Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Joodse huizen 7

Verhalen over vooroorlogse bewoners

Onder redactie van Frits Rijksbaron, Esther Shaya en Gert Jan de Vries

Amphora Books

Colofon

Copyright © 2021 alle auteurs

en Stichting Amphora Books

Eerste druk 2021

Vormgeving omslag: André van Leeuwen

Vormgeving boek: Asterisk*, Amsterdam

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN: 978 90 644 6136 1

NUR: 680

www.amphorabooks.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Verantwoording

Alberdingk Thijmstraat 15-I, Amsterdam

Albrecht Dürerstraat 29-I, Amsterdam

Bergstraat 6, Utrecht

Blijhamsterweg 9, Winschoten

Capucijnengang 2, Maastricht

Cornelis van der Lindenstraat 17-I, Amsterdam

De Lairessestraat 37, Amsterdam

Doetinchemseweg 25, Varsseveld

Groeneweg 25, Zwolle

Heinzestraat 3-II, Amsterdam

Hondecoeterstraat 22-1, Amsterdam

Karel du Jardinstraat 11, Amsterdam

Koestraat 13, Amsterdam

Magele B54, Den Ham

Neerstraat 4 en 45, Roermond

Oude Hoogstraat 1, Amsterdam

Pinksterbloemstraat 13, Amsterdam

Praediniussingel 15, Groningen

Spoorsingel 64-b, Rotterdam

Van Woustraat 148-150, Amsterdam

Vrolikstraat 293-III, Amsterdam

Willaertstraat 3-I, Amsterdam

Witte Singel 19, Leiden

Wolkerstraat 61 (later Walikerstraat 54), Amersfoort

Zutphensestraat 106, 108 en 153, Apeldoorn

Over de auteurs

Register

Verantwoording

Bij het samenstellen van dit boek is uiterste zorgvuldigheid betracht wat betreft het gebruik van foto’s en documenten. Voor zover uitgeverij en redactie weten, is er in alle gevallen overeenstemming met de auteursrechthebbende over gebruik van het materiaal. Wie meent dat inbreuk is gemaakt op zijn of haar rechten gelieve zich te wenden tot de uitgeverij.

Spelling van namen, titels en geografische aanduidingen is in overeenstemming met het Digitaal Monument, de officiële titelbeschrijving van de KB of andere gezaghebbende bronnen. Waar van toepassing zijn de naamgeving en spelling gebruikt zoals die ten tijde van de beschreven gebeurtenissen golden.

De regel voor het al dan niet gebruiken van de hoofdletter in jood en alle afleidingen in de Nederlandse taal luidt simpelweg: jood verwijst naar de religie en cultuur, Jood naar het Bijbelse volk en naar ‘versteende uitdrukkingen’ als bijvoorbeeld Jodenster en Jodenjager. De redactie heeft ervoor gekozen zich aan deze regels te houden – eigennamen, citaten en boektitels uitgezonderd.

Alberdingk Thijmstraat 15-I, Amsterdam

Frits Slicht

HET GEZIN ENGLANDER

Op 11 januari 1900 wordt Louis geboren in het gezin van Nathan en Lea Englander. Hij is de jongste zoon en het elfde kind van Nathan Englander (16-01-1858) en Lea Englander-Rimini (31-10-1856). De drie eerstgeboren kinderen overlijden kort na hun geboorte.

Het gezin Englander heeft op verschillende adressen gewoond en verhuist in 1895 naar de Plantage Franschelaan 7 (nu: Henri Polaklaan). Louis en zijn vier jaar oudere broer Samuel (Sam) worden hier geboren.

Vader Nathan geeft bij de verplichte keuring voor de militie aan dat hij werkzaam is als sigarenmaker. Vanwege zijn lengte (1,51 meter) wordt hij ongeschikt geacht voor de dienst. Sigarenmaker is een eerzaam beroep, maar na zijn huwelijk met Lea stapt hij toch over naar een betrekking met meer toekomst en meer inkomen. Hij gaat namelijk aan de slag als diamantslijper. Een opvallende stap, omdat hij daar een opleiding voor heeft moeten doen. Misschien heeft hij het wel van zijn vader geleerd, die al werkzaam is in deze sector. Een andere mogelijkheid is dat Nathan in de leer is geweest bij een van de diamantslijperijen in de Valckenierstraat: tussen mei 1879 en september 1881 wonen Nathan en zijn vrouw hier. Uit de overgeleverde ledenlijsten van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond (ANDB) van rond 1900 blijkt dat Nathan als diamantslijper werkzaam was bij diamantslijperij Bottenheim, voor de juwelier J. Lamon.

In 1902 verhuist het gezin Englander in de Plantage Franschelaan van nummer 7 naar nummer 35a. Hangt dit samen met de opening van De Burcht in 1900? De Burcht is het monumentale Bondsgebouw van de ANDB, de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond. Het gezin heeft de bouw, de festiviteiten van de opening en de aanloop van de leden allemaal van dichtbij kunnen meemaken. Mogelijk heeft de verhuizing te maken met al deze drukte. Niet alleen de aanloop bij De Burcht geeft drukte; ook door de aanwezigheid van de Plantage Schouwburg, na 1900 achter De Burcht gelegen, ontstaat de nodige reuring.

