PROLOOG

Bennie

Op donderdag 7 april 1943 werd Bennie Aluin, een Amsterdams jochie van zeven, afgeleverd op het station in Sneek door een vriendelijke mevrouw die hij niet kende. Hij werd afgehaald door een mevrouw die hij al evenmin kende.

Op het moment dat Bennie uit de trein stapte, zat zijn vader in een andere trein. De 39 -jarige marktkoopman Salomon Aluin was opgepakt, zomaar uit zijn marktkraam geplukt en zonder pardon afgevoerd naar kamp Westerbork. Bij aankomst daar was hij vrijwel onmiddellijk op transport gesteld naar het vernietigingskamp Sobibór in Oost-Polen. Daar zou hij op vrijdag 8 april 1943 arriveren. Mocht hij tot de sterkeren hebben behoord die aan het eind van die driedaagse reis in een goederenwagon nog leefden, dan is hij een paar uur na aankomst vergast.

Afscheid hadden Bennie en Salomon niet kunnen nemen en het zou jaren duren voordat de zoon het lot van zijn vader aan de weet kwam.

De mevrouw door wie Bennie werd afgehaald was de 52 -jarige weduwe Aaltje Bosma-Groen. Zij runde een schippersinternaat, waar ze het jongetje mee naartoe nam. Daar viel een kind meer of minder niet op. Schipperskinderen komen en gaan nu eenmaal, al naar gelang de routes die hun ouders varen. En temidden van alle gereformeerde kinderen hoefde Bennie, die eigenlijk Benjamin heette, zich ook niet vreemd te voelen, want al na een paar dagen kreeg hij er een Joods pleegbroertje, de vijfjarige Sally Rodrigues.

Natuurlijk was het wennen voor twee Amsterdamse Jodenjongens in het Friestalige, gereformeerde Sneek. Bennie en Sally moesten zich anders gedragen. Dankzij de bonkaarten die Talje Gerritsma-Bruins iedere maand trouw afleverde hadden ze goed te eten, maar niet koosjer. En ze dienden ook anders te bidden omdat ze dan overdag naar de gereformeerde school konden.

Op dinsdagavond 30 juni 1943, toen Bennies leven in Sneek al gewoon begon te voelen, werden zijn moeder Bet en zijn zus Keetje in doorgangskamp Westerbork in een goederenwagon gedreven. Hun lot was identiek aan dat van Bennies vader. Alle hoop dat ze hem, hun man en vader, in ‘het oosten’ zouden weerzien was vals. Alleen hun vertrouwen op God dat Bennie veilig zat bij ‘de ondergrondse’ was terecht.

Als enige van het gezin Aluin overleefde Bennie de oorlog. Als enige, maar allesbehalve toevallig. Die onbekende vrouw die hem afleverde, het schippersinternaat van Aaltje Bosma, de komst van Sally Rodrigues, de eindeloze stroom bonkaarten van de familie Gerritsen... Het was allemaal geen toeval.

Het ‘Joodse vraagstuk’

‘Ik heb Mein Kampf gelezen,’ vertelde Sándor Baracs, een van oorsprong Hongaarse Jood die in 1934 in Amsterdam kwam wonen. ‘En ik wist dat Hitler heel Europa wilde veroveren en ook Nederland wilde bezetten teneinde via Nederland en België naar Engeland te kunnen gaan. En ik heb dit boek aan al mijn Nederlandse vrienden en kennissen systematisch uitgeleend, dat ze wisten wat ons te wachten stond. Toen wist ik dat het in Nederland ook zou komen, omdat Hitler het uitsprak, dat de Joden uit alle landen van Europa moesten verdwijnen.’

Hitlers boek verscheen in 1926. De rassenleer die hij in die bestseller uiteenzette was eenvoudig: de 600.000 Duitse Joden vormden een bedreiging voor hun arische landgenoten. Pas toen hij in januari 1933 Rijkskanselier (premier) van Duitsland werd, kwam het ‘Joodse vraagstuk’ (Judenfrage) op de politieke agenda. En de oplossing (Lösung) die in eerste instantie werd nagestreefd, was emigratie.

De Duitse emigratiepolitiek was ongekend snel succesvol: de helft van de Duitse Joden vluchtte naar elders en na de Anschluss in 1938 werden ook de Oostenrijkse Joden ‘aangemoedigd’ om te vertrekken. Als mogelijke vestigingsplaats voor de resterende Joden werd het eiland Madagaskar genoemd.

Duizenden Duitse en Oostenrijkse Joden trokken naar Nederland, met name naar Amsterdam. Een van hen was de 32 -jarige Walter Süskind, die in 1938 met zijn vrouw Hanna naar Nederland vluchtte. Kort na aankomst schreef hij aan zijn halfbroer Robert Salzberg:

We zijn blij dat we uit Duitsland weg zijn, ondanks het feit dat we veel verloren hebben. In ieder geval zijn we nu vrije mensen, iets wat men niet hoog genoeg kan waarderen. Voor de Duitse Joden verslechtert de situatie nu steeds meer. We kunnen van geluk spreken dat we weg zijn.

In hun nieuwe vrijheid kregen de Süskinds in maart 1939 een dochter, Yvonne.

Begin september 1939 verklaarden Frankrijk en Engeland de oorlog aan Duitsland. Daardoor werd het Duitse emigratiebeleid steeds onrealistischer. Weliswaar werd Frankrijk verslagen, maar de Britse vloot bleef heer en meester op de Atlantische Oceaan. De ‘optie Madagaskar’ viel daarmee af.

Een andere Lösung was om de Joden naar de grotendeels onbewoonde steppen in Siberië te brengen, maar ook die ‘oplossing’ bleek onhaalbaar. In de herfst van 1941 liep de Duitse aanval op Rusland vast bij Moskou en Leningrad. Zodoende werd Siberië onbereikbaar.

De helft van de Duitse Joden was verdreven. Ze waren grotendeels terechtgekomen in de omliggende landen, maar die waren vervolgens in hoog tempo geannexeerd door het Duitse leger. Zodoende was het overgrote deel van de Europese Joden alsnog binnen de grenzen van het Derde Rijk terechtgekomen. De veroveringen hadden alle Lösungen tenietgedaan.

Omstreeks oktober 1941 zag Hitler in dat emigratie onmogelijk was geworden. Er bleef maar één optie over. De Endlösung (Eindoplossing) der Judenfrage was om dan maar alle Joden te vermoorden.

In januari 1942 overlegden vijftien Duitse specialisten in een villa aan de Wannsee bij Berlijn over de uitvoering van Hitlers nieuwe besluit. Het moest fabrieksmatig worden aangepakt, want doodschieten kostte te veel tijd en kogels. Dat laatste was proefondervindelijk vastgesteld in Babi Yar, een ravijn even buiten Kiev, waar speciale Duitse troepen twee dagen bezig waren geweest om 34.000 Joden dood te schieten.

Al snel werd er besloten de succesformule van de Poolse kampen Auschwitz I en Majdanek uit te breiden. Daar, midden in het grootste concentratiegebied van de Europese Joden, werden Joden vergast met Zyklon B, een blauwzuurgas. Adolf Eichmann kreeg de opdracht om het vervoer van alle Joden uit het Derde Rijk naar deze kampen op te zetten. Hij liet er geen gras over groeien: twee maanden later stierven de eerste West-Europese Joden in Auschwitz.

Ook de Nederlandse Joden moesten eraan geloven. In de periode juli 1942 tot en met september 1943 werd het merendeel van de 140.000 Nederlandse Joden per trein vanuit Westerbork gedeporteerd naar Auschwitz en het nieuwe vernietigingskamp Sobibór en daar vergast. De piek lag in oktober 1942, toen bijna twaalfduizend Joden op transport gingen. Dit was het resultaat van de grootscheepse ontruiming van de werkkampen in Noord-Nederland, waar voordien werkloze Joden naartoe werden gebracht. Zij werden samen met hun gezinnen in een keer afgevoerd. Toen men in 1945 de balans opmaakte, bleek dat driekwart van de Nederlandse Joden was vermoord.

Sándor Baracs had het zien aankomen en bereidde zich daarom op het ergste voor. Tijdens de Duitse bezetting van Nederland ging hij over tot gewapend verzet. Hij sloot zich tevens aan bij de Trouwgroep, een organisatie die 75 Joodse kinderen het leven zou redden.

De Süskinds, die op termijn naar de Verenigde Staten hadden willen emigreren, stelden hun reis te lang uit.

De Shoah in Nederland: deportaties vanuit Westerbork

DEEL 1
Utrecht

JAN MEULENBELT
EN RUTGER MATTHIJSEN

Een lauw begin

‘In de studentenwereld bestond nog steeds de ouderwetse behoefte om te studeren. Men was apolitiek. Dat gaf een zekere rust, een zekere bezonnenheid. Je kreeg van je ouders een paar jaar de gelegenheid om op wat afstand het wereldgebeuren en de wetenschap te bekijken. En dat lag me inderdaad erg, erg goed.’

