ze stichten een groot gezin. Ze krijgen elf kinderen. Dat was Bernie’s antwoord op Hitler, vertelde Ruth mij. Issachar (Bernard) Mestriz overleed op 74-jarige leeftijd in 1999 in Jeruzalem.

Op 16 juni 2018 werd in Israël in aanwezigheid van Bernie’s weduwe Ruth een replica van de synagoge van Terborg ingewijd. Het was een initiatief van Pascal Pop, nazaat van een Joodse familie uit Terborg (en een neef van Johan Cruijff). Een bombardement had de oorspronkelijke synagoge in 1945 onherstelbaar beschadigd, het gebouw werd afgebroken, het interieur was al eerder leeggeroofd. De Torarollen, de vijf boeken van Mozes, waren in de oorlog nog net op tijd in veiligheid gesteld en naar Amsterdam overgebracht. Deze rollen zijn nu weer in ere hersteld en worden in de nieuwe synagoge in Israël gebruikt. Joods Terborg leeft voort in Israël. Dat was de wens van overlever Issachar ‘Bernie’ Mestriz.

Inwijding van de replica van de synagoge van Terborg in Israël in 2018 (Foto Willy Lindwer).

Oorlogsdagboeken in Nederland

een historisch perspectief

door Aline Pennewaard

Dagboeken van Joodse vervolgden kunnen doorgaans op grote belangstelling rekenen bij een omvangrijk lezerspubliek. In Nederland zijn relatief veel oorlogsdagboeken bewaard gebleven; de oproep van Gerrit Bolkestein via radio Oranje op 28 maart 1944 heeft daaraan ongetwijfeld bijgedragen. De onderwijsminister drukte in een toespraak Nederlanders op het hart hun geschriften over de oorlogsperiode zorgvuldig te bewaren: op die manier zou het lijden van de Nederlandse bevolking zo goed mogelijk gedocumenteerd kunnen worden voor toekomstige generaties. De bekendste van alle dagboekschrijvers, Anne Frank, die in juni 1942 met haar later wereldberoemd geworden dagboek was begonnen, schreef over Bolkesteins oproep en begon vanaf dat moment haar eigen dagboek te bewerken voor een eventuele naoorlogse publicatie.

De dagboeken van Bernie Mestriz en Alfred Wolf.

De dagboeken van Joodse Nederlanders, waarvan ruim honderdtwintig ons bekend zijn ondanks het feit dat lang niet alle schrijvers1 de oorlog overleefden, zijn grofweg te verdelen in drie categorieën. Allereerst zien we dagboeken geschreven in de nog ‘vrije’ periode 1940-1942/1943, tot aan het moment van de definitieve breuk met het oude leven: arrestatie, onderduik of – in zeldzamere gevallen – vlucht naar het buitenland. Hierin verhalen de schrijvers over hun op het oog nog normale leven, en worden we deelgenoot gemaakt van hoe het net zich langzaam om hen sluit in de vorm van allerlei anti-Joodse maatregelen, ge- en verboden. Niet alle dagboekschrijvers laten in hun tekst doorschemeren hoe zij zich hieronder voelen: sommigen reageren wel emotioneel en bezorgd, anderen beperken zich slechts tot een koele, afstandelijke weergave van de feiten en de nieuwe regels. Weer anderen reppen zelfs zeer minimaal over wat er om hen heen gebeurt en praten vooral over hun normale dagelijks leven: het dagboek van de achttienjarige kleuterjuf Detje Pinkhof (*1924-1943),2 dat in september 1942 start, als de deportaties en de nachtelijke razzia’s al volop aan de gang zijn, bevat voor het merendeel luchtige anekdotes over de kinderen uit haar klasje. Slechts een paar zinnen hier en daar verraden dat er méér gaande is in de wereld om haar heen.

Sommige dagboeken zijn maar kort: het dagboek van de Amsterdamse kunstenares Dinah Elisabeth Kohnstamm (*1869-1942)3 beslaat bijvoorbeeld maar vijf weken. Andere zijn langer, zoals dat van Max Hakkert (*1894-1943),4 dat de periode van mei 1940 tot zijn vlucht naar Frankrijk in de zomer van 1942 beschrijft, en dat van Jo Alexander Polak (*1908-1944),5 dat van mei 1940 tot juni 1942 loopt. Het dagboek van Bibliotheca Rosenthaliana-conservator Louis Hirschel (*1894-1943),6 is al gestart in 1939 en loopt zelfs helemaal door tot september 1943, als hij bij de laatste Amsterdamse razzia aan het eind van die maand wordt opgepakt.

Deze eerste categorie dagboeken eindigt veelal in 1942 of 1943 met het moment dat de schrijver gearresteerd wordt, naar het buitenland vlucht of verdwijnt in de onderduik.

