Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Reinier Bresser

Los zand

Eerste druk 2021

Copyright © tekst: Reinier Bresser en Uitgeverij Amphorabooks

Vormgeving omslag: Karin van der Meer

Omslagillustratie: Mari Owen © Arcangel images

Vormgeving binnenwerk: Asterisk*, Amsterdam

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 6446 133 0

ISBN e-boek 978 90 6446 138 5

NUR 301

amphorabooks.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, internet, digitale drager of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor mijn broers en zusjes

Is er een voorgeschiedenis? Er is altijd een voorgeschiedenis.

In dit geval van de man die als een angstig kind de dealingroom van Goldstein & Kahn uit liep, toen hij hoorde dat zijn zusje Fanny in de Noordzee bij Wassenaar was verdronken. Die een dag na haar uitvaart op de handelsvloer terugkeerde en daar dingen zag die hij niet eerder had gezien (alsof de enorme ruimte door Scotland Yard met ninhydrine was ingespoten, waardoor alles zichtbaar werd).

En het was dezelfde man die een halfuur na terugkomst het bankgebouw alweer verliet en via de Inner Temple Gardens naar de oevers van de Theems wandelde.

Daar zag hij, in de weerspiegeling van het donkere water, de wolken voorbijrazen.

En los van de dreiging die hiervan uitging, wist hij op dat moment dat het tijd was om op te stappen.

Het leek een impulsieve actie, dit plotselinge vertrek, maar dat was het niet geweest. Impulsief gedrag was hem vreemd. Het was een opeenstapeling. De verdrinkingsdood van zijn zusje had de stapel zo hoog gemaakt dat die was gaan wankelen.

Twintig jaar lang had hij geld met geld gemaakt. Met veel succes, hij bleek te beschikken over de eigenschappen van een geboren geldhandelaar: kalmte, koelbloedigheid, onbewogenheid en nog wat synoniemen daarvan. Daarbij was hij een handelaar met de geaardheid van een boekhouder: behoedzaam, calculerend, saai – wat zijn succes zo mogelijk nog groter had gemaakt. En hij miste de branie van de trader, ook dat had misschien geholpen – een vermomming, die iedereen op een dwaalspoor bracht. Werkelijk niemand zag aankomen dat de schuchtere figuur uit Nederland zo belachelijk veel geld zou maken. Hijzelf al helemaal niet.

Het succes had wel een prijs. Ook dat had hij niet zien aankomen, maar hij had het kunnen weten. De eerste levenswijsheid die hij op de handelsvloer hoorde, was: ‘There’s no such thing as a free lunch.’

Zijn vrouw Martha had hem verlaten en als scheidingstrofee had ze hun zoon meegekregen. Hij had enige twijfel – hoopvolle twijfel – in de stem van Alexander gehoord toen hij zei dat hij misschien wel met zijn moeder terug naar Nederland wilde (‘Wat denk jij, Pap?’), maar uiteindelijk was hij met haar meegegaan.

Daarmee was de rekening nog niet vereffend. Zijn leven, of wat daarvan over was, vertoonde alle kenmerken van een monnikenbestaan. Hij had steeds minder contact met de andere traders op de vloer. Zijn desk was als een chambre séparée in een rumoerig restaurant. Zijn appartement een huis zonder aanloop. Zijn maaltijden een solitaire aangelegenheid. Een geslonken leven, met als enige lichtpuntjes de enorme bonussen die hij opstreek en de wandelingen door nachtelijk Londen. Maar ook tijdens die wandelingen kwam hij geen mens tegen.

Dus ja, het was een wijs besluit geweest – ingegeven door Fanny’s dood – om met opgeheven hoofd het bankgebouw aan Fleet Street te verlaten. Maar of het wijze besluit ook een goede beslissing was? Naast koelbloedigheid was zijn vooruitziende blik het andere grote talent geweest. Hij kon marktbewegingen voorspellen als Madame Vérité. ‘The Dutchman had the gift of foresight,’ zeiden zijn collega’s bij Goldstein & Kahn. Maar hij merkte dat hij die gave begon te verliezen.

Sinds Gustaaf Vogel geen risico’s meer nam, werd alles onvoorspelbaar.

VERA

Als de assistente van een goochelaar had Vera Schröder haar jurkje uitgetrokken: opeens was het verdwenen. Daarna volgde met dezelfde vingervlugheid haar slipje en bh.