Aan het woord is Rutger Matthijsen, een welgestelde jongeman die in september 1940 scheikunde ging studeren in Utrecht. Zijn toelage van honderd gulden per maand was ruim voldoende om lid te worden van de grootste studentenvereniging van de stad, het Utrechts Studenten Corps (USC).

Rut, zoals hij werd genoemd, werd in verband met de oorlog aangepast ontgroend, zoals het hele studentenleven een beetje anders was dan voor de bezetting. Aan nachtelijke braspartijen was een einde gemaakt door een van hogerhand opgelegde sluitingstijd, er werd minder alcohol geschonken dan voorheen en aan kaalscheren tijdens de inwijding werd ook niet meer gedaan.

Het corps was als organisatie niet geïnteresseerd in politiek en de leden waren zelfs opvallend apolitiek. Wel was er een breed gedragen en diepgeworteld geloof in de democratie als beste regeringsvorm. De studententijd werd nog vooral gezien als het speelkwartier van het leven; serieuze zaken kwamen later wel. Het hoger onderwijs was nog voorbehouden aan weinigen. Voor de oorlog, in vredestijd, ging men ervan uit dat de studenten later de hoeders zouden worden van de tolerante, liberale Nederlandse samenleving. Nu, in het eerste oorlogsjaar, stond dit uitgangspunt op losse schroeven. Hun toekomst was daarmee onzeker. Zelfs de ergste, bierdrinkende ballen dachten daar over na.

Maar van Hitlers Lösung der Judenfrage hadden de meeste studenten nauwelijks benul. Met de vele uit Duitsland gevluchte Joden hielden zij zich niet bezig. Ze kwamen pas in actie toen ze zelf werden geraakt. Op zondag 7 juli 1940 werd hun sociëteit PHRM (Placet Hic Requiescere Musis) aan het Janskerkhof gevorderd door het stadsbestuur. Woedend verhuisde het USC in allerijl naar de nabijgelegen Nachtegaalstraat, waar het nooit meer zo werd als het was geweest.

De negentienjarige Rut begon te studeren in die nieuwe situatie. Maar al spoedig drong de maatschappelijke realiteit zijn studentenbestaan binnen. Op 25 november 1940 protesteerde de Utrechtse hoogleraar Victor Koningsberger als eerste in het openbaar tegen het ontslag van zijn Joodse collega’s. Een dag later stak de Leidse jurist mr. dr. R.P. Cleveringa een woedende speech af omdat zijn Joodse collega mr. dr. M.E. Meyers werd ontslagen. De tekst van zijn redevoering werd door de Leidse studenten over de Nederlandse universiteiten verspreid. In Leiden en Delft besloten de studenten tot staking, waarna deze universiteiten werden gesloten. Cleveringa werd gearresteerd en acht maanden gevangen gehouden. De universiteit van Delft ging op termijn weer open. De Leidse universiteit bleef dicht.

Tekenend voor de Utrechtse situatie was dat de Utrechtse studenten niet mee staakten. Hun rector magnificus prof. dr. H.R. Kruyt had hen daartoe opgeroepen. Ook toen in februari 1941 een numerus clausus voor Joodse studenten werd ingevoerd, werd er vanuit de Utrechtse studentenwereld nauwelijks gereageerd.

Sterker nog, toen in de herfst van 1940 de Nederlandsche Unie werd opgericht, sloten nogal wat USC-leden zich daar uit verkeerd begrepen vaderlandsliefde bij aan. De ‘Unie’ accepteerde de ‘autoritaire revolutie’ in Europa en probeerde vanuit dat gegeven oppositie te voeren tegen het Duitse bewind. Ook Rut Matthijsen werd lid:

Ik heb me er later aan geërgerd dat ik onmiddellijk zei: ‘Lid worden.’ En dat kwam natuurlijk omdat anderen dat ook deden. Studenten waren veelal lid. Laten we zeggen: corpsleden en vrienden en kennissen zeiden: ‘De Unie is een symbool. Als we allemaal in een of andere club zitten, dan heeft dat een signaal.’ Maar ik vond het achteraf zó ontzettend stom dat ik niet precies wist wat de statuten waren. Maar we vonden dat speldje mooi en we vonden het gebaar mooi en waarschijnlijk hebben velen dat ook zo opgevat. Zonder al te diepgaande politieke consequenties.

De andere legale partij, de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) kon binnen het USC op weinig sympathie rekenen. Matthijsen:

Ergens in het begin, laten we zeggen januari, februari ’41, kwam het gerucht dat er een inval zou komen van NSB’ers. Nou, en dat vonden we niet leuk en er ontstond een soort van vechtlustige stemming. De man achter de bar, de kastelein, zei: ‘Ik zet hier een vat bier neer en als ze met zijn tienen de wenteltrap op komen, dan laat ik het gewoon naar beneden rollen.’ Als dat werkelijk gebeurd zou zijn, dan was dat waarschijnlijk slecht afgelopen, want er waren uiteraard Duitse militairen aan te pas gekomen. Het was dus duidelijk een soort van samenzwering op sociëteitsbasis. Het bewijst hoe stom en onervaren je dacht van: Ik ga me teweerstellen.

Nauwelijks een half jaar later was het afgelopen. Het sociëteitsgebouw aan de Nachtegaalstraat werd op 11 juli 1941 gevorderd en het USC werd gedwongen zichzelf op te heffen.

Ondergronds gingen de studentenactiviteiten uiteraard gewoon door. Op studentenkamers werden clandestiene groentijden georganiseerd en disputen gehouden. In 1942 kwam er zelfs nog een studentenalmanak uit, al was het een dunne. De studentenwereld begon dus half illegaal allerlei activiteiten te verrichten. Men raakte al enigszins bekend met wat later ‘i.t.’ – illegale techniek – werd genoemd. Dat zou een goede leerschool blijken. Het USC vormde vooral een voedingsbodem voor het Utrechts Kindercomité. Matthijsen:

Wij keken natuurlijk naar allerlei ouderejaars. Je vertrouwde hen. Er waren zeer weinig NSB’ers. Er was een enkele en die werd je aangewezen. Dan zeiden ze: ‘Die loopt hier rond, maar die mijden we als de pest.’ Je had een basis van vertrouwen van 99 procent. En het waren voor mij driehonderd nieuwe mensen. In totaal misschien zeshonderd, maar je kende natuurlijk maar een gedeelte. En die ‘pool’ van driehonderd, daar ben ik eeuwig dankbaar voor, dat ik die in een vroeg stadium van de oorlog heb leren kennen. Want anders was je op een andere manier terechtgekomen.

Verontwaardiging

Inmiddels was Hitler van mening veranderd. Zijn offensief in Rusland was eind 1941 mislukt en dat betekende het einde voor de mogelijkheden om de Joden te laten emigreren. Hij kwam tot de Endlösung der Judenfrage: de Europese Joden moesten worden vermoord.

Toen het Duitse leger het Nederlandse in mei 1940 verpletterde, beschikte Nederland over de beste burgerlijke stand van de wereld. De ambtenaren waren daar best trots op en liepen trouw in de pas van hun meerderen. Tegenover de nieuwe Duitse broodheren konden zij die volgzame houding niet meteen laten varen. Daarom werkten zij haast automatisch mee aan de registratie van de Nederlandse Joden in 1941. Dankzij die registratie wisten de Duitse autoriteiten een jaar later precies wie zij moesten deporteren en wie niet. Vervolgens bleken andere ambtenaren – de Amsterdamse politie – evenzeer volgzaam door akkoord te gaan met het ophalen van Joodse gezinnen uit hun woningen.

Van de 140.000 Joden woonden er 80.000 in Amsterdam en 14.500 in Den Haag. Veruit de meesten van hen woonden er bij elkaar in aparte wijken. Dat maakte het makkelijk om hen op te sporen en in korte tijd af te voeren met een techniek die men razzia noemde. De Duitse – en niet veel later ook Hollandse – politie zette simpelweg de wijk af, ging van huis naar huis en arresteerde per etmaal grote aantallen Joden.

Op 14 juli 1942 werden bij de eerste razzia honderden Joden opgepakt, mannen, vrouwen en kinderen. Dat schokte veel Amsterdammers. Tot dan toe was de vrijheid steeds een graadje minder geworden, de repressie steeds een graadje erger. Maar deze razzia was zo massaal dat er – eindelijk – verzet kwam.

Boze burgers besloten tot tegenactie over te gaan. Een aantal van hen wilde in elk geval de kinderen in veiligheid brengen. Ze richtten werkgroepen op die dat ‘kinderwerk’ gingen doen. Het doel was even helder als dramatisch: zo veel mogelijk Joodse kinderen overnemen van hun ouders en onderbrengen op onderduikadressen buiten Amsterdam en Den Haag. Binnen vier maanden werden er drie kinderwerkgroepen gevormd en was de vierde in oprichting.

