Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Joodse huizen 8

Verhalen over vooroorlogse bewoners

Onder redactie van Frits Rijksbaron, Esther Shaya en Gert Jan de Vries

Amphora Books

Colofon

Joodse Huizen 8 werd mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van het Amsterdams comité 4 en 5 mei.

Copyright © 2022 alle auteurs en Stichting Amphora Books

Eerste druk 2022

Vormgeving omslag: André van Leeuwen

Copyright © foto’s omslag met de klok mee vanaf linksboven: Familiearchief Krielaars; Privéarchief Jeska Verstegen; B.J. Minco; Het Nederlands Jazz Archief (nalatenschap Jaap Lüdeke); Privéarchief Setske Jansen-Beek; K. Boekman

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN: 978 90 644 6156 9

NUR: 680

www.amphorabooks.nl

Inhoud

Verantwoording

Amstel 3, Amsterdam

Beekstraat 21 en Beekstraat 38, Elburg

Beethovenstraat 108-III, Amsterdam

Blasiusstraat 35-II, Amsterdam

Bredaseweg 422, Tilburg

Grote Houtstraat 101, Haarlem

Harmoniehof 6-1, Amsterdam

Hendrik Jacobszstraat 30-1, Amsterdam

Hogeweg 92, Amsterdam

Jan Bertsstraat 14-I, Diemen

Jodenbreestraat 1 en Conradstraat 94, Amsterdam

Kerkstraat 9, Tiel

Lepelstraat 68, Amsterdam

Maastrichtsestraat 106, Den Haag

Molenbeekstraat 34-II, Amsterdam

Oude Boteringestraat 11/11a, Groningen

Oude Hoogstraat 29, Amsterdam

Pieter Bothstraat 49, Den Haag

Raamstraat 30, Rotterdam en Van Bleiswijkstraat 40, Scheveningen

Ruthardlaan 22, Bussum

Spitskopstraat 3-II, Amsterdam

Stadhouderskade 135, Amsterdam

Stationsstraat 44, Tilburg

Taco Mesdagstraat 37, Groningen

Waalbandijk 15a, Ophemert

Zeeburgerdijk 226, Amsterdam

Over de auteurs

Register

Verantwoording

Bij het samenstellen van dit boek is uiterste zorgvuldigheid betracht wat betreft het gebruik van foto’s en documenten. Voor zover uitgeverij en redactie weten, is er in alle gevallen overeenstemming met de auteursrechthebbende over gebruik van het materiaal. Wie meent dat inbreuk is gemaakt op zijn of haar rechten gelieve zich te wenden tot de uitgeverij.

Spelling van namen, titels en geografische aanduidingen is in overeenstemming met het Digitaal Monument, de officiële titelbeschrijving van de KB of andere gezaghebbende bronnen. Waar van toepassing zijn de naamgeving en spelling gebruikt zoals die ten tijde van de beschreven gebeurtenissen golden.

De regel voor het al dan niet gebruiken van de hoofdletter in jood en alle afleidingen in de Nederlandse taal luidt simpelweg: jood verwijst naar de religie en cultuur, Jood naar het Bijbelse volk en naar ‘versteende uitdrukkingen’ als bijvoorbeeld Jodenster en Jodenjager. De redactie heeft ervoor gekozen zich aan deze regels te houden – eigennamen, citaten en boektitels uitgezonderd.

Amstel 3, Amsterdam

Frank Oorthuys

Ik was twee toen we ons huis op Amstel 3 moesten verlaten voor de komst van het nieuwe Amsterdamse stadhuis, dat pas vierentwintig jaar later als Stopera de oude Jodenbuurt zou ontsieren. Toen ik als tiener de stad ging ontdekken, werd ik als een magneet naar het Waterlooplein en de straten daaromheen getrokken. Tijdens mijn omzwervingen stond ik altijd wel even stil voor ons oude vervallen huis, toen al jaren gekraakt. Daar kwam de oorlog, die ik als enige van mijn gezin niet had meegemaakt, heel dichtbij; veel van de oorlogsverhalen die ik kende, speelden in of nabij ons oude huis. Zoals zoveel mensen die de verschrikkingen van het naziregime van nabij hadden meegemaakt, waren mijn ouders niet erg loslippig over de oorlogsjaren. Toch vertelde mijn moeder wel over de uit Berlijn gevluchte boekhandelaar Louis Lamm, die op de begane grond van Amstel 3 een boekenantiquariaat runde. Het was duidelijk dat mijn ouders groot ontzag hadden voor de belezen buurman, maar ook dat ze het mysterie van zijn bestaan niet konden doorgronden. Op instigatie van Flip Bool1 heeft mijn moeder Lydia ooit wat herinneringen aan de oorlog toevertrouwd aan het papier. Hier volgt een fragment dat betrekking heeft op Amstel 3 en onze bijzondere buren.

‘Souterrain en eerste verdieping behoorde aan een antiquair Louis Lamm met een goedlopende zaak in joodse boeken.

Zijn oeuvre was van ’n oudheid en zoveel, Cas en ik mochten wel een boek inkijken, maar hij hield het zelf vast. Hij had het uiterlijk van een echte Bijbelkenner, kwam ook uit Duitsland, al even voor de oorlog, met vrouw en een dochter Ruth.

