Henriëtte Henriquez Pimentel wordt levendig beschreven in deze indrukwekkende biografie van een sterke vrouw in een periode waarin alles veranderde.

Henriëtte Pimentel was bewaarschoolhoudster en werd aan het begin van de twintigste eeuw directrice van de Amsterdamse fröbelschool Cornelia. Haar carrière stond in het teken van kinderzorg en in haar vrije tijd toonde ze zich maatschappelijk en politiek betrokken bij de vrouwenbeweging. Na een onrustige periode met verschillende banen in het kinderwerk, werd ze in 1926 directrice van de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis in de Plantage Middenlaan te Amsterdam, in de volksmond ook wel ‘de crèche’ genoemd.

Ze initieerde nog datzelfde jaar een interne opleiding voor kinderverzorgsters die internationale faam zou verwerven. Toen ze de pensioengerechtigde leeftijd bijna had bereikt, brak de Tweede Wereldoorlog uit. Met dezelfde overgave waarmee ze haar hele leven al voor kinderen had gezorgd, werd ze een van de sleutelfiguren in het heldhaftige plan waarmee zo’n zeshonderd joodse kinderen uit de crèche gered konden worden. Zichzelf bracht ze daarbij niet in veiligheid.

Op basis van intensief onderzoek en vele interviews hebben de auteurs de heldhaftige, gedreven en vooruitstrevende Henriëtte Pimentel zo compleet mogelijk in beeld willen brengen, met aandacht voor de tijdgeest, alsmede voor de geschiedenis van de crèche.

Esther Shaya (1966) is hotelier en schrijfster. Zij publiceerde verschillende korte verhalen in de boekenserie Joodse Huizen. In 2018 verscheen haar debuut: Harry & Sieny; Overleven in verzet en liefde.

Frank Hemminga (1952) volgde de onderwijzersopleiding aan de Hervormde Pedagogische Academie aan de Amsterdamse Plantage Middenlaan. Zijn moeder werkte tot september 1942 in de crèche.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Esther Shaya & Frank Hemminga

Wacht maar

Het veelbewogen leven van Henriëtte Pimentel

Amphora Books

Colofon

Copyright © Esther Shaya, Frank Hemminga en Amphora Books, Amsterdam

Eerste druk 2020

Vormgeving omslag: B’ij Barbara Omslagillustratie: Stadsarchief, Archief van de Gemeenteziekenhuizen, toegangsnummer 5268

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 6446 122 4

ISBN e-boek 978 90 6446 128 6

NUR 686

www.amphorabooks.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Voorwoord

Deel 1

1 - De mentor

2 - De anonieme journaliste

3 - In het Wilhelmina Gasthuis

4 - Voorvechtsters voor vrouwenkiesrecht

5 - Gooische periode

6 - Eli d’Oliveira

7 - Het begin van de crèche

Fotokatern 1

8 - De artsen en de opleiding

9 - Feiten en cijfers

10 - De dagelijkse routine

11 - Zusteronderneming

12 - De familie Pimentel

13 - Koningin Wilhelmina en Appie Markus

14 - Henriëttes laatste interview

Deel 2

15 - De oorlog breekt uit

16 - Ontslag van het niet-joodse personeel

17 - Deportaties

Fotokatern 2

18 - De ontvluchtingen

19 - De Kweekschool-periode

20 - Henriëtte, personeel en kinderen opgepakt

21 - Auschwitz-Birkenau

22 - De laatste grote razzia

23 - Bevrijding?

Deel 3

Huize Henriëtte

Woord van dank

Bronnen

Verantwoording

Ook verkrijgbaar bij www.amphorabooks.nl

‘Als een gezicht een naam krijgt, gaat dat gezicht spreken. En dat is belangrijk, want niemand wordt voor niets geboren. Iedereen heeft een plaats in het leven en wordt zo herinnerd als een deel van ons verleden.’

– Uit: ‘Jom HaShoa 2019: een naam en een gezicht’, toespraak van mr. Gilles Beschoor Plug, ambassadeur van het Koninkrijk der Nederlanden in Israël van 2015 tot 2019

Voorwoord

Het indrukwekkende verhaal over de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog zo’n zeshonderd joodse kinderen zijn gered, is bij veel mensen bekend. Dat Henriëtte Pimentel er in die jaren directrice was en een belangrijke rol speelde bij het wegsmokkelen van de kinderen is onderbelicht gebleven. Zij was een heldhaftige, gedreven en vooruitstrevende vrouw, maar bleef in de vele verhalen een bijfiguur.

Frank Hemminga liep al een poosje met het idee rond om een boek te schrijven over Henriëtte Pimentel en de crèche en had daar de uitgever over benaderd. Enerzijds omdat hij vond dat haar verhaal een boek waard was, anderzijds omdat zijn moeder, Gea Venema, een opleiding tot kinderverzorgster in de crèche had gevolgd en daar tot in 1942 nog werkzaam was. Ze had altijd met diep respect gesproken over haar directrice. Esther Shaya schreef een boek over Harry en Sieny Cohen, dat in 2018 uitkwam. Sieny begon in 1941 aan de opleiding bij Henriëtte Pimentel en hielp bij het wegsmokkelen van kinderen. Sieny en Harry waren het erover eens dat ze voor haar heldhaftige verzetswerk niet de eer had gekregen die haar toekwam – daar waren ze heel stellig in.

