Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Maarten Frankenhuis

Gevlucht in het hol van de leeuw

ROMAN

Amphora Books

Colofon

Copyright © 2022 Maarten Frankenhuis en uitgeverij Amphora Books

Eerste druk 2022

Vormgeving omslag: B’ij Barbara

Omslagillustratie © Drunaa / Trevillion Images

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN: 978-90-6446-129-3

ISBN e-boek 978-90-6446-135-4

NUR: 680

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, internet, digitale drager of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever..

www.amphorabooks.nl

Inhoud

Ten geleide

Mobilisatie en capitulatie

Vlucht naar voren

Bestemming Giershagen

Honger

Slachtmaand

Die Endlösung

Een zware bevalling

Hoog bezoek

Meisjes die fluiten…

Er is er een jarig

Inkwartiering

Heiligenabend

Ter kerke

Mit, nach, nebst, samt…

Kriegsbeschädigte

Mein Kampf

Ongeoorloofde betrekkingen

In blijde verwachting

Mond-en-klauwzeer

Vaderschap…

De doop

Moederkoorn

Schuinsmarcheerder

Luchtgevecht

Hondsdolheid

Nabuurplicht

Nieuwe onderduikers

1944

De laatste stuiptrekkingen

Bevrijding

Huiswaarts

Gestolen fiets gejat

Rhenen in zicht

NSB’er in maatpak

Bewariërs

Auf der Flucht erschossen

Water-, gas- en elektriciteitsverbruik

Arolsen, herfst 1945

Herenigd

Geraadpleegde en aanbevolen literatuur

Websites

Mijlpalen van de Tweede Wereldoorlog

Bijlage: Oorlogsbelevenissen van Jaap de Levie

Salomon Perel, soldaat in dienst van Hitler

Aan mijn moedige en zorgzame onderduikouders

Opa en Oma Koeslag (Almelo)

Ten geleide

Decennia geleden al borrelde bij mij de vraag op: zou het mij zijn gelukt om tijdens de Duitse bezetting uit de moorddadige klauwen van de nazi’s te blijven? Zo bedacht ik ooit hoe het mij zou vergaan als ik als kind van elf jaar had moeten onderduiken in dierentuin Artis. Het onderduikadres lag voor de hand, uiteindelijk was ik ruim dertien jaar directeur van de hoofdstedelijke dierentuin. Droomonderduik was het resultaat van deze bizarre gedachtespinsels. Zo’n oorlog blijft je achtervolgen.

De roman beschrijft de lotgevallen van een Berlijns Joods jongetje, dat na de verschrikkingen van de Kristallnacht op de trein wordt gezet naar zijn familie in het veilige Amsterdam. Maar de terreur achtervolgt hem. Als hij in de herfst van 1942 in de namiddag met zijn tante naar de uitgang van de dierentuin loopt, is er een razzia gaande in de Plantage. De twee worden net op tijd door een Artismedewerker in veiligheid gebracht. ’s Nachts gaat zijn tante toch de stad in en wordt opgepakt door de politie.

De nachtwaker brengt het kind tijdelijk onder in de stookkelder, maar dat tijdelijk duurt tot enkele weken na de bevrijding. Pas dan keert de nachtwaker terug uit het ziekenhuis, waarin hij na een gewelddadig verhoor vlak voor de bevrijding is beland.

De eerste dagen van zijn onderduik in Artis ‘leeft’ het ontredderde en eenzame kind van wat het hoort en ziet via de ventilatieopeningen in de buitenmuur van zijn kelder, daarna begint hij te zwerven door de donkere gebouwen en nog later door het hele park.

In zijn eenzaamheid en ontreddering leeft hij jaren in een wonderlijke fantasiewereld, waarin wel heel bijzondere en dierbare contacten ontstaan met diverse Artisbewoners, dieren zowel als sculpturen. Bij hen vindt hij warmte en troost, zij waarschuwen hem bij onraad en vullen de verloren schooljaren in. Hij leeft het leven van een nachtdier.

Duidelijk moge zijn, dat voor het kind het dramatische afscheid van de meelevende dieren en de betrokken beelden vol wijze lessen en adviezen, de bevrijding een zeker zo traumatisch gebeuren is als de onderduik in de dierentuin zelf.

Het afscheid valt trouwens de dieren, en de beelden vooral, zeker even zwaar.

Enkele jaren geleden, bij het doorbladeren van mijn bijna zestig jaar oude ‘Veldzakboek voor officieren’ en ‘Handboek voor de reserve-officier wapensupplement infanterie’, ontstonden de eerste ideeën voor een volgende roman. Wat zou ik als twintiger – maar nu uitgerust met militaire vaardigheden en als dierenarts met een ruime kennis van én ervaring met landbouwhuisdieren en het boerenbedrijf – ondernemen om het naziregime te overleven? Daarbij voelde ik al jaren de behoefte om voorvallen uit mijn eigen onderduikverleden en die van een aantal in de oorlog vermoorde familieleden in versleutelde vorm aan het papier toe te vertrouwen..

En zo ontstond deze roman over een Joodse reserveofficier en dierenarts, die besluit tot een ‘vlucht naar voren’: hij meldt zich, voorzien van een vervalst identiteitsbewijs, aan voor de Arbeitseinsatz, de tewerkstelling in Duitsland, het ‘hol van de leeuw’.

Enkele jaren geleden ontdekte ik dat ik niet de enige was met dit soort gewaagde ideeën. Bij toeval stuitte ik op de bizarre oorlogsbelevenissen van Salomon Perel en Jaap de Levie, twee Joodse jongens, die zich in de oorlogsjaren in werkelijkheid wisten te redden door een dergelijke vlucht naar voren. Zij bedienden zich van een valse identiteit en traden ‘voor de vorm’ in dienst van de vijand: ontsnapt in het hol van de leeuw.