Zeer orthodox, waardoor ik al heel snel de sjabbes-goj mocht zijn. Wat ’n lieve mensen. Moeder zei niet veel, maar was natuurlijk wel met pruik. Ze genoot als ik bevruchte eieren meenam; zijn post openmaken was natuurlijk een grappige bezigheid, zoveel en zo gevarieerd van herkomst. Vaak wist ik absoluut niet uit welk land! Kortom, handelingen die gedurende de sjabbes, maar natuurlijk ook de joodse feestdagen [ voor joden verboden zijn, ] en dat zijn er heel wat. Ook Cas was heel erg op hem gesteld, en beiden vonden een gesprek zeer belangrijk. Hoewel ik vermoed dat Cas het niet allemaal heeft kunnen volgen.

Toen de oorlog een feit was, probeerden wij deze familie duidelijk te maken dat ze nu echt wel moesten onderduiken. We hadden al plek, maar je kon praten als Brugman, dat ging tegen zijn geloof. Moeder stierf, godzijdank, voordat het erger werd in de Jodenbuurt. Weliswaar waren de bruggen omhoog, en was het een Judenviertel, hij kwam nooit buiten. Ruth bestierde het huishouden en had ook wat klanten voor naaiwerk op de trapnaaimachine. Even later zal ik het over de sjoufer hebben, en ook de trapnaaimachine was bij ons.

Er kwam, zo belachelijk, deze man was koud weg, of er werd al hard gewerkt aan een vrij brede loopplank, met iets opstaande randen, over de tuin en de straat heen, naar een groot schip. Alles was dus in no time ‘gepulst’ en vernietigd.2 Wat ging dat alles grof, gevoelloos, we stonden erbij te huilen en sommige uit elkaar gevallen boeken, die ernaast waren gevallen, raapten we op. Een sjoufer (ramshoorn) in de tuin, de naaimachine, enkele boeken.

Vrij snel na de oorlog, zo triest, kwamen er al familieleden bij ons aan de deur, of we maar alles wat we hadden, afstonden. Hun kennis van een ruimte, die dienst deed als opbergruimte van kostbaarheden, was ons niet bekend, wel, bleek achteraf, de achterburen. Maar toen de buurman ons de plek aanwees, was hij helemaal leeg.’

Dat was, in mijn moeders woorden, ook ongeveer alles wat we wisten over deze geleerde onderbuurman. Mijn fantasie probeert de ontbrekende delen in te kleuren en samen te voegen.

Het is vrijdagavond, het wordt donker en dus sabbat. Hoe komt mijn moeder bij de familie binnen, klopt zij schuchter aan de deur, of staat deze al open voor de verwachte gast? Hoe ging het eerste contact, mijn moeder als overtuigd communiste en atheïste had natuurlijk eerst geen idee van de orthodox-joodse gebruiken. Hoe spraken zij? Was het een mengelmoes van Duits, Jiddisch en Amsterdams, en de gebarentaal en mimiek van mijn moeder, of was Lamm, belezen als hij was, de Nederlandse taal al meester? Mijn moeder steekt de lichten aan: elektrisch licht? Of ook kaarsen, gaslampen en olielantaarns? In de keuken en de woonvertrekken, maar ook in de studeerkamer, de bibliotheek en het antiquariaat? Hoe zou dat eruit hebben gezien, dat antiquariaat? Een immense ruimte moet het zijn geweest. Een labyrint van boeken waar je de weg kon kwijtraken. Waar was het bureau van de heer Lamm, hoe stond het te midden van zijn immense bibliotheek? In het midden of toch apart in een kantoor? Helaas zijn er zover ik weet geen foto’s van.

Had hij al telefoon als internationaal handelaar, of ging al zijn correspondentie via de post? Waar maakte mijn moeder de brieven open op vrijdagavond en zaterdag overdag; in de keuken of in een apart postkamertje? Het zal een enorme correspondentie zijn geweest, met geestverwanten en historici uit de hele wereld. Ook kwamen er natuurlijk regelmatig pakketten vol met boeken aan.

Voordat Louis Lamm in 1933 naar Amsterdam emigreerde en op Amstel 3 kwam wonen en werken, had hij al een heel bewogen leven geleid. In 1871 geboren in een bescheiden orthodox-joods milieu had hij het geluk dat zijn talent al vroeg werd herkend. Hij werd opgenomen in pleeggezinnen en kon zo een opleiding volgen. Als veelbelovende leerjongen kwam hij in dienst van antiquair Heinrich Hofmann in Frankfurt. Na enkele jaren was de jonge Lamm al zover dat hij zijn eigen zaak kon beginnen. Hofmann steunde zijn ambitieuze stagiair, maar eiste wel dat hij ver uit de buurt van Frankfurt zou blijven. Zo kwam Lamm in Berlijn terecht, waar hij eerst in partnerschap en later in zijn eentje een eigen antiquariaat en uitgeverij zou vestigen. Tegelijkertijd bleef hij studeren op de joodse theologische geschiedenis en werd hij een van de belangrijkste uitgevers en verzamelaars op het gebied van hebraïca en judaïca. Ook schreef hij zelf enkele belangwekkende werken op dit gebied. Na de machtsovername door Hitler emigreerde hij naar Amsterdam, een stad waar hij veel contacten had. Zijn vrouw Julia en dochter Ruth zouden hem later volgen, evenals zestien rijnaken vol met boeken. Hoeveel boeken dat moeten zijn geweest, valt ook te herleiden uit het feit dat hij nog tweehonderdduizend boeken in Berlijn achterliet...

