Over het boek

Amsterdam, 1898. Op het Leidseplein in Amsterdam ontmoet naaister Sjaantje van Ingen schilder Isaac Israels. Zij is volgens hem het ideale model en hij weet haar over te halen voor hem te poseren. Na enige tijd maakt Isaac het absolute naaktschilderij Liggend naakt, als uiting van zijn liefde voor Sjaantje en als eerbetoon aan haar schoonheid. Hoewel ze beiden uit een verschillend milieu komen, krijgen ze een relatie. Tegelijkertijd wil Sjaantje trouw blijven aan haar vrijer Dirk de Vijzel, zegt ze. De ware reden van deze smoes wordt pas duidelijk als ze, na enige tijd te zijn weggebleven, in ontredderde toestand bij Israels aanklopt. Vanaf dat moment worden er ontwikkelingen in gang gezet die onomkeerbaar zijn.

Het schilderij Liggend naakt van de Amsterdamse impressionist Isaac Israels werd in 2009 uitgeroepen tot ‘Mooiste naakt uit de Nederlandse schilderkunst’.

Over de auteur

Adri van Beelen (Leiden, 6 juli 1959) schreef meerdere romans, zoals In vrije val (2008), Celeste (2012), Verborgen (2013), De vrouwenverzamelaar (2015) en de feuilletonreeks De familie Duinen (2017). Met Sjaantje, de muze van Isaac Israels geeft hij een verrassende inkijk in het liefdesleven van een van onze grootste impressionisten.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Adri van Beelen

Sjaantje

de muze van Isaac Israels

Gibbon Books

Colofon

© 2022 Adri van Beelen en Gibbon Books, Amsterdam

Omslagontwerp: Dick Noordhuizen / Luna 3

Omslagillustratie: Liggend naakt door Isaac Israels

Binnenwerk: Asterisk*, Amsterdam

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 644 6165 1

NUR 300

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, internet of welke andere digitale wijze dan ook zonder voorafgaande, schriftelijke toestemming van de uitgever.

1

Het groepje meisjes op de stoep van het Leidseplein dijde alleen maar uit, net zo lang tot er zo’n acht stonden, netjes gekleed, in hun beste goed. Isaac had hen al vanuit de Leidsestraat zien staan. Hij kneep zijn ogen samen om de contouren van het geheel beter te kunnen zien in het daglicht. Met de druilerige regen, hun nekken verscholen in de jaskragen, de hoedjes scheef op het hoofd, leek het tafereel op een schilderij van zijn vriend George. Toen hij hen passeerde draaide een van de meisjes haar hoofd om en keek hem na.

‘Kijk, is dat niet die kunstschilder?’

Gealarmeerd door de uitroep keken de meisjes nu allemaal in zijn richting. Voor de Stadsschouwburg bleef hij even staan om de affiche aan de gevel te bekijken, zich bewust van het rumoer achter zich. Het verbaasde hem dat zijn bekendheid ook in deze kringen was doorgedrongen. Of er moest een van zijn modellen bij staan. Hij herinnerde zich de opening van de schouwburg enkele jaren geleden, waarop hij Frederik Willem Zürcher nog sprak. George Breitner was er ook bij. Was een van die meisjes niet Breitners model? Ja, ze leek er wel heel veel op. Dat was die knappe, goed in het vlees en brutaal. Wat deden die meiden eigenlijk hier op het Leidseplein? Je zou hen eerder verwachten op de Rozengracht of het Da Costaplein. Niet voor de winkel van Hirsch & Cie, daar waren ze te ordinair voor. Doodordinaire meiden waren het. Wel behoorlijk aangekleed. Het hoogst haalbare in hun categorie.

Ze tikte hem op de schouder, het meisje van Breitner. Ze was een tikje mollig, had donkerblond haar, zo’n mahoniehouten kleur, of eerder notenhout. Donkere ogen, een mooie kaaklijn, hoge jukbeenderen. Hij keek ongemerkt naar de vormen van haar lichaam. Daar had hij inmiddels vaardigheid in gekregen: inschatten wat voor vlees hij in de kuip had, zonder dat het in de gaten liep of vulgair opdringerig werd.

Isaac geloofde niet dat het voorbestemd was. Hij geloofde überhaupt niet in zoiets als het lot of het noodlot. Enkele weken eerder had hij een glimp van haar opgevangen op de overloop voor het atelier van zijn huisgenoot en vriend George Breitner, voldoende om te zien dat dit meisje alle middelmatigheid ruimschoots oversteeg, maar te vluchtig om te spreken van een echte kennismaking. Op deze specifieke dag wilde het toeval echter anders.

En toen had zij hem op zijn schouder getikt. Later dacht hij er nog vaak aan terug, aan deze dag in 1898, niet lang voor het einde van de IJzeren Eeuw. Zelfs nu, in de laatste dagen van zijn rijke leven, in die allerlaatste momenten tussen de halfgesloten gordijnen in zijn slaapkamer, op zijn sterfbed, twee dagen na die aanrijding, denkt hij weer terug aan die ochtend in de vorige eeuw. Aan het Leidseplein. Aan die eerste echte ontmoeting met het Breitnermeisje voor de Stadsschouwburg. Alsof hij er nog niet genoeg aan heeft teruggedacht, zo laat hij zijn gedachten snellen door de tijd, als een hand door de mappen in een dossierkast. Hij heeft er vaak aan teruggedacht, met plezier en voldoening, en ook met spijt, teleurstelling, woede, schaamte. Niet over de ontmoeting zelf, wel over alles wat er uiteindelijk uit voortkwam. Ach, wie kan in de toekomst kijken?

2

Ze had een gave huid, in ieder geval zonder vlekken, pukkels of grove poriën, en een buitengewone bruinrode tint haar, zo intens dat het leek alsof ze het verfde. Hij zou het mengen van geel en rood met wat blauw, en gewoon op het doek laten vloeien met gebrande sienna. De verrukking besloop zijn geest en verzwakte het verstand. Isaac genoot al intens van zijn creaties voordat ze op het doek kwamen. De creaties in zijn hoofd. Zijn blik zoog haar op, inventariserend: donkere ogen, tere lippen, een minuscuul litteken net onder haar jukbeen. Onmerkbaar nam hij de onder haar kleding verborgen vormen in zich op. Dit meisje was het ideale model. Haar begeerlijke rondingen, hij zou haar ter plekke willen tekenen en vervolgens haar vasthouden, ergens binnen zijn muren. Want het Breitnermeisje zou later vrijwel zeker bij hem in bed vertoeven, even mythisch als een nimf en zo rotsvast als een onwankelbaar geloof, even troostrijk als alle troostende meisjes. Een van de grootste verdiensten van de natuur: het feit dat meisjes in staat waren om te troosten, geboren met dit talent, begiftigd met alle lichamelijke en mentale kenmerken te koesteren en lief te hebben. Als een moeder, maar dan natuurlijk heel anders.