Twee van deze groepen kwamen voort uit de studentengeledingen van Utrecht en Amsterdam, het Utrechts Kindercomité (UKC) en de Amsterdamse Studenten Groep (ASG). Over die twee groepen gaat dit boek.

Beppie de Hont, een achttienjarig Joods meisje uit Amsterdam, was een van de mensen die vonden dat er actie moest worden ondernomen. Ze nam contact op met een vriendin uit Utrecht, Cor Bastiaanse. Cors echtgenoot was door de Duitsers in gijzeling genomen, wat maakte dat Cor gemotiveerd was om iets tegen de Duitsers te doen.

Beppie en Cor werden het eens. Beppie had wanhopige Joodse kennissen die hun kinderen in veiligheid wilden laten brengen en Cor was bereid ze op te nemen.

Cor Bastiaanse haalde kinderen op uit Amsterdam en die sliepen bij haar op zolder. En daar lagen al die kinderen schots en scheef te slapen. En overdag waren ze bezig om voor hun vader en moeder allerlei leuks te doen. Eén was er bijvoorbeeld bezig met het maken van sommen, want dat vonden vader en moeder zo leuk, als je goed sommen kon maken. En een ander was weer bezig met tekenen. Daar waren schatjes bij.

Aldus Ad Groenendijk, een studente sociale geografie die de situatie bij Cor Bastiaanse binnen de kortste keren uit proportie zag groeien. Cor schakelde Ad in om andere onderduikadressen te vinden voor de snel groeiende stroom kinderen.

Het begon ermee dat Ad in de zomer van 1942 zelf een paar Joodse kinderen onder haar hoede nam. Of het verstandig was of niet interesseerde haar niet. De kinderen liepen gevaar en Ad vond dat ze dan niet werkeloos kon toezien. Een van Ads connecties was Jan Meulenbelt, een 21 -jarige studiegenoot uit de Utrechtse Rivierenwijk. Jans moeder, Jet Meulenbelt-Luber, wilde wel meewerken. Ad Groenendijk:

Ik herinner me dat ik naar Bilthoven ben gegaan en Groenekan. Overal fietsten we heen om die kinderen te plaatsen. En zo kwam ik ook bij mevrouw Meulenbelt. En tot mijn verbazing, het was een oude dame in mijn ogen, wou die er wel negen hebben. Nou, die heeft ze niet gekregen, hoor. Dat is al te dol natuurlijk. Want ze woonde op een flat. Maar ze was in ieder geval erg moedig. Ze kreeg er geloof ik een stuk of vier, vijf. Ik herinner me dat ik met ze op de Rijnlaan liep en dat ik op weg was naar mevrouw Meulenbelt. Maar het kan zijn dat iemand anders er nog meer gebracht heeft, dat weet ik niet. Maar vier in ieder geval, zo in de leeftijd van vijf tot acht jaar.

Ook mevrouw Meulenbelt-Luber kwam spoedig in ruimteproblemen. Ze berichtte haar zoon dat er dringend een permanent onderdak nodig was voor de kinderen die bij haar logeerden. Jan Meulenbelt belde daarop enkele vrienden, die beloofden adressen te zullen zoeken. Zodoende kwam Jan onder anderen in contact met enkele Amsterdamse studenten.

En zo prozaïsch, zo alledaags en vanzelfsprekend ontstond er een hechte samenwerking tussen twee studentengroepen. Die samenwerking zou een van de best functionerende levensreddende systemen worden die er tijdens de bezetting bestond. Op basis van simpele afspraken en een zeer flexibele organisatie wisten de studenten honderden kinderen het leven te redden. Zij kregen daarbij de heimelijke steun van de twee ‘moederorganisaties’: het Utrechtse en het Amsterdamse studentencorps.

Overleg

Jan Meulenbelt was allesbehalve een corpsbal. Hij was principieel, pacifistisch, geheelonthouder en hij had zich als student dan ook aangemeld bij de NBAS, de linksgeoriënteerde Nederlandsche Bond van Abstinent Studeerenden. Voor zijn moeder moest hij op stel en sprong duikadressen zoeken voor vier Joodse kinderen. Daar is hij in geslaagd en kennelijk smaakte het naar meer.

Net als Ad Groenendijk studeerde Jan Meulenbelt sociale geografie. Hij was daarin inmiddels zo ver gevorderd dat hij werkte als student-assistent voor een senior onderzoeker van het Criminologisch Instituut, de 31 -jarige dr. Ger Kempe. Hun relatie was zo goed dat Meulenbelt hem in vertrouwen durfde te nemen. Kon Kempe niet een handje helpen? Meulenbelt schreef:

Kempe was onmiddellijk bereid mee te helpen. Hij was echter van mening dat dit hulpwerk in groter verband moest worden opgezet en nam het op zich daarvoor relaties te bewerken. Ik nam het op mij om aan praktische beslommeringen leiding te geven.

Jan Meulenbelt besloot zich geheel te wijden aan de hulp aan Joodse kinderen. Het maakte hem niet uit hoe lang dat zou duren. Het werk trok hem aan, want het sloot goed aan bij het pacifisme van de NBAS en bovendien leek het hem minder gevaarlijk dan hulp aan volwassen Joden. ‘Wat je met kinderen doet, dat is niet zo erg. Dat zullen ze je niet zo kwalijk nemen.’

Meulenbelt en Kempe overlegden voortdurend over hoe zij de effectiviteit en veiligheid van hun prille organisatie konden verbeteren. Vanaf het begin stond vast dat zij geen adressen zouden zoeken in Amsterdam, want daar vonden de razzia’s plaats. Men had er geen enkele behoefte aan om kinderen meer dan eenmaal uit handen van de Duitse autoriteiten te redden. De kinderen moesten een permanente plek buiten Amsterdam krijgen, bij voorkeur op het platteland. Toen de beide mannen hadden besloten wat er moest gebeuren, ging Jan Meulenbelt op zoek naar betrouwbare medewerkers.

De voornaamste vraag was: ‘Hoe overtuigen wij de Joodse ouders in Amsterdam, dat het verstandig is om hun kinderen aan ons mee te geven?’ Kempe en Meulenbelt hadden daarvoor te weinig contacten in Joodse kring. Daarom moest er een aparte groep komen in Amsterdam die zorgde voor de ‘toevoer’ van Joodse kinderen. De Utrechters konden zich dan bezighouden met het werven van onderduikadressen.

Jan Meulenbelt slaagde erin om contact te leggen met enkele geestverwanten uit het ASC, de Amsterdamse tegenhanger van het USC. De Amsterdammers Jur Haak, Piet Meerburg en Wouter van Zeytveld zetten in juli en augustus 1942 een aparte organisatie op om Joodse ouders ervan te overtuigen dat zij hun kinderen maar beter aan ‘een student’ mee konden geven. Nog in diezelfde maand juli 1942 werden de eerste Joodse kinderen naar Utrecht begeleid.

De kinderen werden opgehaald van hun ouderlijk huis. Amsterdamse of Utrechtse studentes brachten ze vervolgens naar Utrecht. Een jonge vrouw met een klein kind, het viel absoluut niet op. Ze kon immers een dagje op stap zijn met haar broertje of neefje? Soms namen Utrechtse studentes kinderen over van hun Amsterdamse collega’s, bijvoorbeeld op het Centraal Station in Amsterdam, waar ze altijd afspraken onder de klok.

In die zomer van ’42 hadden de studenten tijd genoeg. Ze beschouwden het als een soort vakantiewerk en zodoende werden de eerste Joodse kinderen door veel verschillende studentes naar Utrecht begeleid. Matthijsen:

In juli en augustus hadden we alleen de beschikking over een aantal meisjesstudenten en een aantal vrienden. Inderdaad, we geloofden niet dat dat echt illegaal werk was. Tenminste, dat woord is niet gevallen.

Meulenbelt en Kempe waren gemakkelijk aan deze vakantiekrachten gekomen, maar ze beseften dat het na de zomer lastig zou worden. Zodra de colleges weer begonnen, zou hun organisatie stilvallen. Aan de andere kant boden de tijdelijke krachten voldoende soelaas om in betrekkelijke rust permanente medewerkers te werven. Dat leverde vijf vaste krachten op en daarmee was de continuïteit na de vakantie gegarandeerd.

Rutger Matthijsen raakte op een bijna indirecte manier betrokken bij de activiteiten van Meulenbelt en Kempe. Tijdens een scheikundepracticum werd hem die zomer door een medestudent gevraagd of hij een kamer kon regelen waar men veilig kon vergaderen. Zo politiek bewust was Matthijsen niet:

Ik wist van niks. Ik wist ook niet dat er razzia’s waren. Toen heeft die medestudent dat betrekkelijk achteloos gevraagd. Dat bewijst dat er een zeker goed vertrouwen bestond, toch ook wel met studenten die je helemaal niet kende, buiten de vereniging. Ik zei: ‘Ja, dat lijkt me wel een goed idee.’