Solomon Perel (Sally) wordt in 1925 in Duitsland geboren. Zijn belevenissen worden beschreven in zijn autobiografie Ich war Hitlerjunge Salomon. In de chaos tijdens de vlucht voor de Duitse troepen raakt Sally van zijn familie gescheiden en komt terecht in een weeshuis in het door het Rode Leger bezette Grodno. Hij leert Russisch en maakt kennis met het communistische atheïsme. Als de nazi’s verder oostwaarts oprukken wordt hij gevonden door Duitse soldaten en in zijn vloeiende Duits maakt hij hen wijs dat hij een Volksduitser is. De soldaten lijven hem in en hij wordt een soort mascotte die helpt bij het vertalen van Russisch. Tijdens een vuurgevecht besluit hij over te lopen naar de Russische stellingen. Terwijl hij echter de brug passeert en de Russen hem als overloper willen verwelkomen, duiken de soldaten van zijn eenheid achter hem op en veroveren de stelling. Hij is de held van de dag – de Duitsers dachten dat hij in zijn eentje probeerde de Russische stelling de bestormen.

Onverwacht krijgt hij echter de opdracht zich te melden bij de Gestapo, vanwege het ontbreken van de vereiste documenten die zijn raszuiverheid moeten aantonen. Maar met het dichterbij komen van het front wordt Sally bij de Volkssturm ingezet. Tijdens zware gevechten grijpt hij zijn kans en loopt alsnog over naar de Sovjet-stellingen. De Russen nemen hem in hechtenis en tijdens zijn gevangenschap komt hij zijn broer Isaak weer tegen. Beiden overleven de oorlog.

De Nederlandse middelbare scholier Jaap de Levie wordt bij een razzia opgepakt, maar dankzij zijn valse persoonsbewijs op naam van Jacobus de Lara blijft zijn ware identiteit verborgen. Tijdens zwerftochten in Noord-Limburg, op de vlucht voor de Duitsers, vindt hij onderdak bij een boerenfamilie in een schuilkelder onder het graanveld, woont hij korte tijd bij een onderwijzersgezin, bivakkeert in een schuilkeldertje onder de asperges en voorjaar 1944 ‘logeert’ Jaap in een lege paardenstal een kilometer van een boerderij.

Op 8 oktober 1944 gaat hij met andere dorpelingen naar de kerk. Tijdens de dienst omsingelt de SS het gebouw en wordt alle mannen bevolen naar het station van Venlo te lopen. De volgende dag stopt de trein en mogen de gevangenen er even uit. Jaap verstopt zich achter een bosje en ziet de trein vertrekken.

Na vele omzwervingen komt hij in een kamp voor dwangarbeiders, die voor Duekopp Machinenbau-Gesellschaft in Bielefeld werken. Een katholieke pastoor in Halle en diens huishoudster geven hem kleren en voedsel, en dopen hem.

Zijn besnijdenis is nu nog het enige Joodse aan hem, en dat maakt zijn leven tussen de Nederlandse nazi-vrijwilligers in het werkkamp en in de gevangenissen juist erg moeilijk. Na de bevrijding geloven de nazi’s hem niet als Jaap hen zijn ware identiteit onthult, omdat men Joden onmiddellijk aan hun uiterlijk en vooral aan hun valse gedrag dacht te kunnen herkennen!

Het oorspronkelijke relaas van de oorlogsbelevenissen van de ‘Joods-Duitse soldaat’ Salomon Perel en de ‘Fremdarbeiter’ Jaap de Levie vindt u aan het eind van deze roman, met bronvermelding.

Mobilisatie en capitulatie

Enkele maanden na mijn afstuderen aan de Veeartsenijkundige Faculteit van de Utrechtse universiteit werd ik opgeroepen en in Deurne gelegerd bij het 27ste Regiment Infanterie; eerst in de rang van reserve-paardenarts der 2e klasse en kort daarna bevorderd tot reserve-militair paardenarts 1e klasse. Het enige ‘grootvee’ in de krijgsmacht bestond uit paarden.

Mijn vaders familie woonde al generaties lang in Rhenen en was geheel geassimileerd. Wel waren we lid van de Liberale Israëlitische Gemeente, werden de jongetjes besneden en deden op hun dertiende bar mitswah, maar de synagoge werd alleen op Grote Verzoendag bezocht. De menora, onze zevenarmige kandelaar, stond verstoft in een kast. Het geloof speelde nauwelijks een rol, maar de familie voelde zich desondanks absoluut Joods. We waren het er niet over eens: voelden we ons als Joodse Nederlanders of Nederlandse Joden? Maar echt belangrijk vonden we het niet.

Wat me bezielde weet ik niet, maar vlak voor mijn vertrek naar Deurne stopte ik nog mijn Joodse gebedsshawl, mijn talliet, onder in mijn plunjebaal. Je kon niet weten…

Door de toenemende spanningen in Europa besloot onze regering op 28 augustus 1939 een algemene mobilisatie af te roepen. Alle dienstplichtige lichtingen van 1924 tot en met 1939 kregen het bevel zich melden. Binnen enkele dagen waren 280.000 soldaten op hun post. De benodigde 30.000 paarden, 12.000 vrachtauto’s en 1600 personenauto’s werden gevorderd bij de burgerij.

In zijn streven om een groot en oppermachtig Duits rijk te creëren had Adolf Hitler Oostenrijk, Tsjechië en Slowakije vrijwel zonder geweld in handen gekregen. Vervolgens viel Duitsland op 1 september 1939 Polen binnen en twee dagen later verklaarden zowel Groot-Brittannië als Frankrijk Duitsland de oorlog.

Op 28 augustus 1939 begint de algemene mobilisatie van het Nederlandse leger. Op stations stonden de mannen in lange rijen te wachten om naar hun mobilisatiebestemming te worden vervoerd. De militairen gedroegen zich in het algemeen rustig. Het weekblad de Haagse Post: ‘Neen, zij gingen natuurlijk niet met vreugde, die vele mannen die vrouw en kinderen en allen die hen lief zijn, voor onbepaalde tijd verlieten. Maar Nederland nam de mobilisatie voor wat zij was: een ernstig feit, dat noodzakelijk was.’

Mijn ouders brachten mij naar het station van Rhenen. Mijn vader was trots op zijn zoon in officiersuniform, mijn moeder vocht tegen haar tranen. Zij had de politieke ontwikkelingen bij de oosterburen nauwlettend gevolgd, daarbij gevoed door de weinig rustgevende berichten van haar Duitse familie. De in 1935 ingevoerde rassenwetten van Neurenberg logen er niet om. Joden kregen het steeds zwaarder te verduren in Duitsland; zo waren al meerdere van haar ooms en neven uit hun functie ontslagen of hun bedrijf kwijtgeraakt.