Drie jaar later, het is dan 1905, verhuist het gezin naar de Weesperstraat 15-III. De jongste kinderen zullen daar ook naar school gaan. Misschien wel de dichtstbijzijnde school, de Openbare School der 2e klasse (school w) aan het huidige Hortusplantsoen waar tot aan 1905 de later bekende schrijver Theo Thijssen les gaf.

In 1907 keert het gezin nog een keer terug in de Plantage, naar het adres Plantage Parklaan 21-III. Op dit adres overlijdt vader Nathan op 12 april 1913, vijfenvijftig jaar oud. Moeder Lea blijft achter met acht nog thuiswonende kinderen. Met hen verhuist ze een jaar later naar de Kazernestraat 12-II tegenover de ingang van de Oranje Nassau Kazerne.

JEUGDJAREN VAN LOUIS ENGLANDER

Buiten schooltijd raakt Louis, net als zijn oudere broer Samuel, betrokken bij de Godsdienstige Zangvereniging ‘Sjier Chodosj’, het koor van de Rapenburgerstraat Synagoge. Beide jongens blijken zeer talentvol.

Samuel heeft het in een van zijn weinige interviews – een gesprek met Maurits Hamburg voor het tijdschrift Vrijdagavond – over zijn beginjaren. Hij vertelt kort iets over zijn broer Louis:

‘In de Rapenburgerstraat Synagoge stonden we, m’n broertje en ik, aan weerskanten van den gazzen Schlesinger. Ik herinner me nog best, ’t was een joumtoufavond, m’n broer was 11, ik 14 jaar, dat we na afloop van den dienst met Schlesinger mee naar huis gingen. Twee kandelaars werden in ’t zijkamertje neergezet en hij begon ons te leeren de „Oudego” van Jossele Rosenblatt, den grooten. Hij zong ons voor en wij zongen hem telkens na. Later en later werd het, de kaarsen gingen uit en in duisternis werd Rosenblatt’s kunstwerk verder ingestudeerd. Ten slotte viel m’n broertje in slaap en ik kwam met van slaap roode oogen thuis.’

(Bron: De Vrijdagavond: joodsch weekblad jrg 3, 1926, no 34, 19-11-1926)

VOOR LOUIS GEEN CARRIÈRE ALS ZANGER

Op de voorpagina van het tijdschrift De Joodsche Prins (oktober 1912) staat een groepsportret van de vereniging Sjier Chodosj. In het onderschrift staat: ‘Het bestuur van links naar rechts’, maar dit moet zijn: van rechts naar links. Victor Schlesinger zit namelijk direct rechts naast Louis Englander die in het midden zit (aanvulling F. Slicht).

Louis wordt hier heldensopraan genoemd. Hij wordt geroemd om zijn zang. Zijn iets oudere broer Samuel Englander staat ook op de foto, linksboven op de achterste rij.

Louis krijgt hier een wel heel eervolle plaats, zo in het midden. Hier lijkt het vooral Louis te zijn die aan het begin staat van een loopbaan in de muziek, maar het is uiteindelijk zijn oudere broer Samuel die carrière zal maken als koordirigent. Waarom Louis die mogelijke belofte niet kan waarmaken, is niet bekend. Misschien is zijn stem veranderd naarmate hij ouder werd. Ook is het mogelijk dat Louis minder gedisciplineerd is of ondertussen andere interesses dan zijn broer heeft gekregen.

In een lang artikel gewijd aan de grote Victor Schlesinger (in: De Vrijdagavond van 9 januari 1931) wordt nog eens gewezen op de ‘begeleidende kwaliteiten’ van Louis en zijn broer Samuel. Het tijdschrift schrijft: ‘Wie herinnert zich niet de prachtige zangnummers, door hem ter Rapenburgerstraat Synagoge ten gehore gebracht, begeleid door de gebroeders Sam en Louis Englander?’

Louis zal altijd blijven zingen en ook wel optreden, vaak in de begeleiding als pianist. Louis treedt ook samen met zijn broer op. Samuel dirigeert op 18 juni 1922 het Mannenkwartet Harmonie in de openlucht. Het is vroeg opstaan voor koor en dirigent; het optreden in het Vondelpark vangt aan om acht uur. Naast het koor zijn er enkele solisten en de pianobegeleiding is in handen van Louis Englander. In de jaren twintig waren er meerdere openluchtconcerten, mogelijk heeft Louis vaker opgetreden met zijn broer.

Louis Englander en zijn oudere broer Sam. (Bron: Joods Historisch Museum)

GOEDGEKEURD VOOR DE MILITIE

Louis wordt in het jaar 1920 goedgekeurd voor de militie. Hij geeft op dat hij werkzaam is als kantoorbediende. Hij is 1.57 meter lang. Verder wordt vermeld ‘dat hij op 4 maart 1920 tot nadere oproeping met verlof is’. En paar maanden later krijgt hij één jaar vrijstelling, weer een jaar later wordt dit verlengd. Dan op 31 juli 1923 de aantekening: ‘Oorlog’, 7e afd. n.. 213V, ing. 13 sept. 1923, één jaar vrijstelling K.W. Daarna:‘Oorlog’ dd. 14 juli 1924, voorgoed vrijgesteld wegens kostwinnerschap. Tot slot een stempel: Met ingang van 30 december 1938 overgeplaatst bij het 9e Regiment Artillerie. ag. 2 januari 1939 no.25.