Het dagboek van Arnold Heilbut (*1922-1941)7 is een uitzondering: dat eindigt al in juni 1941, als hij opgepakt wordt bij de tweede grote razzia in Amsterdam. Vera Serlui8 (*1922-1942) schrijft vanaf januari 1941, maar houdt er in augustus van datzelfde jaar alweer mee op, en haar leeftijdsgenote, de half-Joodse Els Polak9 (*1922-onbekend) stopt haar in september 1940 begonnen dagboek in maart 1941. Zeer veel dagboeken uit deze categorie zijn uiteraard ook verloren gegaan: ze bleven achter in de woningen nadat de bewoners eruit waren gesleurd en werden achteloos bij het oud papier gesmeten, samen met ontelbare fotoalbums en andere geschriften, toen de huizen werden ‘gepulst’.

In de tweede categorie vinden we dagboeken die zijn bijgehouden ná de breuk met het oude leven: enkele dagboekschrijvers documenteren hun vlucht naar het buitenland en de periode daarna, zoals Adolf Menco (*1904-1984),10 Maria Content-Leever (*1917-2006),11 Samson de Hond (*1902-1967)12 en nog enkele anderen, maar het merendeel van de dagboeken uit deze categorie is bijgehouden gedurende de onderduikperiode in Nederland. Sommige schrijvers startten hun dagboek al eerder en zetten het voort nadat ze noodgedwongen uit het openbare leven verdwenen; anderen begonnen pas op het moment van onderduik, omdat ze een behoefte voelden de gebeurtenissen te documenteren of omdat ze een bezigheid zochten om de tijd door te komen en de verveling tegen te gaan. We zien dan ook dat een aantal van deze in de onderduik begonnen dagboeken tevens een uitgebreide terugblik geeft op de jaren daarvoor, zoals dat van Louis Wolf (*1916-1985),13 die in maart 1944 zijn dagboek begint en daarin precies beschrijft wat er vanaf de Duitse inval op 10 mei 1940 allemaal is gebeurd. Ook in deze categorie vinden we enkele schrijvers van wie het dagboek abrupt ophoudt: zij worden in de onderduik gearresteerd en na een kort verblijf in Westerbork naar Polen gedeporteerd. Hun dagboeken bleven bewaard omdat ze na de inval achterbleven op het onderduikadres, zoals op 4 augustus 1944 ook met de dagboeken van Anne Frank gebeurde.

Ontsnapte familieleden of niet-gearresteerde onderduikverleners bewaarden de geschriften en schonken ze vaak decennia later aan archieven of musea, zoals gebeurde met de dagboeken van Andries Sternheim (*1890-1944)14 en Meijer Lisser (*1904-1945).15 Soms ook werden de dagboeken gepubliceerd: het jongere zusje van Rose Jakobs, een Nijmeegse onderduikster die in 1944 door een noodlottige bominslag om het leven kwam, zorgde ervoor dat de ontboezemingen die haar oudere zus Rose van augustus 1942 tot oktober 1944 aan het papier had toevertrouwd in boekvorm verschenen.16

De derde en laatste categorie dagboeken is het meest uniek: het gaat hier om dagboeken geschreven door Joden in gevangenschap. Philip Mechanicus (*1889-1944) met zijn uitgebreide Westerborkse dagboeken17 en David Koker (*1921-1945), die van februari 1943 tot februari 1944 zijn lotgevallen in kamp Vught noteerde,18 zijn hiervan verreweg de bekendste, maar zij waren lang niet de enigen die over hun ervaringen in de kampen verhaalden. De dagboeken van verpleegster Ellen Deitelzweig (*1907-onbekend),19 die uitgebreid de gang van zaken in het Westerborkse ziekenhuis beschrijft, kwamen vorig jaar boven water, bijna tachtig jaar na dato. Klaartje de Zwarte-Walvisch (*1911-1943) begon met schrijven op de dag dat zij en haar man Joseph in hun huis in Amsterdam-Oost werden gearresteerd. Van maart tot juli 1943 beschrijft ze gedetailleerd haar ervaringen in de Hollandse Schouwburg en kamp Vught.20

De Tilburgse tiener Helga Deen (*1928-1943)21 deed hetzelfde: in een oud scheikundeschriftje vertelt ze in juni 1943 haar niet-Joodse vriendje over haar leven in het Brabantse kamp. Na 22 pagina’s houdt het dagboek op: Helga, haar ouders en haar broertje werden half juli 1943 via Westerbork in Sobibór vermoord – op dezelfde dag als de andere dagboekschrijfster, Klaartje de Zwarte-Walvisch. De Amersfoortse verslaggever Willem Willing (*1891-1944)22 begint op 21 augustus 1943, na arrestatie op zijn onderduikadres in Amsterdam, zijn dagboek en beschrijft een maand lang zijn verblijf in de Hollandse Schouwburg en de Westerborkse strafbarak. Ook Etty Hillesum (*1914-1943),23 die haar dagboek al in maart 1941 was gestart toen ze nog in vrijheid in Amsterdam leefde, gaat door met schrijven als ze in augustus 1942 in doorgangskamp Westerbork aankomt. Haar later wereldberoemd geworden dagboek eindigt een dag voor haar deportatie naar Auschwitz op 7 september 1943.