De plagerige blik was er nog, maar er was nu een glans bij gekomen van een andere soort.

‘Voilà,’ had ze tegen hem gezegd en vrijwel onmiddellijk was ze op hem gaan zitten en deed ze allerlei dingen die ze zelfs met David, haar voortijdig overleden echtgenoot, nooit had gedaan. Ze had zich uitgesloofd als Susan Sarandon in de film White Palace.

Gustaaf Vogel, trader in ruste en de man op wie ze was gaan zitten, had het met verbazing ondergaan. Hij had zich voorbereid op een onhandige, aftastende onderneming, maar van elkaar aftasten was geen sprake geweest. En onhandig was het ook niet, de vrijpartij had zich ontvouwd als een zeeanemoon.

Het gemak waarmee Vera het landschap van de intimiteit was binnengewandeld, had haar zelf ook verbaasd. Maar toch ook weer niet. Nu haar kinderen het huis uit waren en ze een vrouw alleen was, een weduwe uitsluitend zichzelf rekenschap verschuldigd, met daarbij de bestaanszekerheid van een hoge ambtenaar, had ze alle schroom van zich afgeworpen. Ze voelde zich vrijmoediger dan ooit. Alleen had de gelegenheid om die vrijmoedigheid te tonen zich lange tijd niet voorgedaan. Nu de kans daar was liet ze die niet lopen.

Het had nog even geduurd. Nadat ze Gustaaf in Brasserie De Zeeheld – het restaurant van zijn zoon Alexander – weer tegen het lijf was gelopen, was hij lange tijd uit beeld geweest. Ze had begrepen dat hij vanuit Londen definitief naar Nederland was teruggekeerd, een paar maanden in Hotel Ambassade had gewoond en daarna in de Houthavens een appartement had gekocht, een penthouse met uitzicht op het IJ. Kennelijk speelde geld geen rol.

Op een donderdag in september had hij haar gebeld. Of ze zin had om die avond een hapje te eten in De Zeeheld. ‘Ja, leuk,’ had ze geantwoord en onmiddellijk het etentje met een paar vriendinnen – een afspraak die al een maand in haar agenda stond – afgezegd.

Zij had gekozen voor de gegrilde zeebaars, hij voor een ribeye met bearnaise. Als voorafje had Alexander een plankje met charcuterie en kleine augurkjes op tafel gezet. Er was veel gepraat, maar ook nu was zij degene die het meest aan het woord was. De man tegenover haar wist hoe hij zijn mond moest houden.

Na een geslaagde avond – het was mooi weer, ze hadden op het terras van De Zeeheld aan het water gezeten, er voeren sloepen voorbij vol vrolijke mensen die naar ze zwaaiden alsof ze van koninklijken bloede waren – had Vera hem op de man af gevraagd of hij met haar meeging, naar haar huis in de Staatsliedenbuurt. Hij had haar even aangekeken, het leek erop dat hij een afweging maakte, en daarna gezegd dat hij dat best wilde.

Zij had meer wijn gedronken dan hij, dus was hij degene die mocht fietsen. Het zadel van haar roestige Batavus stond veel te laag voor zijn lange lijf, maar dat maakte op dit late uur allemaal niets uit. Ze sprong bij hem achterop en als een stel dat net op kamers woonde fietsten ze door de Nova Zemblastraat, die op deze warme avond voelde als een laan in de tropen.

Toen haar dochter Teuntje, die de gelaatstrekken had van haar overleden man, het huis uit ging, had de woning in de Bentinckstraat als een verlaten gebouw gevoeld. Vera had zich mentaal voorbereid op een leeg nest – sterker nog, ze had ernaar verlangd. Het vertrek van haar laatste kind leek haar aanlokkelijk, omdat het de weg vrij zou maken naar een ongebonden leven. Vergelijkbaar met het verlangen dat haar dochter zelf had: het huis uit, de vrijheid tegemoet. Maar toen Teuntje vertrok, was dat verlangen verschrompeld als een verwaarloosde orchidee. Dagen achtereen had ze op het kleine balkon gezeten, starend naar de tuin van de benedenburen, zich afvragend wat ze hier nog te zoeken had.