Amstel 3 in 1945. (Foto: Cas Oorthuys)

In het kadaster is te zien dat de bibliotheek achter de woning van Louis – die doorliep tot de achtergelegen Zwanenburgerstraat – tweehonderd vierkante meter groot was en ongeveer vijf meter hoog.

Dat is dus duizend kubieke meter aan ruimte voor boeken, en die was waarschijnlijk tot de rand gevuld. Dat moet een duizelingwekkende bibliotheek geweest zijn, en de moord op Louis en Ruth was ook de moord op al deze boeken en de wijsheid en cultuur die ze hebben bevat.

Sjef van Duin, bibliothecaris van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, deed onder meer onderzoek naar het werk van Ernst Cassirer, een collega-uitgever van Lamm die ook uit Berlijn was vertrokken. Cassirer koos voor Oxford, naar later bleek een wijs besluit. Sjef stuitte door zijn onderzoek op het werk van Peter Manasse, een kenner van de joodse geschiedenis die een biografie over Louis Lamm heeft geschreven. Ik ben zeer schatplichtig aan zijn onderzoek, waaruit de volgende fragmenten afkomstig zijn.

‘Vanaf het begin floreerde zijn antiquariaat en Lamm vond daardoor tijd om steeds meer boeken uit te geven. Zijn uitgeverij noemde hij Verlag Louis Lamm. De samenstelling van zijn fonds toont zijn interesse voor de geschiedenis van de joodse gemeenschap, in het bijzonder voor het moderne jodendom en de emancipatie van de Duitse joden.

Evenals veel van zijn joodse tijdgenoten bezat Lamm een hartstochtelijke liefde voor Duitsland. Ook gaf hij eigen studies uit over de geschiedenis van een aantal joodse gemeenten in zijn geboorteland.

Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 publiceerden veel uitgeverijen al spoedig brochures en tijdschriftafleveringen over de vorderingen van de oorlog. In de meeste gevallen werden het krijgsgeweld en de nieuwste wapens verheerlijkt; deze lectuur was vooral populair bij jeugdigen. Het joodse aspect en de verrichtingen van de joodse soldaten kwam in deze propagandistische literatuur niet aan de orde.

Lamm was hevig geïnteresseerd in de oorlogsstrijd en initieerde daarom een brochurereeks onder de naam ‘Lamm’s Jüdische Feldbücherei’. Der Krieg und wir Juden – het eerste deeltje van de negen die zouden verschijnen – werd gepubliceerd in 1915. Een jaar later stelde hij een biografie samen van joodse publicaties over de oorlog. Curieus is de uitgave van de serie Lamm’s jüdische Kriegspostkarten. De prentbriefkaarten stralen een groot patriottisme uit ten aanzien van de joodse soldaten, onder wie veel joodse oorlogsvrijwilligers. Met de uitgave van deze kaarten en brochures hoopte Lamm de erkenning van de joden als gelijkwaardige staatsburgers te bevorderen.’

‘Wat religie betreft bleef hij orthodox en volgde daarmee de traditie van zijn familie. In 1913 liet hij bijvoorbeeld een brochure verschijnen van rabbijn Aron Tänzer uit Göppingen over diens weerstand tegen het gemengd-joodse huwelijk, een afkeer die Lamm met hem deelde. Ook bracht hij religieuze uitgaven op de markt als Ha-Mishnah ha-Rishonah van David Hoffmann en uitgaven van de Hagadah.

In de jaren twintig reisde hij regelmatig voor zijn antiquariaat naar Nederland, Frankrijk en Italië, maar zijn interesse ging vooral uit naar landen als Tunesië en Marokko waar hij in de hoofdsteden de joodse wijken met hun bloeiende ambachtelijke industrie bezocht. Hij ontdekte in de Noord-Afrikaanse landen veel religieuze voorwerpen die in Europa zeldzaam waren. Tussen het reizen door ontwierp hij een eeuwigdurende kalender, te gebruiken voor het nakomen van godsdienstige verplichtingen.’

(…)

‘Naast zijn eigen publicaties en uitgeversactiviteiten bleef Lamm tijd steken in zijn antiquariaat en ontwikkelde zich als expert met een fijne neus voor aankoop van bijzondere boeken. De verzamelaars en kopers waardeerden zijn keuze en bezochten in toenemende mate zijn zaak. Goede klanten waren de joodse denker Gershom Scholem en de Hebreeuwse schrijver Micha Josef Berdyczewski. De Engelse theoloog James Parker die op rondreis door Europa was, schreef na zijn terugkeer enthousiast over de waardevolle adviezen die hij van Lamm had gekregen. Het liefst zou Lamm alles zelf willen doen, maar daarvoor was zijn zaak al te groot geworden. Tot haar huwelijk in 1929 werkte zijn oudste dochter Hannah in de zaak, verder werd hij wisselend geholpen door een of meer assistenten. Een van Lamms leerlingen was Reuven Mass, die uit Polen was gevlucht en later een bekend uitgever in Israël zou worden.’