Maar voor wie is Louis kostwinner? Hij is kantoorbediende met de toevoeging ‘effecten’. Kostwinner voor een eigen gezin is in de jaren twintig niet aan de orde (hij trouwt pas in 1936). Kostwinner voor zijn moeder is het meest waarschijnlijk. Moeder Lea Englander-Rimini woont in de Kazernestraat op nummer 12. Louis’ gezinskaart geeft voor 1930 geen woonadres en het is niet zeker waar hij tot 1930 woonde, maar hoogstwaarschijnlijk gewoon nog thuis bij zijn moeder in de Kazernestraat. Vanaf 1930 gaat hij inwonen bij zijn zuster Esther Biedermann-Englander op het Mariotteplein 17.

In de laatste kolom van zijn gezinskaart staat nog het stempel: MIL. VERLOF met een streep er doorheen. Of hij echt ‘voorgoed is vrijgesteld wegens kostwinnerschap’ is niet zeker, aangezien hij per 30 december 1938 nog wordt overgeplaatst naar een ander legeronderdeel. Ondanks navraag bij het Ministerie van Defensie, blijft de reden over het waarom van die overplaatsing onduidelijk. Of hij is gemobiliseerd in augustus 1939 kan niet worden achterhaald.

Louis Englander met zijn moeder op het balkon van de woning van zijn moeder Lea Englander-Rimini (Kazernestraat), 1930–1935. (Bron: Joods Historisch Museum)

EEN EIGEN HUIS EN GEZIN

Vanaf 1930 woont Louis in eerste instantie op het Mariotteplein 17 (inwonend), daarna verhuisd hij mee naar de Laplacestraat 62. Vervolgens gaat hij naar de Nicolaasstraat 22 om in 1934 terug te keren in de Kazernestraat en wel op adres 10-III bij P. v.d. Meer. Hij woont dan boven zijn moeder, die woont op nummer 10-II. Een eigen woning krijgt hij pas in 1936 na zijn huwelijk met Marianna Jacobs. Marianna is geboren op 17 maart 1906 in Arnhem. Haar ouders waren Levie Jacobs en Mina Abrahams. Levie Jacobs is voor een korte periode suppoost (toezichthouder) geweest bij het Nederlands Israëlitisch Jongensweeshuis, Amstel 21. Hij is ingeschreven als suppoost op 05-09-1901 en wordt 27-11-1901 uitgeschreven naar Arnhem. Hij is daar ook blijven wonen.

Het huwelijk van Louis en Marianna vindt plaats op 4 maart 1936. Op deze dag betrekken zij ook hun woning aan de Alberdingk Thijmstraat 15-I. Ze hebben wel een lange verlovingstijd achter zich, want al op 1 mei 1931 wordt hun verloving aangekondigd in het NIW. Al op 2 oktober 1937 wordt hun zoon Nathan Louis (roepnaam Nico) geboren.

Louis heeft meerdere betrekkingen. Door de economische crisis van de jaren dertig raakt hij zijn baan in de effectenhandel kwijt. Daarna werkt in meerdere beroepen. Zijn zoon Nico vertelt dat hij in het City Theater heeft gewerkt en daar de affiches voor de nieuwe films maakte. Volgens zijn archiefkaart werkt hij er korte tijd als controleur in een bioscoop. Later werkte hij nog als huisbediende en als perser in een stomerij.

Portretfoto van Nathan Louis (Nico). (Bron: Nico Englander)

OORLOGSJAREN

Met vader Louis loopt het slecht af. In februari 1943 wordt hij ‘opgehaald om te werken’. Nico, nog geen zes jaar oud, is daarvan getuige. Als vanuit de Joodse Raad later het bericht komt om zich te vervoegen in Vught, duiken moeder en zoon onder. Louis had altijd gezegd dat ze nooit vrijwillig mee moesten gaan of zich melden.

Louis komt terecht in Kamp Vught waar hij wordt ingezet in het buitencommando Moerdijk. Op 2 juli 1943 wordt Louis overgebracht naar Kamp Westerbork. Twee weken later wordt hij op 16 juli 1943 in Sobibor vermoord.

Zoon Nico overleeft de oorlog. Hij had een gelukkige onderduikperiode (zijn eigen woorden) op een boerderij in Friesland. Marianna overleeft de oorlog eveneens en moeder en zoon worden herenigd in Amsterdam.

Later vertrekt Nico uit Amsterdam. Op 8 mei 1992 trouwt hij in Roermond. Inmiddels wonen hij en zijn echtgenote weer in Amsterdam.

BRONNEN

Indexen van het Stadsarchief (Louis Englander: Gezinskaart, Archiefkaart, militieregister)

ledenlijst ANDB – IISG I-1104.

