het grote kinderspel

© 2020 Bert Jan Flim en Amphora Books, Amsterdam

Omslagontwerp: B’ij Barbara

Omslagillustratie: Lee Avison/Trevillion Images

isbn 978-90-6446-142-2

nur 686

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, internet of welke andere digitale wijze dan ook zonder voorafgaande, schriftelijke toestemming van de uitgever.

Proloog

Harmen Bockma was eigenlijk te moe om te piekeren. Als mijnwerker was hij gewend om fysiek uitgeput te raken en als vader van een groot gezin had hij per definitie veel te veel aan zijn hoofd. Maar dit was anders. Heftiger, onontkoombaar en nog veel slopender.

Het was een mooie zondag in december 1942 en op een stil plekje in zijn enorme huis aan de Corisbergweg in Heerlen besefte de eenenveertigjarige Harmen Bockma dat zijn leven op z’n kop was komen te staan sinds die aardige gereformeerde jongen uit Amsterdam, Jaap Musch, bij hen was komen wonen. Was dat echt pas drie maanden geleden? Was het echt nog zo recent dat deze jongen hen had verteld dat in Amsterdam joden werden opgepakt en in treinen gepropt? En dat hij daar wat aan wilde doen?

Inmiddels zat Harmens huis vol joodse onderduikers. En hij had al zo’n groot gezin. Hoe moest hij in vredesnaam al die mensen te eten geven van zijn mijnwerkerssalaris? En nog iets, hoe hield hij daarnaast voldoende tijd over voor zijn verzetswerk?

Opgeven was geen optie. Ook tijdens de preek in de ochtenddienst had de dominee er geen twijfel over laten bestaan: juist in zware tijden moet je je plicht doen. Dat betekende niets meer of minder dan ‘redden wat er te redden valt’. Welnu, als de Here God deze zware taak op zijn schouders legde, dan moest hij een oplossing vinden.

Hij had hele reeksen oplossingen verzonnen die hij stuk voor stuk ook weer had verworpen. Er bleef uiteindelijk maar één mogelijkheid over en die beviel hem slecht. Maar toen hij ervan overtuigd was dat hij echt niets over het hoofd had gezien, stond hij op en liep naar de schuur, sleep zijn hakmes en sneed zijn linkerpink af.

De volgende dag meldde Harmen Bockma het ‘ongelukje’ aan zijn baas. Hij kon zo niet werken, dat was duidelijk. Het ziekteverlof dat hem met onmiddellijke ingang werd verleend maakte dat hij samen met zijn vrouw Saakje hun huis kon aanpassen voor onderduikers. En dan hield hij nog tijd over om Jaap Musch mee te helpen met de opbouw van ‘de organisatie’.

Vanaf eind 1944 zouden Harmen en de andere gereformeerden uit hun netwerkje hun organisatie bestempelen als de Naamloze Vennootschap (nv). Hun doel was om zoveel mogelijk joodse kinderen uit handen van de Duitse bezetter te houden. Toen de oorlog voorbij was had de nv bijna tweehonderdvijftig joden gered, onder wie tweehonderdeenendertig kinderen. De zelfverminking van Harmen Bockma tekent de onverzettelijkheid waarmee zij te werk gingen.

Woord vooraf

In de zomer van 1980 liep ik een beetje vast in mijn studie geschiedenis in Groningen. Met de Olympische Spelen van Moskou in het vooruitzicht besloot ik naar mijn ouders te gaan, naar Nijverdal.

Daar zat ik op een ochtend toen er aan de deur werd gebeld. Iedereen was druk bezig en dus deed ik open. Voor de deur stond het PvdA-kamerlid Ed van Thijn, gekleed in een fietsoutfit en met een racefiets aan de hand. Naast hem stond een vrouw met precies zo’n pakje aan en precies zo’n fiets. Ik stond oog in oog met de fractievoorzitter van de PvdA, sprakeloos. Met zijn bekende raspende stem vroeg hij: ‘Ben ik hier bij Flim?’

Ik antwoordde bevestigend.

‘Bent u de zoon?’

‘Een van de zonen,’ zei ik.

‘Is uw vader thuis?’

Ik draaide mij om en zette twee stappen naar binnen. Een van de kroonprinsen van Joop den Uyl stond voor de deur, een man die misschien wel de volgende premier van Nederland was. Hoe bereid je je vader op zo’n ontmoeting voor? Ik riep: ‘Pa, je moet niet schrikken hoor, maar Ed van Thijn staat voor de deur en hij vraagt naar jou.’ Mijn vader liep kalm naar buiten en zei: ‘Ha die Ed, lang niet gezien.’

Bij de koffie werd alles gaandeweg duidelijk. Ed van Thijn – nog steeds in dat onparlementaire wielerpak – vroeg of hij mijn vader mocht voordragen voor de Yad Vashem-medaille, de Israëlische staatsonderscheiding voor niet-joden die tijdens de oorlog joden hadden geholpen. Mijn vader dacht even na en antwoordde: ‘Alleen als de rest van de Naamloze Vennootschap ook een onderscheiding krijgt.’ Ik spitste mijn oren. Hoezo de rest? Welke Naamloze Vennootschap?

Het kamerlid sputterde dat hij in dat geval ook de rest van de nv moest opsporen en mijn vader knikte. Zo was het.

Mijn belangstelling was gewekt. Georganiseerd verzet. Natuurlijk had ik ervan gehoord, maar dat het zich zo dichtbij bevond had ik me niet gerealiseerd. Er zat geheid een verhaal in.

Het grote kinderspel, zoals Max Arian deze vorm van verzet noemde1, heeft mij sindsdien niet meer losgelaten. Ik schreef er een afstudeerscriptie over en twee boeken. Later werd de term ‘kinderwerk’ gangbaar voor de georganiseerde hulp aan joodse kinderen. De nv-groep was de belangrijkste gereformeerde kinderwerkgroep.

Ed van Thijn, die het uiteindelijk tot minister en tot burgemeester van Amsterdam zou schoppen, was vijf jaar toen de oorlog uitbrak. Hij stelde zijn onderduikgeschiedenis zelf op schrift:

‘Het behoeft geen betoog dat mijn herinneringen fragmentarisch zijn. Toch sta ik in voor de authenticiteit. Te vaak wordt gedaan alsof een kind als kind de oorlog niet echt heeft “meegemaakt”. Alsof de spanningen en verschrikkingen aan hem niet zouden zijn besteed, omdat hij nu eenmaal te jong was. Alsof kinderen geen kleine mensen zijn met kleine emoties, kleine belevingen, kleine rationalisaties, maar niettemin emoties, belevingen en rationalisaties.’2

Bert Jan Flim

Groningen, april 2020.

deel 1

OPBOUW

1

Drie gereformeerde jongens, juli – oktober 1942

Muschen in de kerk

Zondag 12 juli 1942. Het was al een paar dagen warm in de stad, maar in de gereformeerde kerk op het Amsterdamse Raphaëlplein was het koel als altijd. In het grote bakstenen gebouw was de gemeente gekluisterd aan de lippen van predikant Constant Sikkel. De kerk zat sinds het begin van de oorlog elke zondag afgeladen vol.