(…)

‘In het voorjaar van 1934 opende Louis Lamm een Spezialbuchhandlung für Jüdische Literatur op zijn woonadres Amstel 3 in Amsterdam. Als kersverse emigrant onbekend met de taal en gewoonten, bleek de aanpassing aan het Nederlandse leven in het begin niet gemakkelijk. Zijn jongste dochter Ruth, die was meegekomen naar Amsterdam, hielp hem bij zijn werkzaamheden.’

(…)

‘Louis Lamm was niet alleen specialist op het gebied van oude drukken en prenten. Hij handelde ook in joodse religieuze voorwerpen uit de Oriënt en Oost-Europa.

In de periode maart 1937 tot mei 1940 leverde Lamm regelmatig voorwerpen aan het op 23 mei 1930 opgerichte Joodsch Historisch Museum in Amsterdam. In het acquisitieregister van het museum worden vierentwintig aanwinsten vermeld, waaronder zilveren voorwerpen die werden gebruikt op joodse hoogtijdagen en amuletten en penningen, meestal uit zuidelijke streken, voor dagelijks gebruik. De amuletten en penningen dienden ter bescherming tegen demonen of tegen het boze oog.

Ook verzamelde Lamm allerlei bijzondere Nederlandse voorwerpen. Zo kwam het museum in het bezit van een koperen naampenning van Salomon Proops, telg uit de bekende drukkersfamilie in Amsterdam. De prijzen die Lamm rekende, waren in het algemeen bescheiden; meestal ging het verkoopbedrag de tien vooroorlogse guldens niet te boven.’

Net gescheiden van zijn eerste vrouw Sini zocht mijn vader in 1939 een huis om samen te leven met zijn nieuwe liefde Lydia, mijn moeder. Het is een van de vaak vertelde verhalen in de familie: ze vonden in Amstel 3 een perfect huis, maar mochten het niet huren van de katholieke eigenaar omdat ze niet getrouwd waren. Zo trouwde het verliefde stel toch voor de burgerlijke stand, en werden zo de bovenburen van de familie Lamm. Een groter contrast was niet denkbaar, de orthodox-joodse en qua politiek en moraal conservatieve Lamm en de vrijgevochten jong getrouwde, linkse en atheïstische Cas en Lydia.

Toch was er duidelijk wederzijds vertrouwen, zo mocht Lydia al snel de sjabbes-goj zijn. Mijn broer Gerrit heeft ook nog een prachtige herinnering aan het antiquariaat waar hij wel eens kwam als kind van een jaar of acht. De boeken stonden opgestapeld tegen het plafond, de kasten in rijen tot in de donkere verten. Hij op schoot bij Louis, die hem met witte handschoenen aan de mooiste boeken liet zien. Ik zie zijn antiquariaat als de mythische bibliotheek uit de boeken van Borges, bijna alle kennis ter wereld was daar verzameld.

Mijn ouders hebben Louis en Ruth veelvuldig gevraagd of ze hen in veiligheid mochten brengen, ze waren goed ingevoerd bij het verzet en het had dus makkelijk gekund. Maar Louis wilde bij zijn boeken blijven, en Ruth bij haar vader denk ik. In ieder geval waren veel streng orthodox-joodse mensen ook van mening dat hun lot in de hand van God lag. Ik huil als ik dit schrijf, we mogen de verschrikkelijke misdaden van het naziregime nooit vergeten.

Oudste dochter Hannah en zoon Heinrich Lamm overleefden de oorlog; ze waren in de jaren dertig al naar Palestina geëmigreerd. Daar leven hun kinderen en achterkleinkinderen nog steeds.

Op 17 december 2021, bij de plaatsing van twee Stolpersteine in de stoep van het nieuwe stadhuis op de plek waar Amstel 3 ooit stond, konden we zelfs een videoboodschap laten horen van een achterkleinzoon van Louis met exact dezelfde naam in het Hebreeuws: Yehuda Arye. Hij is als theoloog werkzaam op een religieuze kibboets in het noorden van Israël. Yehuda liet duidelijk horen hoe hij als naamgenoot en nazaat van Louis het conserveren en doorgeven van het joods religieus erfgoed dubbel en dwars in zijn genen heeft, maar hij deed ook een oproep tot vrede en respect voor alle culturen.

Ik denk dat Louis, Julia en Ruth hier met grote instemming naar zouden hebben geluisterd.

BRONNEN:

Duin, Sjef van, bibliothecaris van het Nederlands Fotomuseum, deed onderzoek naar publicaties van Cas Oorthuys bij uitgeverij Cassirer in Oxford en ontdekte zo de connectie met Louis Lamm.

Manasse, Peter M., Louis Lamm (1919-2010): Antiquaar en uitgever in Berlijn en Amsterdam, Champlemy Pers Amsterdam (2008).

Oorthuys-Krienen, Lydia (1917–2006), Brieven en herinneringen aan de oorlog (niet gepubliceerd).

1Flip Bool is de oprichter en eerste directeur van het Nederlands fotoarchief (NFA). Onder meer het oeuvre van mijn vader, fotograaf Cas Oorthuys, is hier ondergebracht. Het NFA is later onderdeel geworden van het Nederlands Fotomuseum.

2Naar later bleek is niet alles vernietigd. De collectie werd gestolen door de kunstrooforganisatie van Alfred Rosenberg. Deze Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg was belast met het systematisch plunderen van joodse archieven en bibliotheken uit de bezette gebieden.