‘Bent u niet die vriend van meneer Breitner?’ vroeg ze. Ze had een nerveuze, hooghartige trek rond de neusvleugels als ze sprak, een verwaande uitdrukking die contrasteerde met de vriendelijke toon van haar stem vol Amsterdamse tongval. Ze was anders dan de meisjes in de danslokalen, en zeker anders dan de vrouwen in de winkel van Wijnman, de hoedenwinkel van Mars. Dat waren chique dames met ruisende avondjurken en elegante jassen, weelderig van stof, hoog van prijs. Dit meisje had een goedkopere uitstraling, haar kleding was eclatant van eenvoud. Ze had een uitstraling van lichte somberheid, zoals de vrouwen op de sentimentele schilderijen van zijn vader, die steevast ploeterend of tobbend waren afgebeeld, die onophoudelijk in volle dramatiek het gewicht van de wereld op hun schouders voelden drukken. De werken van zijn vader Jozef waren beladen met beproevingen en rampspoed. Hij verdacht zijn vader er weleens van dat hij genoot van al die ellende en tegenslag. En dat hij bestond bij de gratie van misère: zonder rampspoed geen Jozef Israëls. De geweldenaar van de Haagse School. De Rembrandt van de negentiende eeuw. Dan is rampspoed zelfs een tot voordeel strekkend kenmerk. Juist om zich daarvan te distantiëren had Isaac gekozen voor een lichtere, niet-conventionele toets, voor frivoliteit. Joie de vivre. Met het suggestieve van de impressionistische penseelstreek. Verder onderscheidde hij zich van zijn vader door in zijn naam het trema achterwege te laten. Hij was ‘Isaac Israels’, dat stond op al zijn doeken.

‘Jazeker, de heer Breitner is een vriend van me,’ antwoordde hij. ‘Kent u hem?’

Breitner, ook weer zo’n kaliber. Die imponerende, intimiderende Breitner met z’n grove brutaliteit en opdringerige penseelvoering. Wat had hij hem gevreesd, deze jeune premier die het helemaal zou gaan maken en hem, Isaac, de gedroomde kroonprins der Israëlsen, op alle fronten voorbij zou streven en in zijn schaduw achterliet.

‘Ik ben model bij hem,’ antwoordde ze stralend. ‘Ik ben al een paar keer geweest.’ Sommige meisjes waren zielsgelukkig om voor wat grijpstuivers model voor de schilders te mogen zijn. Eerst waren ze hun model, later werden zij hun courtisane, altijd bereid om te poseren en het aangename te doen wat daarmee samenhing – uiteraard altijd op basis van wederzijdse instemming. Breitner kende veel meiden uit het gewone volk, hij was immers zelf opgestegen uit het grauw. Isaac kende meer dames uit de gegoede kringen, dat was zijn voordeel. Hij kwam uit een nette kunstenaarsfamilie. Breitner benijdde hem daarvoor.

De groep meisjes zette zich in beweging in de richting van de Korte Leidsedwarsstraat, zoals een groep meisjes dat doorgaans doet, keuvelend, kwetterend.

‘Ik ga maar eens,’ zei ze. ‘Dag, meneer eh…’

Hij noemde zijn naam. Vaak vroegen mensen dan of hij familie van Jozef was, dit meisje niet. Zij kende zijn vader waarschijnlijk helemaal niet. Ze groette nog eens, nu met het noemen van zijn naam zonder haar eigen naam bekend te maken, en holde achter de andere meisjes aan. Ook dat maakte haar anders dan de meeste vrouwen die hij kende. Zij holden nooit, zij schreden of wandelden.

Hij liep verder, langs het American Hotel richting de Overtoom. Op het nippertje werd hij gemist door een uit het niets verschijnende koets, de wielen knarsend, de paarden briesend. Hij schrok. De koets had het beeld van het Breitnermeisje bruusk verdreven.

3

Isaac stond geleund tegen de post van de geopende atelierdeur, hij had zojuist een doek geprepareerd met konijnenlijm en was nu loom bezig met het schoonmaken van zijn kwasten en penselen. Een schilder die dat niet deed liep de kans dat zijn schilderijen in de loop van de tijd van kleur veranderden en dat wilde Isaac voorkomen. Daarom wijdde hij zich met overgave aan dit werk. Het doen van de rustige nevenwerkzaamheden was net zo belangrijk als de creatieve inspanning van de eigenlijke arbeid. Of zoals Kierkegaard had geschreven: verricht het eenvoudigste werk met rust en toewijding zodat dit bevrediging schenkt. Hij stond in zijn overhemd met opgerolde mouwen in de open deur zodat vanuit het trapportaal frisse lucht zijn atelier kon binnenstromen.

In de vestibule klonk gestommel. Iemand liep vanuit de vestibule door de gang naar de trap. Soms ging dat de hele dag zo door. Regelmatig liepen mensen in en uit. Een doorgangshuis, een woning waar iedereen zomaar terecht kon, voor wat eten, wat aandacht, wat affectie. Soms was het ook visite voor Breitner, die de boven Isaacs atelier gelegen etage bewoonde en daar eveneens een atelier bezat. Het drong nauwelijks tot hem door, ook nu niet. Door een onbewuste zintuiglijke prikkeling – een onverwachte geur of een vaag kenmerkend geluid – moest hij aan zijn vader Jozef denken. Dat had hij de laatste tijd vaker. Misschien omdat zijn vader nu echt oud werd. De beroemde schilder had Isaac liefdevol de kneepjes van het vak bijgebracht, de regels van het perspectief, de anatomie van mens en dier. Op zijn zesde tekende hij al prachtige dieren. ‘He is a clever animal painter,’ schreef Jozef aan een Engelse vriend, de verwachting koesterend dat Isaac in zijn voetsporen zou treden. Diep vanbinnen wist hij beter. Isaac ging zijn eigen weg, wars van oude regels en conventies, open voor nieuwe invloeden, zichzelf overgevend aan de beloften van de toekomst. De tijd vermorzelde oude zekerheden en baarde nieuwe ideeën. Het leidde tot botsingen en verwijderingen; losmaking van de voorgaande generatie ging nooit pijnloos. Jozef had het ook gezien bij zijn vriend Max Liebermann, die geëvolueerd was van puur realist tot overtuigd impressionist.

Hetzelfde gebeurde met Isaac. Het impressionisme had hem geroepen en Isaac kon niet meer van het nieuwe pad afwijken. Er was echter wel het zeer van het vermeende verraad. Alsof hij ondankbaar was geweest en zijn vader had afgeschreven. Het had hem nachtenlang wakker gehouden. Maar kunst liet zich niet dwingen. Het was de kunstenaar die moest doen wat hij moest doen, gedwongen door de kunst.