De negentwintigjarige scheikundig laborant Jaap Musch probeerde zo goed mogelijk de preek te volgen. Hoewel hij een ernstig en diepgelovig mens was lukte dat niet echt. Hij zat met zijn hoofd bij de toestand in het land. Nadat ze Rotterdam hadden gebombardeerd waren de Duitsers de baas geworden in Nederland. Dat had geleid tot onregelmatigheden, opstootjes en allerlei ongemakken voor iedereen, maar het was duidelijk dat het volk van God het echt moest ontgelden. Voor joden in de samenleving werd het leven gaandeweg steeds problematischer. Joden in zíjn samenleving, besefte Jaap, al kende hij zelf niet zoveel joden.

Jaap Musch

Naast Jaap zat zijn verloofde, die nu al enige tijd aandrong op trouwen en een gezin stichten. Hijzelf twijfelde hevig. Kinderen waren handenbinders en misschien had de Here God andere plannen met hem. Aan de andere kant zat zijn acht jaar jongere broer Gerard, die totaal anders in elkaar stak dan hij. Gerard was een vrolijke, opgewekte druktemaker, een toneelspeler met lang haar die met een stalen gezicht een fantasieverhaal kon ophangen. Jaap zelf was een stereotiepe calvinist die nog nooit zelfs maar het kleinste leugentje had verteld; serieus, rechtschapen en stilletjes. Hun discussies – als je het zo wilde noemen – gingen de laatste tijd vooral over de houding die je tegenover het Duitse bezettingsapparaat moest aannemen. Jaap handelde vrijwel altijd vanuit zijn gereformeerde principes, Gerard stond een meer praktisch verzet voor.

‘Kijk!’ De stem van dominee Sikkel scheurde Jaap los van zijn gemijmer. ‘Daar zitten ze. Ze zijn hier voor het laatst. Gaan we ze nu in de steek laten?’ Uit de zwarte toga wees een hand naar twee tieners op de voorste bank, de negentienjarige Marianne Braun en haar vier jaar jongere broer Leo, twee kinderen uit een Oostenrijks-joods gezin, dat zich enkele jaren eerder had bekeerd tot het gereformeerde geloof. Ze hadden, zo legde de dominee uit, een oproep gekregen om zich te melden voor een ‘polizeiliche Arbeitseinsatz’ in Duitsland.

Net als de andere kerkgangers had Jaap geen flauw idee wat dat kon betekenen, ‘polizeiliche Arbeitseinsatz’. Maar het klonk fout. En mensen verplichten om te verhuizen naar het buitenland deugde ook niet. De oproep van de voorganger maakte zo’n indruk op Jaap dat hij zich meteen na de kerkdienst aanbood als vrijwilliger. Als dominee Sikkel hulp nodig had, dan kon hij rekenen op Jaap Musch.

Naderhand besprak Jaap zijn besluit met Gerard. Die was eveneens geraakt door de woorden van de dominee en wilde graag meehelpen. Gerard had twee jaar eerder een baan als junior-journalist bij de ‘gelijkgeschakelde’ Telegraaf afgewezen. Hij had er – vers van de hbs – een carrière kunnen beginnen, maar had geweigerd om ‘voor de Duitsers te schrijven’. Hij had gekozen voor een duf kantoorbaantje. Voor zijn doen redelijk principieel, besefte Jaap.

Diezelfde avond wandelden Jaap en Gerard naar het huis van de familie Braun aan de Minervalaan. Ze zouden er Marianne en Leo ophalen om ze de volgende dag naar Friesland te brengen. Dominee Sikkel had daar vroeger gewerkt, in het dorpje Rottevalle, even ten noorden van Drachten. Hij had met zijn opvolger, dominee H. Smit, afgesproken dat de kinderen Braun voorlopig in die gemeente terechtkonden.

Het huis aan de Minervalaan was kolossaal. Het moest de familie Braun behoorlijk voor de wind gaan, besefte Jaap, maar al die welvaart zouden ze nu dus moeten opgeven. Vader Braun deed de deur open en nodigde hen binnen. Ze kenden elkaar uit de kerk, maar verder dan een vriendelijk knikje bij het in- en uitgaan was het nooit gekomen. Jaap snapte wel dat Gustav Braun hen eerst wat beter wilde leren kennen, hoeveel vertrouwen hij ongetwijfeld ook had in dominee Sikkel.

Onder het genot van een kopje thee kwamen Gerard en hij aan de weet dat Gustav Braun in maart 1889 was geboren in het zuiden van het immense, maar ook toen al behoorlijk gammele Oostenrijkse keizerrijk. Op jonge leeftijd was hij naar Wenen getrokken, toen nog de trotse keizerlijke hoofdstad van Oostenrijk-Hongarije. Terwijl hij carrière maakte binnen een internationaal papierconcern werd de Eerste Wereldoorlog verloren en veranderde Wenen in het ‘waterhoofd’ van de veel kleinere republiek Oostenrijk. Hij was er getrouwd met de zeven jaar jongere Katherine Schnek Spira, die hem in 1923 Marianne Hedwig schonk en in 1926 Leo Franz. Het was een warm en zeer welvarend gezin geworden, mede dankzij Gustavs uitstekende positie.

Gerard Musch

Het volgende deel van Gustavs verhaal kende Jaap al. De machtsovername van Adolf Hitler in 1933 had niet alleen in Duitsland een enorme impact gehad, maar ook in Wenen. Na de moord door enkele Oostenrijkse nazi’s op kanselier Dollfuss in juli 1934 was uiteindelijk de nazi Arthur Seyss-Inquart kanselier geworden. Die had direct na zijn benoeming in Berlijn een verzoek ingediend om van zijn land een Duitse provincie te maken; daarmee was de Anschluss een feit. Dezelfde Seyss-Inquart was nu de hoogste Duitse gezagsdrager in het bezette Nederland.

Kort na de Anschluss was Adolf Eichmann in Wenen gearriveerd, de nazi-specialist in de ‘Judenfrage’, het ‘joodse vraagstuk’.3 Volgens Hitler luidde die vraag: wat moeten we aan met de Untermenschen in ons gebied? Daarmee bedoelde hij vooral de joden.

‘De oorspronkelijke oplossing, Lösung,’ aldus Gustav Braun, ‘was dat wij werden gestimuleerd om uit het rijk te emigreren. Dat was in 1938.’ Hij was gedurende zijn betoog steeds ernstiger gaan kijken, maar nu lachte hij, al was het niet hartelijk. ‘Gestimuleerd,’ herhaalde hij schamper. Het stimuleren was een soort beulswerk geweest. Om aan die hardhandigheid te ontsnappen, was Gustav met zijn gezin naar Amsterdam gevlucht. En hij was niet de enige. Naar hij had begrepen was ruim veertig procent van de Oostenrijkse joden hun land ontvlucht.