Beekstraat 21 en Beekstraat 38, Elburg

Willem van Norel

Hoewel geboren in Ommen, in 1762, beheerste Mozes Heijman, toen hij zich omstreeks 1795 als slager in Elburg vestigde, de Nederlandse taal niet. Hij kon uitsluitend Hebreeuws schrijven. Niet dat hem dat in zijn werkzame leven belemmerde: in 1817 bezat hij in Elburg ook een winkel in wol, linnen, goud en zilver.

Toen in 1813 bij keizerlijk decreet de naamsaanneming verplicht werd, koos Mozes Heijman voor de achternaam Vecht. Daarmee refereerde hij aan zijn geboortedorp Ommen, dat aan het riviertje de Vecht ligt.

Mozes Heijman Vecht, zoals hij na 1813 heette, en zijn eenentwintig jaar jongere vrouw Vrouwtje Isaak Godfried kregen zeven kinderen. Een van hen was de in 1819 geboren Jacob Vecht. Hij trouwde op 3 september 1853 in Elburg met de in Goor geboren Roosjen Frank (1823–1875).

Twee ondernemende telgen uit de familie Vecht, Aron Vecht en Roosje Vecht, zouden internationale geschiedenis schrijven.

ARON VECHT (1854–1908)

In de vroege ochtend van dinsdag 17 oktober 1854 werd in het pand Beekstraat 21 te Elburg Aron Vecht geboren. Vader Jacob Vecht (1819–1897) gaf zijn zoon een dag later aan in het bijzijn van de getuigen grootvader Aron Frank, veearts, en stadsbode Hermen Hulst. Jacob Vecht had in Elburg de bijnaam ‘Jacob de Doove’ omdat hij hardhorend was.

Aron Vecht was het tweede kind van Jacob en Roosjen. Uit hun huwelijk zouden vijf kinderen worden geboren. Naast Aron waren dat Mozes (1853–1933), Izaak (1857), Vrouwtje (1859) en Machiel (1863–1922). Izaak en Vrouwtje stierven kort na hun geboorte.

GLOBETROTTER EN UITVINDER

De levensloop van Aron Vecht was bijzonder. Zijn jonge jaren bracht hij door in Elburg, maar daarna begon hij een leven in het buitenland. Hij werd uiteindelijk een globetrotter – The Jewish Globetrotter was zijn geuzennaam – die grote delen van de wereld bereisde.

Aron Vecht trouwde op 23 april 1879 in Londen met Bernadine Coopman, op 10 juli 1857 geboren te Maastricht. Kort na hun huwelijksceremonie keerden ze terug naar Elburg. In het pand Ellestraat 50 werd op 25 maart 1880 hun dochter Rosa geboren. Rosa Vecht (1880–1930) zou in 1903 in Zuid-Afrika trouwen met Jacob Politi (1877–1967).

Op 7 mei 1880 vertrok het jonge gezin naar Londen. Hier woonde Aron met zijn vrouw en kinderen een vrij lange periode en werkte hij als slager en veehandelaar. Tijdens zijn verblijf in Londen vond hij de techniek uit van het inblikken van vlees voor onder meer corned beef. Om deze uitvinding en zijn kennis te gelde te maken reisde hij de wereld over. Dit bracht hem via Engeland naar onder meer Zuid-Afrika, Australië, Nieuw-Zeeland en Argentinië waar hij in al die gebieden veestapels opkocht. Uiteindelijk leverden zijn uitvindingen Aron en zijn gezin, bestaande uit negen kinderen, een flink kapitaal op.

ORTHODOX JOODS LEVEN

Aron Vecht leidde een vroom en orthodox joods leven. Zelfs in Zuid-Afrika, waar nauwelijks sprake was van joods leven, richtte hij zijn huis in als een synagoge.

Aron was zeer belezen op joods religieus gebied. Hij bestudeerde uitvoerig de Thora en correspondeerde met de bekendste rabbijnen van die tijd. Daarnaast was hij een ervaren sjocheet (ritueel slachter). Bijzonder was dat hij een kleine Sefer Tora bezat. Die nam hij altijd mee op zijn reizen. Deze rol is overgedragen van vader op zoon en bevindt zich momenteel in de Spaanse en Portugese synagoge Bevins Mark in Londen.

ZIONISME

Aron Vecht behoorde tot de pioniers van het zionisme. In Londen richtte Aron zelfs een eigen krant op: The Jewish Standard, The English Organ of Orthodoxy.

Toen Theodor Herzl zijn boek Der Judenstaat publiceerde, reisde Aron Vecht vanuit Nieuw-Zeeland naar Wenen om de leider van het zionisme te ontmoeten. Op het eerste congres van de zionisten in 1897 in Basel waren slechts twee Nederlanders aanwezig: Nehemia de Lieme én Aron Vecht. Na afloop van het congres keerde Aron terug naar Nieuw-Zeeland om daar zijn ideaal verder uit te dragen.

In zijn boek Huis aan de Amstel (1993) schrijft Constant Vecht over zijn familielid Aron:

‘Oom Isaäc (pseudoniem voor Aron) zag het zionisme als een godswonder, dat elke gelovige met blijde dankbaarheid tegenover de Hemelse Vader moest vervullen. Anders dan de meeste orthodoxe joden was hij van mening dat je niet op de Messias hoefde te wachten om een einde te maken aan de ballingschap.’