Op zoek naar informatie over haar leven stuitten we algauw op een aantal moeilijkheden. Er bleken zeer weinig persoonlijke bronnen bewaard gebleven. Wel was er een enorme hoeveelheid aan kranten- en tijdschriftartikelen beschikbaar, die als bron niet altijd even betrouwbaar zijn. Wij hebben deze informatie aan kunnen vullen met archiefmateriaal en ooggetuigenverslagen en hebben ter zake kundige mensen geraadpleegd om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van Henriëtte Pimentel en haar tijd. Wij hebben hierbij de nadruk gelegd op de opleiding en het beroep van Henriëtte, op haar inzichten in het onderwijs en de kinderzorg waarmee we haar liefde voor de crèche konden uitleggen. Omdat Henriëtte in de oorlogsjaren aan niemand van haar personeel precies vertelde wat ze deed, en al helemaal geen zaken op papier zette, bieden bronnen uit deze periode alleen een fragmentarische inkijk.

Henriëttes verhaal is indrukwekkend; ze was een vrouw die al op jonge leeftijd leidinggaf, en altijd vol passie met kinderen heeft gewerkt. Het verhaal over het verzetswerk in de crèche wordt met haar krachtige aanwezigheid compleet.

Esther Shaya en Frank Hemminga

Deel 1

DOOR ESTHER SHAYA

1 -
De mentor

‘Wacht maar, als ik eens een school opricht… hoe precies ’t zal worden weet ik niet, maar ’t moet helemaal, hélémaal anders worden als wat ik tot nu toe heb gezien.’ Dat waren de woorden die Henriëtte Henriquez Pimentel als jong meisje uitsprak tegen haar onderwijzeres Cornelia de Jong. Zij was het die Henriëtte de liefde voor het vak bijbracht.

In 1877 werd Cornelia directrice van de Sarphatischool in Amsterdam, waar zij de kleine Jet Pimentel ergens in de jaren tachtig van de negentiende eeuw in de klas kreeg. Cornelia en haar leerlinge hadden een klik en hielden contact nadat Henriëtte de school verlaten had. Door hun vriendschap zou de invloed van Cornelia doorwerken in het leven van haar pupil. En die invloed was niet gering. Ze was op onderwijsgebied haar tijd ver vooruit en gaf haar leerlingen een schoolervaring mee die zo totaal anders was dan de ervaring die hun ouders op school hadden gehad, dat er af en toe stevig over geklaagd werd. Cornelia had niet veel op met het gangbare onderwijs en dat liet ze merken zonder een blad voor de mond te nemen. Ze vond dat gek doen bij het opgroeien hoorde, dat het vrolijk houden van kinderen misschien wel het belangrijkste was in het vormen van hun karakter. Niet dat de kleine Henriëtte dat toen begreep, maar het gevoel dat het haar had gegeven was ze kennelijk nooit vergeten.

Rond de eeuwwisseling ontstond hun zakelijke samenwerking toen ze een begin maakten met de voorbereiding voor een kleine kleuterschool, in die tijd fröbelschool genoemd. Het schooltje werd gevestigd aan de Andrieszkade 5, slechts twee huizen verwijderd van nummer 1, waar Cornelia met haar vriendin Catharina van Tussenbroek woonde. Beide vrouwen namen zitting in het bestuur en hun protegé Henriëtte werd directrice.

Zesentwintig jaar was Henriëtte op de dag van de opening van de fröbelschool en ze had de belofte aan haar mentor meer dan waargemaakt. Als eerbetoon had ze de fröbelschool Cornelia genoemd. Henriëtte noemde Cornelia geestelijk moeder en had haar betiteld als de oergeest, waarvan de fröbelschool de verwezenlijking was. Dat was misschien wat zwaar aangezet maar het eerbetoon en de dankbetuiging liet Cornelia zich ongetwijfeld graag aanleunen.

Henriëtte had van haar onorthodox werkende lerares geleerd dat onderwijs zoveel meer was dan lesjes maken en naar de juf luisteren.

Niemand zal den belangrijken invloed van gezond voedsel, frissche lucht en zonneschijn loochenen, maar dat vroolijkheid een even belangrijken invloed heeft op het schoolkind, zal niet zoo dadelijk worden toegegeven. Het vroolijk houden van kinderen wordt dikwijls beschouwd als een aardigheidje, zelden als een noodzakelijk bestanddeel van toegepaste hygiëne.

(…)

dat jonge dartelheid door verstandige liefde beschermd, en door opvoeding veredeld, kan worden in ieder menschenkind; vroolijkheid, de onuitputtelijke bron van geestelijke en lichamelijke kracht, die ontsmettend werkt en genezend, als de meest beroemde en duurste badplaatsen van het buitenland.

Mooie woorden die de jonge directrice uit het hart gegrepen waren en die ze jaren later zou toepassen in de zorg voor de kinderen uit arme joodse gezinnen die in die crèche aan de Plantage Middenlaan opgevangen zouden worden.