Vanaf dat moment hadden ze zich veilig gevoeld. Gustav had vanuit Amsterdam zijn werk voor het concern kunnen voortzetten, Marianne en Leo waren hier naar school gegaan en hadden verrassend snel Nederlands leren spreken. Alles leek koek en ei. De Brauns waren zelfs zo vernederlandst dat ze begin 1940 waren toegetreden tot de gereformeerde kerk.

Totdat Hitler in mei 1940 op vrij simpele wijze Nederland had veroverd. Dat had hen tot wanhoop gedreven: Hitler had hen opnieuw ingehaald! In 1941 hadden ze zich als in Nederland wonende joden moeten registreren. Ze waren toen aangemerkt als ‘stateloos’ omdat alle Duitse en Oostenrijkse joden hun rechten als Duits staatsburger waren kwijtgeraakt. Onder meer daardoor behoorden zij naar het oordeel van de ambtenaren van de Joodse Raad nu, een jaar later, tot ‘degenen die gemist konden worden’; ze konden gaan werken in Duitsland.

De paniek van 1938 was in verhevigde vorm teruggekomen toen op zondag 5 juli de oproep voor Marianne en Leo per speciale post op de mat was gevallen. Eerst had Eichmann zijn uiterste best gedaan om hen weg te jagen uit Duits gebied en nu wilde hun damalige landgenoot Hitler hen daar kennelijk weer terug hebben! Mede dankzij politiechef Hans Albin Rauter – ‘ook een Oostenrijker!’ – behoorden Marianne en Leo tot de eersten die werden ‘uitgenodigd om te vertrekken’.

De radeloosheid waarover Gustav vertelde greep Jaap naar de keel. Het gezin had de afgelopen week in grote verwarring doorgebracht. Wat stond de twee tieners in Duitsland te wachten? Vanwege Hitlers angst voor rassenvermenging zouden ze hoogstwaarschijnlijk apart van de ‘Ariërs’ moeten werken. Dat hield vrijwel zeker in dat ze op een of andere manier gevangen zouden worden gehouden.

Jaap knikte begripvol toen Gustav Braun uitlegde dat hij zijn heil had gezocht bij de dominee. Die had de Brauns aangeraden onder te duiken. Marianne en Leo eerst, Gustav en Katherine korte tijd later.

Aan het einde van een indrukwekkend en bevredigend gesprek wandelden Leo en Marianne met Gerard en hem mee naar huis.

Marianne Braun

De volgende dag reisden ze per spoor en autobus naar Rottevalle. Jaap bracht Marianne onder bij de dorpsschoolmeester en Leo bij een boer. Daarna was het terug met de bus en de trein, maar reisde hij om via Barneveld, op de Veluwe. Daar preekte een andere gereformeerde predikant die volgens dominee Sikkel volledig betrouwbaar was, W.L. Korfker. Jaap legde hem uit dat Gustav en Katherine Braun een veilige schuilplaats nodig hadden en kreeg van Korfker te horen dat ze terecht zouden kunnen bij een boer in het nabije Voorthuizen. Daar aangekomen vernam Jaap van de boer dat hij zijn kippenschuur voor bewoning in orde zou maken. Van de Minervalaan naar een kippenschuur in Voorthuizen, dat zou de Brauns niet meevallen, dacht hij.

Een dag later ging hij samen met Gerard het echtpaar Braun ophalen. Zodra ze de hoek omsloegen naar de Minervalaan zagen ze dat de hele straat afgesloten was. Er stonden politieauto’s dwars op straat, er stonden hekken en overal liepen geüniformeerde mannen met honden aan lange lijnen. Een eindje verderop werden twee mensen een huis uit geduwd, de straat op en richting een politieauto. Jaap hoorde een vrouw huilen.

Gerard schoot een man aan die op de stoep een sigaretje stond te roken. ‘Het gaat om de joden,’ zei de man. ‘Ze hadden zich moeten melden en dat hebben ze niet gedaan. Ja, dan krijg je dit. Dan komen ze je halen.’

Jaap ergerde zich aan de laconieke houding van de man, maar besloot er niet op te reageren. Ze liepen door naar het huis van de Brauns. Gustav stond hen in de deuropening op te wachten. ‘Ze zoeken Marianne en Leo,’ zei hij met een zorgelijke blik. ‘Ze staan op de lijst, maar ze zijn onvindbaar.’

Jaap en Gerard knikten precies tegelijk. ‘En jullie?’ vroeg Gerard.

‘Wij staan niet op de lijst,’ sprak Gustav tevreden. ‘Wij kunnen ongehinderd vertrekken.’

Jaap knikte. ‘Jullie slapen vannacht bij ons,’ zei hij. ‘Net als Leo en Marianne afgelopen zondag. Morgen vertrekken we al vroeg naar Gelderland.’

Het was dinsdag 14 juli 1942.4

dick groenewegen van wijk

Je kunt niet tegen iemand zeggen dat hij moet onderduiken als je geen adres voor hem hebt. Zo was het toch zeker? In elk geval wel volgens de logica van Dick Groenewegen, die net terug was van een vakantie op een boerderij in Halle in de Achterhoek. Als je je gedachten er een tijdje over liet gaan, kwam er bij dat onderduiken nog heel wat kijken. Dick vond het dan ook geweldig dat zijn vriend Gerard Musch en diens broer Jaap er zo grondig over nadachten.

Hij was goedlachs en misschien net iets te stevig, waardoor mensen hem nog weleens wilden onderschatten. Maar met zijn twintig jaar was hij toch maar mooi toegelaten tot de interne opleiding tot ‘gecombineerd vertegenwoordiger-etaleur’ bij de firma Baggelaar in Amsterdam. En aan iedereen die bij Baggelaar zijn wenkbrauwen optrok legde hij graag uit dat zijn werkgever de importeur was van het beroemde Duitse eau de cologne-merk 4711.

Nou ja, hij was wel toegelaten, maar meer ook niet. Op 1 juli 1942 had hij van zijn baas te horen gekregen dat hij in het kader van de Arbeitseinsatz in Duitsland moest gaan werken. Hij moest zich op 5 oktober melden bij de firma aeg in Berlijn. Daar was Dick behoorlijk van geschrokken. Hij was vrijwel meteen naar Halle afgereisd om eens in alle rust over de nabije toekomst na te denken. De conclusie luidde dat hij zou onderduiken.

Dick Groenewegen van Wijk

Als puber had Dick nog tamelijk onbevangen tegenover nazi-Duitsland gestaan: ‘Waarom zou je voor de oorlog per se anti-Duits moeten zijn? Duitsland had de Eerste Wereldoorlog verloren toen haar legers nog in Frankrijk stonden. Bij de daaropvolgende Vrede van Versailles werd het Duitse volk diep vernederd. Haar rijkdommen werden haar afgepakt, de Duitse economie werd een chaos en grote Duitse gebieden werden geannexeerd door andere mogendheden. Logisch, dat er dan geroepen wordt om een sterke man die het volk zijn eigenwaarde weer teruggeeft. Logisch, dat die sterke man de neiging heeft terug te slaan naar degenen die zijn land vernederd hebben. Bovendien resulteert een en ander in een zeer voordelige handelsrelatie tussen Nederland en Duitsland.’