Arons grote wens om ooit naar Palestina te emigreren, heeft hij nooit in vervulling zien gaan. Op 8 november 1908 stierf hij in Antwerpen. Daar werd hij aanvankelijk ook begraven. Tijdens de begrafenis typeerde een vertegenwoordiger van de zionistische beweging Aron Vecht als ‘een man voor wie de gedachte vergeefs te hebben geleefd, onverdraaglijk was’.

Zijn lichaam werd in 1909 herbegraven in Tel Aviv, dat in hetzelfde jaar officieel werd gesticht als buitenwijk van de oude havenstad Jaffa.

Zijn echtgenote Bernadine Coopman stierf op 21 juli 1926 in Antwerpen op de leeftijd van negenzestig jaar.

ROOSJE VECHT

Roosje Vecht werd geboren in Elburg op 18 juli 1881. Zij was de oudste van zes kinderen van veehandelaar Mozes Vecht, de oudere broer van Aron, en zijn vrouw Diena van Hamberg.

De familie Vecht-van Hamberg woonde rond het jaar 1900 in het pand Beekstraat 38.

Het gezin vertrok in 1903 naar Amsterdam, waar vader Vecht als antiquair een nieuw bestaan probeerde op te bouwen. Vanuit het ouderlijk huis aan de Beekstraat te Elburg zette Jacob de veehandel van zijn vader voort.

EERSTE WERELDOORLOG

Roosje Vecht werd in haar jeugd verliefd op een niet-joodse man. Haar orthodox-joodse vader verzette zich tegen deze relatie. Roosje vertrok in de zomer van het jaar 1901 naar Amsterdam. Daar volgde ze een medische opleiding. In 1907 deed Roosje haar verpleegstersexamen in het Israëlietisch Ziekenhuis van Rotterdam. Na haar diplomering werkte ze als particulier verpleegster in Groningen en Amsterdam. Bekend is onder meer dat Roosje in juli 1911 te Groningen slaagde voor haar diploma voor apothekersassistente.

Toen eind juli 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak, werkte Roosje Vecht als particulier verpleegster in Amsterdam. Nadat de Duitse legers in augustus 1914 België waren binnengevallen, besloot Roosje als Rode-Kruisverpleegster naar het oorlogsfront te vertrekken. Eind september was ze in dienst van het Antwerp British Hospital Fund in Antwerpen.

Op 30 september 1914 verscheen er een berichtje over Roosje Vecht in het Nieuws- en Advertentieblad voor Elburg en omstreken. Daarin vroeg Roosje om lectuur voor haar patiënten. De letterlijke tekst van het persbericht luidt:

‘Elburg. Dezer dagen mochten wij van onze oud-stadgenote mej. R. Vecht een schrijven ontvangen uit Antwerpen waar ook zij de schone taak in deze ernstige dagen vervult als verpleegster van gewonde militairen. Zeer aangenaam zou het zijn als zij uit Holland eenige lectuur, nieuwsbladen enz. voor de patiënten mocht ontvangen. Een en ander kan als het met een kruis door roode inkt is gemerkt, portvrij worden toegezonden aan het adres: zuster R. Vecht 52 Rue Albert von Bary, Ambulance van het Rode Kruis te Antwerpen.’

VEURNE

Na de val van Antwerpen – op 10 oktober 1914 – bleef Roosje nog enige tijd in het veldhospitaal werken. Van een Duitse commandant mocht ze niet terugkeren naar het Belgische leger. Daarop verliet ze Antwerpen en ging terug naar Nederland. Waarschijnlijk via een Engelse familierelatie keerde Roosje vervolgens via Engeland terug naar het front om zich opnieuw bij het Belgische leger achter de IJzerlinie te vervoegen.

Na de overgave van Antwerpen was het Belgian Field Hospital overgebracht naar Veurne in de Westhoek van Vlaanderen. Daar werd een groot deel van de gewonden opgevangen. Het Sint-Janshospitaal te Veurne was echter nauwelijks opgewassen tegen de grote toevloed van gewonden. Er was bovendien onvoldoende gekwalificeerd personeel beschikbaar. Roosje Vecht werd tewerkgesteld als verpleegster in het veldhospitaal dat sinds eind oktober 1914 was gevestigd in het Bisschoppelijk College in Veurne.

Roosje Vecht (1881–1915) was tijdens de Eerste Wereldoorlog actief als verpleegster aan het westelijk front in Vlaanderen.

Het werk van de verpleegsters en artsen aan het front was zowel fysiek als psychisch uitputtend. Tijdens de offensieven moest het medisch personeel niet zelden zesendertig uur onafgebroken werken en daarna nog vaak de doden begraven. Gewonden moesten soms tot vlakbij de vuurlinie worden opgehaald. De verpleegsters stonden daarbij vaak bloot aan beschietingen. Ook dreigde voortdurend infectiegevaar.

NOODLOT

Toen begin januari 1915 Veurne binnen het bereik van de zware Duitse artillerie kwam te liggen, werd het hospitaalwerk in Veurne bijna onmogelijk. Kort daarna werd besloten het militaire hospitaal te verplaatsen. Het lijkt niet onwaarschijnlijk dat deze verhuizing de aandacht heeft getrokken van Duitse vliegers-verkenners.