Rut had een klein kamertje in een groot studentenhuis in het hart van Utrecht, waar in de zomer altijd wel een grote kamer beschikbaar was. Hij fungeerde dan als gastheer, maar aangezien hij zijn gasten geen van allen kende, zat hij er verder ‘een beetje voor spek en bonen bij’.

Mariahoek 7, Ruts huisadres, zou een begrip worden in ondergronds Utrecht. Jan Meulenbelt en Ger Kempe ontvingen er verzetslieden van allerlei snit, van verontruste burgers tot opstandige studenten. Er verschenen buurtbewoners uit de Rivierenbuurt die kinderen wilden opnemen, maar ook meisjes als theologiestudente Ika Oberman die als vakantiekracht kinderen transporteerde.

Op de agenda van de vergaderingen stonden steevast de ‘toevoer’ van Joodse kinderen uit Amsterdam, het vinden van adressen en de financiering van het kinderwerk. Dat laatste was zeker niet onbelangrijk. De kosten om de kinderen te voeden en te kleden zouden flink toenemen.

Daarnaast was er de vraag wie er nog meer in aanmerking zou kunnen komen voor het werk. Meulenbelt had veel contacten, zowel uit de NBAS als van de middelbare school. En die moesten allemaal worden aangesproken en overgehaald.

Rut Matthijsen vond het overleg bij hem thuis bijzonder interessant. Hij was direct onder de indruk van Jan Meulenbelt, die hij ‘een heel drijvende figuur’ vond. Tegelijkertijd kreeg zijn motivatie voor zijn studie een knauw doordat hij een onvoldoende scoorde op een belangrijk tentamen. En opeens kreeg hij het idee: ‘Nou, dan wil ik in deze zomer ook nog wel eens iets goeds doen.’ Na de zomer van 1942 besloot hij om de studie op te schorten en zich geheel te wijden aan het kinderwerk.

Een organisatie

De volgende twee permanente leden waren de 23-jarige rechtenstudent Frits Iordens en zijn 2 6 -jarige vriendin Anne Maclaine Pont. Frits Iordens voldeed deels aan het beeld van de corpsstudent: zijn vader was bankier in Arnhem en hij was ‘al een tijdje bezig’ met zijn studie. Hij speelde piano in het corpsgezelschap Utrechtsch Studenten-Concert.

Jan Meulenbelt heeft prachtig beschreven hoe hij na de vakantie Frits Iordens overhaalde om permanent mee te doen met het kinderwerk:

Hij was lang, blond, vrolijk en ruig. Hij was tegen de nazi’s. Hij was bij wijze van spreken zó lang, blond, vrolijk en ruig, en op zulk een eenvoudige manier tegen de nazi’s, dat men in hem op het eerste gezicht niet de voortreffelijke Bach-vertolker kon vermoeden die hij was. (...)

Nog in de voorzomer van 1942 studeerde Frits rechten, speelde Frits piano en viool, dronk Frits bier alsof er geen oorlog bestond. Na de zomervakantie keerde hij heel speciaal van Arnhem naar Utrecht terug, om op een stille kamer (...) te gaan werken. Hij had tijdens die vakantie, toen hij er tijd voor had, wel enige leiding gegeven aan het plaatselijke filiaal van een onderduikgroep in de stad van zijn ouderlijk huis, maar was daarmee opgehouden om ernst te gaan maken met het laatste bedrijf van zijn academische vorming.

Ik herinner me dat ik daar niets van begreep. Ik wist toen nog niet dat voor zijn type vitaliteit de dood als het ware niet bestaat. De keuze van zijn bezigheid viel zo gemakkelijk uit, omdat zijn blije natuur op dat tijdstip nog niet ontvankelijk was voor het morele alternatief: musiceren en studeren, óf kinderen en mensen onttrekken aan een onherroepelijke dood.

Het is onmogelijk de sfeer te vergeten die in die kamer (...) heerste, toen ik een paar weken later bij hem kwam om hem over te halen zich te voegen bij een groep, die op het punt stond aan de onoplosbaarheid der onderduikproblemen te bezwijken. Iordens zat voor de piano en zei nee. Hij zei het hartelijk. Hij zei het zelfs hoffelijk. Maar hij zei nee.

Frits Iordens ging verder met Bach. Tot hij zich omdraaide en zei: ‘Goed, ik doe mee.’ Het werd een fulltime job.

Deze vaste kern – Jan Meulenbelt, Ger Kempe, Frits Iordens, Anne Maclaine Pont en Rut Matthijsen – ging aan het werk om het hoofd te bieden aan de ‘onoplosbare onderduikproblemen’ waar Meulenbelt het over had. Iordens en Maclaine Pont begonnen filialen op te zetten, zusterorganisaties elders in het land. De financiering werd het terrein van Rut Matthijsen en Ger Kempe.

Een van de resterende problemen luidde: ‘Wie kunnen we voldoende vertrouwen om ons te helpen bij de werving van duikadressen en de begeleiding van de kinderen naar hun onderduikgezin?’ Het vijftal vormde een soort sollicitatiecommissie. Matthijsen omschreef het doel van dit beraad als volgt:

Niet kwantiteit, maar kwaliteit. Een voorbeeld. Dat heb ik pas later gemerkt, toen ik samen met een student uit Amsterdam in de Hautes Alpes een beetje bergklimoefeningen deed, echt encordé, angeseilt, waar je dus op elkaar rekent. Als de één stom doet, dan valt de ander zeker mee. Dat gevoel. Als ik dat beeld had gehad, dan zou ik geselecteerd hebben op: ‘Je moet ermee kunnen bergklimmen.’ En in het Duits, daar is nog een mooie uitdrukking: ‘Je moet met iemand paarden kunnen stelen.’ Pferde stehlen. Dat hoort bij deze selectie.

Uiteindelijk vond men voldoende geschikte vrouwen die zich aan deze taken wilden wijden, onder wie Hetty Voûte en Gisela Söhnlein.

Filialen

Frits Iordens keerde terug naar zijn ouders aan de Ernst Casimirlaan 23 in Arnhem. Vanuit dit huis wierf hij vrienden en kennissen, resulterend in een flink aantal adressen, waar de studentes van Meulenbelt Joodse kinderen plaatsten. Daarnaast liet Frits de Joodse Sara Blok-Roozeboom en haar twee zoontjes onderduiken bij zijn zuster in het Gooi.

Zo ging het meestal in die begintijd: Joodse kinderen werden ondergebracht bij de familie van betrouwbare corpsleden – de pool van driehonderd waar Matthijsen het over had – en uiteraard eveneens bij familie en kennissen van de UKC-leden zelf. Dat was bekend en dus veilig. Mede daardoor kwamen veel kinderen in Utrecht zelf terecht en dan vooral in de Rivierenbuurt, waar Jan Meulenbelt zijn wortels had. De rest werd ondergebracht op adressen in het hele land.

Een ander filiaal werd in diezelfde tijd gecreëerd door Anne Maclaine Pont. Voorafgaand aan haar studie kunstgeschiedenis had ze op het Christelijk Lyceum in Zwolle gezeten.

Zodoende kende Anne veel mensen in Overijssel en dus werden er na korte tijd een paar kinderen ondergebracht in Zwolle en omgeving.

Daarnaast was Anne tijdens de eerste oorlogsjaren zeer bevriend geraakt met Philip baron van Pallandt. Deze bewoonde het kasteel Eerde, gelegen in Twente tussen Den Ham en Ommen, waar Anne een ideale onderduikplek in zag. In een bijgebouw wist ze maar liefst zeven Joodse kinderen te huisvesten.

En ook bij haar familie klopte Anne aan. Zo bracht ze de broers Robert en Louis Bakker onder bij haar oom op landgoed Het Onland in Lochem. Vader Lion Bakker schreef na de oorlog:

Begin Augustus 1942 bracht mijn lieve zuster mij in verbinding met een edele jongedame, een meisjesstudente: Anne Maclaine Pont, die de reddende engel van ons gezin zou worden. In het korte gesprek met Anne Maclaine Pont kreeg ik direct de stellige overtuiging dat ik mijn beide kinderen met volle gerustheid aan haar zorgen kon toevertrouwen. De afspraak werd gemaakt dat zij onze jongens zou komen halen nadat zij telefonisch in codewoorden een nadere afspraak zou hebben gemaakt. Zo kwam zij dan op Zondag 9 Augustus 1942 onze jongens halen, voor wie het een feest was dat alle sterren eraf gingen, en zo stapten zij nu vrolijk frank en vrij naast onze reddende engel voort. De jongens werden na enige voorlopige verblijven opgenomen in het gezin van de lieve familie De Wit te Lochem, waar een dochter er haar taak van maakte onze jongens te leren, te leiden en op te voeden.