Geheugen van Oost

Delpher – het tijdschrift De Vrijdagavond + De Joodsche Prins

Joodse Raadkaarten

Albrecht Dürerstraat 29-I, Amsterdam

Alexandra Nagel

Na het overlijden van haar man, op 30 december 1932, verhuist de Amsterdamse Henriëtte Frederika Kropveld-van Raalte met haar nog thuis wonende kinderen. Ze verlaat de Ceintuurbaan 247-huis en gaat naar de Albrecht Dürerstraat 29-I. Ik registreer het wanneer ik het leven van haar man uitspit (over hem verderop meer). Ook valt me op dat in september 1934 Henriëttes zus, Elisabeth (Lies) Kaufmann-van Raalte, eveneens op de Albrecht Dürerstraat 29-I komt te wonen. M’n nieuwsgierigheid is geprikkeld. Wie waren die dames? Wat kan er zijn gebeurd dat ze gingen samenwonen? Kan ik hier zoveel jaar na data nog wat over achterhalen? Een foto waar ze samen opstaan heb ik helaas niet gevonden, maar wel een aantal feiten die hun levens weer tot leven brengen.

De twee zussen Van Raalte verschillen negen jaar van elkaar. Lies, eind vijftig wanneer ze bij Henriëtte intrekt, is de oudste van een gezin met vier kinderen. Henriëtte is dan net vijftig. Tussen hen in zitten nog twee broers, die allebei eveneens zijn getrouwd en een eigen gezin hebben. Ondanks het relatief grote leeftijdsverschil lopen enkele belangrijke levensgebeurtenissen bij Lies en Henriëtte min of meer parallel. Zo zijn ze kort na elkaar onverwacht weduwe geworden en hebben ze allebei betrekkelijk recent een kleinkind gekregen.

Henriëtte heeft vijf kinderen: twee meisjes, een jongen (Alfred) en nog twee meisjes. De oudste is getrouwd en naar Wageningen gegaan, waar manlief een baan als leraar Duits heeft aanvaard. In juli 1932 is in Wageningen Henriëttes eerste kleinkind ter wereld gekomen. Het is een jongen. Rap volgen nog een jongen – die maar vier dagen oud is geworden – en een meisje. Henriëtte gaat wel bij haar dochter en schoonzoon op bezoek. Er zijn kiekjes bewaard waar ze als trotse grootmoeder naast de kleinkinderen Loek en Jetteke enigszins schuin de camera inkijkt. Daarnaast zijn er foto’s genomen waar de kleintjes buiten op de Albrecht Dürerstraat staan en dus bij oma Kropveld op bezoek waren.

Henriëtte Kropveld-van Raalte en haar kleinkinderen Loek en Jetteke in Wageningen,1937. (Bron: familiealbum Henk Langendijk)

Henriëttes echtgenoot, Aron Izak Kropveld, was een idealistisch arts. Ofschoon de rest van de familie kritisch tegenover zijn denkbeelden stond, heeft Aron zich zijn leven lang ingezet voor de Rein Leven Beweging. Vanuit christen-anarchistische opvattingen propageerde deze beweging vegetarisme, geweldloosheid, natuurgeneeswijzen, geheelonthouding en seksuele onthouding.1 Vanuit die overtuiging hielp hij, een geassimileerde joodse huisarts, bijvoorbeeld katholieke moeders wanneer zij op latere leeftijd hun zoveelste kind kregen. In tegenstelling tot de rooms-katholieke kerk achtte hij – en de moeders – het belangrijk dat tijdens zo’n bevalling de moeder in leven bleef, niet het tiende of vijftiende kind. Dus ging zijn zorg vooral uit naar haar en minder naar de boreling. Dokter Kropveld vond het belangrijker dat zij in haar grote gezin kon blijven functioneren dan dat er weer een kleine op de wereld kwam en het gezin het zonder moeder moest zien te rooien.

Pas op latere leeftijd, in 1930, kwam Aron ertoe om te promoveren. Zijn proefschrift betrof een specialistisch onderwerp: de afsluiting van de buikslagader door een embolie (bloedprop). Lang heeft hij niet van zijn gepromoveerde status kunnen genieten. Na een ziekbed van een week is Aron eind december 1932 overleden aan de gevolgen van een hersentumor.

Lies heeft twee kinderen, dochters, van wie de jongste eind 1923 trouwt met een luitenant en moeder wordt van drie kinderen. De jongste van dit stel, een meisje, wordt in 1931 in Soerabaja geboren.

Lies’ man, Martin (Maurice) Kaufmann, was een koopman en kunstliefhebber die afwisselend dan weer rijk en dan, na een faillissement, weer arm was. In de voorspoedige perioden heeft Maurice zijn vrouw, dochters en zichzelf laten vereeuwigen door de kunstschilder Jan Sluijters.2 In de familie gaat het verhaal dat Lies een verhouding heeft gehad met Sluijters en dat de relatie met hem is verbroken toen in een arme periode Sluijters niet genegen was een van de duur betaalde schilderijen van de Kaufmanns terug te kopen. Verder leeft de herinnering dat ‘oom’ Maurice ervoor heeft gezorgd dat zijn neefje Alfred, de middelste van Henriëtte, bij de padvinderij is gegaan. Hij vond namelijk dat Alfred met al zijn zussen ‘te veel bij de vrouwen zat’.