In de Kristallnacht, de nacht van 9 op 10 november 1938, woedde een door de nazi’s georganiseerde pogrom gericht tegen het Joodse volksdeel, lazen wij in de kranten en hoorden we van onze Duitse familie. In heel Duitsland werden Joden aangevallen, er werden er vierhonderd vermoord of tot zelfmoord gedreven, tienduizenden werden gearresteerd en naar concentratiekampen gebracht. Zo’n duizend tot tweeduizend synagogen werden in brand gestoken en ongeveer 7500 winkels en bedrijven van Joden vernield. Ook Joodse huizen, scholen, begraafplaatsen en ziekenhuizen moesten het ontgelden.

Na enkele weken werd ik ingedeeld bij het corps militaire paardenartsen en gelegerd in het Remonte Depôt in Milligen. Het militaire deel van onze opleiding stelde niet veel voor; het bestond uit leren van de militaire rangen en het tuchtrecht, exerceren en bijwonen van enige demonstraties van diverse wapens. Veel officieren waren ingekwartierd bij ruim behuisde families, maar gegeten werd in de officierskeuken van hotel De Zwaan aan de Markt. Het eten was er redelijk. De familie waar ik was ingekwartierd bestond uit een ziekelijke oudere man, zijn aanzienlijk jongere vrouw en een aantrekkelijke dochter van ongeveer mijn leeftijd. Zij sliep in de kamer naast mij en maakte, als haar ouders sliepen, graag een ‘praatje’. De instructies die wij van hogerhand hadden meegekregen – ons niet in te laten met het huishoudelijk personeel en eventuele vrouwelijke gezinsleden – daar had zij geen boodschap aan. Het was mijn eerste kennismaking met de liefde. Gelukkig had het geen ernstige gevolgen…

Op 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen. Via Nederland en België wilden de nazi’s de Franse verdedigingslinie aan de oostgrens omzeilen. Door Nederland te bezetten meenden ze bovendien te kunnen voorkomen dat Engeland een uitvalsbasis op het Europese vasteland zou inrichten. Onze kleine en slecht bewapende krijgsmacht bood ferm weerstand, maar werd uiteindelijk onder de voet gelopen door de goed getrainde en modern uitgeruste Wehrmacht en Luftwaffe.

De Duitsers hadden volop gespioneerd om de zwakke plekken in de Nederlandse verdediging te ontdekken. Duitse officieren deden zich voor als toerist en inlichtingen werden met graagte verstrekt door in Nederland wonende Duitsers.

Mijn onderdeel trok zich een dag na de Duitse inval terug uit de Peel voor de oprukkende Wehrmacht. Via de radio en het geruchtencircuit hoorden we dat onze militairen heftig weerstand boden bij de Grebbelinie en bij Kornwerderzand aan de Afsluitdijk. Maastricht viel al na een paar uur in handen van de Duitsers, als eerste grote Nederlandse stad. Bij de IJssellinie kon het Nederlandse leger niet lang standhouden tegen de enorme Duitse overmacht aan mensen en materieel. Ook op de Grebbeberg leverden onze troepen hardnekkig maar vergeefs tegenstand. Na een zware strijd van drie dagen gaf opperbevelhebber generaal Winkelman het bevel dat de troepen zich moesten terugtrekken op de Vesting Holland.

Duitsland dreigde vervolgens enkele grote steden te bombarderen als Nederland zich niet snel zou overgeven. Bij het daaropvolgende terreurbombardement op Rotterdam werd bijna de gehele historische binnenstad vernietigd, mede door heftige branden. Naar schatting kwamen tussen zeshonderdvijftig en negenhonderd mensen om, en ongeveer tachtigduidend Rotterdammers werden dakloos. Het was de laffe reactie van de Duitse invallers op het felle verzet van de Nederlandse troepen, vooral bij de Afsluitdijk, op de Grebbeberg en de Moerdijkbruggen, waardoor de Duitse opmars ernstig werd vertraagd. Toen generaal Winkelman vernam dat ook Utrecht en eventueel andere steden doelwit zouden worden, besloot hij tot capitulatie. Winkelman droeg vanaf 13 mei 1940 de hoogste regeringsmacht in Nederland na de vlucht van de koningin en de regering naar Londen. Op 15 mei 1940 werd in een lagere school in het dorp Rijsoord de overgave getekend.

Het verraste mij eigenlijk dat in De Wacht van 4 mei 1940, het weekblad voor de gemobiliseerde weermacht en het Nederlandse volk, met geen woord werd gerept over het dreigende gevaar. Het ruim verspreide blad was voornamelijk gevuld met weinig boeiende verhaaltjes, flauwe grappen en cartoons, prijsvragen, reclame en puzzels.

Vrijwel direct na de capitulatie werden echter niet mis te verstane anti-Joodse maatregelen afgekondigd. Het was een moeilijke afweging: onderduiken of bood krijgsgevangenschap een zekere mate van bescherming? Dat het bij een Duitse bezetting van ons land voor het Joodse bevolkingsdeel letterlijk levensgevaarlijk zou worden was allang duidelijk, niet alleen uit de krantenberichten maar vooral ook uit de verhalen van de talloze Duits-Joodse vluchtelingen die kort na de machtsovername in 1933 onze oostgrens passeerden. Vooral de verwoesting van Joodse gebedshuizen en Joods bezit in de ‘Kristallnacht’ liet geen ruimte meer voor twijfel. Ondanks alle onzekerheid en misère die de Duitse bezetting veroorzaakte, in het bijzonder voor ons joden, besefte ik dat ik enorm geluk had gehad dat ik nog nét voor de inval van de nazi’s was afgestudeerd. De afstudeerbul konden ze me in ieder geval niet meer afnemen, meende ik nog in al mijn naïviteit.

Na de capitulatie werden de militaire paardenartsen werkloos. De diergeneeskundige faculteit had in de meidagen van 1940 geen schade opgelopen en na de demobilisatie leken de omstandigheden spoedig weer als voorheen. Ik greep het aanbod van een hoogleraar aan om op de faculteit enige extra chirurgische ervaring op te doen.