Zijn moeder Aleida was zo mogelijk nóg teleurgestelder in hem geweest. Ze vertelde iedereen die het maar wilde horen hoe hij was afgedwaald van het rechte pad, als de verloren zoon die zijn erfdeel had opgeëist en dit nu aan het verbrassen was in een land vanwaar de bewoners regelrecht naar de hel gingen. Nota bene een verhaal uit het christelijke Nieuwe Testament. Hij was vernoemd naar haar vader: Isaac Lazarus Schaap, advocaat en procureur te Groningen, een man doordrenkt van rechtschapenheid. Daartegen stak Isaacs dwaze losbandigheid zo erg af dat het continu haar mishagen wekte. Zijn werk keurde ze af. ‘Isaac moet stoppen zich aan te stellen als een krankzinnige die visioenen schildert,’ verkondigde ze aan anderen. Hoewel het hem havende kon het hem niet aanzetten tot stoppen of het verleggen van zijn koers. Hoe kon ze van hem verlangen te stoppen met zijn manier van werken, een manier die zozeer uit het binnenste van zijn hart en ziel kwam? Nooit had hij haar bezitterige drang begrepen. Waar was ze bang voor geweest? Dat hem iets zou overkomen daar in het verre Amsterdam? Dat hij aan lagerwal zou raken? Of dat hij van het geijkte pad zou afwijken zodat hij de risee van de familie werd en zijn beroemde oude vader tot nadeel zou zijn?

Het gestommel kwam dichterbij, Isaac zag dat het afkomstig was van een jonge vrouw. Geïnteresseerd en nieuwsgierig leunde hij tegen de deurpost en wachtte, nonchalance veinzend door met de doek aan de penselen te blijven frummelen. Toen ze vlak bij hem was, zag hij meteen wie ze was. Ze glimlachte, het was onduidelijk of dat met hem te maken had of slechts uit vriendelijkheid voortkwam.

‘Dag meneer, de deur stond open,’ zei ze en stapte door. Haar rok was net iets te kort, daardoor was te zien dat ze geen sokken of kousen droeg. Haar enkels waren elegant bleek en slank. Zijn blik bleef erop gericht. Ze zette haar voet op de eerste trede van de trap naar boven.

Hij vroeg haar: ‘Hoeveel krijg je van hem?’

Het Breitnermeisje aarzelde. Zij zag nu ook wie hij was, herkende hem van het Leidseplein. Ze zag nu pas dat hij niet groot was, maar wel slank en gespierd. Iets kalend al, een lichte baard en zoekende, geïnteresseerde ogen. Hoewel ze hem niet uitgesproken knap vond, had hij toch iets aantrekkelijks. In ieder geval vond ze hem aantrekkelijker dan Breitner.

‘Eh, twintig gulden. Voor vijf schilderijen,’ zei ze.

Isaac lachte schamper.

‘Sjors is altijd al gierig geweest. Zo komt hij goedkoop aan zijn onderwerpen.’ Hij sprak Breitners voornaam altijd uit als ‘Sjors’.

‘Het is beslist geen snuistergeld, meneer. Twintig gulden is twintig gulden. Ik ken het goed gebruiken.’

Hij reageerde niet en wendde voor al zijn aandacht weer te richten op het schoonmaken van de penselen. Intussen registreerde hij met zijn hele geest en lichaam haar kleinste bewegingen. Haar nabijheid wrikte ongemak in hem los. Ze zag het en het maakte haar zekerder.

‘Als naaister verdien ik lang niet zoveel in zo’n korte tijd. Dat is een armoeiig bestaan. Ik zeg het maar zoals het is.’

‘Korte tijd?’

‘Ja, korte tijd. Meneer Breitner maakt foto’s. Dat duurt korter. Als ik zeg dat ik weer naar mijn werk mot, stopt hij ermee. Hij schrijft in een schrift precies op hoelang ik ben geweest.’

Breitner was een sluwe vos, dacht Isaac. Hij maakte foto’s en schilderde ze over. Diep vanbinnen was Isaac ervan overtuigd dat George het zichzelf altijd makkelijker maakte.

‘Ik geef je het dubbele.’

Ze bewoog niet en stond nog steeds met haar ene voet in de gang, de andere op de traptrede, een hand om de houten balustrade heen geklemd.

‘Veertig gulden?’

Uit haar houding sprak de bereidheid om het te doen. Dat had hij goed gezien, ze wilde het inderdaad doen. Iets hield haar nog tegen. Het was de onzekerheid die weer bezit van haar had genomen.

‘En meneer Breitner dan?’ vroeg ze.

‘Die heeft modellen genoeg. Gisteren was Geesje Kwak hier nog. Zij is zijn beste model, heeft-ie dat nooit gezegd?’

Hij loog. Geesje Kwak was al jaren niet meer gesignaleerd. Zij en haar zuster waren met hun hele hebben en houwen afgereisd naar Zuid-Afrika. Het gerucht ging dat ze dood was. Ze had eindeloos voor Breitner geposeerd in kimono. Na een lange reeks poseersessies had hij haar tweehonderd gulden betaald.

‘En? Doe je het?’ Hij deed een stap achteruit om letterlijk ruimte voor haar te maken in de deuropening en haar te verleiden binnen te treden. Het meisje haalde haar voet terug van de trede en begaf zich in zijn richting. Ze voelde er wel voor om door Israels geschilderd te worden. Al was het slechts vanwege zijn voorkomen. Ze hield haar pas in.

‘Maar mot meneer Breitner dan niet…?’

Isaac wuifde haar vraag weg. Hij brabbelde iets wat erop neerkwam dat hij en meneer Breitner er heus uit zouden komen. Hij dacht dat Breitner misschien blij was met de besparing die hem nu onverwacht ten deel viel. Altijd had hij geldgebrek. Op een juiste manier omgaan met geld was hem niet geleerd en kon hij niet. Schilderen wel. Isaac was verbijsterd toen hij zo’n tien jaar geleden voor het eerst werk van hem zag. Iemand die zo kon schilderen was door de hemel gezonden. Het had geen zin meer om ooit iets nog op doek te zetten. Isaac voelde zich bijna genoodzaakt een ander vak te kiezen.

‘Hij zit nu op mij te wachten,’ zei ze.

‘Ja, dat weet ik. Hij heeft mij ook weleens laten wachten. Dat vindt hij niet vervelend. Zijn handen vinden wel weer iets anders om te doen. Op zulke momenten pakt hij de kwast, doopt hem in de verf en gaat hij verder aan het doek waarmee hij bezig was. Binnen enkele seconden is hij het vergeten. Dat is zo zijn manier van doen. Aangenaam eigenlijk, als je erover nadenkt. Als men zo kan leven, zo onbekommerd.’

Liegen en fantaseren ten bate van zichzelf kon Isaac uitstekend. Of liegen… het was eerder spelen met de waarheid en er iets op aanvullen, een onschuldige, bijna komische vorm van zelfverheerlijking.

‘Hij zal mij erop ankijken,’ zei ze.