De opening

Op 15 mei 1902 werd fröbelschool Cornelia officieel geopend. Buiten wapperde een vlag aan de gevel zodat direct duidelijk was dat er iets gevierd werd. Cornelia, Catharina en Henriëtte maakten zich klaar om de gasten te verwelkomen. Alle stoeltjes en tafeltjes stonden klaar, overal stonden vazen met bloemen en ook de waaierpalmen hadden hun definitieve plek in de kamer gekregen. De piano hadden ze vast nog laten stemmen, want componiste Hendrika van Tussenbroek, de zus van Catharina, zou de feestelijke opening opluisteren met muziek. Zelf speelde Henriëtte ook verdienstelijk piano, maar ze zou het zeker te druk krijgen met de gasten.

In de periode voorafgaand aan de opening had Cornelia Henriëtte regelmatig horen klagen over het tekort aan geschikte speelliedjes die ze met de kinderen zou kunnen zingen en het was haar opgevallen dat ze dat verdacht vaak in het bijzijn van Catharina had gedaan – mogelijk een niet zo subtiele hint die Catharina had opgepikt. De zussen Van Tussenbroek hadden het inderdaad gehad over de gangbare speelliedjes. Die waren belerend en ouderwets en Hendrika maakte zich sterk voor goed zangonderwijs op de lagere school, zo blijkt uit een artikel in het tijdschrift Belang en Recht van april 1907:

Wanneer zullen de autoriteiten eens inzien, dat ze niet alleen den kinderen iets onthouden, maar dat ze hun iets afnemen door slecht zangonderwijs. Van alle kanten komen protesteerende stemmen. Ik voeg er de mijne aan toe!

Hendrika had speciaal voor de opening van de fröbelschool een speelliedje gecomponeerd met als titel ‘De Groote Toovenaar’. Het publiek mocht meedoen toen ze het op die 15de mei voor het eerst speelde:

Tra-ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta!

Ik ben de grote tovenaar

en sta hier met mijn kunsten klaar

Eerste couplet

Twee kleine handjes klap, klap

die fabriceren vlug en knap, knap,

een brilletje fijn, voor ’t neusje mijn,

kijk zoo, kijk zoo…

Na het eerste couplet volgden er nog drie waarin de toeschouwers achtereenvolgens molenwieken, een schommel en een wip mochten uitbeelden. Het ging vooral om dat uitbeelden, haast als een toneelstukje om de creativiteit van kinderen te stimuleren. Dat vond Henriëtte belangrijk en Hendrika had het goed begrepen. Een jaar later publiceerde Hendrika het liedje in een bundel van vijf door haar gecomponeerde kinderliedjes. ‘De Groote Toovenaar’ droeg ze op aan Henriëtte, ter herinnering aan die memorabele dag.

De opzet van de fröbelinrichting was bij aanvang nog klein, tijdens de opening werden slechts vier kinderen aangemeld en na de zomervakantie kwamen daar nog drie kinderen bij. Toch plaatste het bestuur weinig advertenties en geloofde ook Henriëtte in de kracht van mond-tot-mondreclame. En ze bleken gelijk te hebben. Drie jaar na de opening moesten ze al op zoek naar een grotere locatie. Het schooltje verhuisde naar de Sarphatistraat 115, waar plaats zou zijn voor zesenveertig kinderen. In 1908 waren er vijfendertig dagelijks aan het fröbelen.

Opleiding

Henriëtte Pimentel wilde al van jongs af aan met kleine kinderen werken. Die werden eind negentiende eeuw overdag opgevangen in bewaarscholen, een soort kinderdagverblijven voor peuters vanaf twee jaar. Baby’s en peuters tot twee jaar gingen naar een crèche.

Bewaarscholen waren over het algemeen geen prettige instellingen. Kinderen zaten er de hele dag op lange harde banken, vaak zonder leuning. Veel speelgoed was er niet voorhanden, lijfstraffen waren niet ongewoon en de bewaarschoolhoudster had het vaak vreselijk druk – met van alles behalve met de kinderen. Toen een ambtenaar van de gemeente zo’n houdster tijdens een controle aansprak op haar hardhandige optreden zei zij: ‘Och kom! Zijn eigen moeder slaat hem veel harder.’

De lucht in de lokalen van een gemiddelde bewaarschool was bedompt en buitenspelen was er meestal niet bij. Sommige houdsters claimden wel dat zij de methode van Fröbel hanteerden maar dat kwam er doorgaans op neer dat de kinderen matjes mochten vlechten en dag in dag uit hetzelfde werkje deden. De klassen waren overvol en maar al te vaak stond er een onervaren meisje voor een groep van wel dertig tot veertig kleintjes, een meisje dat zelf amper een opleiding had genoten. Een van de weinige richtlijnen die door de gemeente consequent gehandhaafd werden was de ruimte die voor elk kind beschikbaar moest zijn: een oppervlakte van ten minste 0,66 vierkante meter en een inhoud van minimaal drie kubieke meter. De hygiëne in de school en persoonlijke hygiëne van de bewaarschoolhoudster werden zelden gecontroleerd.