Op 23 januari 1915 liep Roosje Vecht op de markt van Veurne en haastte zich van de gebouwen van het Bisschoppelijk College naar haar kamer in de Noordstraat om haar koffer te pakken. Vanwege de voortdurende bombardementen zouden alle gewonden naar Duinkerken worden geëvacueerd. Roosje zou met de andere verpleegsters tijdelijk in Saint-Malo of De Panne gaan logeren, in afwachting van een nieuwe vestiging in Hoogstade. Net voor de middag werden kort na elkaar drie handgranaten uit een Duits verkenningsvliegtuig op het marktplein van Veurne geworpen. Door een van deze granaten raakte Roosje Vecht zwaargewond. Zij werd afgevoerd naar het Rode-Kruishospitaal L’ Océan – een strandhotel dat dienst deed als hospitaal – in De Panne, waar ze rond middernacht stierf. Ze was pas drieëndertig jaar. Roosje werd op 25 januari met militaire eer begraven op het soldatenkerkhof in het nabijgelegen Adinkerke.

OVERLIJDENSBERICHT

In het Nieuws- en advertentieblad voor Elburg en omstreken van 6 februari 1915 werd het bericht over haar overlijden als volgt weergegeven:

Overlijden van Roza Vecht

Elburg. Donderdagmiddag kwam bij de familie alhier de droeve tijding dat één onzer vroegere stadgenooten was gevallen als offer van den oorlog. De verpleegster Mej. Roza Vecht had zich bij de mobilisatie ter beschikking gesteld. Eerst was zij werkzaam bij het Roode Kruis, maar weldra was zij overgegaan in dienst der ambulance in België. Daar is zij voortdurend in verschillende hospitalen en lazarets geweest de trouwe en toewijdende steun der ongelukkige gewonden. Den laatsten tijd was zij te La Panne bij Veurne in het groote hospitaal. Bij het bombardement van Veurne werd zij juist toen zij het hospitaal verliet door een bom getroffen. Het rechterbeen werd geheel verbrijzeld tot boven de knie. Spoedig werd zij opgenomen en in het hospitaal gebracht waar haar been werd geamputeerd. Eenigen tijd na deze kunstbewerking kwam zij weer bij kennis. Tot één der doctoren met wien zij veel gewerkt had zeide zij nog: ‘Nu kan ik mijn arme soldaten niet meer verplegen.’ Kort daarna, juist 12 uur nadat zij gewond was, ontsliep zij, door bloedverlies uitgeput, zacht en kalm. Allen die aanwezig waren, waren onder den indruk van deze droeve gebeurtenis en de doctoren en de andere zusters met wie zij geruime tijd tot hulp en steun der ongelukkig verminkten en gewonden gewerkt had, waren diep getroffen over het treurig uiteinde van de zuster, die haar jong leven voor haar taak had opgeofferd. Treffend zijn de woorden door de zusters en doctoren aan hare nagedachtenis gewijd. Moge de treurende familie hierin eenige troost vinden.

In het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde3 verscheen kort na de dood van Roosje Vecht een artikeltje. Daarin werd Roosjes fatale dood kort beschreven. Het artikel eindigt met de zin: ‘Een woord van waardering voor onze kraanige landgenote, die bij haar menschlievend werk den dood vond, mag hier niet ontbreken.’

HERBEGRAFENIS TE MUIDERBERG

Het Nieuws- en advertentieblad voor Elburg en omstreken van 17 januari 1920 meldde over de herbegrafenis van Roosje Vecht:

‘Roza Vecht

Elburg. Naar wij vernemen is het stoffelijk overschot van onze stadgenoote Mej. Roza Vecht die tijdens den oorlog als verpleegster verbonden was aan het Belgische Roode Kruis en bij Veurne sneuvelde van Adinkerke bij Nieuwpoort, waar zij voorlopig was begraven, naar haar ouderlijk huis te Amsterdam overgebracht. Van hieruit is zij j.l. donderdagmorgen op de Nederlands Israëlitische begraafplaats te Muiderberg ter aarde besteld. Het zal voor de familiebetrekkingen ongetwijfeld eenig troostend gevoel zijn te weten, dat zij, die een slachtoffer werd van haar liefdevol werk, niet op vreemden bodem rust.’

NAGEDACHTENIS

Roosje Vecht is een van de weinige inwoners van het neutrale Nederland die ten gevolge van de strijd in de Eerste Wereldoorlog zijn omgekomen. In 2009 werd in Elburg een straat naar haar vernoemd: Roosje Vechtstraat.

In de kerk van Adinkerke werd op zaterdag 24 januari 2015, honderd jaar na het overlijden van Roosje, een herdenkingsdienst georganiseerd. Na afloop van deze dienst werd op de muur van de kerk een plaquette onthuld. Op dezelfde avond werd tijdens een indrukwekkende ceremonie onder de Menenpoort in Ieper een bloemstuk voor Roosje Vecht gelegd.

Aan de gevel van het geboortehuis van Roosje Vecht aan de Beekstraat 38 werd op 2 mei 2015 door Iris Verweij een plaquette onthuld. Daarmee wordt Roosje blijvend herdacht in Elburg.

BRONNEN

‘Begrafenis Rosa Vecht’, Algemeen Handelsblad, 15-05-1920.

Nieuws- en Advertentieblad voor Elburg en omstreken (diverse nummers).

Norel van, W., Joods leven in Elburg: Gedenkboek. (Wezep, 2014).