In februari 1941 bracht Friedrich Weber, een hooggeplaatste dierenarts in het Duitse leger en een fanatieke nazi met nauwe banden met Adolf Hitler, een bezoek aan de faculteit. Mij werd als voormalig militair paardenarts verzocht aanwezig te zijn bij de ontvangst. Toen ik mij voorstelde en mijn Joods klinkende naam noemde was er duidelijk afschuw en verontwaardiging op zijn gezicht te zien, maar hij hield zich in. Het bestuur van de faculteit zou later nog een niet mis te verstane reprimande ontvangen. Enkele bestuursleden werden vervangen door NSB-ers.

De bedoelingen van de bezetter logen er vervolgens niet om: al het universiteitspersoneel moest een zogenoemde Ariërverklaring ondertekenen en alle Joodse eerstejaars studenten werden van de faculteit verwijderd, onder wie een zoon van goede vrienden van mijn ouders. In november 1940 werden de Joodse docenten ontslagen. Spoedig zouden alle dierenartsen verplicht lid moeten worden – de Joodse natuurlijk uitgezonderd – van de op Duitse leest geschoeide beroepsvereniging, de Dierenartsenkamer. Voor bijna al mijn collega’s bleek dat geen enkel probleem.

Vrijwel alle artsen daarentegen, hoorde ik, weigerden lid te worden van de Artsenkamer.

Een van de eerste maatregelen op veterinair gebied was het verbod op de Joodse slachtmethode, in navolging van een Duitse wet uit 1933. Als reden werd dierenbescherming genoemd, maar het bleek het begin te zijn van een lange reeks anti-Joodse maatregelen.

Vlucht naar voren

Al vroeg in 1941 namen de gewelddadigheden tegen Joden in Nederland toe. Antisemitische knokploegen tuigden Joden af op straat en trokken de oude Amsterdamse Jodenbuurt in om ruiten in te gooien. Joden en niet-Joden vochten terug en op straat kwam het tot hevige gevechten. Als vergelding voor de ongeregeldheden werden op eind februari 1941 bij een razzia in de Amsterdamse Jodenbuurt meer dan vierhonderd Joden opgepakt en met onbekende bestemming afgevoerd. Studievrienden met een vooruitziende blik hadden inmiddels een vrijwel niet van echt te onderscheiden vervalst persoonsbewijs voor me geregeld. Dat was maar goed ook, de controles op straat werden al in het eerste oorlogsjaar geïntensiveerd en kleine onvolmaaktheden in het identiteitsbewijs konden tot draconische straffen leiden. Bij iedere identiteitscontrole liep het zweet me tappelings langs de rug.

Meenden Joodse dierenartsen aanvankelijk nog onmisbaar te zijn voor de Nederlandse – en trouwens ook voor de Duitse – voedselvoorziening en volksgezondheid, de bezetter dacht daar duidelijk anders over.

Bij alle Joden werd een vetgedrukte hoofdletter J in hun identiteitsbewijs gestempeld. Maar de bezetter ging nog verder. Het ‘Liro roofinstrument’, een door de Duitsers ingestelde onderafdeling van de geconfisceerde bank Lippmann Rosenthal & Co, beroofde Joods Nederland van alle roerend en onroerend goed, kunstvoorwerpen, juwelen en andere kostbaarheden, aandelen, obligaties en banktegoeden. Ook werd Joods Nederland de toegang tot openbare gelegenheden als parken, bioscopen, musea, theaters en dierentuinen ontzegd. Dat ik niet meer welkom zou zijn in Artis, trof mijzelf het meest.

Al vanaf 1940 werden geen Joodse studenten meer tot de studie diergeneeskunde toegelaten. Professor Jacob Roos, hoogleraar in de veterinaire fysiologie aan de Faculteit Diergeneeskunde te Utrecht, werd uit zijn ambt ontzet. Via Westerbork werd hij gedeporteerd naar het concentratiekamp Mauthausen en uiteindelijk vermoord. ‘Auf der Flucht erschossen’, volgens zijn overlijdensbericht. Zijn ontslag had geen collegiaal protest opgeroepen.

Grote bewondering – ook in andere universiteitssteden – oogstte daarentegen professor Cleveringa, hoogleraar in de rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Leiden. Hij protesteerde op 26 november 1940 met een indrukwekkende rede tegen het door de Duitse bezettingsautoriteiten aangezegde ontslag van zijn leermeester, promotor en collega-hoogleraar Eduard Meijers en andere Joodse hoogleraren. Cleveringa werd door de Sicherheitspolizei opgepakt en tot in de zomer van 1941 opgesloten in de gevangenis van Scheveningen. De Leidse studenten besloten daarop tot een staking, met als resultaat dat de universiteit door de bezetter werd gesloten.

Bevriende Joodse medici raakten vaak hun praktijk kwijt, mochten geen niet-Joodse patiënten meer behandelen, zelfs niet in noodgevallen, en werden ontslagen uit de ziekenhuizen waar ze werkzaam waren. Velen worstelden met het in ere houden van de door iedere medicus afgelegde eed van Hippocrates. Wat te doen met de regel ‘Nooit zal ik, om iemand te gerieven, een dodelijk middel voorschrijven of een raad geven, die, als hij wordt gevolgd, de dood tot gevolg heeft’, als een door wanhoop gedreven Joodse vervolgde gif heeft ingenomen maar nog tekenen van leven vertoont? Moest hij worden gereanimeerd of zijn maag worden leeggepompt, ondanks dat er een trieste afscheidsbrief klaarlag en een deel van zijn gezin al was gedeporteerd en vermoedelijk vermoord? Een bevriend arts deed een fatale greep in de eigen medicijnkast.

Kort na de Duitse inval maakten sowieso honderden mensen een eind aan hun leven, in Nederland de grootste zelfmoordpiek ooit. Iets meer dan de helft was Joods, zo viel op te maken uit de dagbladen en het Centraal Blad voor Israëlieten in Nederland en het Nieuw Israëlietisch Weekblad. Vermoedelijk deed eenzelfde aantal een poging die mislukte.

Van onze Joodse huisarts hoorde ik dat een patiënt hem huilend had gevraagd: ‘Help ons toch, geef ons toch vergif, wij willen deze ellende niet meemaken.’ Een ander werkte indringend op zijn schuldgevoel: ‘Dokter, zult u het ooit voor uw verantwoording kunnen nemen wanneer ik door de Duitsers word doodgemarteld?’ Een van zijn patiënten, ‘een Joodsch-Duitsche emigrant’, wierp zich voor zijn voeten en omklemde zijn benen ‘met de smeekbede zijn reis naar het hiernamaals te bespoedigen’.