Maar Hitler moest natuurlijk wel met zijn vingers van het democratische en neutrale Nederland afblijven. Na 10 mei 1940 was zijn begrip omgeslagen in verontwaardiging. Hij had in de media en uit eigen waarneming gemerkt hoe Seyss-Inquart en zijn fanatieke Oostenrijkers de duimschroeven steeds verder aandraaiden. Hij had in 1941 ‘eerste rang’ gezeten bij de Februaristaking en bij de daaropvolgende arrestatie van zo’n vierhonderd jonge joden. Tegen zijn Duitsgezinde chef durfde hij allang niet meer te zeggen wat hij dacht. Dat had hij steeds bewaard voor de nachtenlange debatten met Gerard en Jaap Musch. Langzaam waren ze tot de slotsom gekomen dat ze er ‘iets’ tegen moesten doen.

Het verzetswerk van de nv was in 1941 begonnen met het rondbrengen van het krantje van de Nederlandsche Unie; een brave oppositiepartij, getolereerd door de bezetter. De Unie probeerde een eigen Nederlandse koers te varen, maar daar bleek bitter weinig van terecht te komen. Daarom waren Jaap, Gerard en hij voor Vrij Nederland gaan werken, een verzetskrantje. Ze drukten foto’s af van de leden van het koninklijk huis of van executies door Duitse soldaten.

Tijdens zijn verblijf in Halle hadden Gerard en Jaap hun activiteiten een stuk concreter gemaakt. Ze hadden een compleet joods gezin illegaal ondergebracht!

‘We kunnen jouw hulp goed gebruiken,’ had Jaap een tikje plechtig gezegd.

Hij had er niet eens over nagedacht. Vanuit zijn werkkamer op het Frederiksplein was hij getuige geweest van de mensonterende afvoer van joden. Zijn kantoor bij Baggelaar grensde aan de Jodenbuurt, dus hij had het iedere dag zien gebeuren. Natuurlijk deed hij mee.

‘Het is simpelweg onze christenplicht om zoveel mogelijk bedreigde medemensen te helpen,’ had Jaap het op een van de avonden geformuleerd, ‘ook als die een ander geloof hebben dan wijzelf.’ Zo was het. Dick had beide broers eens goed in zich opgenomen, mannenbroeders in de dop. Op het oog waren ze drie gereformeerde jongens die op een zomeravond in Amsterdam een clubje oprichtten, maar hij voelde dat het veel meer was dan dat. Ze zouden mensen gaan helpen, gaan redden.

Ze hadden één gezin onder hun hoede. Op de eerst avond na zijn terugkeer hadden ze meteen overlegd op welke wijze ze meer joden konden helpen. Op 5 oktober moesten ze met hun hulpwerk beginnen, want op die dag zou Dick zijn werk en inkomen verliezen – en dus zijn handen vrij hebben. Gerard vond zijn kantoorbaan toch niet bepaald spannend en had daarom besloten om hetzelfde te doen. Daarmee belandde het verdienen van hun levensonderhoud als vanzelf in de handen van Jaap. Hij moest bovengronds blijven. Als hij het goed speelde hield hij voldoende tijd over om een steentje bij te dragen.

‘De Staatsmijnen,’ had Jaap Musch tijdens de volgende bijeenkomst betoogd, ‘zijn door de bezetter aangemerkt als ‘kriegswichtig Betrieb’. Dick had vermoedelijk net zo verbaasd gekeken als Gerard.

‘Het past volkomen in onze plannen,’ had Jaap verklaard. ‘Ze hebben een vacature voor chemisch analist en als ik die baan kan krijgen ga ik in Heerlen wonen, heerlijk ver weg van Amsterdam.’

‘En dan kun je van daaruit adressen zoeken,’ had Gerard gezegd. ‘Na werktijd het Limburgse platteland op.’

Ook bij Dick was het kwartje gevallen. ‘Dan kun je bij die dominee Pontier langs, die oude vriend van dominee Sikkel.’

Dat was inderdaad de gedachte.

Met dominee Sikkel hadden ze besproken hoe ze de adreswerving het beste konden aanpakken. Onderduik in Amsterdam was geen optie, omdat er veel te veel Duitse politie aanwezig was met een flink aantal Nederlandse aanhangers. Bovendien was het risico op herkenning er veel te groot. Gerard was daarom over zijn zus begonnen, die ergens aan het einde van de wereld woonde, in het Groningse Appingedam. Dat was een fraai startpunt voor het zoeken van adressen.

‘Maar het mooiste is,’ had Jaap zijn uiteenzetting vervolgd, ‘dat je als werknemer van een kriegswichtig Betrieb bent vrijgesteld van de Arbeitsdienst. De kans op ontslag is miniem en het risico om van hogerhand de opdracht te krijgen om weer te vertrekken is zo mogelijk nog kleiner.’

Dick had begrepen dat Jaap met die functie een bruggenhoofd zou vestigen in het uiterste zuiden. Als Gerard of hij dan in Appingedam ging zitten, hadden ze twee bases ver buiten Amsterdam en ver van elkaar verwijderd.

De tip van de vacature had Jaap van dominee Sikkel gekregen. Het was ook Sikkel geweest die ervoor had gezorgd dat Jaap bonkaarten naar Voorthuizen en Rottevalle had kunnen brengen, want Sikkel had iets weten te regelen bij een distributiekantoor in Amsterdam. En het was voortdurend Sikkel die hun problemen had aangehoord, die adviezen had gegeven en die oplossingen met hen had doorgesproken. Hij had Jaap zelfs van goede raad voorzien omtrent zijn verloofde. Huwelijk en gezin werden op de lange baan geschoven, een streep door haar rekening.

Tijdens de bijeenkomsten van de afgelopen weken hadden ze in totaal vier kernvragen weten te formuleren voor de vormgeving van hun hulpwerk. Eén: Hoe komen we aan joden om te helpen? Twee: Waar gaan we ze onderbrengen? Drie: Hoe brengen we ze daarnaartoe? En vier: Hoe onderhouden we hen? Dat wil zeggen: hoe regelen we valse papieren, bonkaarten, kleding, schoeisel en kostgeld?

Hun hulpplan had geen enkele kans van slagen als ze die vier vragen niet afdoende wisten te beantwoorden. Daar waren ze het volstrekt over eens geweest.

De gespreide tactiek – naar Appingedam en Heerlen – moest uitkomst bieden wat de adressen betrof. Jaap Musch had inmiddels bij De Staatsmijnen in Heerlen gesolliciteerd. Vandaaruit kon hij dan met dominee Pontier adressen werven. Gerard zou regelmatig naar Rottevalle reizen om voor Marianne en Leo Braun te zorgen. En Dick zelf zou hun ouders in Voorthuizen voor zijn rekening nemen. Maar meestentijds zouden Gerard en hij de boeren in de omgeving van Appingedam bewerken om joden op te nemen.