Perneel, Ph., Roosje Vecht: een vergeten Joodse heldin. (Puttershoek, 2000).

Vecht, C. Huis aan de Amstel. (Amsterdam, 1993).

Vecht, J.D. The Vecht Family (from 1813 to the 21-st century). (Zoetermeer, 2002).

31915, 51ste jaargang, p. 560.

Beethovenstraat 108-III, Amsterdam

Alexandra Nagel

Opeens is hij er. Ray Forest. In het voorjaar van 1933 wordt hij een van de dirigenten van het vier jaar eerder opgerichte radio-orkest van de VARA. Onder Forests energieke leiding verzorgen de Flierefluiters een jaar lang verschillende genres muziek, maar vooral jazz. Of, anders gezegd, hij laat de Flierefluiters vaak lichte dansmuziek op een jazzy-manier uitvoeren. En dat slaat aan.

Ray Forest is niet de echte naam van de uit Berlijn overgekomen muzikant, die is Alexander Goldberg, roepnaam Sasha, geboren in Sint-Petersburg. Als tiener woont hij een aantal jaar met zijn ouders en twee zussen in Finland. Rond 1920 verhuist het gezin naar Berlijn, waar Sasha twee jaar later, hij is dan zestien, als soloviolist optreedt. Hij krijgt les van grote namen zoals Leopold Auer, Miron Polyakin, Willy Hess en Franz Schrecker. Om zijn studies te kunnen bekostigen, speelt hij ’s zomers in amusements- en dansorkesten die grote Duitse badplaatsen van muziek voorzien. Naast het spelen richt Sasha zich op het componeren van muziek voor film en radio. Zo raakt hij in 1930 betrokken bij de plannen voor de eerste geluidsfilms in Finland en worden in 1931–1932, met hem en zijn band tientallen grammofoonplaten opgenomen. Nummers als ‘Welcher Weg führt zum Gluck’, ‘Wir sind immer gute Kameraden’, ‘Wenn ich Sonntags in mein Kino geh’ en ‘Heut’ bin ich gut aufgelegt’ zijn gecomponeerd voor speelfilms. Andere nummers, meestal in jazzy arrangementen, zijn bedoeld om de foxtrot, slowfox, wals, tango en rumba op te dansen. De populaire figuren Paul Dorn, Raimund Gessner en Ernst Harten (een pseudoniem van Erwin Hartung) nemen de zangpartijen voor hun rekening. Al deze muziek wordt uitgebracht door het kersverse label Brillant. Sasha’s naam op de zwarte schijven luidt steevast Richard Forst.

Vanzelfsprekend neemt Sasha zijn opgedane kennis en ervaring mee naar Hilversum. De VARA zal blij zijn geweest om hem te hebben kunnen engageren. En blijkbaar maakt men er geen punt van dat hij afstand wil doen van de naam waaronder hij in Duitsland bekend staat: een jaar lang verschijnen in verschillende radiogidsen de aankondigingen ‘van dan tot dan spelen De Flierefluiters onder leiding van Ray Forest... ’, niet Richard Forst.

Het vierentwintigkoppige orkest wordt in september 1933 gevraagd om een bijdrage te leveren aan de feestavond van de VARA-federatie in Den Haag. Die bestaat dan vijf jaar. Juichend worden de Flierefluiters ontvangen en wanneer ze tot slot onder Sasha’s kwieke en aanvurende leiding een aantal strijdliederen spelen, zingen alle aanwezigen geestdriftig mee.

Het eerste jaar in Nederland verblijft Sasha naar alle waarschijnlijkheid in een pension ergens in Hilversum. Hij heeft een relatie met de Nederlands-Indische Amsy Moïna. Zij is vanaf zomer 1933 met liedjes op de radio te horen. In september 1933 krijgt ze een rol aangeboden in de film De Jantjes en vestigt ze haar naam als actrice.

Eind maart 1934 laat Sasha zich in Amsterdam inschrijven aan de Amstellaan. Vlak daarvoor is hij nog in Berlijn, waarschijnlijk om zijn ouders over te halen ook naar Nederland te vluchten. Leo Goldberg en Lubow Goldberg-Elperin arriveren begin juli en verblijven in eerste instantie op hetzelfde adres als Sasha. Twee maanden later huren de ouders Goldberg zelf een flat op de derde etage aan de Beethovenstraat 108. De woning bestaat uit vijf kamers, een keuken, een badkamer, twee zolderkamers en bergruimte en heeft centrale verwarming. Het is aan de ruime kant voor het echtpaar. Maar jongste dochter Anja trekt gelijk met haar echtgenoot op dit adres in. Ook na haar scheiding in 1936 blijft zij bij haar ouders wonen. Wanneer nog eens twee jaar later, begin april 1938, de oudste dochter en haar man Berlijn ontvluchten,4 gaan zij eveneens naar de Beethovenstraat 108-III.

Maria en Eduard Penkala-Goldberg staan er bijna anderhalf jaar ingeschreven. In september 1939 verhuizen ze naar de Euterpestraat 29-I, waar ze tot aan het eind van hun leven blijven wonen. Doordat Eduard niet-joods is, kan Maria de oorlog zonder deportatie doorkomen. Het stel krijgt geen kinderen; ze schrijven en laten boeken na. Daarbij ontpopt Maria zich tot een expert op het gebied van porselein en aardewerk en Eduard op het gebied van de cartografie.