Massale deportaties begonnen in de zomer van 1942. Joden werden systematisch opgepakt en afgevoerd via Kamp Westerbork, zogenaamd om aan de slag te gaan in een werkkamp in Duitsland (Arbeitseinsatz, oftewel tewerkstelling). Onheilspellende geruchten over deze werkkampen in ‘het Oosten’ deden al maanden de ronde. Bovendien, welk werk dacht men kleine kinderen, bejaarden, invaliden en zwangere vrouwen te laten verrichten, die toch ook onverbiddelijk werden gedeporteerd?

De overlijdensberichten stroomden binnen, veelal voorzien van standaard doodsoorzaken als ‘Herzschwache’ of ‘Unglücksfall’. Spoedig werd algemeen bekend dat deze ‘ziektebeelden’ ophanging, ‘auf der Flucht erschossen’, mishandeling, uithongeren, massaexecuties en later, vergassing moesten maskeren.

Maar ook niet-Joodse Nederlanders werden tijdens de bezetting niet gespaard. Een zeer groot aantal mannen werd gedwongen tewerkgesteld in Nederland en Duitsland. De voortdurende strijd vergde steeds meer Duitse soldaten – zo begrepen we – en dus moesten buitenlandse arbeiders de lege werkplekken in de landbouw, oorlogsindustrie en wegenbouw opvullen. Ik maakte nog net mee dat door Seyss-Inquart, de Oostenrijkse nazipoliticus en Rijkscommissaris van bezet Nederland, op 23 februari 1942 de verordening 26/42 werd uitgevaardigd: voortaan konden mannelijke Nederlanders verplicht worden om voor een bepaalde tijd in Duitsland te werken.

Op basis van die verordening begon bij mij een riskant idee om het vege lijf te redden vaste vorm aan te nemen. Ik ging ervanuit dat de autoriteiten in Duitsland makkelijker met mijn nieuwe Kennkarte om de tuin waren te leiden dan de Nederlanders omdat ze minder vertrouwd waren met het Nederlandse identiteitsbewijs. Het was gewaagd, maar aanmelden voor de Arbeitseinsatz leek me zo langzamerhand de veiligste route om te ontsnappen aan deportatie. Zonder ook zelfs maar mijn familie te informeren meldde ik mij in het voorjaar van 1943 op het plaatselijke arbeidsbureau. Het rommelige, slecht verlichte kantoortje werd bevolkt door enkele nazi-gezinde politieambtenaren, twee kriegsbeschädigte Duitsers (oorlogsinvaliden) en drie secretaresses. Met gespeelde overtuiging meldde ik mij als boerenknecht voor de Arbeitseinsatz en onder inwendig protest ruilde ik mijn Joodse achtergrond in voor het katholicisme. Mijn papieren werden oppervlakkig gecontroleerd, de nodige reisbescheiden werden verschaft en voorzien van een overmaat aan stempels. Ik was op van de zenuwen, zweette peentjes en trilde als een juffershondje. Gelukkig werd mijn gemoedstoestand niet opgemerkt, ik meldde nog dat ik hoopte – na bijna een half jaar werkloos te zijn geweest – eindelijk weer aan de slag te kunnen op een boerderij.

De nieuwbakken boerenknecht Gerard de Korte, vanaf nu katholiek dwangarbeider, werd vervolgens gesommeerd zich op 19 juni 1943 te melden bij het politiebureau in Zevenaar. Vandaar zou ik per trein afreizen naar een boerderij in de noordoostelijke helft van Noordrijn-Westfalen, een van de deelstaten van Duitsland. Niet verschijnen zou ernstige gevolgen hebben: niet alleen voor mij, maar ook voor mijn familie.

Punctueel meldde ik mij op Station Zevenaar, met een rugzak gevuld met de voorgeschreven warme kleding, stevige schoenen, dekens, regenkleding, eetgerei, drinkbeker en brood voor één dag.

Bestemming Giershagen

Station Zevenaar verkeerde op 19 juni 1943 in een baldadige feestroes. Honderden jonge mannen met rugzakken en koffers vol proviand, verschoningen, extra stevige werkschoenen en warme winterkleding hingen uit de ramen en zwaaiden naar familie, vriendinnen en vrouwen.

Het Wilhelmus schalde over de perrons en het uitbundig ‘Leve de Koningin’ en ‘Oranje boven’ waren niet van de lucht. Lege bierflessen werden stuk gegooid op het perron en op het moment dat de stationschef zijn spiegelei omhoog stak om de machinist te laten weten dat de trein kon vertrekken, loeide uit alle ramen: ‘Hoe groot is ons Sjeffie dan?’ In koor brulden de medereizigers: ‘Zóóóó groot!’ Kinderlijk plezier, maar onder de gegeven omstandigheden ‘het hoogst haalbare’.

De spanning was verder te snijden. Duitse bewakers en enkele Nederlandse politieagenten ergerden zich aan het weinig gedisciplineerde gedrag van de toekomstige Fremdarbeiter en maakten dreigende bewegingen met hun vuurwapens.

De reizigers waren Nederlandse jonge mannen en jongens, die zich op last van de bezetter via de arbeidsbureaus moesten melden voor gedwongen tewerkstelling in Duitsland. In vele gevallen slavenarbeid, bleek later.

Mijn ouders hadden zich inmiddels gezagsgetrouw gemeld bij de autoriteiten en afgereisd naar Kamp Westerbork. Ondanks dat beiden op leeftijd waren en mijn moeder een zwakke gezondheid had, zouden zij worden ingezet bij de versterking van de kustverdediging tegen een eventuele geallieerde landing.

Grote onrust en wantrouwen woelde in mij op toen ook kleuters, zwangere vrouwen en invaliden naar die zogenaamde werkkampen werden afgevoerd.

Ik had daar zelf natuurlijk met reden voor gekozen. Maar veel Nederlandse mannen hadden zich in het begin van de oorlog al laten verleiden door de affiches, die de secretaris-generaal van het departement van Sociale Zaken in juni 1940 overal in Nederland had laten aanplakken. Daarin werd meegedeeld dat arbeiders die in eigen land geen baan konden vinden nadrukkelijk werd geadviseerd zich voor werk in Duitsland te melden. Weigering van de aangeboden arbeid zou stopzetting van de toch al minimale werkloosheidsuitkering tot gevolg hebben. De fraai uitgevoerde affiches met goed doorvoede, zongebruinde mannen en schone werkplaatsen deden de rest. Zonder blikken of blozen werd gesteld: ‘Werken in Duitsland was voor Nederlanders geen vorm van landverraad, maar diende juist de belangen van het Nederlandse volk.’ Een paar weken later vertrokken de eerste treinen met arbeiders oostwaarts, gelokt door de voorgehouden aantrekkelijke condities.

