Over het boek

Even denkt Max dat hij een hartverzakking krijgt: de mail die hij uit Amerika ontvangt lijkt van zijn onderduikbroer Gerrit Wetterauw te komen, maar Gerrit is een half jaar daarvoor overleden. Het bericht is verstuurd door ene Garret Wetterauw, een Amerikaan die op zoek is naar zijn Friese her-komst. Garret blijkt geen directe familie te zijn van Max’ onderduikgezin, maar Garret en Max raken wel bevriend.

Hun ontmoeting is de start van een briefwisseling over de onderduik in Tzummarum en Max’ verlangen naar Friesland nadat zijn vader en ‘mammie’ hem destijds meenamen naar Amsterdam. Max leeft met een geheim: namelijk, wat de vrouw die zich zijn moeder noemde hem aandeed. Na zijn vaders dood vindt Max een oude filmtrommel. Een vriend digitaliseert de beelden en pas dan, meer dan zestig jaar na dato, ziet Max zijn echte moeder.

En toen zag ik mijn moeder: Een onverwachte ontmoeting opent het verborgen verleden is een weergave van de briefwisseling tussen Max en Garret, waarin stukje bij beetje Max’ verborgen verleden aan het licht komt.

Voormalig onderduikkind Max (Marcus) Arpels Lezer (1936) is internationaal betrokken bij activiteiten voor het ondergedoken kind, de European Association of Jewish Survivors of the Holocaust, de World Federation of Jewish Child Survivors and Descendants of the Holocaust en de Claims Conference.

Max woont in Amsterdam en is al zestig jaar getrouwd met Sophia Lezer-Snoek. Ze hebben twee kinderen en vier kleinkinderen. In 2010 verscheen Max is een hondennaam, Max’ memoires, opgeschreven door coauteur Yolande Gastelaars op basis van interviews voor het Spielbergarchief in het USC Shoah Foundation Institute.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Max Arpels Lezer

En toen zag ik mijn moeder

Een onverwachte ontmoeting opent het verborgen verleden

Amphora Books

Colofon

Verantwoording

Bijna alle eigennamen van personen in dit verhaal zijn fictief. Bij het samenstellen van dit boek is uiterste zorgvuldigheid betracht wat betreft het gebruik van foto’s en documenten. Voor zover uitgeverij en redactie weten, is er in alle gevallen overeenstemming met de auteursrechthebbende over gebruik van het materiaal. Wie meent dat inbreuk is gemaakt op zijn of haar rechten gelieve zich te wenden tot de uitgeverij.

Spelling van namen, titels en geografische aanduidingen is in overeenstemming met het Digitaal Monument, de officiële titelbeschrijving van de KB of andere gezaghebbende bronnen. Waar van toepassing zijn de naamgeving en spelling gebruikt zoals die ten tijde van de beschreven gebeurtenissen golden.

De regel voor het al dan niet gebruiken van de hoofdletter in jood en alle afleidingen in de Nederlandse taal luidt simpelweg: jood verwijst naar de religie en cultuur, Jood naar het Bijbelse volk en naar ‘versteende uitdrukkingen’ als bijvoorbeeld Jodenster en Jodenjager. De redactie heeft ervoor gekozen zich aan deze regels te houden – eigennamen, citaten en boektitels uitgezonderd.

Dit boek is uitgegeven door Amphora Books, Amsterdam

© 2021 MAX ARPELS LEZER

www.amphorabooks.nl

Eerste druk 2021

ISBN 978 90 6446 147 7

ISBN E-BOEK 978 90 6446 148 4

NUR 686

Foto omslag: Gerrit en Max in 1948. Franeker, onbekende fotograaf.

Privébezit auteur.

Vormgeving omslag en binnenwerk: Bart van den Tooren

Boekadvies: Yvonne Twisk, House of Culture

Verzorging e-book: Ferdinand Rusch, Formaat

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Flora

Met dank aan mijn lieve Sophia voor haar geduld

Vooraf: New York, juli 2014

New York, juli 2014

Het is nog bijzonder warm in de stad, die avond in juli. In de schemering wandelen twee mannen over Second Avenue: een vijftiger, blond, groot en stevig, en naast hem een man van tegen de tachtig, grijzend, klein en met een buikje.

Geregeld houden ze een moment halt om te praten. Vaak is het de kleine man die begint te vertellen, druk gesticulerend, terwijl de ander aandachtig luistert. De oudere man komt jaarlijks, in de eerste week van juli, naar New York voor de bestuursvergadering van een internationale joodse organisatie. Maar tot vandaag hebben ze elkaar nog nooit persoonlijk ontmoet. Wel hebben ze de afgelopen maanden met elkaar gebeld en contact gehad via Skype.