‘Nee, ik zal er hoogstpersoonlijk voor zorgen dat hij jou er niet voor verantwoordelijk stelt. Ik zal hem zelf zeggen dat ik jou voor zijn deur heb weggekaapt. Eerlijkheid zal zegevieren.’

Hij had zijn vinger in de lucht gestoken om zijn woorden kracht bij te zetten. Zo vrolijk en eloquent was hij zelden. Als hij eraan toegaf, was hij behoorlijk capabel in het formuleren van sierlijke volzinnen. Wanneer hij met vrienden was, in een drinkgelegenheid of op een andere ontmoetingsplek, was hij geestig, vlot en rap van de tongriem gesneden. Hij keek dan naar zichzelf als iemand die hij eens zou moeten schilderen. Deze momenten waren schaars. Ook dit meisje maakte een onstuimige vlerk in hem los, een wezen dat te lang geketend leek geweest. Hij gebaarde dat ze mocht zitten. Ze trok haar mantel uit, legde deze over een stoel en liet zich zakken op een andere. Ze had iets ongewoons, ze maakte een weerloze, en tegelijkertijd strijdbare indruk.

‘Uw atelier is ook fijn, mooi licht en ruim,’ zei ze, geïmponeerd om zich heen kijkend. ‘Niet zo groot als dat van meneer Breitner, maar net zo licht.’

‘Dank je,’ zei Isaac. ‘Breitner heeft dat licht allemaal nodig voor zijn fotografie, die verderfelijke manier van kunst. Nee, het is niet eens kunst. Maar goed, het is hier beter dan in de Warmoesstraat. Houd jij van ateliers?’

‘Ja, het is er altijd een gezellig rommeltje. Bij ons thuis is het ook een rommeltje, maar hier is het een lekker rommeltje. Het ruikt er lekker, naar verf en lijm of zo.’

‘Een atelier weerspiegelt de persoonlijkheid van de kunstenaar,’ zei hij. ‘Het is een metafoor voor zijn creativiteit.’

Ze leek hem niet helemaal te kunnen volgen, maar maakte daar geen punt van. In plaats daarvan ging ze iets verzitten.

‘Hoe wil u me hebben?’

Ze was een voortvarend type, stelde hij vast. Niet te lang praten over ditjes en datjes, maar meteen aan het werk. Dat mocht hij graag horen. Haar woorden zetten zijn creatief vermogen aan het werk. Welke compositie zag hij voor zich? Nu, met haar aanwezigheid, haar uiterlijk, haar kleuren? Ze was een nieuwe vrouw voor hem, wat zijn werklust aanjoeg. Vrouwen vormden een eeuwigdurend, onvergankelijk onderwerp. Fysieke stof voor de verbeelding die alles in het voortsukkelende bestaan draaglijk maakte, slechts op doek, in verf en kleur. Daar zou de fotografie geen verandering in brengen. Breitner had hem er al eens aan willen hebben, de fotocamera. Isaac wilde er niets van weten. Er zat geen ziel van de maker in, vond hij. Dan nog liever het realisme uit de Hollandse romantiek van Eeckhout, Reekers of Koekkoek. Het fantastisch geschilderde ijs van Schelfhout of de stillevens van Kiers. Niet dat Isaac ervan hield, het realisme, maar het was voor hem oneindig veel beter dan dat fotograferen.

‘Doe gewoon zoals je bent,’ zei hij tegen haar. ‘Schuif je stoel tot bij het raam. En dan naar buiten kijken. Doe of je het geweldig vindt wat je daar ziet. De stad, het park, de mensen die zich spoeden naar een of andere veeleisende afspraak of een familiebezoek.’

Ze keek naar een doek op een andere ezel en bewoog haar hoofd in de richting van het schilderij.

‘Was u daaraan bezig?’

‘Ja. Meiden op de Lijnbaansgracht.’

Haar ogen gleden over het tafereel, alsof ze iets specifieks in het schilderij zocht. Zacht mompelend herhaalde ze de titel, nadenkend. Het schilderij zag er vreemd uit, vond ze, onduidelijk, vaag.

‘Ik kan niet zien dat het de Lijnbaansgracht is. Die huizen zijn vlekjes, en de gezichten van die meiden zijn vaag. Het is net alsof je ze in een flits ziet, onduidelijk. Bij meneer Breitner is het ook zo.’

Hij glimlachte. Hij werd door kunstcritici vaker vergeleken met Breitner. Op een andere manier weliswaar, beschouwender, diepgravender, maar de constatering van dit eenvoudige meisje klonk logisch.

Hij haalde het doek van de ezel en zette een nieuw gespannen linnen neer. Eerst zou hij haar met potlood tekenen, zo zittend bij het raam, naar buiten kijkend. Hij hield zijn hand voor zijn ogen om het kader te bepalen. Zo trachtte hij haar schoonheid te vangen binnen de randen van een decor om deze straks voor eeuwig vast te leggen. De eeuwige bekoorlijkheid van een naaister aan het raam.

Snel maakte hij de eerste schetsen, een eerste impressie. Soms bewoog ze haar hoofd en keek ze in zijn richting. Met zijn hand gebood hij dat ze weer naar buiten moest kijken.

‘Zou je mij willen vertellen hoe je heet?’ vroeg hij na enkele minuten. Meestal wist hij dat al van tevoren, doch deze keer was het allemaal te snel gegaan. Ze antwoordde niet, ze keek alsof ze gefascineerd was door iets wat daarbuiten gebeurde.

4

Er was ook echt iets op straat wat haar aandacht trok. Aan de overkant van de weg gaf een moeder haar zoon een oorvijg. De jongen keek schuldbewust naar zijn moeder op, hij moest werkelijk iets onoorbaars hebben gedaan, misschien had hij een lelijk woord geroepen of had hij haar bekend koek gestolen te hebben uit de koektrommel thuis. En wat was haar dank voor zijn eerlijkheid geweest? Een mep. Toen de twee personen uit het zicht verdwenen waren, keek het Breitnermeisje even naar Isaac, kort, alsof hij het niet mocht merken. Ze keek tegen hem op, tegen deze schilder, deze oudere man. Ze was zo anders dan hij. Zij was nog jong en dartel, negentien, bijna twintig, het leven moest nog beginnen. Ze zag veel dingen als een pleziertje. Vreugde in de jeugd komt door opwinding, in de ouderdom door rust en tevredenheid, had iemand haar eens gezegd. Hij moest eens weten onder wat voor omstandigheden ze leefde. De armoede, de erbarmelijke woning in de Jordaan. Maar ze zou hem daar niet mee lastigvallen. Daar had hij niets mee te maken. Ze keek weer even naar hem, de man die daar nu zo geconcentreerd aan het werk was. Ja, ze keek tegen hem op, deze grote schilder, vol levenservaring, wereldwijs. Een man met een rijk leven, vrienden uit de gegoede kringen, connecties overal en nergens. Hoeveel vrouwen zou hij al hebben gehad, wat zou hij allemaal al hebben gezien? Zou hij in het buitenland geweest zijn? Ja, dat moest haast wel. Zou hij Frans spreken, of Engels? En wat wist hij allemaal van dat onmetelijke gebied van de schilderkunst en al dat andere geheimzinnige uit het rijke, weelderige leven waarmee je je bezig kon houden als je ruimschoots voorzien was van brood, onderdak, geld, contacten.