De eerste Amsterdamse bewaarschool waar het structureel anders ging, was de Sophie Rosenthal-bewaarschool die al vanaf de oprichting eind negentiende eeuw had voorzien in ruime leer- en speellokalen en een grote tuin voor de kinderen. Dat dit opgemerkt werd door de Amsterdamse ouders bleek wel uit het feit dat er al snel driehonderd kinderen op zaten, met als indirect resultaat dat een aantal van de miserabele bewaarschooltjes bij gebrek aan kinderen moest sluiten.

Het ontbreken van een gedegen opleiding voor kinderverzorgsters werd door bewaarschoolhoudsters als een groot probleem ervaren. Meisjes van eenvoudige komaf voldeden niet aan hun eisen omdat ze – volgens de houdsters – een gebrek aan opvoeding en algemene kennis hadden. Een gemeentelijke inspecteur van bewaarscholen in Amsterdam, J.A. Tours, vond het tijd worden dat de dames eens bij elkaar kwamen en organiseerde een bijeenkomst. Daaruit ontstond de Vereeniging van Onderwijzeressen en Onderwijzers aan Bewaarscholen te Amsterdam. In 1902, het jaar van de opening van fröbelschool Cornelia, zou Henriëtte lid worden.

Tijdens de bijeenkomsten was het onderwerp ‘personeel’ keer op keer ter sprake gekomen, en met name het gebrek aan opleiding van de meisjes. Gezamenlijk had een dertigtal houdsters in september 1886 besloten de Vormschool voor Onderwijzeressen aan Bewaarscholen te Amsterdam op te richten. De heer Tours nam de eerste twee jaar de rol van directeur voor zijn rekening en zat tot 1907 in het bestuur. Na zijn vertrek kreeg hij het erelidmaatschap aangeboden als dank voor zijn rol bij de totstandkoming van de school.

De vormschool was vanaf de oprichting een succes. In het eerste jaar begonnen er al drieënzeventig meisjes aan hun opleiding. Een bestuur werd ruim een jaar later gevormd, in januari 1888, en vanaf dat jaar kon de school haar onderwijzend personeel pas loon uitbetalen. Tot die tijd hadden ze het werk belangeloos gedaan – zó graag wilden alle betrokkenen dat de vormschool een succes werd.

Hoe het begon

In 1892 mocht de zestienjarige Henriëtte een opleiding tot bewaarschoolhoudster aan de vormschool gaan volgen. Toestemming van haar ouders had ze zonder moeite gekregen. Een oudere broer en zus hadden al gestudeerd; haar zus Greet werd verpleegster en haar broer Mozes was arts geworden. Voor een baan in het onderwijs hoefde een vrouw zich sowieso niet te schamen – het werd gezien als geschikt vrouwenwerk en dus kon Henriëtte zich zonder problemen inschrijven. Het was op het nippertje geweest want de leeftijdsgrens om het eerste jaar te mogen starten was zestien jaar.

Ze volgde ’s avonds lessen in het gebouw van de Anna Visscherschool, een meisjesschool in de Nieuwe Hoogstraat die door de gemeente Amsterdam aan de vormschool ter beschikking was gesteld tegen een jaarlijkse vergoeding van vijfendertig gulden voor ‘licht en vuur’. Het lesprogramma bevatte afwisselend lessen in ‘nuttige handwerken’, tekenen, gymnastiek, gezondheidsleer, schoonschrijven, biologie, aardrijkskunde, geschiedenis en Nederlandse taal en zang. Ten slotte, en niet in de laatste plaats, was er het vak ‘schoolhygiëne’. Cornelia de Jong en Catharina van Tussenbroek hadden er in 1897 samen met oogarts D.J. Blok een boek over geschreven, getiteld Inleiding tot de studie der schoolhygiëne, waarin ze de hygiëne van het kind, het onderwijs, het gebouw en van het schoollokaal behandelden. De kennis die Henriëtte bij dit vak opdeed, was van grote invloed op haar latere carrière in de kinderzorg.

Overdag moest Henriëtte in een bewaarschool werken. Vanwege het groeiend aantal leerlingen werd het voor de vormschool echter steeds moeilijker geschikte werkplekken voor de leerlingen te vinden; bestaande bewaarscholen weigerden om die praktijkervaring te faciliteren en de vormschool moest op zoek naar een oplossing. In 1895 kreeg het bestuur het beheer over een Nuts-bewaarschool in de Jordaan: de Anjeliersschool in de Anjeliersstraat, waar leerlingen van de vormschool hun theoretische kennis voor een klasje kinderen konden oefenen. Of Henriëtte daar haar praktijklessen vanaf het derde studiejaar heeft kunnen geven of toch op de bewaarschool bleef waar ze al drie jaar had gewerkt, is niet meer te achterhalen.