Aan het eind van de zomer van 1929 opent Maurice een confectiebedrijf aan het Singel 530, in het monumentale pand dat voorheen De Geelvinck werd genoemd. Twee jaar lang staan er grote advertenties in de krant om vrouwen te verleiden naar de zaak te komen. Ze kunnen er winkelen voor japonnen, jassen, bontmantels en wat al niet meer. Vernieuwend is bovendien dat het bedrijf meedoet aan de operette De koningin van Montmartre. In de tweede akte van deze muziekuitvoering verzorgt Maurice’ kledingzaak een ‘schitterende modeshow’. Helaas zijn de zaken ergens hopeloos misgelopen. M. Kaufmann’s Confectie Industrie gaat in maart 1932 in liquidatie. Op 2 juni 1932, niet lang na de verkoop van de laatste goederen, ziet Maurice Kaufmann, eenenzestig jaar, het leven niet meer zitten en pleegt zelfmoord. Volgens de rouwadvertentie kwam zijn heengaan volledig onverwacht.

Advertentie van Kaufmann’s Confectie Industrie in De Telegraaf van 13 september 1929.

Als de nog thuiswonende dochter, Rosina Helene (Ro) Kaufmann, in 1934 naar Den Haag verhuist, trekt Lies in bij zus Henriëtte. Naast beider verdriet over het heengaan van hun man en de vreugde van het grootouderschap, zullen de zussen Van Raalte zorgen delen omtrent hun moeder. Vader Izaak van Raalte, een handelsreiziger en later boekhandelaar, is reeds in 1929 heengegaan. Hij is eenentachtig geworden. Moeder Lea van Raalte-Kanteman overlijdt in mei 1935, vierentachtig jaar oud.

Heuglijker nieuws komt voor Henriëtte via haar zoon. Alfred is in de voetsporen van zijn vader getreden en ook medicijnen gaan studeren. In 1937 rondt hij zijn studie af. Vervolgens werkt hij een jaar lang in het Gemeente Ziekenhuis te Zaandam. Dan keert hij terug naar Amsterdam en verlooft zich met Helene (Hellie) Bergmann. Hellie heeft geschiedenis gestudeerd. Volgens de persoonskaart in het Stadsarchief Amsterdam is zij lerares geschiedenis, maar volgens de familie werkt ze als journalist bij een ‘foute’ krant: De Telegraaf.

Vermoedelijk kennen Alfred en Hellie elkaar al sinds hun jeugd via familiebetrekkingen. Er zijn namelijk foto’s waar ze als jonge kinderen samen opstaan. De grootvader van Hellie van moederszijde was een fabrikant in damesconfectie. (Hij overlijdt in 1929, precies een maand nadat Izaak van Raalte is heengegaan.) Hellie’s vader Ernst is een koopman in gummiartikelen. Dit zijn producten waarin rubber wordt verwerkt. Wat voor producten Ernst Eduard Bergmann levert – bijvoorbeeld fournituren zoals kousenbandelastiek, boorden en manchetten of medische artikelen zoals warmwaterzakken, oorspuiten en luierbroekjes –, staat niet op zijn persoonskaart in het Stadsarchief vermeld. Niettemin kan het goed zijn dat Hellie’s ouders via zakelijke betrekkingen bevriend zijn geraakt met Lies en Maurice Kaufmann.

De tante naar wie Hellie is vernoemd, Hélène van Meekren, is een zus van haar moeder. Hélène is een bekend schrijfster die samen met Anna Holdert-Zuikerberg het journalistenduo Annelèn vormt. De twee geëmancipeerde vrouwen schrijven onder meer over mode. Zodoende zijn ze vanzelfsprekend op de hoogte van Kaufmann’s Confectie Industrie.3

Op 7 maart 1939 trouwen Alfred Kropveld4 en Hellie Bergmann. De bruiloft wordt gevierd met een uitgebreid diner in het chique Amstel Hotel. Het duo Annelèn verzorgt de tekst voor het menuboekje. Naar hedendaagse maatstaven lijkt dit schrijven op een krakkemikkige, goeddeels mislukte Sinterklaas-achtige rijm. Zie alleen al de openingszin: ‘Wij behoeven er niet lang over te boomen, om het eens te worden, dat wij hier voor bruid en bruidegom zijn gekomen.’ Even ver verwijderd van hedendaagse smaak is de samenstelling van het menu. Dit neemt niet weg dat het leuk is om te zien wat op die feestelijke dag is geserveerd.

De dis ter gelegenheid van het huwelijk van Alfred en Hellie vangt aan met een hors-d’oeuvre. Dan volgt soep, waarbij de gasten de keus hebben tussen een heldere of gebonden soep. ‘Ze zijn van uiteenloopende aard’, aldus Annelèn in de bijbehorende uitleg. ‘Zoo worden ook in dit huwelijk twee verschillende karakters aan elkander gepaard.’ Het hoofdgerecht bestaat uit drie rondes. Eerst is er forel met wittewijnsaus ‘omdat die de tong van den lekkerbek streelt’ en omdat de ‘keukenpolitiek in den gehuwden staat’ nu eenmaal ‘rechtstreeks door de maag heen gaat’. Het tweede hoofdgerecht is rode tong versierd met ‘groente en ander gedoente’. Het is het lievelingsgerecht van de bruid, zij is reeds in haar prille jeugd goed ‘van de tongriem gesneden’. Als derde hoofdgerecht komt er kreeft op tafel.