Na twee weken was die neerslachtige bui voorbij. Als een bezetene had ze het huis schoongemaakt, haar kleerkasten uitgemest en alle bric-à-brac – de overbodigheid ervan begon haar te irriteren – naar een kringloopwinkel gebracht. Het leek wel of ze elk spoor van het leven dat achter haar lag wilde uitwissen. Ze had een huisschilder uit Volendam laten komen: een mooie jongen met een gouden oorring, die in de avonduren de leadzanger was van een coverband, Tribute to the Cats. Terwijl Jaap Schilder, wat niet zijn bijnaam was, alle kamers opnieuw in de verf zette, klonk het of Piet Veerman op de ladder stond. ‘One way wind, one way wind, are you trying to blow my mind.’

Ze had gekozen voor alleen maar lichte kleuren. Er kwam weinig zon in haar huis, zeker in de winter. En ze had nu wel genoeg van al die stemmige landhuiskleuren. Het granaatappelrood in de woonkamer, het leisteenbruin in de keuken, het Vaucluse-oker in haar slaapkamer werden vervangen door café au lait, kiezelgrijs en oesterwit.

Dochter Teuntje was een Partij voor de Dieren-meisje maar had nog nooit op de partij gestemd, omdat ze bij de laatste verkiezingen nog geen achttien was. Haar ideeën over rechtvaardigheid en naastenliefde kwamen pas echt naar boven als er dieren in het spel waren. Zo was ze naar de Oostvaardersplassen afgereisd om herten bij te voeren toen deze na een strenge winter omvielen van de honger. Vera had dit eerlijk gezegd vals sentiment gevonden, maar dat voor zich gehouden. Haar dochter had een gevoelige natuur. Van de kinderen had zij ook het meest geleden onder het verlies van haar vader, die verongelukte toen hij hangend aan een deltavlieger boven de Franse Alpen een thermiek verkeerd had ingeschat en opeens in een valwind terechtkwam.

‘Waarom moest ie zo nodig deltavliegen!’ bleef ze vragen aan haar moeder. ‘Waarom is hij niet gewoon gaan golfen zoals al die andere mannen?’

Teuntje had een studie gekozen, volledig in lijn met haar levenshouding; ze nam de trein naar Wageningen om daar Environmental Sciences te gaan studeren. Een goede keuze, vond haar moeder, vooral ook omdat het Wageningen was. Weinig seks, drugs en rock-’n-roll daar.

Dus was Vera nu alleen, in een huis met twee jongenskamers en één meisjeskamer.

Ze had kleiner kunnen gaan wonen, maar ze hield vast aan het idee dat haar kinderen altijd onaangekondigd binnen konden vallen. Daarbij was het huis aanhouden een mooie spaarpot voor later. Een vierkante meter in haar buurt – waar krakers ooit de dienst uitmaakten en je niet serieus werd genomen zonder hanenkam of een palestinasjaal – was nu net zo duur als een vierkante meter in Amsterdam-Zuid.

Na de vrijpartij, die pas eindigde toen de ochtendkrant werd bezorgd, had Vera een kan water gehaald en twee grote Picardieglazen gevuld, die ze als dorstige kinderen hadden leeggedronken. Ze was op haar buik gaan liggen en had de man geobserveerd die naast haar lag. Haar stevige rechterdij had ze half over zijn lijf gelegd – het zag eruit als een beenklem uit de judosport.

‘Waarom heeft dit nog zo lang geduurd?’ had ze hem gevraagd. Hij had haar even aangekeken en gezegd: ‘Er is van alles tussen gekomen.’

Zo snel als zij haar kleren had uitgedaan, zo langzaam deed hij ze aan. Vreemd, vond Vera, voor een gewezen handelaar in effecten. Dat leek haar juist een menstype – altijd voor dag en dauw op de handelsvloer – dat heel vlot zijn kleren aan zou trekken. Maar Gustaaf Vogel nam er alle tijd voor, alsof hij bij elk kledingstuk de orde aan het herstellen was. En toen hij daar stond, in zijn keurige kostuum, was alle betovering verbroken.

Ze had hem gevraagd of hij nog plannen had die dag. En hij vertelde dat hij rond het middaguur een afspraak had met een paar jonge wiskundigen die zich bezighielden met kunstmatige intelligentie, dat hij het plan had om met AI – hij sprak het uit als ‘ee ai’ – een programma te ontwikkelen voor de beurshandel. Opeens werd hij een stuk spraakzamer en voelde Vera zich een stuk naakter.