Henriëtte en haar medeleerlingen moesten flink aanpoten, ze waren van halfnegen tot vijf met kleine kinderen in de weer; fysiek en mentaal een zware baan. En aan het eind van een lange dag tot rust komen zat er niet in. Na de avondmaaltijd moesten de meisjes meteen door, zodat ze om kwart over zes zelf de schoolbanken in konden schuiven. Ergens tussendoor moest er dan nog huiswerk gemaakt worden. Zo was Henriëttes week van maandag tot en met donderdag gevuld. Vrijdagavond, erev sjabbes – de avond waarop de sjabbat begon – kon ze uitrusten; vanwege het grote aantal joodse leerlingen was de vormschool die avond gesloten. De Anjeliersschool en de Sophie Rosenthal-bewaarschool zouden hun kwekelingen uiteindelijk halve dagen vrij geven. Dat kon haast niet anders, omdat de leerlingen nauwelijks toekwamen aan het voorbereiden voor toetsen en het maken van huiswerk.

Na vier jaar hard werken werd Henriëtte bevorderd naar de vijfde klas. Hiermee had ze akte A behaald en mocht ze als onderwijzeres in een bewaarschool werken. Toen ze in de zomer van 1896 ook de vijfde klas had afgerond, had ze akte B op zak en was ze officieel een ‘hoofd eener bewaarschool’ oftewel een gediplomeerd bewaarschoolhoudster, gedegen opgeleid om zelfstandig een school te gaan leiden.

Rond 1899 voerden Cornelia en Henriëtte de eerste gesprekken over het starten van een fröbelschool en in 1900 lieten ze deze alvast opnemen in de adresboeken van Amsterdam, waarmee de basis was gelegd. Ondertussen had Cornelia voorgesteld dat Henriëtte zich nog verder zou ontwikkelen op de Bijzondere Normaalschool voor Onderwijzeressen Amsterdam, die zij zelf op 15 juli 1895 met Catharina van Tussenbroek had opgericht. Cornelia en Catharina kwamen beiden uit het onderwijs en bovendien was Cornelia directrice van de Amsterdamse Sarphatischool, een openbare school voor Uitgebreid Lager Onderwijs, ook wel ulo genoemd. Ze zou er vijfendertig jaar de scepter zwaaien. Cornelia en Catharina zaten in het bestuur en gaven er ook les. In de statuten stond dat de Vereeniging Bijzondere Normaalschool voor Onderwijzeressen meisjes opleidde tot onderwijzeres door het zorgen voor of het herstellen van evenwicht tussen de verstandelijke ontwikkeling en zedelijke vorming. Dat doel wilden ze bereiken met kleine klassen, schoolwandelingen en lessen in vreemde talen zoals Engels, Frans en Duits.

Met uitzondering van de tijd die ze op hun werk doorbrachten, waren Cornelia en Catharina onafscheidelijk. Ze woonden sinds 1887 samen, hadden de Bijzondere Normaalschool opgericht, waren samen lid van verenigingen zoals de Nationale Vereeniging voor Vrouwenarbeid en publiceerden samen. Het is mogelijk dat ze ook een liefdesrelatie hadden die onder bekenden en vriendinnen, zo lijkt het, niet geheim werd gehouden. Hoe dan ook was de relatie innig. Behalve het feit dat ze achtendertig jaar lang hadden samengewoond, spreekt dit ook uit de volgende tekst uit het in memoriam dat dr. Cornelia de Lange in 1925 schreef voor Catharina:

Wat zij, die zestig jaar lief en leed met Catharina van Tussenbroek heeft gedeeld, aan haar verliest, wat zij geweest is voor haar familie, het zijn niet de bladzijden van het Tijdschrift voor Geneeskunde waarop dat moet worden gezegd.

In een brief die Cornelia datzelfde jaar schreef aan het Nationaal Bureau voor Vrouwenarbeid blijkt de liefdevolle relatie met Catharina, die Cato genoemd werd, ook:

Dat aan Cato een leerstoel is aangeboden, toen wij nog niet lang op de Keizersgracht woonden, weet u natuurlijk niet. De leerstoel is toen bezet door den door C. aangebevoolene en wij waren dankbaar, dat wij samen konden blijven en ieder zijn eigen gekozen werk kon doen en blijven doen. Wij hadden niet gelukkiger kunnen zijn door den dwang van het hoogleeraarschap en Cato bleef, die zij was – in volle vrijheid.

Hun samenwerking met Henriëtte liep vooral via de Vereeniging tot Instandhouding der Fröbel-Inrichting Cornelia, die door hen was opgericht om de financiële zaken voor de fröbelschool te regelen. Uiteraard hadden ze beiden zitting in het bestuur; Cornelia als presidente, Catharina als adviserend lid. Ze werden bijgestaan door bestuursleden dr. S.J. de Lange en Théodore Limperg jr. De laatste nam de taak van penningmeester op zich en zou later overigens bekend komen te staan als de aartsvader van de Nederlandse accountants. Maar lang duurde hun hulp niet, twee jaar later werden zij vervangen door een lerares: Henriëtte (Harry) Goudsmit, die tot in de jaren twintig ook bij het bestuur van de Bijzondere Normaalschool betrokken was.