Niet ver van 45th Street is het Garret, de grote man, die het woord neemt. Hij is blijven staan, zijn blik gericht op een bruinstenen huis aan de overkant. Op de begane grond zit een restaurant, daarboven bevinden zich drie woonlagen.

‘Kijk Max, zie je dat huis daar, dat pand van bruine stenen? Daar heb ik als jongen gewoond, op de tweede etage.’

‘O ja, echt? Hoe was dat, aan zo’n drukke straat? Zijn jullie daar lang blijven wonen?’

‘Ik heb er van m’n tiende tot m’n achttiende gewoond. We hebben er een plezierige tijd doorgebracht, in dat huis.’

‘Nou, mij lijkt het eerlijk gezegd nogal druk. Al die auto’s die door de straat razen; dat heb ik zelf jarenlang meegemaakt, en prettig is toch anders.’

‘Toen ik hier woonde was het verkeer nog niet zo druk, hoor. We waren met z’n vijven: mijn ouders, mijn twee zusjes en ik. Er was best wat ruimte, ik had een eigen kamer en mijn zusjes hadden samen ook een kamer. En ik had veel vrienden in de buurt, die woonden vooral in de zijstraten. We gingen allemaal naar school in 45th Street, om de hoek.’

‘Ah, ik begrijp het, dat klinkt als een fijne jeugd. Al kan ik me nog steeds niet zo goed voorstellen dat het in deze straat ooit een stuk rustiger was… Kun je je veel bijzonderheden herinneren uit die jaren? Als je nu om je heen kijkt, zijn er dan vooral dingen verdwenen? Of herken je juist van alles?’

‘Max, zullen we een volgende keer wat langer over vroeger praten? Straks wordt het donker, en ik moet nog anderhalf uur naar huis rijden. Linda zou na het shoppen in de auto wachten, ze zit er waarschijnlijk al even. Vind je het goed als we teruglopen naar je hotel?’

Voor het hotel waar Max die week verblijft, nemen de twee mannen afscheid van elkaar. Ze hebben afgesproken om contact te houden en elkaar een paar keer per jaar te bellen. Garret stapt bij zijn vrouw in de auto, zwaait nog een keer en vertrekt dan, richting Connecticut.

New York, december 2014

De zevenenvijftigjarige Garret Wetterauw woont met zijn vrouw Linda en twee dochters in Darien, een plaats aan de kust van Connecticut. Hij werkt als regiomanager bij een importeur van een groot Europees autoconcern.

Max Arpels Lezer, achtenzeventig, woont in Amsterdam en is inmiddels twintig jaar gepensioneerd. Hij zit in het bestuur van drie organisaties die de belangen behartigen van joden die als kind de Holocaust hebben meegemaakt. Vanwege deze activiteiten reist hij regelmatig naar het buitenland.

De twee hebben elkaar leren kennen toen Garret graag meer wilde weten over de herkomst van zijn ongebruikelijke achternaam. Op zoek naar informatie is hij terechtgekomen bij Max, die tijdens de Holocaust ondergedoken is geweest bij een familie met dezelfde achternaam. Garret heeft Max via e-mail benaderd, en door dit contact is er bij Garret ook belangstelling ontstaan voor de onderduikgeschiedenis van Max en de nasleep daarvan.

Toen ze afgelopen juli in New York afscheid van elkaar namen, waren Max en Garret er niet van uitgegaan dat ze elkaar op korte termijn weer zouden ontmoeten. Maar in december is Max voor de tweede keer dat jaar in New York, om een tussentijdse vergadering bij te wonen van een van de organisaties waarvoor hij bestuurswerk doet. Hij heeft Garret op de hoogte gebracht van dit plotselinge bezoek. Garret neemt een dag vrij van werk zodat hij een paar uur bij Max in het Westin Hotel, aan 42nd Street, door kan brengen. In het restaurant van het hotel kunnen ze rustig bijpraten en uitgebreider ingaan op de vragen die ze voor elkaar hebben.

Max kan zich nog altijd verbazen over de manier waarop het lot hen heeft samengebracht. ‘Garret, je hebt me verteld dat je op Google op zoek was naar de herkomst van je achternaam en tussen de resultaten ook mijn naam tegenkwam. Maar waarom ben je doorgegaan op míjn naam? Ik heet toch geen Wetterauw?