Deze dochter, de 25 -jarige Annemieke de Wit, was een nicht van Anne Maclaine Pont. Zij verzorgde de kinderen tot ver in 1944 en schreef in 1986:

Toen de kinderen, Robbie (12) en Loekie (10) Bakker kwamen en enthousiast waren over het unieke huis en terrein (met echt hol voor verstopping!!) en ik hun zei, dat ze hier met ons de bevrijding af zouden wachten, reageerden ze als oude, cynische mannetjes: ‘Dat zeggen ze allemaal en dit is al ons 9 de adres in 3 weken.’ Ik was daar diep van onder de indruk en wijzigde mijn woorden tot de verzekering dat, mochten ze niet langer in dit huis kunnen blijven, ik dan in ieder geval met hen mee naar elders zou gaan. Dat was eind Augustus ’42.

Bonnen en geld

Onderduiken was één ding, maar een ondergedoken kind had ook behoefte aan voedsel en kleding. Wie een kind in huis wilde nemen, liep tegen nogal wat praktische kwesties op die al snel als onoverkomelijk werden beschouwd. Zoals Matthijsen later verklaarde:

Dat was natuurlijk één van de gespreksonderwerpen met het pleeggezin. Als je daarover ging praten, dan zeiden ze: ‘Ja, luister eens, ik wil wel, maar ik kan niet.’ En als je dan zei: ‘Bonkaarten is in orde en kleren is in orde en vijftig gulden per maand. Dat moet toch wel genoeg zijn. Die kinderen eten verder restjes mee,’ nou dan had je dus voldoende argument om iemand om te praten.

Het Utrechts Kindercomité nam de pleeggezinnen die last uit handen, maar zat zodoende zelf met een aantal nijpende problemen. Kleding was het probleem niet. De meeste kinderen kregen van hun ouders een koffertje met inhoud mee. Het geldprobleem was in eerste instantie ook nog niet groot. Eind juli waren er ongeveer twintig Joodse kinderen ondergebracht. Dat was qua financiën nog te overzien.

Maar de bonnen... die enorme complexiteit van de voedselbonnen... Alle voedingsmiddelen waren eind 1939 op rantsoen gezet. Iedere inwoner van Nederland – ook kinderen – kreeg een distributiestamkaart. Daarmee kon hij bij het distributiekantoor maandelijks bonkaarten halen die het recht gaven om een bepaald artikel aan te schaffen.

De bonnen gaven het recht, maar daarna moest dus nog wel worden betaald. Zodoende moest je aan de bakker eerst een broodbon overhandigen, voordat je een brood kon kopen. Zo veel bureaucratie leidde vanzelfsprekend tot lange rijen voor de distributiekantoren én voor de winkels.

Voor het verzet vormde de bonnenadministratie een extra moeilijkheid. Onderduikers konden uiteraard niet persoonlijk op het distributiebureau hun stamkaart tonen. Maar eten moesten ze wel. Als ze niet illegaal aan voedsel konden komen, waren ze dus afhankelijk van anderen die hun bonnen voor ze gingen halen. En dan moesten de distributiebeambten ook nog bereid worden gevonden om de bonnen zonder vertoon van de stamkaart af te geven.

In de zomer van 1942 had Rut Matthijsen nog vrij heldere ideeën over de bonnenproblematiek:

Dat waren ad-hocbeslissingen. Per kind afwerken en een aantekening maken en zeggen: ‘Nou, we hebben beloofd aan de pleegouders dat ze geld krijgen en een bonkaart, die met een stamkaart in Amsterdam gehaald moet worden.’ Je kon wel officieel uit logeren gaan en dan zeggen: ‘Nou, ik neem de stamkaart mee en dan?’ Elke maand moest je dus een nieuwe bonkaart hebben. We gingen ervan uit dat er uit Amsterdam bonkaarten moesten komen, die behoorden bij dat kind.

Zolang ook de distributiedienst nog verre van perfect was, lukte het om die bonkaarten in Amsterdam te verkrijgen. Connecties met werknemers van een distributiekantoor deden wonderen, maar lang zou dat niet goed gaan.

De Joodse ouders, die vaak elders zaten ondergedoken, probeerden een geldelijke bijdrage te leveren aan het onderhoud van hun kinderen. Een gangbaar bedrag was vijftig gulden. Dat werd door de studenten opgehaald en naar het pleeggezin gebracht. Ze konden daarmee geen plek kopen, want als ze geen geld hadden werd hun kind ook wel geholpen. Maar als de ouders het kónden betalen, dan werd dat ook van hen gevraagd.

De geldproblematiek groeide snel, al was het maar doordat Jan Meulenbelt, Frits Iordens en Rut Matthijsen besloten om hun studie ‘aan de wilgen te hangen’. Ze werden fulltime verzetsstrijders en moesten nu in hun eigen onderhoud voorzien. Matthijsen verkocht eerst zijn postzegelverzameling, die driehonderd gulden opbracht. Dat was gauw op.

Toen heb ik gezegd tegen mijn moeder: ‘Nou heb ik verder geen maandgeld meer nodig.’ Ik kon er natuurlijk wel elk weekend eten en ik kreeg via de zwarte handel nog wel het een en ander toegestopt. Maar ik was dus niet meer afhankelijk en ik ging ervan uit dat de organisatie ook maar moest kunnen bijdragen in een aantal honderdprocentfunctionarissen.

En dat lukte wonderwel. Kempe kwam op de een of andere manier in contact met mej. mr. A. Ketel, die de schuilnaam ‘tante Nel’ hanteerde:

Het financieel entree van tante Nel was ongelofelijk. Zij was een ongehuwde juriste, secretaresse van het comité dat het beheer had over de christelijke lagere scholen in Utrecht; een vrouw die nooit op de voorgrond trad en die met haar zuster en, geloof ik, een oude vader in de Poortstraat woonde. Hoe ik aan het adres gekomen ben, weet ik niet, maar iemand had gezegd: ‘Daar woont een dame die veel belangstelling voor dit werk heeft.’ Ik denk dat ik ernaartoe ben gegaan in de hoop zoiets als een briefje van honderd te krijgen. Toen kwam ik in een zeer precieuze, zeer protestants-christelijke kamer, waar een kleurloze figuur zat, heel recht in haar stoel, die weinig zei, aan haar borduurwerkje zat te frutselen en mij eerst liet vertellen waar wij aan bezig waren. Dat deed ik, terwijl ze peinzend voor zich keek, en nog een kopje thee inschonk en zei: ‘Jaja, ik zal eens kijken, als je nou overmorgen terug wilt komen.’ Ik dacht: dat wordt niets; dit was een vrouw die ik me alleen maar in zo’n stoel zittende kon voorstellen. Maar goed, ik kwam na twee dagen terug en toen had ze zestienhonderd gulden. Zo sprong ze telkens met veel geld bij, en daarbij bleef ze helemaal op de achtergrond. Maar ze wist ook overal adressen waar je een kind kon plaatsen, of waar een kind vandaan moest. Ze sprak altijd heel precieus met veel verkleinwoorden over een ‘kindje’ of een ‘pébétje’. Een bijzondere figuur waar we heel veel aan hebben gehad, vooral die eerste weken.

Matthijsen probeerde intussen geld in te zamelen bij zijn medestudenten. Hij wendde zich in september tot de praeses van het Consilium (de illegale opvolger van de senaat) van het corps: Jan Bol. Matthijsen:

Jan Bol heeft aan de leden van het corps die hij via het dispuutssysteem kon bereiken, gezegd: ‘Dit weekend moet je thuis vragen om geld. Want we hebben nou een activiteit en dat is hulp en daarbij rekenen we toch wel op steun van jullie.’ En verdraaid, binnen een week hadden we vierduizend gulden.

En Kempe wist via zijn chef een wel heel bijzondere geldbron aan te boren. Prof. dr. W.P.J. (Willem) Pompe, het hoofd van het Criminologisch Instituut, stond volledig achter het kinderwerk. Als gelovig katholiek had hij goede contacten met aartsbisschop dr. J. de Jong. Via hem ontving aartsbisschop De Jong een in bedekte termen opgestelde brief van het Utrechts Kindercomité, gedateerd 29 augustus 1942.

Daarin vroeg men om een bijdrage uit de collecte voor het Fonds voor Bijzondere Noden, omdat ‘een groep personen’ inmiddels ‘ongeveer veertig kinderen, hoofdzakelijk in de leeftijden tot en met tien jaar’ in de gemeente Utrecht had ondergebracht. Verspreid over de rest van Nederland was eenzelfde aantal kinderen geplaatst. Men dacht uiteindelijk op honderdvijftig kinderen uit te komen. Van de pleeggezinnen mocht niet worden verwacht dat zij alleen voor de kosten opdraaiden. Er was daarom geld nodig.