Van korte duur

Onder leiding van Cornelia werd Henriëtte uitgedaagd om buiten de kaders te denken en met nieuwe ideeën te komen. Cornelia stimuleerde haar pupil om vanuit het kind te denken, ook als het ging om de inrichting van een bewaarschool. ‘Ieder kind zijn eigen meubeltje’ was Henriëttes idee – een eigen stoeltje en tafeltje voor ieder kind in plaats van die geijkte harde banken zonder leuning. In 1920 werd ze erom genoemd in het boek Het Kleuterstehuis, Handleiding bij het bouwen van ‘bewaar’-scholen, geschreven door dr. E. Bonebakker:

Wij mogen onze klassen niet in gevangenissen doen ontaarden, gevangenissen waar de brits vastgetimmerd is. (…) Montessori heeft er een veroordeling over uitgesproken. (…) Voor de kleuters is zij de eerste niet geweest. Mej. Henriquez Pimentel in de Sarphatistraat te Amsterdam, mej. Brouwer in een vertrek van de Nutsbewaarschool te Groningen waren haar voor met stoeltjes en tafeltjes.

Maria Montessori begon haar eerste Casa dei Bambini (Huis voor Kinderen) in 1907 en verving, net zoals Henriëtte dat dus eerder had gedaan, banken door kleine meubels. Afgezien van de vermelding in het boek van Bonebakker kreeg Henriëtte daar later nooit enige erkenning voor. Het vaasje met een paar bloemetjes op ieder geel houten tafeltje was ook een idee van haar. Elke dag werden de bloemen ververst, vertelde ze in 1908 aan Eli d’Oliveira, in een interview voor het tijdschrift Op de Hoogte:

Zoo bedacht ik weer, dat ’t wel leuk zou zijn, op ieder tafeltje een tuiltje bloemen neer te zetten en die iederen dag te ververschen. Ik voelde zoo: de kinders moesten dat wel heerlijk vinden… en werkelijk: (wij straffen nooit een kind, maar als een van de kweekelingen met een nieuw lid van de familie soms geen raad weet) de waarschuwing dat stoute kinderen geen bloemen krijgen, dat iedereen aan ’t leege tafeltje kan zien wie stout is geweest: bleek altijd voldoende om alle straf overbodig te maken… Vindt u dat niet een leuk staaltje?

Of dit echt zo gemakkelijk ging valt te betwijfelen maar het geeft wel mooi haar ideaal weer.

Ook al was Henriëttes schooltje enorm populair bij ouders en kinderen, een lang leven was het helaas niet beschoren. Wanneer fröbelinrichting Cornelia precies opgeheven werd is niet duidelijk. In augustus 1913 leek er nog geen vuiltje aan de lucht en verscheen er nog een advertentie in de media waarin de school melding deed dat het nieuwe cursusjaar op 2 september zou aanvangen. De laatste advertentie werd eind 1913 geplaatst en nog een jaar later, op 24 december 1914, werd door oud-bestuurslid Limperg jr. geschreven over een ‘geliquideerde fröbelinrichting’ in een aanbevelingsbrief die hij voor Henriëtte opstelde. Het lijkt erop dat de fröbelschool haar deuren tijdens het schooljaar 1913-1914 na ruim elf jaar definitief heeft moeten sluiten. Henriëtte kwam daarmee zonder werk te zitten.

Spraakmakend ontslag

In 1919 bereikte Cornelia de Jong een leeftijd waarop ze van een welverdiend pensioen kon gaan genieten. Haar vertrek bij de Sarphatischool had echter meer weg van een klucht, met in zwijm vallende dames die dachten hun leven niet zeker te zijn en die, naar eigen zeggen, elk moment aangevallen konden worden door hun directrice. Een onderwijzeres met een ernstig geschokt zenuwgestel, een beledigde wethouder, een overactieve onderwijsinspecteur en een stapel klachtbrieven bij de gemeente waar niemand iets mee deed: ingrediënten voor een bijzonder verhaal, waarin ook haar pupil Henriëtte betrokken was.

In De schoolwereld – tijdschrift voor hoofden der scholen, werd in juni 1919 verslag gedaan van de perikelen op de Sarphatischool. In het artikel kwam naar voren dat Cornelia niet de meest makkelijke persoon was:

Men moet in het oog houden dat mej. De Jong een persoonlijkheid is met eenige sterk sprekende eigenschappen. Deze hebben een dubbele uitwerking. Ze trekken een aantal onderwijzeressen sterk aan; stooten echter andere niet minder hevig af. Van mej. De Jong gaat dus een bijzondere bekoring uit en ze wekt afkeer tegelijk. Ge hoort heel veel goeds of heel veel kwaads van haar; ’t hangt er maar van af bij wie men zijn licht opsteekt.

Henriëtte hoorde duidelijk bij de groep die sterk tot Cornelia aangetrokken werd. Uit diverse interviews in de periode van de fröbelschool bleek dat ze Cornelia zag als een onderwijshervormster, een geweldige vrouw met innovatieve ideeën en met een groot hart voor kinderen. Verschillende klagende onderwijzeressen daarentegen vonden hun directrice een bemoeial, een moeilijke vrouw, iemand die zich niet kon verplaatsen in haar personeel en die vooral niet luisterde en alles beter leek te weten.