Tot slot zijn er drie rondes nagerecht: ijs, kaas en fruit. Ook daarover hebben de journalistvriendinnen iets in elkaar geflanst ter verhoging van de feestvreugde:

IJS. Hier komt de aap uit de mouw.

De vader van de bruid nam gauw

de gelegenheid te baat om zijn voorkeur te doen blijken.

Hij koos Bombe Prince Pückler en dacht: Dat zal den gasten ook wel lijken.

Van gries en ander meel

houdt de bruidegom veel.

Als het uitsluitend naar zijn smaak was gegaan,

zouden hier flensjes, maïzena-pudding en rijstebrij op tafel staan.

Niet bij den grutter kwam men terecht maar bij den zuivelproducent.

Alfreds voorkeur in dezen was eveneens bekend.

Dus werd ervoor gezorgd, dat KAAS van Gouda, Leiden en Edam

met Brie, Camembert, Roquefort en Chester ter tafel kwam.

FRUIT. Wij eindigen ermee,

zooals dat gebruikelijk is aan ieder diner.

Eveneens is het gewoonte om te speechen op het jonge paar.

Men wenscht voorspoed, gezondheid en geluk. Dit alles ‘nog menig jaar’.

Het kan niet anders dat na een lange zit met zoveel heerlijkheden de gasten tonnetje rond huiswaarts zijn gekeerd. Ongetwijfeld heeft de dag de zussen Van Raalte meer dan genoeg stof tot napraten opgeleverd, al was het maar om het over de samenstelling van de Bombe Prince Pückler te hebben, een ijsgerecht met chocolade, bitterkoekjes en jam.

Later in hetzelfde jaar vindt een tweede grote familiegebeurtenis plaats. Opnieuw betreft het een bruiloft. Op 21 december 1939 treden Ernst Bergmann, Hellie’s vader – hij is in juni 1935 weduwnaar geworden –, en Ro Kaufmann, Lies’ oudste dochter, in het huwelijk. Of er toen eveneens een feestelijk diner heeft plaatsgevonden, aangekleed met rijmelarij van Annelèn, is onbekend; er is in elk geval geen menukaart van bewaard gebleven. Ongeacht een uitgebreide dis of niet, Henriëtte en Lies zullen wederom allerlei erover te bespreken hebben gehad. Het gebeurt tenslotte niet vaak dat, zoals in het geval van Henriëtte, de vader van je kersverse schoondochter in de huwelijksboot stapt met een nicht. Of, in het geval van Lies, je dochter trouwt met de schoonvader van een neef!

Foto van Annalèn (Anna Zuikerberg en Hélène van Meekren) uit 1913, gemaakt door Atelier J. Merkelbach. (Stadsarchief Amsterdam)

Nog eens een klein jaar later wordt het stiller in de Albrecht Dürerstraat 29-I. Rouwadvertenties in het Algemeen Handelsblad laten weten dat Elisabeth Kaufmann-van Raalte op 1 november 1940, vijfenzestig jaar oud, is overleden. Henriëtte Kropveld-van Raalte is dan haar geliefde zuster kwijt. Zijzelf komt tweeënhalf jaar later om in Sobibor.5 Ondanks dit droeve einde sluit ik mijn dossier over de twee zussen met een glimlach. De gevonden sporen hebben verrassend kleur gegeven aan wat ik aanvankelijk alleen kende als twee namen en het adres van een bovenwoning in Amsterdam.

1Alexandra Nagel, ‘Aron Izak Kropveld (1881–1932), huisarts in Amsterdam en pleitbezorger van rein leven’, in: Bob Van Hee & Cornelis van Tilburg (redactie), Heel-meesters: Befaamde artsen en figuren uit de geschiedenis van de geneeskunde (Cahiers Geschiedenis van de Geneeskunde en Gezondheidszorg 2), Antwerpen: Garant, 2014, 63-72.

2Informatie over twee schilderijen van Sluijter is te vinden op de website van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD), zie https://rkd.nl/nl/explore/images/100608 en https://rkd.nl/nl/explore/images/100950.

3Op dezelfde pagina in het Algemeen Handelsblad van 26 mei 1930 waar een geïllustreerd stuk is gepubliceerd van Annelèn onder de titel ‘De cape, die kwam en overwon’, staat bijvoorbeeld een reclameblokje van M. Kaufmann’s Confectie Industrie.

4Alfred Kropveld heeft een keer zijn handen laten lezen door Julius Spier en zijn leerlingen. Het verslag van deze sessie is vastgelegd door Etty Hillesum (Alexandra Nagel, ‘Etty Hillesums “beestachtig interessante object”, Alfred Kropveld’, te verschijnen in: Klaas Smelik (redactie), Cahiers Etty Hillesum (deel 2). Over Hillesum en Spier zie Joodse Huizen 4, pp. 27-34, 141-147.