‘Nou, eigenlijk moet ik toegeven dat ik per abuis op je naam heb geklikt. Ik wist dat de achternaam Wetterauw vooral voorkomt in Friesland, en met die wetenschap was ik verder gaan zoeken op internet. Dat jouw naam tussen de resultaten stond, was ook weer niet heel toevallig. Want door die onbedoelde klik verscheen er informatie over jouw achtergrond op het scherm en zo kon ik lezen dat jij ondergedoken was geweest in Friesland, bij een familie Wetterauw. Deze persoon heeft dus iets te maken gehad met Friese Wetterauws, dacht ik. Misschien kan hij iets vertellen dat meer licht werpt op de oorsprong van mijn achternaam? Na enig aanvullend speurwerk op internet vond ik een e-mailadres waarvan ik hoopte dat het me met jou in contact kon brengen. En kijk, daar zitten we nu, Max; dit is al de tweede keer dat we elkaar ontmoeten!’

‘Het is zeker niet zonder resultaat geweest! Maar die eerste e-mail die je me stuurde, van het voorjaar… Ik had je toch verteld dat dat bericht me bijna een hartaanval heeft bezorgd? Want de mail was ondertekend met Garret Wetterauw. En niet lang daarvoor, begin dit jaar, was mijn “niet-joodse broer” in Friesland overleden – hij heette Gerrit Wetterauw. Je ziet: een klein verschil in letters, en met Gerrits recente overlijden nog vers in het geheugen “zag” ik zijn naam daar staan. Ik dacht: dat kan toch niet waar zijn? Een bericht uit de hemel! Geen wonder dat ik ongeveer een hartaanval kreeg, toch?’

‘Ik begrijp het heel goed, Max, dat was helaas een nogal ongelukkige start van ons contact. Ondanks dat is het netjes op zijn pootjes terechtgekomen, en ik kan je zeggen dat ik heel erg blij ben met onze kennismaking en de vriendschap die daaruit is ontstaan. We hebben moeten constateren dat de Wetterauws bij wie je ondergedoken zat zeer waarschijnlijk géén verwanten van mij waren, en ik zal nog even verder moeten zoeken om te achterhalen waar de oorsprong van mijn achternaam ligt. Maar onze inspanningen hebben iets anders opgeleverd: dat we elkaar als persoon hebben leren kennen.’

‘Misschien waren we er niet naar op zoek, misschien was het een wat raar begin, maar ook ik ben erg blij dat je destijds hebt besloten om contact zoeken.’

‘Trouwens, Max, dankzij jou en jouw geschiedenis is een van mijn andere historische interesses weer extra op de voorgrond gekomen. Je moet weten dat ik sinds enige tijd zeer geïnteresseerd ben in de Holocaust. Toen ik vorig jaar januari ziek thuiszat, zag ik op tv een Canadese professor spreken ter gelegenheid van de Internationale Herdenkingsdag voor de Holocaust – de herdenking vond plaats in het VN-gebouw, hier bijna om de hoek. Die toespraak raakte mij bijzonder, en sindsdien lees ik veel over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Misschien kun jij me ook eens iets vertellen over hoe jij die jaren hebt beleefd, als ondergedoken jongen in Friesland, en hoe de jaren daarna voor jou zijn geweest.’

‘Daar zullen we ongetwijfeld over komen te spreken, alleen denk ik niet dat we dan genoeg hebben aan een paar uurtjes. Over jonge jaren gesproken: herinner je je dat ik je van de zomer vroeg of jij nog veel wist over de tijd dat je aan Second Avenue woonde, hier niet zo ver vandaan? Uit je woorden begreep ik dat je daar een fijne jeugd hebt gehad.’

‘Klopt, dat waren gelukkige jaren. Mijn vader werkte bij een grote buitenlandse luchtvaartmaatschappij als internationale vluchtcoördinator en mijn moeder werkte in het restaurant beneden, op de begane grond van het pand waar we woonden. Als wij, de kinderen, uit school kwamen, stond moeder ons altijd in de deuropening van het restaurant op te wachten. Dan nam ze ons mee naar de keuken, waar we aan een kleine tafel mochten eten. In de winter was het heerlijk warm in de keuken, maar in de zomer kon het er echt vreselijk heet zijn. Op van die hete dagen wisten we als kinderen niet hoe snel we weer van tafel konden, de straat op.

Papa zagen we weer bij het avondeten, behalve als er iets bijzonders aan de hand was met een vlucht die vanuit het buitenland op LaGuardia moest landen. Dan moest mijn vader naar de luchthaven om ter plaatse van alles te regelen.

Op zondag gingen we naar de ochtendmis in Saint Patrick’s Cathedral aan Fifth Avenue. Dat was voor ons de dichtstbijzijnde kerk, ongeveer een halfuurtje lopen.