‘Kijk,’ zei hij, alsof hij het voor het Jeugdjournaal probeerde uit te leggen, ‘als je een computer duizend plaatjes van een hond geeft en duizend van een kat, dan weet hij wat het verschil is tussen een hond en een kat.’

Vera had deze simpele uitleg eigenlijk niet nodig – ook in haar baan rukten de zielloze algoritmen op – maar ze liet de man die vannacht haar minnaar was geweest, zijn verhaal doen.

‘Kunstmatige intelligentie,’ ging hij verder, ‘is niet meer dan dat je een computer leert om keuzes te maken door hem te voeden met heel veel van hetzelfde. Ook in trading, mijn vak dus, kun je een computer leren de juiste keuzes te maken.’ Hij begon nu in haar slaapkamer rond te lopen. ‘Alleen moet je weten wat je erin stopt, het gaat erom dat je patronen kunt herkennen in enorme hoeveelheden data. Omdat ik twintig jaar als een moron achter die beeldschermen heb gezeten, kan ik die patronen herkennen. Ik heb alleen nog wat slimme mensen nodig om er zelflerende software van te maken.’ En met een bravoure die niet echt bij hem paste, zei hij: ‘Nu ik geen trader meer ben, kunnen die jongens wel overbodig worden gemaakt.’

Vera had hem geamuseerd gadegeslagen, maar ook haar wenkbrauwen opgetrokken.

Dat hij zó snel van gedaante kon veranderen – van een minnaar in een spreker op een of ander seminar; ze wist eerlijk gezegd niet wat ze daarvan moest denken.

Ten slotte had ze hem nog een concrete vraag gesteld: ‘Maar als het er echt op aankomt, moet je uiteindelijk zelf beslissen, toch? Ik bedoel, je kunt een zelfsturende auto niet laten kiezen tussen het aanrijden van een moeder met kind of een bejaarde man.’

‘Hm,’ moest hij toegeven, ‘daar heb je gelijk in. Als het gaat om leven en dood heb je weinig aan kunstmatige intelligentie.’

Ze had voor het raam gestaan toen hij de straat uit wandelde. Hij was de enige figuur op deze vroege vrijdagochtend. Zijn donkere kostuum, het diffuse ochtendlicht in de stille straat, de snelle tred waarmee hij liep, de slagschaduw die met hem meebewoog – het voelde alsof ze naar een film noir keek.

Hij draaide zich om en wierp een blik op het huis dat hij zojuist had verlaten. Even leek het of hij zich uit de voeten wilde maken, maar toen hij zag dat ze naar hem zwaaide, hield hij zijn pas in en zwaaide hij terug. Het was geen luchthartig gebaar, eerder bedachtzaam. Ongeveer zoals hij veertig jaar geleden naar Fanny had gezwaaid, toen hij in Wassenaar de Hyacinthstraat uit liep: het moment dat hij zijn geboortegrond, zijn ouderlijk huis, zijn jeugd en zijn zusje zou achterlaten. Maar Vera Schröder had van dat alles geen weet.

AFTER THE GOLD RUSH

In de twintig jaar dat Gustaaf Vogel bij Goldstein & Kahn werkte, had hij net zoveel verdiend als Dennis Bergkamp. De bedeesde spits met de fabelachtige techniek was de enige voetballer voor wie hij iets van heldenverering had gevoeld. Toen Bergkamp op 2 maart 2002 tegen Newcastle United zijn onwaarschijnlijke goal maakte, was Gustaaf de volgende dag glunderend de handelsvloer op gelopen. Een paar handelaren kwamen hem zelfs feliciteren met this piece of art van zijn landgenoot.

Nog diezelfde middag was hij naar Highbury, het stadion van Arsenal, gewandeld om in de fanshop van de club het Bergkamp-shirt met nummer 10 te kopen. Toen hij om tien uur ’s avonds van zijn werk thuiskwam, had hij op Alexanders slaapkamerdeur geklopt om hem het shirt te geven. Zijn zoon die op zijn bed zat te spelen met zijn Playstation, keek even licht verstoord op, maar had toen vol blijdschap gereageerd op het spontane geschenk.