Iedere verwijzing naar Joden ontbrak in deze brief. Evenmin noemde men namen. Het was weinig minder dan een hartenkreet van een organisatie die op dat moment nog geen twee maanden bestond, maar nu al flink in de problemen zat. Aartsbisschop De Jong stuurde de brief door naar de vier bisschoppen elders in het land. In zijn begeleidend schrijven verzocht hij om 2500 gulden per bisdom. Tevens drukte hij zich zeer onvoorzichtig uit. Kennelijk kwam het niet bij hem op dat de Duitse controle zich ook uitstrekte tot interne kerkelijke post. Een passage luidde:

Hierbij vinden Uwe Excellenties een rapport, gedateerd 29 Aug. 1942. Het betreft hier de onderbrenging van Joodse kinderen, wier ouders het land moeten verlaten. De ‘organisatoren’ moeten natuurlijk heel onopvallend werken, juist wijl iedere ‘organisatie’ illegaal is. Daarom hebben zij ook bezwaar, dat hun namen op schrift komen te staan. Er bestaat geen bezwaar U bij gelegenheid mondeling hun namen te noemen.

Het mag een godswonder heten dat dit begeleidend schrijven – in viervoud! – niet in Duitse handen viel. De leden van het UKC zijn zich wezenloos geschrokken, want nadien hebben zij nooit meer dergelijke brieven verstuurd.

Hoe dan ook, het verzoek viel in goede aarde. Kort daarvoor hadden de vier bisschoppen machteloos moeten toezien hoe de katholieke Joden waren gedeporteerd. Ze waren er nog steeds razend over en zagen vermoedelijk in de brief van de aartsbisschop de eerste gelegenheid om iets recht te zetten. Zij spekten de beurs van het kindercomité met tienduizend gulden.

Rut Matthijsen collecteerde ook voort, onder anderen bij zijn club- en huisgenoot Carel Nengerman, wiens vader directeur was geweest van een verzekeringsmaatschappij.

En toen heb ik aan Carel Nengerman, ik denk eind 1942, al gezegd: ‘Luister eens, het zit niet goed met het geld. En jij bent nogal gefortuneerd. Kan jij nog aan geld komen?’ En hoe hij het voor elkaar heeft gekregen... Hij leverde zesduizend gulden en hoefde geen kwitantie! Dat waren echt clubverhoudingen.

Administratie

Hoe meer kinderen er onderdoken, hoe moeilijker het werd om het overzicht te behouden. De kinderen, het geld, de bonkaarten... er was behoefte aan een administratie. Hetty Voûte was degene die het ontwierp, een kaartsysteem voor de bonnen.

Hieruit valt af te lezen dat er in november 1942 voor 48 kinderen bonkaarten werden verstrekt. Dat zijn er beduidend minder dan de 70 à 80 die drie maanden eerder in de brief aan de aartsbisschop werden vermeld. Aangezien het aantal kinderen in die tijd eerder zal zijn toe- dan afgenomen, duidt dit verschil op een ernstig probleem binnen de organisatie.

Kennelijk waren er nogal wat kinderen die geen bonkaarten kregen. De verklaring daarvoor is snel bedacht: ze hadden waarschijnlijk geen stamkaart van thuis meegekregen. De gangbare oplossing voor een ontbrekende stamkaart was om dan maar bonkaarten te kopen op de zwarte markt. Gangbaar, maar duur. Geen wonder dat het UKC voortdurend zo’n schreeuwende behoefte had aan geld.

Er was in korte tijd toch een formidabel bedrag opgehaald: tienduizend gulden van de bisschoppen, vierduizend van de inzameling onder corpsleden, zesduizend van Carel Nengerman en zestienhonderd van ‘tante Nel’. Het UKC had sinds haar oprichting dus minimaal de beschikking over 21.600 gulden gehad, een bedrag waar je in die tijd in Utrecht nog een statig huis van kon kopen.

Maar de kosten waren ook hoog. Het levensonderhoud van de vaste krachten van het UKC moest worden gefinancierd, alsmede de vele treinreizen en het kostgeld dat men voor een aantal kinderen betaalde. En de rest ging op aan de aanschaf van bonkaarten op de zwarte markt. Dat zou stoppen zodra het UKC zelf bonnen en stamkaarten kon vervalsen. Maar zo ver was het eind 1942 nog niet.

Tegelijk met het kaartsysteem van Hetty Voûte werd een financiële administratie opgezet, bestaande uit een blikken kaartenbak die werd bewaard op de kamer van de medicijnenstudent Bert Sedee. Bert Sedee wist niets van het kinderwerk, dus op zijn kamer stond de administratie veilig.

Echter, rond Sinterklaas was er in Utrecht een grote ‘plak-actie’ tegen de secretaris-generaal van Onderwijs, J. van Dam. Onwetend wat hij ermee in gevaar bracht, deed Bert Sedee volop mee aan de actie. Rut Matthijsen vreesde het ergste en haalde daarom de blikken trommel eigenhandig weg bij Sedee om hem onder te brengen in Jan Meulenbelts kamer aan de Lange Nieuwstraat. Het was op het nippertje, want de volgende dag werd Sedee in zijn woning door de Gestapo gearresteerd. Hij werd met de Kerst vrijgelaten en wist later via Parijs naar Londen te ontkomen.

Personeel

Omdat er zo veel Joodse kinderen in Utrecht waren ondergedoken, besloot het UKC de stad in een zestal wijken te verdelen. Iedere wijk kreeg een wijkhoofd. In feite werd hiermee een tweede laag personeel ingeschakeld. Rut Matthijsen:

In de Rivierenwijk hebben we een wijkhoofd aangesteld, en gezegd: ‘Er zijn hier vijf of tien adressen, wij kunnen daar niet alsmaar naartoe gaan. Dat zou ook onverstandig zijn. Maar wij dumpen dus bij jou de afgesproken bonkaarten of geld of kleren en dan zorg je dat dat bij jouw regio terechtkomt.’

Jan Meulenbelt wierf de andere wijkhoofden in Utrecht.

Eind 1942 kreeg het Utrechts Kindercomité er nog een belangrijk lid bij, een scheikunde studerende vriend van Frits Iordens genaamd Geert Lubberhuizen. Net als de meeste UKC’ers was de 26-jarige Lubberhuizen een welgestelde flierefluiter. Hij had in de redactie gezeten van het USC-blad Vox Studiosorum, dat in februari 1941 moest verdwijnen. In het voorlaatste nummer had hij zich tegen de antisemitische film Jud Süss gekeerd, een verzetsdaad avant la lettre.

Geert was handig in het ‘organiseren’ van geld en goederen en daar werd hij dus door het kindercomité voor ingeschakeld. Zijn verloofde, de Arnhemse apothekersassistente Willy van Reenen, bracht van tijd tot tijd Joodse kinderen naar het filiaal in Arnhem.

Hoe meer personeel, hoe groter de risico’s. Het incident met Sedee was een waarschuwing geweest dat zelfs onwetendheid geen veiligheid garandeerde. Maar er waren ook nog veel directere gevaren, zoals bleek toen het Duitse bestuur begin december 1942 dreigde om de ‘lanterfantende plutocratenzonen’ onder de studenten naar de Arbeitseinsatz in Duitsland af te voeren. Lanterfantende plutocratenzonen, het voltallige ledenbestand van het UKC had het als geuzennaam kunnen gebruiken. Maar ondertussen was het wel degelijk een bedreiging. Uit voorzorg liet Jan Meulenbelt zichzelf vanaf dat moment ‘Van Beusecom’ noemen.

Meulenbelt had de andere leden van het kindercomité steeds voorgehouden dat ze hun verzetswerk moesten beperken tot de hulp aan Joodse kinderen. De enige uitzondering op die regel was dat er soms ook Joodse volwassenen werden geholpen. Alle andere vormen van verzet waren taboe, omdat zij het eigenlijke werk in gevaar konden brengen. Iedereen was het daar wel mee eens, maar merkte ook dat die beperking moeilijk viel vol te houden.

De dreigende Arbeitseinsatz voor lanterfantende plutocratenzonen was daar een voorbeeld van. Je kon wel allemaal een nieuwe naam aannemen, maar was het niet handiger om de vijand zijn belangrijkste wapen uit handen te slaan? Anne Maclaine Pont, Frits Iordens, Rut Matthijsen en Geert Lubberhuizen besloten – samen met niet-UKC’er Gijs den Besten – de studentenadministratie van de Universiteit te vernietigen. Rut Matthijsen:

Iemand moet in Utrecht hebben gezegd: ‘Zou het niet goed zijn om dat kaartsysteem van de ingeschreven studenten te vernielen?’ Toen zijn wij met ons vijven gaan overleggen. En met niemand anders, want dat vonden we toch te link. Ook Jan Meulenbelt en Ger Kempe werden buitengesloten. We hadden bijna zesduizend studenten toen in Utrecht. Die stonden daar allemaal op kaarten.