Tegen alle verwachtingen in blijkt er ook een handjevol uit Nederland gedeporteerde Joden dat zelfs in de buitenlandse kampen een dagboek bij wist te houden, dat temidden van het oorlogstumult bewaard is gebleven. Ernst Ruschkewitz (*1903-1945)24 werd in oktober 1942 gedeporteerd en bij Kosel uit de trein gehaald, waarna hij in de werkkampen Annaberg, Gleiwitz en Blechhammer dwangarbeid verrichte. Tot november 1944 wist hij in een klein adresboekje van 12 bij 6 centimeter dagboekaantekeningen in het Duits – zijn moedertaal – te maken, ruim twee jaar lang. Hij vertrouwde het boekje tenslotte toe aan een niet-Joodse arbeider, die het uit het kamp smokkelde en het bij een in Duitsland wonende nicht van Ernst Ruschkewitz bracht.

Jacob Herman Meijer (*1873-1953),25 Isaac Cohen (*1893-1944),26 Ellen Baumann (*1929),27 Maurice Frankenhuis (*1894-1969),28 Sophie Clara Wolff (*1896-1987),29 Rita Clara Bosman (*1927-2016),30 Jozef Hilel Borensztajn (*1898-1985),31 dr. Gabriël Italie (*1895-1956)32 en Fritz Rathenau (*1875-1949)33 hielden allen voor kortere of langere tijd een dagboek bij in Theresienstadt. Abel Herzberg (*1893-1989),34 Renate Kamp (*1925-2002),35 Jacques Lobstein (*1883-1945),36 Renate Laqueur (*1919-2011),37 Elie Dasberg (*1904-1989),38 Lilly Zielenziger-Weyl (*1892-1945),39 Louis Asscher (*1885-1945),40 Louis Tas (*1920-2011)41 en Felix Hermann Oestreicher (*1894-1945)42 deden hetzelfde in Bergen-Belsen. De Amsterdamse weduwe Esther Jacobs-Cohen (*1904-onbekend)43 hield zelfs van december 1944 tot juni 1945 een dagboek bij in beide bovengenoemde kampen. Stuk voor stuk geven al deze dagboeken ons een inkijkje in de wereld zoals de schrijvers die op dat moment beleefden – niet gekleurd, vervormd of beïnvloed door kennis die later over de historische gebeurtenissen zou worden opgedaan.

Wat opvalt aan bijna al deze dagboeken in de drie verschillende categorieën, is dat verreweg het grootste deel geschreven is door Joden die afkomstig waren uit de Randstad: met name uit Amsterdam, maar ook Den Haag is in hoge mate en in alle leeftijdscategorieën vertegenwoordigd. Moshe Flinker (*1926-1945),44 Edith van Hessen (*1925),45 Aron Spijer (*1925-2004),46 Dina Verveer (*1915-1993),47 Philip van Geens (*1889-1957),48 Maurice Frankenhuis (*1894-1969),49 dr. Gabriël Italie (*1895-1956) en de tieners Ellis Cohen Paraira (*1924-onbekend) en Bernie Spier (*1924-1944)50 waren allen uit Den Haag afkomstige dagboekschrijvers die uitgebreid hun belevenissen op papier zetten. Het dagboek van Italie, een orthodox-Joodse leraar klassieke talen aan het Joods Lyceum, is zelfs het meest uitgebreide dagboek van allemaal: het loopt van 1940 tot 1945 en beslaat zijn tijd in Den Haag, Barneveld, Westerbork én Theresienstadt.