In december 1916 liep het al uit de hand en werd Cornelia uitgenodigd voor een overleg met de wethouder van Onderwijs en de gemeentelijke inspecteur, zo blijkt uit een verslag van de Secretarie, afdeling Onderwijs van de gemeente Amsterdam. In Cornelia’s ogen was het onzinnig om al te veel tijd aan de klachten te verspillen en tijdens het overleg kon zij haar lachen dan ook niet inhouden, waarop de wethouder geïrriteerd opmerkte dat het lachen hem hinderde.

‘Dat begrijp ik,’ antwoordde Cornelia.

‘Als u het begrijpt, waarom doet u het dan? Uw houding is in hoge mate onbehoorlijk.’

De toon was gezet en zou niet meer verbeteren. Cornelia werd uitgenodigd voor vervolggesprekken, kreeg brieven thuisgestuurd en werd zelfs aan een medisch onderzoek onderworpen in de hoop dat een arts zou bevestigen dat ze ongeschikt was. Tijdens een vergadering van de raadscommissie op 5 maart 1917 meende een van de sprekers de volgende conclusie te kunnen trekken:

Juffrouw De Jong heeft sedert tal van jaren mal gedaan, de algemeene opinie is, dat zij mal is. Welnu, als zij mal is, laat men dit dan door deskundigen doen constateeren en haar op grond van haar ongeschiktverklaring ontslaan.

Die malligheid was juist haar grote kracht en de reden waarom ze zo populair was bij haar leerlingen, maar tijdens de hele vergadering werd er vol minachting over haar gesproken. Toch kreeg ze ook enige, zei het min of meer verhulde, steun.

Juffrouw De Jong heeft jarenlang dwaze dingen gedaan en haar nu naar aanleiding van haar houding tegenover den gemeentelijke Inspecteur, terwijl zij nog maar een drietal jaren in de gelegenheid is met haar dwaasheden voort te gaan, ontslag te verleenen, gaat z.i. niet aan. Bovendien ongeschikt voor haar ambt is juffrouw De Jong niet. Zij heeft altijd zeer veel ijver betoond en over de resultaten van het onderwijs aan haar school wordt voor zoover spreker bekend niet geklaagd.

De ijver en geschiktheid ten spijt bracht een tweede spreker in herinnering dat het zonderlinge optreden van mejuffrouw De Jong niet van de laatste tijd was:

Reeds sedert tal van jaren worden door het hoofd der Sarphatischool rare dingen gedaan. Spreker heeft daarvan al jaren geleden vermakelijke staaltjes gezien. Juffrouw De Jong heeft bovendien de neiging om zich te kanten tegen al wat autoriteit is. Spreker wist al lang voor zijn optreden als Wethouder dat er aan de Sarphatischool rare dingen gebeurden.

Ook Thugatêr, een vereniging die mede werd opgericht door Cornelia en Catharina en sinds 1894 de belangen behartigde van onderwijzeressen, werd door de heren door de mangel gehaald:

In haar vereeniging Thugatêr heeft zij eenige vrouwelijke hoofden van openbare scholen in deze gemeente, die in haar haar leidsvrouw zien. Op deze hoofden werkt het voorbeeld van mej. De Jong aanstekelijk. Verschillende malligheden, die blijkbaar in Thugatêr worden uitgebroed, trachten zij ook op haar scholen in toepassing te brengen.

Wat waren die rare en malle dingen dan? Het zullen haar vernieuwende ideeën zijn geweest, ideeën waar mensen geen raad mee wisten. Het kan ook zijn dat velen haar uitgesproken mening niet waardeerden. Zo gaf zij openlijk haar mening over een schoolboekje en noemde de inhoud in De Java-Post ‘idioot’ en ‘misselijkmakend geleuter’ (1914). Daarmee zette ze de toon voor haar tegenstanders. De enige malligheid die door de ambtenaren expliciet genoemd werd, was dat ze onderwijzeressen zelf hun klaslokaal liet schrobben tijdens de lessen, maar het lijkt niet aannemelijk dat die regel zoveel weerstand opriep.

Het liep met een sisser af, dit keer. De gemeentelijke bestuurders vonden het niet wenselijk om Cornelia zo vlak voor haar pensioen te ontslaan terwijl ze zo lang in het onderwijs had gewerkt. Het feit dat ze haar ondanks klachten jarenlang haar gang hadden laten gaan en dat ze mogelijk bij ontslag geen recht op pensioen zou hebben, waren doorslaggevende redenen om geen actie te ondernemen, maar in 1919 werd de situatie opnieuw op de spits gedreven en kregen de media er, niet geheel toevallig, lucht van. De spanningen liepen op vanwege een conflict met J.A. Kelly, een van de onderwijzeressen. Dat was het moment dat Catharina van Tussenbroek besloot om Henriëtte en andere hulptroepen in te schakelen en haar vriendin te hulp te schieten. Wat de kracht van de steunbetuigingen waarschijnlijk deed afnemen, was het feit dat alle brieven op dezelfde dag – 4 juni 1919 – én op hetzelfde briefpapier waren geschreven…

Allereerst uitte vereniging Thugatêr haar zorgen over de rechtszekerheid van directrices in het onderwijs. Die zou onberekenbare schade worden toegebracht als een schoolhoofd met zo’n indrukwekkende staat van dienst als die van Cornelia zomaar ontslagen zou kunnen worden. De brief werd ondertekend door Catharina, zij was in die tijd de presidente van Thugatêr.