Half augustus was Jaap voor zijn sollicitatiegesprek naar Heerlen gereisd. Hij had er kennisgemaakt met dominee Gerard Pontier, een grote, zware man van vierenvijftig, die volledig achter het hulpplan stond. Die dominee was zelfs zo enthousiast dat hij al een kosthuis voor Jaap had geregeld bij de familie Bockma, een groot gereformeerd gezin in Heerlerbaan, een gehucht vlakbij Heerlen.

Vanochtend hadden ze hem naar de trein gebracht. Jaap had de sollicitatiecommissie van de Staatsmijnen in Heerlen volledig overtuigd. Vanavond zou hij zijn intrek nemen bij de familie Bockma en maandag aanstaande begon hij met zijn nieuwe baan.

Jaaps verloofde was niet meegegaan om hem uit te zwaaien. Zodra ze had gehoord dat hij was aangenomen, had ze hem voor de keus gezet: stoppen met het plan of stoppen met de verloving. Jaap had gekozen voor dat laatste, ook al was dat hem heel zwaar gevallen.

salomon silber

‘De verschillende verordeningen vóór mei waren nog te dragen. Op 2 mei werd ons voorgeschreven dat iedere jood verplicht was vanaf het derde jaar een “Mageen David” te dragen. Voor velen was het een kwelling deze ster op te doen. Bevriende Nederlanders, die met ons in vrede en rust leefden, uitten hun medegevoel. Van groot tot klein, arm en rijk, van burgemeester tot stratenveger sympathiseerde men met ons, nog sterker dan vroeger.’

Kort voor zijn vertrek las Salomon Silber zijn eigen dagboeknotitie. Ja, in het bijna volledig katholieke Heerlen vielen ze wel op, de orthodox joodse familie Silber, al waren ze echt niet de enigen. In totaal woonden er honderdzesennegentig joden in Heerlen. En sinds afgelopen woensdag waren die allemaal in paniek door de oproep aan zesenvijftig van hen, afkomstig van de ‘Zentralstelle für Jüdische Auswanderung’ in Amsterdam. Ze moesten aan het werk in Duitsland.

Salomon – twee maanden geleden twintig geworden – en zijn jongere broers Abraham en Bernard hadden een paar dagen gekregen om zich voor te bereiden en die waren nu voorbij. Vandaag zou de trein richting Duitsland vertrekken. In zijn dagboek las hij ook de passage over waarin hij had beschreven hoe verslagen ze allemaal waren geweest, afgelopen woensdag. In vertwijfeling was hij de straat op gevlucht. Hij wist niet waar hij het zoeken moest.

Het was ook een krankzinnige gedachte, een trein naar het oosten. Dat was waar ze vandaan kwamen, uit Ulanov in Polen. Met zijn ouders Gershon en Mirla Silber en zijn broertjes was hij indertijd hierheen verhuisd, naar de Hamerstraat 51 in Heerlen. En hier had hij in december 1933 nog een broertje erbij gekregen, Aron. Waarom moesten ze nu terug? Om de antisemitische vijand te dienen? Het was een gotspe!

Op straat was hij de gereformeerde dominee Gerard Pontier tegen het lijf gelopen. Die had aan een half woord genoeg gehad. Wat een fijne man was dat toch. Hij had de paniek onmiddellijk begrepen en zonder erbij na te denken had hij aangeboden om twee van hen in huis op te nemen. Twee orthodox- joodse jongens in een gereformeerd gezin. Ze hadden er allebei om gelachen en met een knipoog had de dominee hem een exemplaar van het Nieuwe Testament gegeven. Kon hij alvast oefenen.

Twee van de drie, maar wie moest er dan naar Duitsland? En wie mochten er bij Pontier onderduiken? Ze waren thuis in een helse discussie beland die uiteindelijk was beslecht door Abraham. Hij was de sterkste, had hij gezegd. Hij zou zich gaan melden.

Met zijn koffertje in de hand was Abraham vanochtend vertrokken, nadat ze met een kort gebed afscheid van elkaar hadden genomen. Ze moesten zich niet zo druk maken, had Abraham nog gezegd. Op weg naar het station zou hij twee opgeroepen vrienden ophalen en samen zouden ze het heus wel redden.

De koffers van Bernard en Salomon stonden bij de voordeur klaar. Zij zouden zich zo meteen gaan melden bij de dominee, maar ze probeerden het tot het uiterste te rekken. Zodra ze daar waren, mochten ze voorlopig niet naar buiten, omdat zij op straat direct herkend zouden worden. Bij Pontier zouden ze de kamer van Lies krijgen, de oudste dochter. De gastvrijheid van de dominee ging zover dat Lies voortaan bij de buren zou slapen, de familie Brown. Dat was ook al zo’n aardige man, die Brown. Hij werkte op het gemeentehuis en zou ervoor zorgen dat men bij Pontier voortaan tien bonkaarten kreeg in plaats van zes.

het grote kinderspel begint

‘We hebben een levensgroot probleem over het hoofd gezien,’ zei Jaap.

Gerard kon hem daar wel gelijk in geven. Er dreigde inderdaad van alles mis te lopen nog voordat ze goed en wel waren begonnen.

Op zich was Gerard wel tevreden geweest over hoe het ging. Vooral in het begin. Dick en hij stapten om de week op de trein om bonnen te brengen in Voorthuizen of Rottevalle. Dat waren in zekere zin welkome uitjes, want in Amsterdam was het in hoog tempo grimmiger geworden.

Ze zaten in een kamer in de grote boerderij van Bockma, waar Dick en Gerard net kennis hadden gemaakt met Harmen en Saakje. Dick had verteld hoe hij dagelijks vanuit zijn kantoor machteloos de razzia’s op de joden gadesloeg. Hij wist niet om hoeveel mensen het ging, had geen idee wat er met die mensen ging gebeuren, maar de aanblik was meer dan voldoende om de ernst te voelen van de drama’s die zich elke dag afspeelden.

Ze waren allebei verbaasd hoeveel joden er in Amsterdam woonden. Natuurlijk kenden ze de zeventiende-eeuwse Portugees-Israëlitische Synagoge, het pronkstuk van joods Nederland aan het einde van de Weesperstraat. En de nog oudere Grote Synagoge er pal tegenover. Bovendien waren er op tal van plaatsen kleinere sjoels, waar je tijdens een wandeling door de stad net zo verrast van kon opkijken als van de schuilkerkjes van de doopsgezinden. Er woonden veel joden rondom die grote synagogen, in de joodse wijken rond het Waterlooplein. Dankzij de jodenjacht, want zo mocht je het inmiddels toch wel noemen, waren ze tot het besef gekomen dat er veel meer joden in Amsterdam woonden dan waar ze weet van hadden.5 Velen van hen waren sinds afgelopen juli weggevoerd. Gerard kende hun lot niet, maar het gerucht ging dat het er inmiddels al meer dan tienduizend waren.6

Hun hulpwerk had zich niet beperkt tot bonnen brengen. De Brauns hadden omstandig duidelijk gemaakt dat ze niet veeleisend wilden overkomen, maar in de kippenschuur viel het gemis aan luxe hen soms zwaar. Dick en hij hadden het daarom op zich genomen om hen ook spulletjes te gaan brengen, persoonlijke bezittingen. In de avonduren verschaften ze zich heimelijk toegang tot het grote huis aan de Minervalaan, namen spullen voor de Brauns mee naar huis en sjouwden ze de volgende dag mee naar het Centraal Station. Ze hadden op station Barneveld een keer klem gezeten met een kastje in de deuropening van de bus naar Voorthuizen. En toen was het in Rottevalle nog koek en ei geweest.