‘Zou je mij willen vertellen hoe je heet?’

Eigenlijk wilde ze Isaac haar naam nog niet vertellen, ze wilde het nog even geheim houden. Net als het schoolmeisje dat ze ooit was. Ze speelde verstoppertje in de buurt en werd ontdekt door een jongen uit een andere straat, een stoere jongen, bedillerig, overheersend en krachtig in de vuisten. Hij greep haar bij de polsen en duwde haar tegen de muur, waarbij hij haar armen naast haar omhooghield. Voor de vorm protesteerde ze wat, nauwelijks hoorbaar.

‘Hoe heet jij?’

Zijn adem streelde haar bovenlip en het puntje van haar neus. Ze genoot van deze overrompeling en wilde de tijd tot stilstand brengen, het moment laten stollen. Maar momenten doen dat alleen in de herinnering.

‘Dat zou je wel willen weten, hè?’

De jongen was even uit het lood geslagen door deze geheimzinnigheid, en zij genoot van haar plotselinge macht. Hetzelfde wilde ze nu met Isaac.

Zoals ze nu keek, dat was de blik die Isaac vast mooi vond. Ze voelde het, er waren geen woorden voor nodig, hij en zij zagen het allebei. Ze was volkomen rustig, op een natuurlijke wijze. Natuurlijk vond hij haar een natuurtalent, een ideaalmodel, daar was ze zich van bewust in deze omgeving waar kleurige verf de boventoon voerde, zo heel anders dan thuis. Hier telden kunst, schilderijen, de geheimzinnigheid van de aandacht en de bewondering. Ze keek weer naar hem. Ze scheelden heel wat in leeftijd. Hij was zeker al veertig. Was dat een probleem? En was hij echt zo oud of leek dat alleen zo?

‘Wat zei u daarnet?’ vroeg ze na een paar minuten.

‘Of je me wilt vertellen hoe je heet.’

Ze wilde antwoorden en op hetzelfde moment stootte ze onverwacht alleen lucht uit en maakte haar keel een schrapend geluid. Ze blafte als een hond, zo’n irritant bang keffertje, en ademde daarna gierend in. Aan het gehoest leek geen einde te komen, tranen vloeiden over haar jukbeenderen. Ze wapperde gegeneerd met haar hand voor haar gezicht.

‘Ik verslik me,’ wist ze tussen het hoesten door uit te brengen. Hij had zijn schildergerei neergelegd en schonk een glas water uit de waterkan. Voorzichtig dronk ze ervan. Nadat ze het glas had neergezet zei ze: ‘Ik heet Sjaantje van Ingen. Heel simpel eigenlijk. Gewoon Sjaantje.’

Hij knikte en kneep zijn ogen even ter goedkeuring dicht.

‘Sjaantje is mooi,’ zei hij. ‘Een mooie naam.’

‘Ik heb een hekel an me eige naam,’ zei ze. ‘Bij mij in de buurt is het niks bisonders as je zo heet. Er heten er meer zo. Ik zou wel anders willen heten. Op het Leidseplein heb ik weleens dames ontmoet die Constance heetten of Vera.’

‘Ach, what’s in a name?’ zei hij.

Ze begreep hem niet.

Isaac had dit nu wel gezegd, hij meende het niet. Natuurlijk deed haar naam ertoe. Misschien niet alleen door de klank ervan maar ook door haar uiterlijk, dat onbetwist met die naam verbonden was. Niet Charlotte, Marie-Antoinette of Venus. Nee, simpelweg Sjaantje, als fijn suikergoed, puur en onovertroffen. En hij wist nu al dat hij aan haar verslaafd zou raken.

5

‘Wat ben jij voor een zak!’

George Breitner ging dreigend voor hem staan nadat hij dit gezegd had. Zijn gestalte imponeerde Isaac, die welbeschouwd nooit een krachtige en gespierde uitstraling had gehad. Breitner greep hem bij de revers en schudde hem door elkaar.

Breitner was een behoorlijke heethoofd. Hij was indertijd woest geweest op de kritieken die zijn kimonoschilderijen met Geesje Kwak afkraakten. Hij schold ‘die zogenaamde kunstkenners’ de huid vol, verweet hun stemmingmakerij en verdacht hen van hersenloosheid. Deze gemoedstoestand duurde weken, en op het moment dat hij eenmaal bedaard was liet hij luidkeels weten dat de ware kunst nou eenmaal het lot van onbegrip beschoren was. En eerder had hij Isaac ook al eens grote verwijten gemaakt toen die een van zijn modellen inpalmde. Hij maakte hem uit voor ‘een stuk verdriet’. Hij had gefoeterd: ‘Je bent een rijkeluiszoontje en een stuk verdriet. Met je reet in een tonnetje boter gevallen en overladen met mooie opdrachten, roem en wat al niet meer. En dan ook nog gluiperig mijn modellen wegkapen.’

Deze aanvaring had tot een korte brouille geleid. Maar het schildersbloed eiste het ogenschijnlijk onmogelijke, en na enkele maanden waren ze elkaar vergevingsgezind weer in de armen gevallen.

Dat waren de goedmoedige aanvaringen met Breitner.

Deze keer, op de dag nadat Isaac Sjaantje voor het eerst had geschilderd, was het anders. Hij schudde Isaac door elkaar en keek hem diep in de ogen. ‘Ellendig stuk addergebroed,’ fluisterde hij hees. ‘Dat meisje is op weg naar mijn atelier en jij wacht haar in het trapgat op om haar van me af te pikken. Terwijl je zelf genoeg mooie modellen kan krijgen. Een lage streek, Israels. Gloeiende pek over u en uw nageslacht.’

Hij draaide zich om en verdween briesend en zuchtend naar boven. Isaac blies tussen zijn opgebolde lippen door zijn adem uit. Hij trilde. Breitner kon altijd theatraal uit de hoek komen, nu was hij niet zozeer theatraal maar eerder dreigend geweest.