Dagboeken van Joden uit de Mediene, het platteland, zijn veel schaarser en Joodse dagboeken uit het oosten van Nederland zijn al helemaal een zeldzaamheid – de weinige die er zijn, beslaan vaak maar een relatief korte periode van de oorlog. Het dagboek van de zeventienjarige hbs-scholier Benno ter Berg (*1924-1942)51 uit Assen loopt van najaar 1939 tot augustus 1942, het moment waarop hij een oproep krijgt en naar werkkamp Ruinen moet vertrekken, vanwaar hij amper een week later al via Westerbork naar Auschwitz wordt gedeporteerd. Het oorlogsdagboek van de Emmense gemeenteambtenaar Israël Jakobs (*1915-1942) werd enkele maanden geleden gepubliceerd.52 Ook hij schreef van oktober 1940 tot zijn deportatie in augustus 1942. Beide dagboeken eindigen dus al vroeg nadat de vervolgingen in alle hevigheid losbarstten. Het dagboek van de Joodse verzetsman Barend Davidson uit Zwolle geeft ons eveneens weinig inzicht in het Joodse oorlogsleven in Oost-Nederland: het begint namelijk pas op 30 november 1942, als na een verblijf van anderhalf jaar in een Berlijnse gevangenis zijn proces start, en eindigt alweer op 28 januari 1943.53 Voorts beschikken we over twee dagboeken van de Duits-Joodse zusjes Gerda (*1925-2015)54 en Doris Bloch (*1928-2003)55 uit het Gelderse dorpje Hulshorst, die beiden het babyboek dat hun moeder voor hen bijhield voortzetten nadat hun ouders in mei 1944 waren gearresteerd in de onderduik: het is echter meer een terugblik dan een echt dagboek en het meeste is dan ook pas na de bevrijding opgeschreven. Dan is er nog het dagboek van de Arnhemse tiener Hindle Swartenberg (*1925-2011),56 lopend van 1942 tot 1945 ten tijde van haar onderduik in Zwolle en het onderduikdagboek van Zwollenaar Lex Vleesblok (*1910-1970),57 dat echter pas in mei 1944 begint.

Het dagboek van Bernie Mestriz – en daarmee ook een deel van het bewaard gebleven dagboek van zijn neef Alfred Wolf, dat tevens opgenomen is in dit boek – is alleen al vanuit het oogpunt van deze ‘dagboekenschaarste’ van groot historisch belang. Daarnaast beslaat Bernie’s dagboek een lange periode: hij begint op 13 april 1942 met schrijven en zijn laatste dagboekbericht is van 20 november 1945, ruim een half jaar na de bevrijding. In tegenstelling tot de meeste andere, hierboven genoemde dagboekschrijvers die al vroeg begonnen met schrijven overleefde Bernie de oorlog wél, waardoor we dus ook simpelweg méér informatie krijgen over zijn belevenissen voor en tijdens de onderduik in de omgeving van de Achterhoekse dorpen Terborg, Sinderen en Varsseveld. Bernie’s dagboek geeft ons daarnaast een uniek inkijkje in de na 1945 zo goed als verdwenen wereld van de Joodse agrarische sector in Oost-Nederland. Voor de oorlog was het overgrote deel van de veehandel in Noord- en Oost-Nederland in handen van Joden: eenvoudige mensen die net zo ‘boers’ waren en plat praatten als de rest van de plattelandsbevolking, en die dan ook nauwelijks van hen te onderscheiden waren. Dat Bernie in deze agrarische Achterhoekse omgeving als boerenknecht ging werken, lag dan ook voor de hand. Lang vergeten en inmiddels vervlogen termen als ‘mothoop’, ‘welboom’ en ‘plakkak’ vliegen ons in zijn dagboek om de oren, gecombineerd met voor de meeste stadsmensen volslagen onbekende klusjes als ‘koeienhopen slaan’, ‘aren lezen’, ‘mest krabben’ en ‘aardappels ingooien’. Het weer speelt een belangrijke rol in het dagelijks leven: zowel Bernie als zijn neef Alfred, later met zijn schuilnaam Albert aangeduid, maken in hun dagboek bijna dagelijks melding van de weersomstandigheden.

Om geestelijk overeind te blijven móést Bernie zich wel afsluiten van zijn emoties en persoonlijke gevoelens. Hij documenteert in zijn dagboek slechts de kille feiten en gebeurtenissen. Hoewel hij in 1943 wel melding maakt van de sterfdag van zijn vader, zegt hij er in 1942 – als er voor het eerst een vol jaar om is na zijn vaders overlijden, een in het Jodendom belangrijk moment – niets over in zijn dagboek. En ook als zijn moeder als gevolg van het verraad van december 1943 wordt opgepakt op haar onderduikadres, komen we niet te weten hoe Bernie zich heeft gevoeld toen hij het nieuws vernam van haar arrestatie. Vanzelfsprekend moet hij geschokt zijn geweest – maar hij praat er niet over. We lezen zijn emoties tussen de regels door, als hij, na de hele onderduik vegetarisch te zijn geweest omdat er geen koosjer vlees te krijgen viel, voor het eerst varkensvlees gegeten heeft na de tragische gebeurtenissen op de boerderij in Sinderen, iets dat hij als orthodox-Joodse jongen nooit eerder had gedaan: een indirect signaal hoe stuurloos en verloren hij zich moet hebben gevoeld.