In september waren Leo en Marianne in de problemen gekomen. Rottevalle was een dorp waar iedereen elkaar kende. Na een paar maanden was het er gewoon niet meer veilig. En andere adressen zoeken bleek zeer problematisch. In Friesland was geen merkbare jodenjacht gaande, waardoor de hele noodzaak tot onderduiken bij de Friezen onbekend was. Dick en hij waren nog wel bij een paar boerderijen langsgegaan, maar tevergeefs. Uit pure wanhoop had hij na de zoveelste afwijzing gevraagd of ze dan niet wisten wat er in Amsterdam met de joden gebeurde. Het antwoord bleek nee. De meeste Friezen wisten helemaal niet dat er in Amsterdam razzia’s werden gehouden.

Ten einde raad hadden ze de kinderen Braun naar hun ouders gebracht, naar de kippenschuur in Voorthuizen. Die was nauwelijks voor menselijke bewoning geschikt en zeker niet voor vier mensen, dus dat was eigenlijk ook geen oplossing. Tot die conclusie waren de Brauns al snel gekomen.

Toen het kort daarop Dicks beurt was geweest om bonkaarten te brengen, was hij tot zijn stomme verbazing het complete gezin op station Barneveld tegen gekomen. ‘Ik vroeg wat zij van plan waren en kreeg van vader Braun te horen dat het hen niet beviel in Voorthuizen. Zij vonden het onderkomen te slecht, konden niet met de boer overweg en het eten was te vet. Daarom hadden ze besloten om terug te keren naar Amsterdam.’

Gerard kon zich de grimas nog prima voor de geest halen, waarmee hij hem dit had verteld. Het was een mengeling geweest van boosheid, verbazing en geamuseerdheid. Hij was verbluft geweest door Gustav Braun, maar hij had zich bijna onmiddellijk herpakt.

Hij had te veel geïnvesteerd in het hulpplan om het door Gustav Braun te laten torpederen. Nota bene hun eerste onderduikgezin dreigde al roet in het eten te gooien! Bovendien had hij zich na de mislukking in Rottevalle persoonlijk verantwoordelijk gevoeld voor de veiligheid van Marianne en Leo. En dus was hij de discussie met Gustav Braun aangegaan. Natuurlijk snapte hij het ongemak van de kippenschuur en hij beloofde te zorgen voor nieuwe duikadressen, maar dan moesten de Brauns wel rechtsomkeert maken. Zijn betoog was overtuigend gebleken. De Brauns waren voorlopig teruggekeerd naar de kippenschuur.

Inmiddels hadden ze het nog beter opgelost. Jaap Musch – de enige van hun trio die al op zijn bestemming was aangekomen – had dagenlang naar geschikte adressen gezocht, maar zonder succes. Ook in Zuid-Limburg was kennelijk de realiteit van de deportaties nog onvoldoende doorgedrongen. Uiteindelijk hadden Pontier en Bockma besloten om de twee joodse tieners dan zelf maar in huis te nemen en zodoende zat Marianne nu bij de dominee en Leo bij Bockma. Gustav en Katherine Braun moesten bij gebrek aan alternatieven nog langer in Voorthuizen blijven, maar hadden daar nu wel weer de ruimte.

‘En hoe zou jij dat levensgrote probleem omschrijven,’ vroeg Gerard aan zijn oudere broer.

‘Simpel,’ zei Jaap, ‘wélke joden gaan we helpen? Het lijkt me duidelijk dat niet iedere bedreigde jood voor hulp in aanmerking komt.’

‘Gustav Braun wilde inspraak in zijn eigen onderduik,’ zei Dick. ‘We hebben ons een breuk gesjouwd aan allerlei spullen en het resultaat is dat ze nog steeds ontevreden zijn, terwijl wij niet meer dan vier mensen aan het helpen zijn. Dat is bijna een op een!’

Gerard knikte instemmend. Daar zat wel wat in. ‘Dus geen inspraak?’ vroeg hij.

Dick keek hem strak aan en zei: ‘We helpen alleen joden die doen wat er gezegd wordt.’

Jaap slikte iets weg.

‘Ik heb moeten praten als Brugman,’ vervolgde Dick. ‘Die Braun heeft een half leven in vergaderzalen gezeten. Die laat zich niet zomaar even omverblazen door een jongen van twintig. Ik moet er niet aan denken dat ik met elke onderduiker zoveel te stellen krijg. Dat schiet gewoon niet op.’

Gerard lachte spontaan. ‘Laat de kinderen tot mij komen,’ zei hij. ‘Ja toch?’

Jaap knikte. ‘Als we alleen nog maar joodse kinderen helpen, besparen we onszelf een heleboel moeite.’

‘En eten,’ zei Dick. ‘Kinderen eten minder. En ze passen zich gemakkelijker aan.’

‘Stel je voor,’ zei Jaap, ‘dat je kon kiezen wie je in huis zou nemen, vader en moeder Braun of hun kinderen?’

Dick begon heftig te knikken. ‘Vanaf nu doen we alleen nog kinderen. Je hebt helemaal gelijk, Jaap. Het is gewoon veel gemakkelijker. Net wat Gerard zegt, laat de kinderen tot ons komen.’

‘Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst,’ zei Jaap plechtig. ‘Als we een volk willen redden, is het het effectiefst om de kinderen te redden. Bovendien ben ik van mening dat kinderen onschuldige wezens moeten kunnen blijven zolang het enigszins kan. Ze behoren geen deel te hebben aan oorlog.’

Zelf had Gerard nog een veel praktischer argument. ‘Als de joodse volwassenen verlost zijn van de zorg voor hun kinderen, kunnen ze zichzelf beter in veiligheid brengen.’ Daarmee was de kogel door de kerk.

‘Weet je,’ zei Dick tot slot, ‘kinderen tot zestien jaar hoeven nog geen persoonsbewijs te hebben. Dat maakt dat we ze veel eenvoudiger kunnen transporteren. Stel je voor dat je eerst identiteitsbewijzen moet vervalsen voordat je iemand kunt meenemen.’

de eerste stafvergadering, zaterdag 17 oktober 1942

‘Je zou denken dat ze in Appingedam woedend waren, toch? Die boeren zouden toch woest moeten zijn? De meeste joden uit de streek zijn daar twee weken geleden weggevoerd.7 Tientallen mensen die tot hun gemeenschap behoorden – uit bed, aankleden, vrachtwagen in en weg!’ Zo kalm en laconiek Dick Groenewegen van Wijk normaal was, zo opgewonden was hij nu. Zijn missie in Groningen was mislukt en hij kon emotioneel nog steeds niet bij het hoe en waarom.