5Alfred en Hellie Kropveld-Bergmann zijn omgebracht in Auschwitz. Ernst en Ro Bergmann-Kaufmann keerden terug uit Theresiënstad. Hélène van Meekren overleed in juli 1943 in Sobibor. Anna Holdert-Zuikerberg was gemengd gehuwd en bleef deportatie bespaard.

Bergstraat 6, Utrecht

Peter Boer

Als ik over Weerdsingel WZ rijd, kijk ik altijd even naar het oude huis van dokter Abraham Querido (1911–1999) op nummer 35. In de rozet van het balkonhek staan nog zijn initialen: de A van Abraham en de Q van Querido. Dokter Q van FC U, noemen ze hem in het stadion.

Oud-journalist Ad van Liempt beschrijft hem als ‘een klein, vriendelijk, droogkomisch mannetje’. Aan zelfspot onderbreekt het hem niet. De spelers van zijn voetbalclub DOS – en later FC Utrecht – weten dat. Ze sporen hem aan om te speechen: ‘Dokter, je moet staan!’ En er is altijd wel een lolbroek bij die dan zegt: ‘Hij staat al!’

Dokter Querido is trots op wat hij bereikt heeft. Als huisarts in ruste laat hij een borstbeeld van zichzelf maken dat nu in het Volksbuurtmuseum staat. En dan te bedenken dat het maar zo weinig had gescheeld of hij was nooit dokter geworden. Toen hij na de oorlog van het Rode Kruis vernam dat zijn hele familie was uitgemoord, was de moed hem in de schoenen gezonken. Hoogleraar interne geneeskunde De Lange, die wist dat Bram al bijna klaar was, had hem overgehaald met de vriendelijke aanmaning: ‘Ben jij gek geworden!’

Vanuit zijn huis aan de Weerdsingel kon dokter Querido zijn oude buurt zien, Wijk C. Hij keek dan net de Kroonstraat in met erachter de Willemstraat en de Bergstraat. In die Bergstraat werd Bram als jongste van het gezin Querido op 30 april 1911 geboren. Een groot deel van zijn leven zou hij in het teken stellen van het levend houden van de herinneringen aan het warme familieleven in de Utrechtse Wijk C.

Wijk C is een volksbuurt in het centrum van Utrecht. Hier werd niet alleen Abraham Querido geboren, maar ook Rijk de Gooyer (1925), Anton Geesink (1934) en Herman van Veen (1945). Oorspronkelijk heette de wijk Handvoetboog. Wijken werden indertijd vernoemd naar het wapen dat de lokale schutterij gebruikte. Na de annexatie in 1811 van de Nederlanden door het Franse Keizerrijk onder Napoleon werd het Wijk C. De oorspronkelijke namen van de wijken waren voor de Fransen namelijk onuitspreekbaar; de wijken in de binnenstad kregen de letters A tot en met H en die erbuiten de letters I–M. Na het vertrek van de Fransen kregen alle wijken weer een gewone naam, behalve Wijk C.

De Willemstraat in 1928. (Bron: Volksbuurtmuseum)

Iedereen voelt zich thuis in Wijk C. De dichtbevolkte stadswijk, gekenmerkt door sjouwers, kleine fabrieken, kleinhandelaren, grote gezinnen, volkse kroegen, een uitgebreid straatleven met veel saamhorigheid.

Op mijn werktafel ligt een foto van de Willemstraat uit 1928. Ik probeer met de ogen van Bram Querido naar de foto te kijken. In 1928 is hij zeventien jaar en hij woont met zijn ouders en zijn oudere zusjes Sara en Judith in de Bergstraat. Er wonen veel joden in Wijk C. Op die foto herken ik nog de winkel van de joodse bakker Abraham Cohen. Er staat een bakkersfiets voor die winkel. Aan de overkant een uitstalling van groente en fruit. Dat moet de groentewinkel van Swaab zijn geweest. Er staan twee dames met elkaar te kletsen. Iets verderop kijkt een jongen naar de fotograaf. De afstand is te groot om iets tegen elkaar te kunnen zeggen. In de verte lopen twee mannen in de richting van het Vredenburg: de een met een fiets aan de hand en de ander duwt een kar. De Willemstraat is vast nog vervuld van geuren: de geur van versgebakken brood bij Cohen, de geur van het verse fruit bij Swaab, maar ook de geur van paardenvijgen. Bram loopt jaren later vaak door de straat op weg naar Ben Bril, de bokskampioen, die in de jaren dertig op het Vredenburg een broodjeszaak opent. Bram koopt op Yom Kippoer, eigenlijk een joodse vastendag, ook een broodje halfom bij Ben Bril; een broodje zonder boter met runderlever en pekelvlees. (Zie ook het verhaal ‘Valkenburgerstraat 28, Amsterdam’ in Joodse Huizen 4.)