Ook twaalf onderwijzeressen en oud-collega’s lieten van zich horen. Ze roemden Cornelia om haar opgewektheid en grote ijver. Ze waren dankbaar voor haar steun in moeilijke ogenblikken en de manier waarop ze achter haar personeel stond wanneer klagende ouders het hun moeilijk maakten. Opnieuw kon Catharina van Tussenbroek haar handtekening zetten, zij had samen met haar zus Wilhelmina in het schooljaar 1916-1917 aan de Sarphatischool lesgegeven. Catharina gaf dat jaar les aan de zevende klas, Wilhelmina was vakonderwijzeres voor zang.

Ten slotte, en wederom op hetzelfde briefpapier én met exact dezelfde inleidende tekst, lieten tien oud-leerlingen van zich horen, onder wie Henriëtte, die de brief als laatste ondertekende. De oud-leerlingen verklaarden:

Mejuffrouw C.H. de Jong is voor hare leerlingen een voorbeeld van een krachtige onbaatzuchtige, lieve persoonlijkheid. Hare groote gaven stelt zij in dienst van het kind. Haar streven is steeds allen die het geluk hebben onder hare leiding te komen vreugde in het leven mede te geven. Mejuffrouw C.H. de Jong behoort tot die groote persoonlijkheden die in hun tijd niet ten volle gewaardeerd kunnen worden.

Het is heel goed mogelijk dat Catharina deze brieven lekte naar de media, want opvallend genoeg werd er in juni door verschillende dagbladen verslag gedaan van de steunbetuigingen door Thugatêr, de onderwijzeressen én de leerlingen. Dit bracht de Amsterdamse burgemeester en wethouders in een vervelende positie. Uiteindelijk werd bemiddeling door de vereniging van hoofden van scholen ingezet. Nadat de voorzitter van deze vereniging zich er op 13 juni mee ging bemoeien, werd de zaak spoedig in der minne geschikt. Het college van B&W zat niet te wachten op nog meer media-aandacht en Cornelia was naar eigen zeggen toch al van plan geweest om met pensioen te gaan. Drie dagen later schreef ze de brief waarop B&W met smart zat te wachten: haar ontslagbrief. Overigens op hetzelfde briefpapier als waarop alle steunbetuigingen minder dan twee weken eerder geschreven waren.

Geheel in stijl bepaalde Cornelia zelf de datum waarop ze met pensioen zou gaan en dat was niet op haar vijfenzestigste verjaardag, maar een paar maanden later, op 1 januari 1920 – de datum die ze naar eigen zeggen al jaren in gedachten had om afscheid te nemen van de Sarphatischool.

Laatste jaren

Van een onbezorgd pensioen kon Cornelia niet lang genieten, want al vrij snel werd Catharina ernstig ziek. Cornelia stond haar vriendin zo goed mogelijk bij en Henriëtte, die in die periode in Bussum woonde, kwam terug naar Amsterdam – mogelijk om haar te helpen. Op 5 mei 1925 overleed Catharina. Cornelia plaatste na de begrafenis een rouwadvertentie waarin ze bedankte voor de vele bewijzen van deelneming. Ze plaatste de advertentie uit aller naam – ook uit naam van de familie Van Tussenbroek.

Het lijkt erop dat Cornelia daarna een teruggetrokken leven leidde. Tot aan haar overlijden in oktober 1938 woonde ze bij diverse familieleden van Catharina. Zij werd geen lid van de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis, waar Henriëtte in 1926 met een nieuwe baan was begonnen. Een van de zusjes Van Tussenbroek werd wel lid. Cornelia bracht zover bekend ook geen bezoek aan de crèche, ze tekende het gastenboek in ieder geval niet terwijl Th. Limperg jr., oud-bestuurder van de fröbelschool, dat begin 1927 wel had gedaan. Zou de vriendschap na het overlijden van Catharina verwaterd zijn? In de media werd Cornelia in ieder geval niet meer genoemd, tot ze in november 1938 op vierentachtigjarige leeftijd overleed. Middels één advertentie in het Algemeen Dagblad, geplaatst door de familie De Jong en de zussen Van Tussenbroek, werd haar overlijden bekendgemaakt.

2 -
De anonieme journaliste

Eerste interview

Een journaliste van Belang en Recht, het orgaan van de Vereeniging tot Verbetering van den Maatschappelijken en den Rechtstoestand der Vrouw in Nederland, nam in 1903 contact op met de kersverse directrice Henriëtte Pimentel. Ze vroeg om een interview en wilde graag met eigen ogen zien op welke vernieuwende wijze er in haar fröbelschool met kinderen werd omgegaan. Belang en Recht was het tweewekelijks tijdschrift van verschillende vrouwenorganisaties, waaronder Thugatêr, de belangenvereniging voor onderwijzeressen die mede door Cornelia de Jong en Catharina van Tussenbroek was opgericht. Deze mediasteun voor de nieuwe fröbelschool kwam dus uit eigen hoek.