6

Ondanks deze confrontatie met Breitner, stuurde Isaac haar niet terug naar zijn kunstbroeder, zo koppig was hij. Tenslotte was het haar eigen beslissing bij hem te blijven, en dat was haar goed recht. Alsof er niets gebeurd was bleef Sjaantje voor hem poseren. Wanneer ze even kon kwam ze: een paar keer per week. En als ze poseerde en hij schilderde, vertelde ze over haar leven, wat neerkwam op een uiteenzetting van de dagelijkse gebeurtenissen. Isaac schilderde en genoot intussen van haar verhalen. Hij schilderde – hij had soms vier penselen tegelijk in de hand en voelde zich Goya zoals deze door de Spaanse portretschilder Vicente López Portaña weergegeven was – en zij vertelde. Ze was in de Jordaan geboren als dochter van een kolenboer en een naaister. Ze had drie broers en twee zussen, zijzelf was het oudste kind. Op haar dertiende slokte het naaiatelier ook haar op. Haar leven lag vastomlijnd als de stippellijnen van een naaipatroon, nu eens recht dan weer cirkelend, en wellicht eindigend bij een rand of in het centrum. Een bestaan als schildersmodel lag er niet in besloten.

Hij raakte verslaafd aan haar uiterlijk, schilderde haar niet alleen binnenshuis, ook buiten, soms bij de andere meiden op straat. Sinds hij van de gemeente Amsterdam een vergunning had gekregen om in de openlucht te werken was hij dikwijls te vinden langs de grachten en op de pleinen. Graag legde hij het rumoer van de stad vast, de slagersjongens, de dienstmeiden, de uitgaanders, de bezoekers van Carré, de Stadsschouwburg en het Concertgebouw. Anders dan zijn vader die eerder de rust van het platteland opzocht. Voor Isaac was de stad tot in haar kern vervuld van bruisende, kleurrijke kunst. Kunst die nog even opgesloten moest blijven tot het moment waarop zij openbarstte voor het oog van de artiest. De stad bood Isaac alles wat hij nodig had. Zijn hart klopte sneller van de drukte, het rumoer, het wervelende leven in de straten. Bij het schilderen trok hij veel bekijks, van mensen die slechts even hun pas vertraagden tot nieuwsgierigen die soms een half uur lang over zijn schouder meekeken. Een schilder die op straat aan het werk was hadden de stedelingen zelden gezien. In het begin had hij het vervelend gevonden. Het liefst had hij geroepen dat ze moesten doorlopen; het leidde hem slechts af. Hij voelde zich op zijn vingers gekeken, bevreesd als hij was voor commentaar. Alsof hij zich niet alleen tegenover zijn ouders moest verantwoorden, maar ook tegenover de gehele wereld. De meeste mensen uitten echter alleen hun bewondering. Eén man had ooit op boosaardige toon gevraagd waarom hij het recht had gebouwen en mensen te tekenen en te schilderen. Het duurde niet lang, enkele minuten later was de man weer doorgelopen.

7

Sjaantje liep met snelle pas door de Weesperstraat naar de Jordaan. Als ze vlug was haalde ze het binnen een half uur. Was ze afgeleid of werd ze door iets tot stilstaan gedwongen, dan kon het wel drie kwartier duren voordat ze thuis was. Al lopend en om zich heen kijkend kon ze alles overdenken. Haar leven was zo anders dan dat van Isaac. Als ze bij elkaar waren, leek het of ze aan elkaar gelijk waren, maar zodra ze weer in de Jordaan was, overviel haar de grauwheid van het bestaan, het bittere leven, voelbaar in de straten door de kaalheid van de huizen en hun inboedels, de vuiligheid in de stegen, de verrotte kozijnen en deuren, het ongedierte dat achter het vuilnis wegschoot. Als ze bij Isaac was, ging het nog wel. Ze was dol op zijn prachtige verhalen, zijn ‘wijze’ kennis. Hij wist zoveel meer dan zij, het ‘eenvoudige naaistertje’. Maar wanneer ze eenmaal thuis was, drong de uitzichtloosheid van alles zich aan haar op.

Eigenlijk stond ze ver van hem af. Ver van het coloriet van zijn belevingswereld. Ver van de wereld zoals hij deze omschreef, ver van de woorden die hij gebruikte. Hij vond de dingen ‘charmant’ of ‘indringend’, zij vond ze ‘jofel’, ‘fijn’ of ‘lollig’. Hij klaagde soms over ‘treurnis’, zij over ‘chagrijn’. Hij noemde tientallen vogels bij hun juiste naam, zij hield het op twee soorten: ‘sijzen’ en ‘drijfsijzen’. Ze was erachter gekomen dat ze moeilijk met elkaar over belangrijke dingen konden praten. Die morgen had ze het nog tegen hem gezegd.

‘Jij praat over kunst, gedachten, de wereld en zo, ik heb het over boenwas, naaigaren en de ruzies thuis.’

‘Hoezo ruzies thuis?’ had hij gevraagd.

‘Ach, mijn vader is een zuiplap. Soms drinkt hij een halve liter sterkedrank op een dag. ‘Hij verzuipt al het huishoudgeld. En niemand die er wat an doet. Ja, m’n broer probeert het altijd te sussen en hem op het rechte pad te krijgen. Hij is al achttien en een flinke knul, mijn broer. Dan zegt-ie: “Pa, je mot ermee stoppen, je gaat naar de verdommenis.” Het is tegen dovemansoren. Mijn pa is erg eigenwijs. “Eenmaal in de armoe, altijd in de armoe,” zegt hij dan. “Wat heb ik anders as wat plezier uit de fles?” Mijn moeder doet er ook niks an. Ze kén er niks an doen. Ze is ziek, een longziekte, ze moet soms het bed houden. Er komt weinig uit haar handen. Ze is blij dat de kinderen nog wat geld thuisbrengen. Ze is blij dat ik poseer, al vertrouwt ze al die schilders niet. Dat is slecht volk, zegt ze.’

8

Isaac schilderde en luisterde naar Sjaantje, beschaamd. Haar leven verliep zo anders dan het zijne. Hij was beschermd opgegroeid en alles was voor hem uitgestippeld als het aan zijn ouders had gelegen. Zijn vader die nog steeds een rotsvast vertrouwen had in de romantiek van de negentiende eeuw en wars was van alle nieuwerwetsheden die de huidige schilders zich veroorloofden. En zijn moeder zaliger, die de laatste jaren van haar leven niet meer op hem had willen hopen en verbitterd was geraakt omdat hij zijn eigen weg was gegaan en ‘lelijk’ was gaan schilderen. Dat er ‘zoo voortknoeijend’ niets van hem terechtkwam. Dat temperament van zijn moeder dat hem altijd zo dwars had gezeten. Daarom alleen al moesten alle meisjes met wie hij wilde zijn sterk van haar verschillen. In fysiek opzicht natuurlijk – daarin moesten ze afwijken van het robuuste beeld van zijn struise moeder – maar ook in doen en laten, in karakter, de manier van doen bij bezoek binnenlaten, thee inschenken. Dat deed ze altijd zo overmatig genereus. En dan die fijnzinnige Joodse burgerlijkheid, dat voortdurend opmerkzame, dat tersluiks, in bedekte termen vragen naar het religieuze in handel en wandel – of zij de sjabbat in ere hielden, of zij koosjer aten. Ook daarin moesten zijn nieuwe meisjes afwijken van alles wat zijn moeder hierin tentoonspreidde. En dan ook nog die overbodige bezorgdheid, dat extreem beschermende. Dodelijke ongerustheid over het kind Isaac dat het huis uit gaat. Nee, er zelfs schande van spreken, al had het kind er vanzelfsprekend ruimschoots de leeftijd voor. In brieven aan god weet wie vragen wat er van ‘zo’n jongen terecht moest komen’ nu er niemand voor hem zorgde omdat hij op zichzelf wilde wonen, zonder enige bediening, en met de droeve plicht zelf de kachel aan te maken, zelf zijn eigen bed op te maken. Zelfs de soldaten in de kazerne ‘hadden het beter dan zoo’n jongen’. Met zo’n bemoeizuchtige, bedillerige, afschuwelijke moeder vergeleek hij de meisjes en vrouwen voortdurend, nu na al die jaren nog steeds, en hij voelde steeds de belemmering hen volledig te kunnen vertrouwen, volledig gedienstig te zijn, hen volledig van kop tot teen te aanbidden, op een voetstuk te plaatsen. Was hij dan geen schilder met een eigen stijl, een eigen persoonlijkheid, een eigen identiteit? Waarom had zijn moeder dat niet willen zien en accepteren?