Eerder, op 7 mei 1943, was al bekendgemaakt dat alle mannen van 18 tot 35 jaar verplicht werden zich te melden bij de arbeidsbureaus. Vrijstelling voor arbeidsinzet was soms mogelijk. Maar omdat er te vaak vrijstelling werd verleend, besloot het Reichskommissariat dat het aantal vrijstellingen moest worden ingeperkt. Bepaald werd dat alle mannen die waren geboren in 1922, 1923 en 1924, vóór 15 augustus naar Duitsland moesten worden gezonden. Vrijstelling zou slechts worden verleend voor mijnwerkers en voor andere arbeiders die vanwege hun scholing volstrekt onmisbaar waren.

De eerste berichten over concentratiekampen waren onheilspellend en draconische maatregelen voor weigeraars lagen in het verschiet. De overal aangeplakte ‘Bekanntmachungen’ logen er niet om. Ik had geen idee wat me te wachten stond.

De treinreis verliep aanvankelijk voorspoedig, mijn nieuwe identiteitsbewijs doorstond alle controles glansrijk. Ik kwam gelukkig geen bekenden tegen die mij bij begroeting in de problemen zouden kunnen brengen. De spanning van het vertrek en de baldadige en broeierige sfeer op station Zevenaar waren tot rust gekomen. Enkele Gestapo-agenten reisden mee om de orde te bewaren, een paar heethoofden stelden nog voor het tuig uit de trein te gooien. Geboeid keken mijn medereizigers verder uit de ramen naar het heuvelachtige landschap, de eindeloze bossen en de rustieke vakwerkboerderijen aan de andere kant van de grens. Scharminkelige koetjes wekten bij enkele boerenzoons de lachlust op, tot ergernis van enkele mannen die uit pure overtuiging de Duitsers hun hulp kwamen aanbieden. Hier en daar scharrelden varkens die soms nauwelijks van wilde zwijnen waren te onderscheiden. De bonte varkens waren wel de moeite waard. Ik heulde uit volle borst met de collaborateurs mee. Het leek me beter mijn kritiek op de veestapel en de kwaliteit van het grasland voor me te houden. De eindbestemming kon niet ver meer zijn.

Na bijna een volle dag reizen arriveerde ik op het troosteloze stationnetje van Arolsen in Westfalen. Twee man van de Feldgendarmerie stonden mij op te wachten en loodsten me zwijgend achterin een klein, vormeloos militair voertuig. ‘Gerard de Korte’, las een van de mannen in een document. Ik knikte instemmend. Snauwend in mijn richting: ‘Jawohl Herr Gendarme!’ Ik herhaalde het maar, voor de zekerheid.

De gulp van zijn uniformbroek stond nog half open, een natte plek liet zien dat de laatste plasbeurt niet geheel vlekkeloos was verlopen. Een penetrante urinestank bevestigde mijn vermoeden. De vraag naar de plaats van bestemming werd beantwoord met een stoot met een geweerkolf in achterwaartse richting die me naar adem deed snakken. Niet gemakkelijk om zo’n vernedering te accepteren van een laaggeletterde minkukel die ik met één klap kon vellen: ik had jarenlang intensieve bokstraining gevolgd op een Utrechtse amateurclub en vlak voor mijn afstuderen nog aan wedstrijden deelgenomen. Ik wist me gelukkig te beheersen.

De rit van zo’n vijftien kilometer leidde over stoffige zandwegen naar een rommelig erf aan de rafelrand van Giershagen, een boerendorp waar de twintigste eeuw nog geen vaste voet aan de grond had gekregen. Een agressieve herdershond rukte woest aan zijn ketting, enkele kippen van onbestemd ras konden met moeite het vege lijf redden en verdwenen met luid misbaar onder een tweewielige boerenkar. Drie varkens wentelden zich genotvol ronkend in een drassige uitloop van de mesthoop.

Het was me duidelijk dat er lange tijd geen onderhoud was gepleegd. In het strodak van de schuur waren grote gaten gevallen, overvloedige regens hadden leem uit de vakwerkconstructie gespoeld. Achter de kapberg lag een wanordelijke partij uitgerangeerd landbouwgereedschap, een stapel vermolmde houten planken en een berg roestig prikkeldraad. Het boerenhuis zelf was ook zwaar verwaarloosd, enkele kozijnen waren dringend aan vervanging toe en de schoorsteen zou windkracht 8 niet overleven. Opmerkelijk was dat er op het erf geen scherpe grenzen waren te onderscheiden; de uitbundig uitdijende mesthoop, waarin nog de halfverteerde restanten van een dode kip waren te onderscheiden, ging geleidelijk over in het woonhuis en de schuur. Later bleek die bevinding zich voort te zetten in de rest van de boerderij.

De angst sloeg me om het hart. Waar had ik me in begeven?

Misschien vielen de bewoners mee.

Dat bleek niet het geval. Een gealarmeerde boerin kwam naar buiten nog voor er werd geklopt. De oudste gendarme vroeg: ‘Frau Vierhaus?’ Dat bleek het geval, waarop de man uit een leren tas een document tevoorschijn haalde waaronder de plompe, murw gewerkte vrouw haar handtekening zette. Ze monsterde me ondertussen van top tot teen alsof ze een slachtvarken keurde.

Haar vormeloze bruine jurk zou in Nederland al jaren geleden een tweede leven als poetsdoek hebben gekregen. Over de textiel die zich daaronder bevond durfde ik niet eens na te denken. Over alles heen hing een bruin voorschoot, ik vermoedde dat het stuk textiel haar leven ooit als schort was begonnen. De enorme boezem, door niets ondersteund, hing op haar middel. Grauwe gescheurde kalknagels completeerden het beeld. Vanuit een halfopenstaande deur werd ik begluurd door nog enkele huisgenoten.