Nog geen twee weken geleden, op de avond van 4 oktober, had hij zijn ouders op de hoogte gebracht van zijn plan om onder te duiken. De dag erop had hij samen met Gerard Musch de trein genomen naar Appingedam, naar Gerards zus, wier echtgenoot dierenarts was. En nu, op de avond van zaterdag 16 oktober 1942, stond hij aan zijn verzamelde medestanders uit te leggen hoe teleurgesteld hij was – in de huiskamer van dominee Pontier in Heerlen, nota bene. Meer dan zes uur waren Gerard en hij onderweg geweest om vanuit Appingedam hierheen te komen en nu eindelijk kon hij zijn gal spuwen.

‘Een dierenarts kent de mensen, nietwaar? Zeker in zo’n plattelandsgemeente, dus dachten wij dat we zo wel aan betrouwbare boeren konden komen. Boerenschuren, plek zat en altijd eten… Maar zo was het allerminst. Misschien hebben we het helemaal verkeerd aangepakt, hoor. Misschien zijn we te jong of hebben we bij de verkeerde boeren aangeklopt, maar ik dacht dat het woord van een dierenarts wel wat gezag zou hebben onder de boeren.’ Hij knikte naar Pontier en zei: ‘Niet zoveel als een dominee natuurlijk, maar wel wát. We hebben de hele omgeving afgefietst, maar alles tevergeefs. Bij een knots van een boerderij kregen we te horen: “We staan wel sympathiek tegenover uw werk, maar we hebben eenvoudigweg geen plaats.”’ Hij lachte schamper.

Rebecca van Delft

Jaap Musch, inmiddels de onbetwiste leider van het stel, stak zijn hand op ten teken dat het genoeg was. ‘En daarom zijn Gerard en Dick nu hier in Heerlen,’ verklaarde hij. ‘Ze delen voorlopig een kamer bij een familie in Heerlerbaan, vlakbij de Bockma’s.’

Hij bedankte dominee Pontier dat ze hier in zijn Heerlense pastorie konden vergaderen en introduceerde de aanwezigen: Dick en Gerard, Pontier, Marianne Braun en haar Amsterdamse vriendinnen Rebecca van Delft en Jooske de Neve en tot slot Semmy Woortman-Glasoog, een vrolijke vrouw van midden twintig met woest haar en een spits gezicht.

Na een terugblik op de successen en mislukkingen van de afgelopen weken, concludeerde Jaap dat op elk van de vier kernvragen een voorlopig antwoord was gevonden. Hij liep ze nog even na.

‘Eén: Hoe komen we aan adressen?’ Hij keek de kring rond en stak een vinger op om de tel bij te houden. ‘Appingedam mag dan zijn mislukt, dankzij dominee Pontier hier hebben we in het Limburgse land nu een voorraadje van ongeveer twintig pleeggezinnen. De meest prangende vraag is daarmee beantwoord.’ Jaap hief het glas: ‘Laat de kinderen maar komen, wij zijn er klaar voor.’

Er werd instemmend geknikt, er werden glazen geheven en er werden voorzichtig slokjes genomen. Van uitbundigheid was geen sprake. Jaap stak een tweede vinger op en vervolgde: ‘Het antwoord op de vraag “wie brengen de kinderen naar hun onderduikadres?” luidt: vrouwen. Een man alleen met een kind valt te veel op in de trein.’

Er werd opnieuw geknikt. Besmuikt verklaarde Jaap dat Gerard en Dick weinig omgang met vrouwen hadden en dat hijzelf kortgeleden zijn verloving had verbroken. ‘Maar gelukkig bracht Marianne uitkomst. Zij heeft ons verteld dat Rebecca en Jooske, haar twee beste vriendinnen, in oudtestamentische woede ontstaken toen ze hoorden wat er met Marianne was gebeurd. Gerard is daarop naar Amstelveen afgereisd, naar het ouderlijk huis van Rebecca, en nu zijn jullie hier.’

Al pratend had hij zich naar de twee nieuwelingen gewend en met een handgebaar maakt hij kenbaar dat het hun beurt was om het woord te nemen.

‘Nou, ik ben Rebecca van Delft,’ verklaarde het donkerste van de twee meisjes. ‘Ik ben achttien jaar en ik studeer sinds twee maanden Nederlands aan de vu.’

Ze had niet meteen ja gezegd, legde ze uit. Eerst was ze helemaal naar Rottevalle afgereisd om zich er bij Marianne Braun van te vergewissen dat het hulpplan van de nv een bonafide zaak was. Daarna had ze toegestemd. Én haar vriendin Jooske erbij gehaald.

‘Mijn naam is Johanna Christina de Neve,’ verklaarde het tweede meisje, dat blonder was en iets ouder oogde dan Marianne en Rebecca, ‘maar jullie mogen Jooske zeggen.’ Ook zij was eerstejaars, maar dan in Utrecht.

Rebecca en Marianne kende ze van het Amsterdamsch Lyceum, waar ze in 1936 vers uit Soerabaja terecht was gekomen. Samen met haar oudste zus was ze bij een oom en tante gaan wonen om in Nederland haar gymnasiumdiploma te kunnen halen. Haar ouders en andere zusjes waren tijdelijk mee overgekomen van Java, maar in 1937 hadden ze het koude Amsterdam weer verruild voor het tropische Soerabaja.

‘Vlak voordat ze vertrokken zijn we nog met zijn allen naar een tentoonstelling geweest, pal over de grens met Duitsland,’ vertelde ze. ‘De tentoonstelling heette Schaffendes Volk. Nou, dat viel niet mee. Alles wees toen al op een overdreven opgeklopt nationalisme. Mijn ouders waren er helemaal van ondersteboven.’

Op school waren de eerste tekenen des tijds haar ook opgevallen. ‘Marianne was uit Wenen gevlucht, dus ik dacht: Nou, dan zal ze wel joods zijn. Verder speelde dat geen rol. Maar er zat één jongen in die klas en die was zo rot als een peer. Daar waren we toen al voorzichtig mee, je leerde daardoor ongemerkt met elkaar te communiceren.

En na de zomer van ’41 moest Marianne naar het Joodsch Lyceum. Ik zocht haar dan weleens op in de joodse wijk. Ach, dat was zo verdrietig. Ik voelde me een beetje geamputeerd zonder haar. En het ergste was dat Marianne toen ineens met een gele ster moest lopen. Daarmee werd ze echt afgescheiden van de rest. Vreselijk! Toen ben ik echt heel boos geworden.’

In de afgelopen zomer had ze eindexamen gedaan. Aansluitend wilde ze naar Leiden om er Oosterse Talen te studeren, maar de universiteit was gesloten. Het geruchtmakende protest van professor Cleveringa tegen het ontslag van zijn joodse collega’s had haar indirect richting Utrecht gestuurd, waar ze Sanskriet kon leren. Het was slechts een bijvak van de gecombineerde studie geschiedenis en Nederlands, maar dat was beter dan niks. Ze was lid geworden van de meisjesvereniging uvsv en bij haar oudste zus op kamers gaan wonen in het grote studentenhuis Wilhelminapark 1.