Het inzicht kwam pas echt na het lezen van Zola. Zijn handen hadden getrild nadat hij Germinal had dichtgeslagen. Zo’n intrigerend, aangrijpend werk. Hij had zich vereenzelvigd met de mijnwerkers, hij had hun pijn gevoeld, hun drang naar onafhankelijkheid en vrijheid. Alsof hij zichzelf als een mijnwerker diende te ontworstelen aan zijn saaie, doodlopende bestaan van keurige, compromisvolle schilder, in de maat meelopend op de eentonig uitgetekende route tussen wieg en graf. Na het lezen van Germinal, en tijdens zijn reis door Vlaanderen en de Borinage had hij besloten zich in Amsterdam te vestigen, twee steden verder weg van de stad van zijn ouders – voorbij Leiden en Haarlem. Ver weg van Den Haag, ver weg van zijn moeder.

9

‘Je mag me gerust zonder kleren schilderen, als je dat wil. Net als deze vrouwen.’

Ze wees naar de naaktportretten die ze in de afgelopen tijd al meerdere malen uitgebreid bewonderd had. Soms vroeg ze wie ze waren. Aan alles merkte Isaac dat ze haar fascineerden, dat ze een onzegbare spanning bij haar opriepen. Dat er zoiets bestond als het naaktschilderij had ze, voordat ze met Breitner kennis had gemaakt, niet geweten. Het gevorderde leven na haar kindertijd gaf meer geheimen prijs waarvan ze het bestaan nooit vermoed had.

Isaac had zich evenals Breitner juist op het naaktschilderen toegelegd. Niet in de traditionele zin van het woord, maar op een nieuwe verrassende wijze. Een trouvaille van de impressionisten bij uitstek. Twee jaar vóór Isaacs geboorte had Édouard Manet Le déjeuner sur l’herbe al het levenslicht doen aanschouwen. Een naakte vrouw in gezelschap van keurig geklede heren op het gras van een park alwaar zij een middagmaaltijd nuttigden. Keurigheid contra schalksheid? Schijnheiligheid contra schaamteloosheid? Dit vroegnegentiende-eeuwse naakt in het vrije park maakte de tongen toen nog los, maar tegen de tijd dat Breitner en Israels hun naakten de wereld in zonden was het schilderen van de vrouw in al haar puurheid gemeengoed aan het worden, al bleven er altijd tegenkrachten.

Sjaantje wachtte op zijn instemming. Voor Isaac was het altijd afwachten hoe het zou lopen bij de meiden die niet van tevoren al aankondigden dat ze volledig model wilden zijn. Soms gaf Isaac zelf aan dat hij hen naakt wilde schilderen. Dit was hij met Sjaantje nog niet overeengekomen. Hij had geduldig gewacht tot ze het zelf zou aandragen. Niet alleen uit respect voor haar, vreemd genoeg ook uit respect voor Breitner, van wie ze ooit was geweest.

Nadat ze het overeen waren gekomen ontdeed ze zich achter het kamerscherm langzaam van haar jurk en andere kleding. Isaac kon het zien in de weerspiegeling van het raam. Om niet alvast de voyeur te lijken die hij aanstonds wel degelijk moest zijn, bracht hij zijn aandacht bij het materiaal, het linnen en de potloden, die hij ordende en in gereedheid bracht. Echter, vanuit zijn ooghoeken zag hij in het glas de zwakke afspiegelingen van haar enkels, overlopend in haar kuiten, en omhoog via de knieholten naar haar dijen. Daarna de welving boven haar billen naar de rug, het haar losgeschud over de ronde schouders en nadat ze zich omdraaide ten slotte haar borsten, haar keel, haar gezicht.

‘Waar wil je dat ik ga zitten of leggen, Isaac?’ Ze was hem gaandeweg gaan tutoyeren, terwijl zij ruwweg veertien, vijftien jaar in leeftijd scheelden, meer dan een halve generatie. Hij wees haar de divan en maakte snel schetsen om haar momentane onbevangenheid op het linnen te vangen. Het moment, dát was het, daar draaide het om. Die spanning in zijn lijf was in de hele ruimte voelbaar. Sjaantje aanbad zijn bezieling voor de kunst, zijn hartstocht voor de verf, de kleuren, de vormen op papier of linnen, de heftigheid waarmee hij werkte, alsof niets er meer toe deed. Alleen het object en de verbeelding. Ze kon het niet zo benoemen, maar diep vanbinnen begreep ze dat er oneindig veel meer was dan de oppervlakkige kunst.

Hij ving haar contouren, kleuren en zachtheid in het flakkerde lamplicht, een flauw schijnsel dat haar huid omsluierde als een doorzichtig satijnen kleed. De schoonheid van een ontkleed lichaam streelde het oog en benevelde het brein. Isaac had veel gekeken naar de naakten van andere schilders, die hem nooit echt bevielen. Hij bewonderde het schilderij van Breitner waarin hij Marie Jordan ruim tien jaar eerder al had vastgelegd, maar hij vond het te eigenzinnig. Alsof het model met de bedoeling van de schilder aan de haal was gegaan. Rubens’ Venus Frigida was een magistraal schilderstuk, maar het was Isaac toch te vleselijk en te aards. Het toonde de naakte godin op de rug gezien, zittend met aan haar voeten haar zoon Amor. Venus voor de spiegel van Velázquez beviel hem beter, al zou hij het zelf nooit precies zo doen. Hij wilde het niet te gepolijst, hij wilde het rauw en snel. Hij kende ook de gewaagde werken, Le sommeil van Courbet, twee naakte vrouwen die in elkaar verstrengeld lagen te slapen. Of diens L’origine du monde, dat een onbelemmerde blik bood op het intiemste van een vrouw, een lichaamsgedeelte zo normaal en geheimzinnig precair tegelijk dat het wonder ervan nog altijd ontrafeld diende te worden. Isaac had het schilderij in Zwitserland in een privécollectie kunnen bewonderen. Ofschoon het revolutionair was, dat moest hij toegeven, vond hij het te weinig poëtisch. Zijn impressionistische ziel deed deze nauwgezette, koele weergave van het vrouwelijk geslacht in de ban. Misschien later, misschien zou hij het later een keer doen. Er moest altijd iets zijn wat nog kon komen. Een mogelijkheid, een wie-weet-ooit-eens.