De andere politieman deelde mij in korte, afgebeten zinnen mee dat op sabotage, weglopen, diefstal en zogenaamde ongeoorloofde betrekkingen van Fremdarbeiter met Duitse vrouwen en meisjes van de doodstraf stond. In hun blaffende Duits klonk het bepaald dreigender dan in het Nederlands. Later hoorde ik dat deze vrouwen en meisjes door verontwaardigde dorpsgenoten door het dorp werden gedreven, soms kaalgeschoren, met een bord om de nek met daarop hun ‘misstap’.

Ter ondersteuning van de dreigementen legde de agent een hand op zijn dienstwapen, gelukkig zat het nog in het holster. Een blik op het vormeloze vrouwmens deed mij echter vermoeden dat het met die ‘ongeoorloofde betrekkingen’ zo’n vaart niet zou lopen. Het ‘comité van ontvangst’ was getooid met de goed ‘edelgermaanse’ naam Gudrun.

Verder werd mij in niet mis te verstane bewoordingen duidelijk gemaakt dat hij geacht werd blindelings te gehoorzamen, keihard te werken, inzetbaar was op alle werkzaamheden op het boerenbedrijf en dat iedere overtreding bij de autoriteiten moest worden gemeld. Ik knikte begripvol, maar begreep ook dat het vanaf nu spitsroeden lopen was. Was ik opgewassen tegen het zware lichamelijke werk op het land? Het zou me niet moeilijk vallen mijn Joodse achtergrond te maskeren, maar een jiddische uitdrukking, zoals mijn moeder nu en dan gebruikte, was uit den boze en in geen geval mocht iemand mij bloot zien natuurlijk. Zou het me lukken mijn handen thuis te houden als een geboorte niet wilde vlotten en het kalf dreigde te overlijden? Niet reageren op antisemitische opmerkingen zou me nog het moeilijkst vallen.

Vanaf nu was het incasseren en beheersen.

De gendarmes vertrokken met veel nazi-‘hakgeklak’ en een daverend ‘Heil Hitler’. Een stofwolk wervelde wild achter hun voertuig en verdunde zich boven de aardappelakker. Twee kalkoenen hadden de kerst bijna niet gehaald. Enkele kwinkelerende veldleeuweriken stokten verschrikt in hun baltsritueel en stelden de daad vermoedelijk uit tot de volgende dag.

De boerin snauwde ‘mitkommen’ en in een verrassend tempo voor zo’n zwaargewicht ging het langs de stallen, de wagenloods, de schuur en de mestopslag. Vanaf de erfgrens werden globaal de contouren aangewezen van de akkers en de weidegronden die waren begrensd met brede houtwallen waaruit ik geacht werd de voorraad brandhout voor de kachels op peil te houden. Kortom, een gemengd bedrijf van redelijke omvang, maar verwaarloosd door een nijpend tekort aan arbeidskracht en vakkennis, zag ik.

De veestapel bestond uit enkele bruingevlekte varkens van een soort waarin vermoedelijk nu en dan wilde zwijnen hun sporen hadden achtergelaten. Verder bezat de familie vijf nogal schonkige melkkoeien, waaronder een driespeen, twee geiten en in het halfdonker een stierkalf dat werd afgemest voor de verkoop.

Mijn koffer met de voorgeschreven artikelen moest worden achtergelaten in de veeschuur naast de hoop stro die vanaf nu mijn bed zou zijn. Muizen zochten een veilig heenkomen onder de haverkist voor de neerploffende koffer.

Enkele gebroken stalramen werden overdag door boerenzwaluwen als invliegopeningen gebruikt en na het invallen van de duisternis door een paartje kerkuilen. De meest vriendelijke huisgenoten tot nu toe.

Volgens de voorschriften mochten dwangarbeiders niet met de boerenfamilie onder een dak wonen, moesten hun kamers om ’s avonds om negen uur worden afgesloten en moesten de ramen van tralies zijn voorzien. Gelukkig bleek algauw dat mijn ‘gastgezin’ die regels niet al te serieus nam.

Er bleek nog iemand op de boerderij te wonen. De heer des huizes was een morsige man op leeftijd, gekleed in vale en versleten restanten van een militair uniform uit een ver verleden, keek mij wantrouwend aan. Een bruine stroom tabakssap lekte langs zijn ongeschoren kin; de melange van ongewassen mannenvoeten, schnaps en goedkope tabak deed naar adem snakken. Een slecht geheelde wond op z’n linkerwang, waar ooit een granaatscherf doorheen was geploegd, maakte het portret af. Een aandenken aan de Slag om Verdun, hoorde ik later. Ook het onophoudelijke lawaai van inslaande artilleriegranaten, de inzet van strijdgassen, de aanblik van uiteengereten kameraden en het gekerm van stervenden en gewonden hadden hun tol geëist: doofheid, lawaaiige hoestbuien, beangstigende kortademigheid en zenuwtrekkingen van de aangezichtsspieren resteerden. Verder had Herr Vierhaus aan de Eerste Wereldoorlog een half been, een door chloorgas beschadigde long en, als enige positieve, het Verwundetenabzeichen für die Armee und Kolonialtruppen 1918 in Silber overgehouden. De militaire onderscheiding droeg hij met trots, te pas en te onpas.

De vals toegeknepen varkensoogjes observeerden mij wantrouwend. Hij heette Heinz, maar voor mij natuurlijk Herr Vierhaus. Ik voelde intuïtief dat het oppassen was met deze man.

Al op de dag van mijn aankomst op erve Vierhaus liet hij schuimbekkend van woede weten dat de verloren Eerste Wereldoorlog niet aan het superieure Duitse leger had gelegen maar door sabotage van Joden en communisten. Hij kon het nog altijd niet verkroppen. Zijn regelmatige anti-Joodse opmerkingen vielen me trouwens toch rauw op het dak, maar van enig tegengif kon natuurlijk geen sprake zijn. Virulent antisemitisme zat in zijn genen verankerd, nazipropaganda was nauwelijks nog nodig.