Ik had een heel goede vriend die Johnjohn heette. Hij had veel broers en zussen, ik geloof dat ze een gezin van twaalf waren. Het is niet zo goed afgelopen met deze vriend, want hij sloot zich aan bij een bende waarvoor hij allerlei boodschapjes ging doen. Hij kwam uit een arm gezin en met die klusjes kon hij wat extra geld verdienen voor zijn familie. Toen ik een paar jaar op college zat, hoorde ik dat mijn oude schoolkameraadje in de gevangenis zat, vanwege een ernstig misdrijf.

Een vraag die me al vaker had beziggehouden, kwam toen weer in me op: hoe was Johnjohn nou op het verkeerde pad terechtgekomen? Waarom heeft hij voor die bende gekozen? Natuurlijk weet ik dat het niet altijd makkelijk beslissen is als je jong bent; als je ouders je misschien niet de nodige aandacht kunnen geven, om wat voor reden dan ook.

Hoe was dat voor jou, in de periode van onderduiken? Hoe wist je wat je moest doen en wat je beter kon laten? Je moest je immers zien te redden zonder je ouders, zonder de dingen die je vertrouwd waren. Hoe was dat: leven onder vreemde naam, bij vreemde mensen, in een vreemde omgeving?’

‘Beste Garret, dat kan ik nu niet zo vertellen. Daar hebben we vandaag de tijd niet voor; het verhaal is te lang en soms ingewikkeld. Ook als ik alleen de belangrijkste gebeurtenissen zou uitkiezen, zouden we hier nog uren zitten. Bovendien vrees ik dat mijn emoties me parten gaan spelen als ik eenmaal begin – dan gaat alles nóg langer duren.

Natuurlijk wil ik je mijn volledige verhaal wel vertellen, en misschien is er een vrij simpele oplossing. Ik zat aan het volgende te denken: ik zet thuis in alle rust mijn geschiedenis op papier en vervolgens stuur ik jou steeds een “hoofdstuk”, gewoon via de mail. Voor jou leest dat misschien ook prettiger, want zoals gezegd: het is een lang verhaal. Wat denk je, Garret? Zou dat iets zijn?’

‘Ja, dat lijkt me een uitstekende oplossing. Je hebt gelijk, wat jij hebt meegemaakt vertel je niet zomaar even aan een tafeltje in een hotelrestaurant. Ik stel het zeer op prijs dat je dit voorstel doet; Linda en ik zouden erg vereerd zijn als jij je geschiedenis op deze manier met ons wilt delen.’

Voor Garret is het tijd geworden om te gaan. Als hij opstaat, ziet Max de tranen in zijn ogen. Ook Max moet slikken; hij staat op en steekt zijn hand uit voor het afscheid. Maar Garret doet een stap naar voren, trekt Max naar zich toe en geeft hem een hug. Dan kust hij hem op beide wangen. Ze zullen spoedig weer contact hebben.

Deel 1: Oorlog en onderduik

Oorlog en onderduik

1

Beste Garret,

De laatste keer dat we elkaar zagen, vroeg je hoe het voor mij was om opeens onder een andere naam door het leven te moeten gaan. Hoe het precies voelde weet ik niet meer precies, maar neem maar van mij aan dat het heel vreemd is als je vader tegen je zegt: ‘Vanaf nu heet je geen Lezer meer, maar Leenders.’ Ik was nog geen zes en accepteerde wat mijn vader me opdroeg zonder verder vragen te stellen.

Het was een mooie zomerdag eind juni 1942, ik had met twee van m’n neefjes op het pleintje niet ver van ons huis gespeeld. Mijn ouders hadden een woning in de Maasstraat, een mooie rustige straat in Amsterdam-Zuid. Ons appartement was op de tweede etage, twee trappen op en je was er. We woonden er sinds 1938, toen we vanuit Assen naar Amsterdam waren verhuisd.

Mama had bezoek gehad van haar zuster Jeanette, die haar twee jongens had meegenomen. Ik was met hen buiten gaan spelen; het was heerlijk weer, de zomervakantie zou bijna beginnen. Eigenlijk zou ik die dag naar de kleuterschool zijn geweest, maar van de Duitsers mocht dat niet meer. De bezetter had alle openbare scholen gesloten verklaard voor joden, ook de grote school in de Dintelstraat. Na de zomervakantie zou ik naar een school gaan die alleen voor joodse kinderen was. Het was nog niet bekend welke school dat zou worden.

Rond zes uur kwam papa thuis. Ik gaf hem een kus, net als elke avond als hij van de zaak kwam. Maar nu schrok ik: zijn gezicht stond niet vrolijk. Hij keek zelfs streng, wat me zenuwachtig maakte en ook een beetje bang. Mijn hart ging sneller kloppen, zoals dat was gebeurd toen ik voor het eerst bij Sinterklaas en Zwarte Piet had moeten komen, in dat grote warenhuis in het centrum van de stad. Dat gevoel stond me nog heel goed bij.