Anne Maclaine Pont liet zich ’s avonds insluiten en deed om middernacht, na de laatste ronde van de conciërge, de deur open voor de anderen. Rut had een lantaarn bij zich die brandde op een accu. Verder zouden ze wel zien hoe ze te werk zouden gaan. Rut:

Ik was bezorgd dat dat karton en cartotheekpapier gewoon niet zou branden. Dat is zo goed als onbrandbaar, zeker wanneer je daar stapels van hebt. Toen hebben we gezegd: ‘We hebben toch vier uur de tijd, laten we die dingen in pakjes van twintig verfrommelen en dan gooien we het midden in de kamer over alle bureaus heen.’ Daar stonden ook alle typemachines en dergelijke. In een mum van tijd hadden we een manshoge stapel en er was voldoende lucht in. Toen kwam het probleem: Hoe steek je zoiets aan? We hadden maar één doosje met vier of vijf lucifers. Karton aansteken met één lucifer, dat gaat helemaal niet. Toen hebben we in de vier hoeken van dat vieze dunne tikmachine-kopieën-papier opgestapeld. Die vonden we bij de voorraad. En dat brandt geweldig. Dus we hadden vier brandhaarden. En toen zijn we als de hazen door de geopende voordeur weer weggegaan. O ja, we hebben de ramen nog opengezet, want je moet het vuur lucht geven.

Verzelfstandiging

Langzaam werden de Utrechtse studenten bedrevener in het kinderwerk. Ze waren de kinderschoenen ontgroeid en hadden de eerste organisatorische problemen opgelost. De toevoer van kinderen uit Amsterdam was geregeld, er was een team werkzaam om onderduikadressen te werven, en bonkaarten en geld begonnen binnen te komen. Het grote studentenhuis aan de Boothstraat op nummer 17 werd als contactadres voor het UKC ingericht. Daar kwamen alle berichten binnen en kwamen de UKC-leden bijeen om te vergaderen. Kortom, het fundament was gelegd, nu moest het nog worden geperfectioneerd.

Een van de knopen die werden doorgehakt betrof de vraag bij wie de verantwoordelijkheid over de Joodse kinderen moest liggen: bij de organisatie of bij de pleeggezinnen. Matthijsen was daar zeer duidelijk in. De zorg voor de kinderen moest zo snel mogelijk overgaan op de pleeggezinnen:

Je ging expres zo min mogelijk op huisbezoek. Want dan kreeg je altijd klaagverhalen. Dat lokte je uit. En als er dus niks te melden was op het contactadres, dan zei je: ‘Nou, dan zal het wel goed zijn.’

Dit strookte met zijn liberale principes van individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Rut vond dat de koepel – in dit geval het UKC – zich zo min mogelijk mocht bemoeien met het dagelijks leven van de pleeggezinnen.

Het aantal nieuwe adressen liep helaas niet gelijk op met het aantal nieuwe kinderen en daar kwam bij dat reeds geplaatste onderduikers nogal eens van adres moesten wisselen. Er waren dus veel meer adressen nodig.

Neem het echtpaar Lion en Nora Bakker, waarvan de kinderen tot de eerste ‘klanten’ van het UKC behoorden. Anne Maclaine Pont had het echtpaar in augustus in Den Dolder ondergebracht, maar daar dreigde in januari ’43 gevaar en dus moesten ze weg. Via een tussenadres in Utrecht werden ze overgeplaatst naar Hulshorst. Daar kregen zij na korte tijd bezoek van Jan Meulenbelt die een plek had weten te regelen in een pension in Ommen.

Ommen werd welhaast een filiaal op zich, met de 38 -jarige Adri Knappert als filiaalhoudster. Adri, een contact van Anne Maclaine Pont, woonde in het grote zomerhuis Het Weversnest. Voor de oorlog was ze cursusleidster geweest bij de Nederlandse padvinderij en in die hoedanigheid had ze de hele wereld gezien. Toen de padvinderij tijdens de oorlog werd verboden, werd zij werkloos.

Het Weversnest, gelegen aan de oever van de Regge, was haar nieuwe bron van inkomsten. Ze huurde het van baron Van Pallandt en verhuurde het zelf aan toeristen:

Mijn eerste opzet was om daar zomergasten te ontvangen. Maar al heel snel werden dat Joodse kinderen. Eerst als gewone gasten, maar toen de Jodenster werd ingevoerd als onderduikers.

Die kinderen kreeg zij aangeleverd door Anne Maclaine Pont. En behalve kinderen doken er bij ‘tante Adri’ op zeker moment ook kinderwerkers onder die voor korte tijd van het toneel moesten verdwijnen.

Een van de oplossingen voor het tekort aan adressen was om zo veel mogelijk gebruik te maken van lokale netwerken. Kinderwerkers op het platteland kenden de mensen in de buurt en konden die veel beter benaderen met de vraag naar onderduikadressen dan de studenten uit Utrecht.

Dit wierp de vraag op in hoeverre de ‘filialen’ zelfstandig konden worden. Jan Meulenbelt was voorstander van kleine organisaties, de filialen mochten van hem zelfstandig worden. Zo gingen de filialen in Den Haag en in Arnhem vanaf het begin van 1943 alleen verder.

In Arnhem verliep dat als volgt: filiaalhouder Paul Terwindt – alias ‘Oom Piet’ – was in de zomer van 1942 via Frits Iordens in het kinderwerk beland. Terwindt zocht samen met Tini van de Bilt – ‘tante Bep’ – voortdurend naar onderduikadressen, aanvankelijk alleen in Arnhem en omgeving, later ook in Limburg en Noord-Brabant.

Oom Piet en tante Bep beschikten over het adres van een Joods echtpaar in Amsterdam dat via de Joodse Raad aan een lijst was gekomen met namen van kinderen die aan een onderduikadres geholpen moesten worden.

Via de zus van Oom Piet kwamen ze eind 1942 in contact met Jan Knapen, een bankemployé in het Limburgse Panningen, die hun veel adressen leverde. Spoedig ontstond er een taakverdeling: Tante Bep en Knapen brachten de bonkaarten rond en begeleidden de nieuwe kinderen naar hun duikadres. Oom Piet verbleef veelal in Zuid-Limburg, waar hij veel nieuwe adressen vond.

In januari 1943 bracht Oom Piet de acht jaar oude Lottie Broekman naar haar eerste onderduikadres. Zij had een paar keer achter elkaar pech op haar pleegadres, waardoor ze telkens moest verkassen en ze werd daardoor steeds onhandelbaarder. Ook voor de verstandelijk gehandicapte jongen Jaap Grootkerk viel maar moeilijk een passend adres te vinden.

Arnhem was dus zo goed als zelfstandig geworden, maar net als Den Haag bleef het nog wel enigszins afhankelijk van het UKC. Meulenbelt en Iordens stuurden er nog bonkaarten heen en probeerden zo goed mogelijk van de gang van zaken op de hoogte te blijven.

‘Oom Piet’ Terwindt zou zodra het zuiden van Nederland eind ’44-begin ’45 werd bevrijd, een verklaring afleggen aan het Militair Gezag:

Indien enigszins mogelijk moest het kind het gewone gezinsleven als neefje of nichtje meemaken. In de gemeenten waar de schoolhoofden hun medewerking verleenden, kon het kind onopgemerkt tussen niet-Joodse kinderen op school geplaatst worden. Meestal was schoolbezoek echter een utopisch verlangen bij gebrek aan medewerking of wegens te groot risico.

Regelmatig werden de kinderen van levensmiddelenkaarten voorzien en gecontroleerd. Dikwijls moest tot overplaatsing overgegaan worden om het risico te verminderen, dat men het lange verblijf verdacht ging vinden. Aldus werden eerst via de Utrechtsche Studentenorganisatie kinderen geplaatst te Arnhem, Oosterbeek, Bennekom, Wageningen en Velp, totdat de studenten zelf moesten onderduiken. De kinderen werden sedertdien opgehaald rechtstreeks van de Joodse ouders te Amsterdam-Oost, waar de razzia’s dag aan dag, nacht aan nacht in steeds groter hevigheid plaatsvonden. Door niet-Joodse mensen naar het Centraal Station gebracht tot ‘onder de klok’, werden zij met den trein naar het Zuiden of Noorden vervoerd, naar gelang adressen beschikbaar waren.

Professionalisering

In Utrecht bouwde men verder aan de organisatie. De inner circle van het kindercomité bestond in maart 1943 uit Jan Meulenbelt, Rut Matthijsen, Anne Maclaine Pont, Frits Iordens, Geert Lubberhuizen, Hetty Voûte en Ger Kempe. Daarvan was alleen Ger Kempe – die nog altijd als criminoloog werkzaam was – niet fulltime voor het kinderwerk actief. Kempes invloed als zeergeleerde nestor van de groep was niettemin zeer groot.

De middelste ring werd gevormd door parttimers. Zij kenden de identiteit van de meeste vaste krachten, voerden regelmatig opdrachten uit en deden daarvan verslag op ‘kantoor’. Daarnaast hadden zij andere bezigheden, niet zelden een andere vorm van verzet.