Een uur later kleedde ze zich weer aan. Ze dronken nog wat en bespraken belangrijke en minder belangrijke zaken. Alsof ze de liefde hadden bedreven stak hij een sigaret op en vroeg of ze er ook een wilde. Ze sloeg het aanbod af, ze rookte niet, ze had er geen geld voor. Ze spraken over de stad, de veranderingen die gaande waren en de onverwachtse gebeurtenissen die in een stad nou eenmaal passeren als koetsen met opmerkelijk uitgedoste passagiers. Zoals het ingestorte huis in de Pieter Nieuwlandstraat in de Dapperbuurt, waar de halve Amsterdamse bevolking naar was komen kijken, sensatiebelust als het volk was.

Bij het verlaten van het atelier drukte ze haar lippen onverwachts op de zijne. Argeloze, schijnbaar naïeve lippen, tegelijkertijd ook symbolen van zinnelijkheid. Waarom ze het deed, wist ze zelf niet. Ze deed vaker dingen die ze niet kon beargumenteren. Een impulsiviteit die ze van haar vader geërfd had. Hij kon opeens iets onbegrijpelijks doen, alsof het hem werd ingegeven door een onzichtbare fluisteraar. In het verleden had ze eens een jongen gekust die daardoor meteen meende haar vrijer te zijn geworden, in een onbewaakte oogwenk.

‘Dag schildertje,’ zei ze. Haar pittigheid maakte hem week, niet de weekheid die een slak aan de dag legt door bij aanraking de gesteelde ogen meteen in te trekken, maar een weeïge weekheid die heetbloedig maakt.

Ze liet de woorden balanceren op haar tong, alsof ze deze voor de allereerste keer in haar leven uitsprak en ze tegelijk afwoog om hun importantie en zeggingskracht te bepalen. Woorden als determinanten van het bestaan. Toen ze wegging, viel de deur zacht in het slot. Hij bleef in dezelfde houding staan, bedwelmd door de magie. Wat was haar bedoeling? Was dit haar eigen kenmerkende afscheidsritueel? Of een teken waarmee een nieuwe, heerlijke wereld werd aangekondigd? Zijn vriend, de Duitse schilder Max Liebermann, raadde hem ooit aan altijd professionele afstand te bewaren. ‘Tenzij ze je muze is, dan wordt alles anders.’ Isaac liet zich hier niet veel aan gelegen liggen. Wanneer zijn model hem beviel, wist hij altijd iets te bedenken om haar tussen de lakens te krijgen. Bij Sjaantje was dat lastiger. Ondanks haar lage komaf had ze iets van een keizerin die in haar superioriteit alle spelregels bepaalde. Bovendien voelde hij aan alles dat ze zijn muze was geworden en een muze moest men met oneindig veel meer prudentie behandelen dan een doorsneemodel dat er geen moeite mee had in natura betaald te worden.

De keren daarna dat Sjaantje zich voor Isaac ontkleedde zodat hij haar kon schilderen waren op de vingers van één hand te tellen, misschien twee, maar werden in zijn geheugen vastgelegd als de diepe groeven van een met driftige bewegingen in een boombast gekerfd hart. Ook tijdens de laatste dagen van zijn leven, vierendertig jaar later, kan hij zich nog alle details van de schildersessies in herinnering brengen. Het is alsof zijn brein op die momenten overuren had gedraaid en alles zorgvuldig en getrouw had gedocumenteerd.

Isaac had nooit eerder een model als Sjaantje gehad; hoe ze met een parmantige tred in het atelier rondliep alsof ze dit zelf had gecreëerd, brutaal naar de dingen loerend, alsof die allemaal eens van haar zouden zijn. Die zelfs naakt vanuit de met groene trijp beklede fauteuil een quasidiepzinnige conversatie met hem aanging, wat hem ontroerde.

‘Wat is eigenlijk mooiheid?’ vroeg ze een keer. Hij aarzelde. Het woord mooiheid kende hij niet, en hij zag het als een goede vondst. Even wilde hij zeggen dat zij het zelf was, dat ze de opperste, de mooiste mooiheid bij zichzelf moest zoeken. Hij zei het niet, het was te makkelijk en bovendien te vrijmoedig en te vrijpostig. Hij zei: ‘Dan moet je eigenlijk vragen naar het wezen van schoonheid.’

‘Het wezen van schoonheid?’

‘Ja, de reden ervan, de achterliggende gedachte. De reden waarom een schilderij de kijker in zijn ziel raakt. Dat is het geheim van kunst. Het is een geheim omdat je niet kunt beredeneren waarom een schilderij je raakt. Kunst kan je nu eenmaal ontroeren en soms raakt zij je scherp in het hart. Net als muziek. Ik houd bijvoorbeeld erg van het Menuet van Luigi Boccherini. Dat is zo wonderschoon. Houd jij van mooie muziek?’

Ze dacht even over de vraag na.

‘Ja, bij ons in de buurt zijn er zangers die lekker kennen galmen, zoals Jan Grootveld. Soms klinken hun liedjes op zomeravonden over de gracht. Dat is fijn om naar te luisteren. Of de walsjes van de draaiorgels, die hoor ik ook zo graag. Dan wil ik gaan dansen. En bij schilderijen heb ik het ook. Ik zag pasgeleden een mooi schilderij in het stadhuis van een kind die z’n moeder dood was, en opeens most ik huilen. Ik weet niet of dat nou kwam door het schilderij of omdat ik door het schilderij an iets ergs most denken.’

Hij hield van haar redenatie, het in onbeholpen Nederlands onomwonden naar buiten brengen van gevoel en ratio, zonder bijgedachten, zonder het sarcasme dat de onbevangenheid der wereld om zeep hielp. Hij was verheugd over dit eenvoudige meisje dat blijk gaf van een behoorlijke schranderheid. Ze lachte, ze was blij dat zij hem ook iets over kunst had kunnen vertellen.

Soms stond ze bevallig midden in het atelier, draaide zich om haar as en keek verleidelijk over haar schouder naar de schilder die zijn potlood over het doek liet krassen. Hij zag dat het licht telkens anders viel op haar peau humaine