Even later hoorde ik mijn ouders praten, of eigenlijk hoorde ik vooral wat papa zei. ‘Floortje, ik heb mijn ouders aan de telefoon gesproken, en zij denken dat het verstandig is als wij – jij, Max en ik – over een paar weken uit elkaar gaan om onder te duiken. Max kan een tijdje bij mijn ouders logeren, daar is het voorlopig veilig voor hem. Als het niet meer gaat, kan hij bij de dominee terecht. Zodra ik niet meer naar de zaak kan, ga ik naar Deventer, naar mijn broer. Dan gaan we iets doen in het verzet. Voor jou, Floortje, heeft mijn vader al een plek geregeld in Sprang-Capelle in Brabant.’

Mama knikte, ik zag haar bezorgde blik. Of ze toen iets zei? Ik kan het me niet herinneren. Daar hoorde ik papa weer: ‘Verder heeft mijn vader gezegd dat we van nu af aan onze naam Lezer niet meer moeten gebruiken; dat veranderen we in Leenders. Hij is bang dat Lezer veel te joods is.’

Met grote ogen keek ik van papa naar mama, en weer naar papa. Ik had hem nog nooit zo ernstig zien kijken of horen praten. Meestal was hij heel opgewekt als hij thuiskwam.

Hij nam me op schoot en gaf me een aai over m’n bol. ‘Je hebt het wel gehoord, hè jongen? Je gaat lekker lang logeren bij oma en opa in Apeldoorn. Oma en opa zijn dol op je, je zult daar een fijne tijd hebben. Je bent hun geliefde oudste kleinkind, en net als opa heet jij ook Marcus, je bent naar hem vernoemd. Ze willen heel graag dat je een tijdje bij hen komt.’ Papa glimlachte, slikte en keek me toen indringend aan: ‘Eén ding moet je vanaf nu heel goed onthouden. Als een vreemde meneer of mevrouw aan je vraagt hoe je heet, dan moet je zeggen: Max Leenders. Echt, onthoud het alsjeblieft goed: Max Leenders. Let erop, mijn jongen; ik heb met opa afgesproken dat je dat zult doen. Dus zo gebeurt het ook.’

Hij zette me op de grond. ‘Laten we eens kijken. Nou, hoe heet je?’

‘Dat heb je net gezegd, papa… Max.’

‘Max Wat-nog-meer?’

Kennelijk kreeg ik die nieuwe achternaam niet zomaar over mijn lippen, want ik zweeg.

Papa hielp me even: ‘Je heet Max. Max Leenders. Dus, mijn jongen, zeg me na: Max Leenders!’

Ik herhaalde wat hij zei: ‘Max Leenders!’

‘Goed zo, jongen. Max Leenders.’ Papa aaide me over mijn wang. ‘Nu niet meer vergeten, hè? Dat kun je wel onthouden, toch?’

Gehoorzaam knikte ik van ja.

‘Mooi zo, dat is dus allemaal afgesproken. Luister nog even: als jij en mama vertrokken zijn en veilig ergens anders zitten, dan doe ik onze deur op slot en ga ik naar je oom in Deventer. We wachten tot de oorlog voorbij is, en dan komen we allemaal weer terug hier.’

Zo ging dat, Garret. Een kind van vijf ziet het ernstige gezicht van zijn vader, luistert naar diens woorden en gehoorzaamt.

Wat je verder nog moet weten: die zomerdag in 1942 was de laatste keer dat ik mijn tante Nettie en mijn neefjes Sonnie en Ben heb gezien.

2

Beste Garret,

Tja, wat denk je als kleine jongen als je hoort dat jij en je ouders moeten onderduiken? Dat ieder van jullie naar een ander adres gaat en dat het huis leeg achterblijft? Het was een feit dat ik eigenlijk helemaal niet begreep wat onderduiken precies was; waarom we dat moesten doen. Mijn vader had geprobeerd om het zo goed mogelijk uit te leggen, maar ik snapte er toch niet veel van. Ik was er ook niet zo zeker van of ik het erg vond of niet.

Wat ik wel erg vond was dat ik niet meer naar school mocht omdat ik joods was. Ik kreeg het gevoel dat ik anders was dan de jongens van school met wie ik vaak op straat speelde. Een tijdlang ging ik elke dag voor de spiegel staan om te onderzoeken waarin ik van de andere jongens verschilde. Ik kon het niet ontdekken. Mijn vader had gezegd dat we joods waren, maar ik wist niet precies wat joods was. In onze familie werd namelijk zelden gesproken over joods-zijn. Soms dacht ik dat het misschien iets slechts was, of ik dacht: het zal wel iets heel bijzonders zijn. Het bleef een mysterie voor mij, ook omdat ik er om een of andere reden niets over durfde te vragen aan mijn ouders.