De bekende scheldkannonades die hij te pas en te onpas uitbraakte, had ik voor mijn vertrek al eens gelezen in de nationaalsocialistische krant Volk en Vaderland: Joden waren zowel kapitalisten als bolsjewisten, streefden naar de wereldheerschappij waarbij zij over lijken gingen en werden tevens als verpauperd proletariaat betiteld; ze waren dus zowel gewelddadig als laf. Joden waren kosmopolitische, wortelloze zwervers die van land naar land trokken, en als ze zich ergens vestigden was het altijd ten koste van de oorspronkelijke bevolking. Anton Mussert, de leider van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland en overtuigd nazi-collaborateur, sprak in zijn ‘hagespraak’ in 1940 al over de Joodse haat en wraakzuchtigheid.

Maar ik was ergens ook gerust: het katholieke gebedenboekje zat zichtbaar en vertrouwenwekkend in dezelfde map als mijn identiteitspapieren en reisvergunning. De blanco beginpagina met de naam en het adres van mijn tot atheïst bekeerde studiegenoot was onzichtbaar verwijderd.

Heinz was op dit moment de enige man in huis. Zijn zoon Rudolf en schoonzoon Heinrich vochten aan het Oostfront ergens in de buurt van het Ladogameer. Er was al weken niets meer van de jongens gehoord.

Frequent bazuinde de man vol bravoure rond dat beiden onlangs waren bevorderd tot Unterscharführer in de SS-Panzer-Division Leibstandarte Adolf Hitler.

Zoon Rudolf was getrouwd met Hilde die ook op de boerderij woonde, een aantrekkelijke vrouw met een weelderig figuur, prachtige benen en een bos wildkrullende roodbruin haar; de enige die iets van vriendelijkheid en meelevendheid uitstraalde.

De vrouwen konden het vele en vooral zware werk op de boerderij niet meer aan, reden waarom bij de autoriteiten een beroep was gedaan op de Arbeitseinsatz.

Tot nu toe was mijn gewaagde ontsnapping uit de klauwen van de Gestapo en haar Nederlandse handlangers naar tevredenheid verlopen. Mijn vervalste identiteitsbewijs had alle controles op straat door zowel Duitse als Nederlandse politieagenten glansrijk doorstaan. Ook de beide gendarmes koesterden geen argwaan. Het door een Nederlandse collaborerende ambtenaar ontworpen identiteitsbewijs gold als vrijwel onvervalsbaar. De vervalsing was dan ook een niet-geringe prestatie.

Honger

Het liep tegen de avond en de boerenfamilie ging aan tafel: een loodzwaar, zelfgetimmerd meubel, vele malen gerepareerd. Het tafelblad zag er even geteisterd uit als de kop van de oude boer. Ik werd zonder eten geparkeerd op een kruk in de hoek.

Mijn ouders zouden met ongeloof hebben gereageerd als ik het ze kon vertellen: mijn tafelgenoten prikten met een vork of namen met de vingers een paar aardappels uit een pan, prakten die met enkele tot pulp gekookte winterpenen tot een soort hutspot en overgoten het geheel met spekvet.

Heinz had zich het spek vóór de maaltijd al toegeëigend. De vrouwen protesteerden allang niet meer. Grauwgrijze klonterige gortepap, aan het zicht onttrokken door een leerachtig vel met hier en daar een vastgekleefde vlieg, kondigde het einde van de maaltijd aan. Met een homp zurig bruinbrood werd het laatste spekvet uit de pan geveegd. De oude baas veegde met een punt van het groezelige tafelkleed de etensresten uit z’n stoppelbaard, boerde ten afscheid en stond moeizaam op.

Gebeden werd er gelukkig niet, maar voor de zekerheid had ik voor mijn vertrek toch enkele gebeden ingestudeerd.

Heinz trok zich na de laatste hap terug in zijn zwaar gehavende leunstoel, ongegeneerde ontladingen verdrongen de etensgeuren. Dochter Gudrun en Hilde, de vrouw van zoon Rudolf, ruimden de rommel op en wasten af. Ze leken blij dat de oude tiran even sliep.

Pas later begreep ik waarom.

Aan de nieuwe boerenknecht had blijkbaar niemand gedacht. De pannen waren leeg, de hond gevoederd, de resten ging naar de varkens. Hongerig liep ik naar mijn slaapplaats achterin de varkensstal en vroeg me af hoe lang het zou duren voordat ik mee-at uit de varkenstrog.

Uitgeput door de lange reis en de honger plofte ik op de haverkist en begon mijn koffer uit te pakken. Muizen zochten met gezwinde spoed weer een veilig heenkomen.

Tot mijn stomme verbazing zat er tussen mijn kleren een klein pakje, dat me volstrekt onbekend voorkwam. Gewikkeld in een vettige Duitse nazikrant ontdekte ik een dikke homp grof bruinbrood, belegd met uitgebakken spek. Zelfs zonder me af te vragen aan wie ik die welkome gave te danken had, schrokte ik het zurige brood en het spek, met zwoerd en al, met smaak naar binnen.

Het was letterlijk en figuurlijk even slikken; het was de eerste keer dat ik spek at, want thuis werd wel een ‘min of meer’ koosjere huishouding gevoerd. In ieder geval kwam varkensvlees niet op tafel. In militaire dienst at ik gewoon mee uit de dagelijkse pot.

Rabbijnen stonden gelukkig alle voedsel toe in geval van levensgevaar door bijvoorbeeld voedselgebrek of ziekte; in het Joodse geloof heeft het leven altijd voorrang. Hongersnood lag in mijn geval in het verschiet en het weigeren van spek zou bepaald verdacht zijn. Bovendien had ik zo mijn twijfels over al die rabbinale wijsheden.

Het bijwonen van een rituele slachting tijdens de verplichte studiestage in het slachthuis van Utrecht had daar beslist aan bijgedragen.

In april 1933, hoorden we tijdens onze studie, werd in nazi- Duitsland een nieuwe wet van kracht: ‘warmbloedige dieren moeten bij het slachten voor het afnemen van bloed worden verdoofd’. Hiermee kwam een einde aan de rituele slacht. Antisemitisme leek een belangrijkere reden voor de invoering van deze wet dan dierenwelzijn. Zeker gezien het gegeven dat het moslimsoldaten die binnen de Waffen-SS meestreden op de Balkan en in Oost-Europa wel was toegestaan om ritueel te slachten.

Als Joods dierenarts interesseerde het me al langere tijd waar die spijswetten vandaan kwamen en welke gedachten eraan ten grondslag lagen. De uit Nederland meegenomen Bijbel met zowel het Oude als het Nieuwe Testament, bood het verlossende woord.