De buitenste ring bestond uit losse medewerkers, die in grote meerderheid afkomstig waren uit het USC en zijn zusterorganisatie, de Utrechtsche Vrouwelijke Studenten Vereeniging (UVSV). Zij verrichten hand- en spandiensten, bijvoorbeeld het wegbrengen van een kind. Een van hen was de Groningse studente An de Waard, die ging collecteren in en om Grijpskerk. An kende maar één comitélid en mocht verder van niets weten.

In maart 1943 werd vanwege het alsmaar groeiende aantal kinderen de middelste ring versterkt met vier nieuwe parttimers. Onder hen bevond zich de daadkrachtige medicijnenstudent Jelle de Jong, een grote, zware Fries met een steil gereformeerd wereldbeeld. Sommige studentes vonden Jelle ronduit dictatoriaal. Hij was vaak te vinden op het contactadres van het UKC, Boothstraat 17, vlak bij waar hij woonde. Jelles zwangere vriendin Jaco Stamperius bracht kinderen naar hun onderduikadressen.

Al met al steeg het aantal onderduikers in het vroege voorjaar van 1943 enorm. Dat betrof niet alleen Joodse kinderen, maar vooral ook studenten die hadden geweigerd de loyaliteitsverklaring te tekenen.

Die loyaliteitsverklaring was uitgevaardigd door de secretaris-generaal van Onderwijs, J. van Dam als reactie op een grote onderwijsstaking in februari ’43. Wie tekende beloofde daarmee zich voortaan te zullen onthouden van anti-Duitse acties en om ‘de in het bezette Nederlandse gebied geldende wetten, verordeningen en andere beschikkingen’ na te leven. Wie weigerde zou in Duitsland tewerk worden gesteld.

Studenten kregen een maand de tijd om hun handtekening te zetten. Het snelgroeiende studentenverzet riep op om de verklaring onder geen beding te tekenen. Twijfelaars werden bewerkt door ‘omkletsploegen’. De meeste hoogleraren en de regering in Londen steunden deze oproep. Uiteindelijk tekende slechts zestien procent van de Nederlandse studenten. Van de resterende 84 procent dook een flink deel onder.

Om die enorme toestroom te kunnen verwerken kreeg Geert Lubberhuizen een nieuwe, enkelvoudige taak: hij moest zo veel mogelijk onderduikers voorzien van persoonsbewijzen, Ausweise en stamkaarten. De vraag naar deze documenten was zo groot, dat Geert besloot dat hij ze beter kon vervalsen dan de financiële reserves van het UKC ervoor te verspillen op de zwarte markt. Geen gekke gedachte voor een scheikundestudent.

Geert ging op zolder wonen bij Maarten Vink, een chirurg in opleiding, aan de Van Limburg Stirumstraat. Vinks chef was enigszins Deutschfreundlich. Vink was om die reden niet verdacht, wat zijn huis tot een zeer veilig adres maakte. Geert bouwde zijn zolder om tot laboratorium en sloeg aan het experimenteren.

Op 24 of 25 februari 1943 moest Rut Matthijsen bonkaarten, stamkaarten en een flinke hoeveelheid eten brengen naar een onderduikadres in de Amsterdamse Rivierenwijk. Onderweg werd hij op verdenking van zwarthandel aangehouden door een ambtenaar van de Crisis Controle Dienst (CCD). De man constateerde dat Rut een grote hoeveelheid kaas en worst in zijn koffer had en beval hem om mee te komen naar het bureau. Daar werden de bon- en stamkaarten gevonden en ook nog enkele adressen. Rut zag het verhoor met angst en beven tegemoet. Hij besloot tot een ontsnappingspoging:

Toen ben ik vóór het verhoor uit het raam gesprongen. Met een soort gedachte van: ‘Nou, dan kom ik in ieder geval in een ziekenhuis en dan zien we wel weer verder.’ Maar het had natuurlijk ook slecht kunnen aflopen. Want het was de eerste verdieping.

Rut belandde met een hersenschudding in het ziekenhuis, met een agent op wacht voor zijn kamerdeur. Ger Kempe wist zich evenwel naar binnen te praten om Rut een sluitende smoes aan de hand te doen. Ze spraken af dat Rut zou zeggen dat het voedsel en de bonkaarten afkomstig waren van ouders die hun studerende kinderen iets extra’s wilden geven.

Matthijsen heeft dit verhaal tijdens zijn verhoor volgehouden en werd tot zijn verbazing vrijgelaten. Het voedsel en de bon- en stamkaarten werden zonder commentaar aan hem teruggegeven. Wel moest hij nog wekenlang herstellen van zijn hersenschudding.

Matthijsen raakte door dit voorval ‘uit de roulatie’. Bovendien dwong de tekenkwestie hem om onder te duiken. Dat betekende een forse belemmering in zijn werk voor het kindercomité. Kempe raadde hem aan om dan maar militaire gegevens te gaan verzamelen in en om de stad Utrecht, maar daar had Rut geen zin in. Toen vroeg hij Geert Lubberhuizen om advies op diens zolder:

De veiligheid daar was voor Geert Lubberhuizen optimaal. Daar heeft hij al, hoe hij daaraan kwam weet ik niet, de eerste vervalsingen gedaan, zelfstandig. Met radex-inkt uit-oxyderen en een beetje raderen en zo. Dat kon hij erg goed. Hij kon ook wel tekenen. Toen ik daar kwam, eind maart, zag ik hem daar echt bezig. Heel rustig, geen opgewonden onderduikwerk. Toen zijn we een beetje gaan filosoferen: ‘Wat zal ik nou eens gaan doen?’ En hij zei: ‘Nou vooruit, er is behoefte aan vervalsingen.’

Rut zou de rest van de oorlog vervalser blijven. Hij bemoeide zich nog slechts eenmaal met het onderduikwerk. In april werd hij gebeld door een gemengd gehuwde kennis uit Bilthoven. Diens Joodse vrouw was net bevallen, maar de baby was overleden. De man vroeg Rut of een Joodse baby de plaats van het overleden kind zou kunnen innemen. Rut ging vervolgens in Amsterdam samen met een van de leden van het ‘aanvoerteam’, Wouter van Zeytveld, in de Transvaalbuurt op zoek naar een geschikte Joodse baby. Uiteindelijk wisten zij een Joods echtpaar ervan te overtuigen om hun baby af te staan. Rut bracht de baby naar het echtpaar in Bilthoven:

Ondertussen had die mevrouw met wat geluiden en dergelijke gedaan alsof er in die week inderdaad een levend kind in de wieg lag. Dat was een toneelspel dat voor haar natuurlijk wel akelig was. En ik heb het overleden kind in Bilthoven bij mijn moeder in de tuin diep begraven. Dat ligt er waarschijnlijk nog.

Een paar dagen later werden de Joodse ouders gedeporteerd. Zij keerden niet weer.

Geert Lubberhuizen, die zich voortaan Bas Ruys noemde, werd een steeds betere vervalser. Vervalsen was echter duur, want Geert had continu papier nodig. Volgens Hetty Voûte was niet iedereen daar even blij mee: ‘Van dat geld dat wij moeizaam bij elkaar bedelden, moest Bas dan weer wat hebben omdat hij zo nodig papier moest kopen.’

Wellicht heeft hem dat gestoken. Vast staat dat die hele bedelarij hem tegenstond. Langzaam rijpte bij Geert Lubberhuizen het plan om zelf ‘iets’ tegen een lage kostprijs te produceren en tegen een behoorlijk bedrag aan de man te brengen. De winst zou dan voor het kindercomité zijn.

Die kans kreeg hij toen Anne Maclaine Pont een kladversie in handen kreeg van het verzetsgedicht ‘De achttien dooden’, dat dichter Jan Campert (1902-1943) op 5 maart 1943 schreef. Ze gaf het gedicht aan Geert Lubberhuizen, die direct geïnteresseerd was. Kunstenaar Fedde Weidema, met wie Geert ooit nog samen in een studentenorkest zat, wilde wel een illustratie bij het gedicht maken. In het diepste geheim maakte clichéfabriek Photogravure daarna de clichés en verzorgde drukker Jan Hendriks de eerste oplage.

Geert Lubberhuizen had zijn stiel gevonden: hij werd uitgever. Eind 1943 begon hij samen met zijn vriend, indoloog Charles van Blommenstein, de beroemde illegale uitgeverij De Bezige Bij. De naam was afgeleid van een kreet waarmee hij wel eens briefjes ondertekende: ‘Bas busy’. Anne Maclaine Pont had daar op zeker moment ‘Busy as a bee can be’ van gemaakt. En Lubberhuizen voltooide dat tot ‘Bezige Bij’.

De rijmprent ‘De achttien dooden’, Geerts eerste uitgave, behaalde exact het gewenste resultaat. Het gedicht kostte vijf gulden, werd mede dankzij de hulp van alle comitéleden zeer goed verkocht en hielp het UKC zodoende aan flink wat extra inkomsten. Alleen al in 1943 bracht de rijmprent bijna 30.000 gulden op!