Na het ernstige gesprek was er thuis niet zo heel veel veranderd, we gingen gewoon verder met ons dagelijkse leven. Wel vroegen mijn ouders steeds naar mijn nieuwe naam. Max Leenders – ik was er al een beetje aan gewend.

Inmiddels was het augustus geworden, en gisteren had papa weer gebeld met opa. Ze hadden afgesproken dat ik vandaag naar Apeldoorn zou komen. Mama had mijn koffertje al gepakt: schone kleren, pyjama’s, m’n beertje. Papa zou me straks brengen met de trein en me afzetten op het station van Apeldoorn. Hij zou niet meegaan naar opa en oma; voor het eerst in mijn leven zou ik ergens logeren zonder mijn ouders. Vandaag was het voor mij dus een spannende dag!

Met z’n drieën liepen we die zondagochtend naar de tramhalte. Papa droeg mijn koffertje en had mij zijn vrije hand gegeven. Aan mijn andere kant hield mama mijn hand stevig vast. Dansend liep ik tussen hen in, ik voelde een sterke opwinding.

Zo wandelden we onze straat uit, een brede laan in. In het midden stonden bomen en struiken, als afscheiding tussen twee rijbanen. Er was weinig verkeer: een paar fietsers en een enkele vroege wandelaar, af en toe raasde er een auto langs. Bij de tramhalte liet papa mijn hand los. Mama draaide zich naar me toe, pakte me met beide handen vast en tilde me op. ‘Jongen, mijn jongen, wat ben je al zwaar geworden!’ Ze hield me tegen zich aan geklemd tot de tram eraan kwam en precies voor onze voeten stopte.

Mama gaf me een paar dikke zoenen en streek me over m’n wangen. ‘Als we elkaar weer zien, lieverd, dan ben je zó zwaar geworden – dan kan ik je niet meer dragen. Dag, knulletje van me! Tot ziens hè, mijn lieve jongen! Lief zijn voor opa en oma, en wees gehoorzaam!’

Terwijl papa en ik instapten, had mama een zakdoekje tevoorschijn gehaald en ze veegde een paar tranen weg. Ik stond met papa op het achterbalkon toen de tram zich weer in beweging zette. Mama zwaaide met het zakdoekje, en ik zag dat ze bleef zwaaien, tot de tram om de hoek verdween.

(Dat is het laatste beeld dat ik van haar zou hebben: mama, zwaaiend met haar zakdoekje. Het is nooit uit mijn geheugen gewist.)

De tramrit naar het station duurde een klein halfuur. Ik keek mijn ogen uit toen we het station binnenliepen: een enorm grote hal, met aan één kant allemaal glazen vensters met een meneer of een mevrouw erachter. Aan een meneer in een soort uniform vroeg papa waar hij treinkaartjes kon kopen. ‘Bij loket 11,’ antwoordde de meneer.

Boven elk venster stond een cijfer en we gingen bij raam 11 achteraan in de rij staan. Toen we aan de beurt waren en papa iets door het glas had gezegd, legde de meneer achter het raam twee kartonnen kaartjes op een ronde schijf. Aan onze kant van het raam legde papa geld neer op de andere helft van de schijf. De meneer trok aan een hendel, en daar draaide de schijf een halve slag. Nu lagen de kaartjes aan onze kant en zag ik het geld aan de andere kant liggen.

Papa nam me bij de hand om naar de trein te gaan. Dit was de eerste keer dat ik op een station was en ik vroeg me af of alle stations zo vreselijk stonken. We liepen een brede, slecht verlichte gang door tot we bij een trap kwamen waarboven het cijfer 11 stond. ‘Hier moeten we zijn,’ zei papa, en hij wees omhoog.

Boven gekomen stonden we onmiddellijk heel dicht bij een trein. Zo’n trein in het echt was ook iets nieuws voor mij en ik nam alles verwonderd in me op. Langs de hoge stoep stonden donkergroene wagens die allemaal met dikke toeters aan elkaar vast zaten. Elke wagen had een paar ramen en een aantal deuren. Veel deuren stonden open, uit verschillende ramen hingen mensen half naar buiten, er waren mensen die van voor naar achter liepen, mensen die renden. ‘Hierboven stinkt het ook al,’ zei ik en prompt moest ik niezen. In de verte kon ik wel een stukje van de lucht zien, maar verder vond ik het maar somber op deze stoep.