Roosje Querido-Lever, Brams moeder, loopt iedere dag vanuit haar huis met een wagen met manufacturen van Wijk C het Westplein over naar de Kanaalstraat en verder Lombok in; de kar wordt getrokken door Bello, hun hond. Klanten kunnen bij Roosje op de pof kopen. Ze levert ook complete uitzetten. Levi Querido, Brams vader, handelt eveneens in manufacturen en hij heeft een winkeltje in de voorkamer van het huis aan de Bergstraat; Levi staat ook met een kraam op de lapjesmarkt in de Breedstraat.

Bram zal altijd vol bewondering over zijn vader blijven vertellen. Levi, voor de Wijk C’ers ‘ome Levi’, was een selfmade-man die lessen Engels volgde en iedere morgen bij het opstaan zei: ‘This gentleman stood up in the morning.’ Hij bracht het tot voorzitter van de Utrechtse Marktkooplieden Bond en tot penningmeester van de Federatie van Marktkooplieden in Nederland. Een belangrijk man die het goed voor elkaar had en die graag als dandy gekleed over straat ging. Dezelfde trots kenmerkt Bram later ook zo, al blijft hij ook altijd een Wijk C’er.

De waardering is wederzijds. Levi koestert Bram; hij is helemaal in de wolken met zijn zoon. Maar hij is ook eigenzinnig. Zo vindt hij het als liberale jood belangrijk om samen met zijn gezin de joodse feestdagen te volgen. In huize Querido worden met Pesach matses gegeten en met Yom Kippoer gaan ze naar de synagoge op de Springweg. Maar als Bram op zijn dertiende bar mitswa wordt, vindt Levi het traditionele keppeltje weer géén goed idee; hij koopt een hoed voor Bram. Bram wil helemaal niet met zo’n malle hoed over straat. Zo’n klein ventje met een hoge hoed waardoor iedereen hem zal uitlachen. Hij wordt kwaad en roept: ‘Nee!’ Maar uiteindelijk gaat Bram toch met de hoed op naar de Springweg en leest daar voor uit de Thora. Thuis in de Bergstraat wordt Brams bar mitswa gevierd. Hij krijgt mooie cadeaus, onder meer een horloge en een dasspeld. Zelfs opperrabbijn Justus van Stal komt naar het kleine huis in Wijk C om te feliciteren.

De familie Querido voor het pand Varkenmarkt 24 (omstreeks 1930) waarboven de weduwe van A. Querido woonde. De jonge man met wandelstok is Bram Querido. (Bron: Volksbuurtmuseum)

De rest van de familie is daar ongetwijfeld ook bij geweest, zowel moeders kant, de Levers, als de Querido’s van vaders kant. Ze wonen allemaal dicht bij elkaar en de meesten handelen of hebben een zaak: neven, nichten en vooral de ooms. Van moeders kant zijn er zes ooms. Levi, de oudste, runt een lampenkappenzaak op de Amsterdamsestraatweg. Samuel, de geinponem van de familie, handelt gewiekst in groente en fruit en woont op de Varkenmarkt. Izaak heeft zijn rijwielhandel op Willemstraat 55. Bennie handelt in van alles en nog wat en woont in de Lange Koestraat 30-bis. Arie vent met lampenkappen en alleen de jongste oom, Bram Lever, zit niet in de handel; hij is artiest en speelt viool en klarinet in een strijkje in het Rembrandttheater aan de Oudegracht.

Aan vaders kant heeft Bram Querido drie ooms. Oom Adam, diamantair te Amsterdam, die net als Levi over bestuurlijke kwaliteiten beschikt; hij zit in het bestuur van de diamantwerkersbond. Regelmatig komt Adam naar Utrecht om met zijn broers en zwagers te gaan biljarten in hotel Noord-Brabant op het Vredenburg. Adam heeft suikerziekte en hij overlijdt een paar jaar voor de oorlog. De tweede oom is Salomon, die in sigaren handelt en op de markt staat. Ook Salomon en zijn vrouw wonen in de Willemstraat. De jongste oom is Johnnie, de kunsthandelaar van de familie.

Bram heeft een fijne jeugd. Na school voetbalt hij met andere jongens uit de buurt op het Paardenveld met een bal die zijn vader heeft gemaakt; hij rolt prima. Voetballen is daar verboden, maar ze doen het toch; lekker trainen en voetbalen, noemt Bram het later. Een van de jongens gaat op de uitkijk staan om te kijken of hoofdagent ‘De Neus’ eraan komt. ‘Altijd waren we hem te slim af,’ zou Bram later opschrijven. ‘We schopten de bal dan zo hard tegen de muur dat hij hem bijna op zijn kop kreeg en dan schoten we weg. Hij heeft ons nooit kunnen pakken.’

Voetballen op het Paardenveld is niet genoeg. Bram zit op de openbare school in de Vlijtstraat, een paar meter verder van huis, net als veel van zijn nichtjes en neven uit Wijk C. Ook op het schoolplein wordt een balletje getrapt. Soms sneuvelt een ruit. Daar is meester Veeneklaas, de hoofdonderwijzer, op zijn zachtst gezegd niet blij mee.

Een paar jaar later voetbalt Bram bij de Utrechtse Joodse Sportclub waar Ben Bril, de bokskampioen, in het doel staat. Ben is geen beste keeper, maar de hoge ballen stompt hij met gemak uit het doel. Zo samen in het veld kunnen ze er wat van.