‘Officieel houden mijn oom en tante in Maarssen een oogje in het zeil,’ verklaarde Jooske lachend, ‘maar dat stelt niks voor. En mijn zus is sinds kort kleuterleidster in Wassenaar, dus ik kan feitelijk gaan en staan waar ik wil.’

Dat Marianne ‘in een hutje op de hei zat’ had haar geschokt. Wat moet Marianne nou doen? En hoe zit dat dan?, had ze zich afgevraagd en toen ze die vragen aan Rebecca had voorgelegd, was ze in contact gekomen met Gerard en Jaap. Met hen had ze een keer samen op een kamer zitten bomen over de vraag: Wat staat ons nu te doen? Hulp aan kinderen, dat is makkelijker dan aan volwassenen en bovendien spreken kinderen me meer aan. Iets wat jong is en beschermd moet worden, dat appelleert aan me. En het lijkt me wel spannend. Dus daarom ben ik hier. Dat is de aard van het beestje.’

Tijdens een korte pauze schonk dominee Pontier de lege glazen bij. Daarna stak Jaap Musch drie vingers op en zette zijn betoog voort. ‘Vraag drie. Hoe komen we aan joden om te helpen?’

Hij vertelde dat veruit de meeste van de tachtigduizend Amsterdamse joden bij elkaar woonden in slechts een paar woonwijken. Daar vormden zij een eigen zuil, met eigen instituties, scholen en verenigingen. Vergeleken met de zeer verspreide joden in ‘de Mediene’, het achterland, hadden de Amsterdamse joden weinig behoefte aan contact met hun niet-joodse medeburgers. Dat maakte dat de meesten van hen in 1942 geen niet-joodse vrienden hadden bij wie ze konden aankloppen voor een onderduikadres.

Omgekeerd hadden niet-joden nauwelijks joodse vrienden en wisten daarom niet welke joden wel en welke joden niet geholpen wilden worden. Om hun hulpplan te laten slagen hadden Gerard, Dick en hij mensen nodig die voldoende vertrouwen genoten in de joodse gemeenschap.

‘We hebben contact opgenomen met Samuel Kinsbergen, een al wat oudere man die middenin de Rivierenbuurt woont, te midden van vooral joodse middenstanders. Hij is zelf half-joods, zijn vrouw is Duits en haar zoon Hans Heinz is dat ook. Dat klinkt misschien verwarrend, maar het lijkt mij een voordeel. Hij is enorm anti-Duits, maar ondertussen kan hij bij allerlei gelegenheden voor een Duitser doorgaan, omdat… nou ja, omdat hij er een is.’

Semmy Woortman zat hartstochtelijk te knikken om aan te geven dat ze de Kinsbergens volledig vertrouwde.

‘Hoe oud?’ onderbrak Jooske Jaaps betoog.

Jaap keek een beetje verstoord. ‘Wat bedoel je, “hoe oud”?’

‘Die Samuel,’ reageerde Jooske. ‘Je hebt het over “wat ouder”, maar hoeveel ouder is dat?’

Jaap glimlachte bij de gedachte dat ze een bejaarde zouden hebben geëngageerd. ‘Samuel is 37,’ zei hij. En Lina net zoiets. Hans is meer van jouw leeftijd, ik meen zeventien. Hans heet Schmidt, maar hij laat zich Kinsbergen noemen omdat hij Samuel als zijn vader beschouwt.

Hij heeft me verteld dat hij in 1940 werd opgeroepen voor de Hitlerjugend. Hij had zich niet zelf aangemeld en dat namen ze hem heel erg kwalijk, zeiden ze. Ze hielden er zijn ouders verantwoordelijk voor. Het werd heel bedreigend. Er kwamen kolonnes soldaten langs om voor zijn deur te zingen en uiteindelijk is hij zich gaan melden. Tegen zijn zin, maar er was geen ontkomen aan.’

Semmy Woortman stond op en zei met een duidelijk Amsterdamse tongval: ‘Die jongen is er op school mee gepest, door kinderen en leraren. Het is een grof schandaal. De mensen zijn allemaal doorgedraaid tegenwoordig. Hij heeft nota bene omgang met Beppie Englander, een meissie bij hem uit de flat. Verkering met een jodenmeid, volgens mij ben je dan geen echte Hitlerjugend!’

Er werd gelachen, maar niet door Jaap, die zo snel mogelijk met zijn verhaal verder leek te willen. ‘Verder kan ik melden dat Samuel en Hans al in hun directe omgeving aan het werven zijn. En het eerste resultaat lijkt in de maak. Boven de Kinsbergens aan het Borssenburgerplein woont de familie De Jong, die zijn joods. Hun dochter Ronny wordt door haar ouders voorbereid op de onderduik, dus dat is een kandidaat voor ons zodra hun Sperre afloopt. Haar vader Salomon wil trouwens meedoen met het werven. Hij verwacht dat hij andere joodse ouders beter kan overtuigen dan Hans en Samuel Kinsbergen.

En via Samuel Kinsbergen hebben we kennisgemaakt met diens vroegere buurman Joop Woortman en zijn vrouw Semmy. Semmy, wil jij jezelf even voorstellen?’

‘Ik ben Semmy,’ zei ze. ‘Semmy Glasoog. Ik woon in de Ruyschstraat en voor wie dat niks zegt, dat is in de Oosterparkbuurt, waar ook heel veel joden wonen. Zelf zijn we niks. We wonen op eenhoog, met Hetty, Joop zijn dochtertje, en met Ietje, ons pleegkind. Hetty is uit Joops eerste huwelijk. Joop is wat ouder dan ik, zevenendertig om precies te zijn. En Ietje hebben we sinds augustus. Ze is bijna een jaar nu. Haar ouders zijn op transport gegaan, maar het kind hebben ze gelukkig bij ons achtergelaten. We zijn echt helemaal verkikkerd op die kleine.

Ik ben echt blij dat ik hier ben. Eindelijk kan ik eens wat gaan doen aan die ellende. Weet je, wij horen elke avond en elke nacht het geschreeuw van mensen, het gestamp van laarzen, het gebeuk op deuren. Elke avond en elke nacht worden er mensen bij ons uit de buurt van hun bed gelicht, joden. Gewoon onze buurmannen en buurvrouwen. Je kunt je niet voorstellen hoe bang en boos je daarvan wordt. We zijn echt al tijden letterlijk laaiend van woede.

Het begon zo’n beetje begin 1941. Wij hebben toen deelgenomen aan de Februari-staking. De staking was al afgelopen en we stonden bij de deur. Er kwam een Duitse patrouillewagen aan en van de andere kant kwam een doodgewone Hollandse jongen op een fiets. Zij schoten op die jongen met een mitrailleur. En nog altijd zie ik hoe de hersens van die jongen tegen de boom spatten. Als je zoiets ziet, krijg je een enorme haat tegen mensen die dat kunnen doen.’