Papa vertelde dat de hoge stoep ‘perron’ werd genoemd en de wagens heetten ‘wagons’. We begonnen over het perron langs de wagons te lopen, ik bleef vlak bij papa, mijn hand in de zijne. Steeds keek hij een raam in, alsof hij iets zocht. Ik vroeg wat hij toch aan het zoeken was.

‘Ik zoek een lege coupé.’

‘Wat is een coupé?’

‘Een coupé is een klein kamertje in de wagon, daar kunnen we met z’n tweetjes zitten zonder nieuwsgierige mensen erbij.’

‘Nieuwsgierige mensen?’

‘Nou, jongen, ik zou het eigenlijk leuk vinden om met jou alleen in de trein te zitten, zonder andere mensen erbij. Als je dan iets wilt vragen, kan ik makkelijk antwoord geven. Het is voor ons ook wat veiliger.’

Wat papa bedoelde met ‘veiliger’ begreep ik niet helemaal, maar ik voelde dat het geruststellend was wat hij zei.

We stonden stil voor een deur en papa tilde me op een treeplank. Hij gaf me een duwtje; nu stond ik voor het eerst in een treincoupé, tussen twee banken in met een gladde stof erop. Boven elke bank was een lang net gespannen. Papa was ook binnengestapt en legde mijn koffertje op een van de netten.

‘Hoe heet het ook alweer, papa, waar we heen gaan?’

‘Apeldoorn, daar wonen opa en oma.’

Papa pakte de grote ijzeren handgreep van de buitendeur vast en trok de deur met een harde dreun dicht. Daarna liet hij het raam naar beneden door aan een leren riem te trekken. Ik mocht nog even een stukje uit het raam hangen om naar buiten te kijken. En zodra de trein vertrok, zou ik naar de mensen op het perron kunnen zwaaien.

Daar klonk opeens een hard fluitje; ik strekte mijn hals uit om te zien wie er had gefloten. Het moest die man met dat rare hoedje zijn die iets verderop op het perron stond: aan een kettinkje aan zijn borstzak had hij een fluitje hangen. Hij zwaaide met een rood en wit geverfd rond plankje. Plotseling voelde ik dat de trein schokte en ik hoorde de stoomfluit van de locomotief. De trein schokte opnieuw en papa stond op om me vast te houden. Tijd om het raam te sluiten. Hij trok aan de leren riem en het raam ging omhoog.

We gingen zitten en ik keek nog eens rond. Dit was dus het kamertje dat ons naar opa en oma zou brengen. Aan de kant tegenover de buitendeur bevond zich een schuifdeur met glas erin, als je die opendeed dan kwam je op een gang. Maar de schuifdeur was nu dicht.

Ik schrok op van de buitendeur die openging. Een lange magere meneer met een pet op sprong naar binnen, terwijl de trein toch al reed. Hij mompelde iets van ‘Goedemorgen’ en papa groette hem terug. Daarna zei de meneer niets meer, tot de trein stopte bij het volgende station. Daar stapte hij uit. ‘Goedemiddag,’ zei hij en hij gooide de deur achter zich dicht.

Even later ging de deur weer open. Tot mijn schrik kwam er een soldaat binnen, een Duitse soldaat. Hij knikte vriendelijk naar papa en mij en zei iets wat ik niet kon verstaan. Toen de trein weer op weg was vroeg ik papa fluisterend wat de soldaat had gezegd. ‘Hij sprak Duits, jongen, en hij wenste ons goedemiddag.’ Ik glimlachte naar de soldaat, die me opnieuw vriendelijk toeknikte.

Papa legde zijn hand op mijn arm en zei dat we er bij het volgende station uit moesten, want dat was Apeldoorn. Om me voor te bereiden op onze aankomst, vertelde hij alvast wat we op het station zouden doen.

‘We stappen samen uit de trein en we lopen samen naar de uitgang van het station. Opa staat bij de uitgang op jou te wachten, maar ik ga niet met je mee naar buiten. Dus: ik ga niet mee naar opa, daar is geen tijd voor. Ik ga terug naar de trein om nog een eindje verder te reizen. Ik zal jou je eigen treinkaartje geven en dat moet je bij de uitgang van het station afgeven, bij de meneer die daar de kaartjes van de mensen in ontvangst neemt. Je ziet opa zeker al staan, dus wees niet bang.’

Toch voelde ik me bang en zenuwachtig, hoewel ik papa’s aanwijzingen goed begreep. Wat papa had gezegd klonk heel erg streng. Ik durfde geen vragen meer te stellen, ook al had ik graag willen weten waar hij naartoe zou gaan als hij straks weer in de trein was gestapt. Tegelijkertijd voelde ik me al groot, ik mocht immers alleen door de uitgang naar buiten.

In Apeldoorn stapten we uit, ik had mijn koffertje in mijn hand. De Duitse soldaat kwam op zijn gemak achter ons aan gelopen. Ja, verderop zag ik opa staan. Ik zwaaide naar hem en opa nam zijn hoed van zijn hoofd, zodat ik zijn mooie zilverwitte haardos kon zien. Hij zwaaide terug.

Bij de uitgang tilde papa me op terwijl ik mijn koffertje nog vasthad. Ik kreeg op elke wang een zoen en hij zei: ‘Geef me nou maar een dikke pakkerd, jongen. Hier is je treinkaartje, dat moet je zo meteen aan die meneer daar geven, die neemt alle kaartjes van de mensen in ontvangst.’

Toen ik weer op de grond stond, gaf papa me een zetje in de richting van de uitgang. Manmoedig liep ik achter de Duitse soldaat aan, die ons ondertussen was gepasseerd. Ik keek nog eens om, maar papa zag ik nergens meer.

Nadat ik de stationsmeneer mijn kaartje had gegeven, rende ik naar opa toe. Nu werd ik door opa opgetild en kreeg ik van hem een dikke knuffel en een kus. ‘Dag Max,’ zei opa, ‘wat fijn dat je er bent.’ We liepen naar opa’s fiets, ik mocht mee op de bagagedrager. ‘Zo, Max, nu fietsen we snel naar oma toe, die wacht al op ons.’

Na ons afscheid op het station zouden mijn vader en ik elkaar pas na bijna vijf jaar weer zien.

3

Beste Garret,

Logeren bij mijn grootouders was een heerlijk feest, waar helaas veel te snel een einde aan kwam. Ik moest een tijdje naar de dominee en dat was geen prettig verblijf. Wat het er niet makkelijker op maakte was dat ik een beetje bang was voor de dominee.

De weken bij mijn opa en oma vlogen voorbij. Ik hoefde me dan ook niet te vervelen. In de tuin hingen de fruitbomen vol prachtige pruimen, peren en appels. Elke dag mocht ik van opa een paar peren of appels plukken. Ik mocht ook de kippen voeren en ’s morgens vroeg de eieren uit het nest halen, een stuk of zes, zeven waren het er altijd wel. Marie, de huishoudelijke hulp, gaf me ook vaak een klein klusje.

Op het kamertje waar ik logeerde lagen heel grote, dikke boeken. Het waren samengebonden tijdschriften, afleveringen van het blad Katholieke Illustratie. Waarom opa deze boeken in bezit had, zal altijd een raadsel blijven. Voor mij als jongetje waren ze in elk geval heel fascinerend, met al die prachtige foto’s. Lezen kon ik nog niet goed, de tekst was meestal te moeilijk voor mij. Maar er stonden honderden foto’s in, dus alleen al met het doorbladeren van een van die dikke boeken was ik al een uurtje of wat zoet.

Zo gingen de dagen voorbij. Na een paar weken vertelde opa me dat oma zich niet goed voelde, ze had problemen met haar hart. De dokter had rust aanbevolen, en dan zou het misschien ook helpen als ik bij iemand anders logeerde. Ik kon een tijdje naar de dominee toe, zei opa, tot oom Philip een ander vast adres had gevonden. De dominee was een goede vriend van opa en kwam regelmatig op bezoek. In de afgelopen weken had ik hem al twee keer ontmoet, dus ik kende hem al een beetje. Hij had een prachtige donkere stem, maar als kind vond ik die stem ook wel wat eng.

De volgende dag al gingen we naar het huis van de dominee, ik mocht weer achter op de fiets. Dominee Scheerling woonde aan een mooie laan in een statige villa. Een grindpad leidde naar de voordeur en nadat opa had aangebeld, werd spoedig opgedaan door Alie, de dochter van de dominee. Alie deed het huishouden bij haar vader. ‘Dag meneer Leenders, en dag Max,’ zei ze. ‘Komt u maar snel binnen, het is kil vandaag.’

Ze ging ons voor naar een gesloten deur, klopte aan en deed, zonder antwoord af te wachten, de deur open. Ik zag de dominee achter een heel groot, heel donker bureau zitten. Hij begroette ons met zijn diepe stemgeluid: ‘Goedemorgen, beiden. Dag Max, wat fijn om je weer te zien, jongen. Je blijft een tijdje logeren bij Alie en mij, tot jouw oma weer beter is.’

Ik was zo onder de indruk van die donkere stem dat ik de dominee verbouwereerd aankeek en alleen maar kon knikken.

‘Ga nu maar met Alie mee, volgens mij heeft ze een beker chocolademelk voor je klaarstaan.’