DE HELE MISJPOGE

JULIETTE GOUDEKET

De hele misjpoge

Copyright © 2023: Juliette Goudeket en uitgeverij Amphora Books

www.amphorabooks.nl

Eerste druk 2023

Vormgeving omslag: Marry van Baar

Foto omslag: Stadsarchief Amsterdam

Vormgeving binnenwerk: Asterisk*, Amsterdam

isbn: 9789064461606

isbn e-boek: 9789064461668

nur: 300

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

‘Moet toch een interessant volkje zijn geweest, dat daar heeft gewoond.’

Dat is dan het grafschrift voor honderdtwintigduizend Amsterdammers.

Uit: Er groeit gras in de Weesperstraat van Meyer Sluyser

1

De Rooie Rabbi 1638–1669

1638

‘Mazzeltof!’

Vandaag trouwt de zoon van de rabbijn met de dochter van de chazan.* Verlegen nemen de twee jonge mensen elkaar op, ze hebben daar eerder de gelegenheid niet voor gekregen. De families hebben besloten dat het paar zich zal vestigen in Amsterdam, waar de kleine Asjkenazische gemeenschap groeit en het voor Joden mogelijk is om in redelijke veiligheid te leven.

1656

Op een nacht schrikt de kleine Moshe wakker. Hij hoort zijn moeder huilen in de voorkamer. Zijn vader en Yozek maken ruzie. Wat zeggen ze? Moshe verstaat het niet goed, hij probeert te begrijpen waar de ruzie over gaat. Een paar woorden dwarrelen de kamer door, de bedstee in: schande en vervloeken.

Nu probeert zijn broer hun vader, die steeds harder gaat schreeuwen, ergens van te overtuigen. Hun vader roept iets over dat Yozek van zijn geloof is gevallen, en weer het woord vervloeken. De jonge bruidegom van toen is nu een zeer gerespecteerde rabbijn die moeite heeft met de veranderingen om hem heen. De voordeur gaat open, Moshe voelt de tocht langs zijn gezicht strijken. Yozeks stem klinkt gedempt, hij noemt de naam Baruch een paar keer, de deur knalt dicht en dan is het stil. Zijn moeder begint weer zacht te huilen. Verward valt Moshe in slaap.

De volgende ochtend heeft zijn moeder dikke, rode ogen, zijn vader is waarschijnlijk al naar sjoel, Yozek is terug en leest al etende een boek. Een boek aan tafel is absoluut verboden in het huis van rabbi Kats, boeken moeten met respect behandeld worden, maar hun moeder zegt er niets van. Dit gaat zo een paar dagen door.

Moshe is erachter gekomen waar de ruzie over ging: Yozek was opgekomen voor Baruch Spinoza die uit de Sefardische synagoge was verstoten, vervloekt en verbannen. Moshe begrijpt nog niet precies hoe het zit, wel dat het belangrijk is en dat iedereen dus boos is op Yozek. Behalve Moshe.

Maandenlang blijft deze herem van Spinoza een veelbesproken onderwerp in het huis van rabbi Kats. ’s Avonds voeren vader en zoon verhitte gesprekken op, wat zijzelf denken, gedempte toon om Moshe en zijn moeder niet wakker te maken. Meestal zitten ze in een hoek van de woonkamer voor de boekenkast; door de flikkering van de olielamp bewegen hun schaduwen zich op de muur. Moshe kijkt naar de schaduwen. Hij probeert te begrijpen wat zijn vader en broer met elkaar bespreken. Yozek herhaalt vaak dezelfde woorden: tolerantie, vrijheid en filosofie. Hij is van mening dat tolerantie naar vrijheid leidt, en vrijheid is van essentieel belang voor elke Jood.

Yozek heeft zijn vader ervan overtuigd dat hij zal blijven studeren om smicha* te bereiken. Maar de filosofie van Baruch Spinoza heeft hem als mens geraakt, en een rabbijn is ook maar een mens. Na verloop van tijd gaan de gesprekken tussen de twee mannen niet meer uitsluitend over Baruch Spinoza, en Moshe hoort nog zelden zijn naam vallen.

In het jaar 1662, twee jaar nadat Spinoza de stad heeft verlaten, wordt Yozek Kats een van de jongste rabbijnen van de Amsterdamse Asjkenazische gemeenschap. Moshe en de oude rabbijn delen dagenlang zakjes pijptabak uit aan iedereen die ze tegenkomen. Moshe doet dit geheel uit eigen beweging, wat minder goed in de smaak valt bij zijn ouders; zij hebben veel geld betaald voor de tabak, en een rabbijn mag dan wel gewaardeerd worden, rijk wordt hij meestal niet.

1663

Amsterdam is getroffen door een hevige pestepidemie die het leven kost aan duizenden mensen. Omdat de Joodse gemeenschap geïsoleerd van de rest van de stad leeft, blijft deze in eerste instantie gespaard, maar Amsterdam is een smerige stad vol ongedierte en ratten die de ziekte verspreiden en op den duur toch naar de eilanden brengen.

Moshe is een van de eersten op Vlooyenburg die aan de pest overlijdt. Een week later volgt zijn moeder. Dan wordt ook rabbi Kats ziek, hij sterft enkele weken na zijn vrouw.

Het gezin Kats was een hecht gezin geweest, waar veel werd gediscussieerd en gelachen in huis. Ze leefden in de Gouden Eeuw, in de meest liberale stad van de wereld waar de Joden vrij hun geloof konden uitoefenen, waarom zouden ze niet vrolijk zijn in het huis van rabbi Kats?

Nu Yozek alleen is overgebleven, lacht hij niet meer. Al maanden zwerft hij door de stad. Vlooyenburg maakt hem claustrofobisch; het is omringd door water, de huizen zijn te dicht op elkaar gebouwd, er wonen te veel mensen en elke dag komen er meer bij, waarvan de meesten arme migranten uit het Oosten zijn. Yozek wil weg, de Blauwbrug over en lopen, lopen, lopen.

Sinds de begrafenis van zijn vader komt hij niet meer in de kleine huissjoel aan de Houtgracht waar hij is begonnen als rabbijn. Ook het huis is hem onverdraaglijk geworden. De kamers zijn leeg en de keuken is koud. Hij had graag een kamer aan de nieuwe migranten gegeven, maar hij verdraagt geen mensen om zich heen en wil niet dat vreemde handen aan de spullen van zijn moeder zitten. Bij de gedachte aan zijn moeder begint Yozek bijna altijd te huilen, dus gaat hij naar buiten. Lopen.

Hij loopt de Korte Houtstraat uit in de richting van de Leprozengracht en de Naarderveer waar hij even naar de trekschuiten kijkt. Zou hij niet liever aan boord van zo’n schip meevaren en Amsterdam achter zich laten? Opnieuw beginnen? Maar hij loopt altijd door, de Blauwbrug over en dan via de Amstelstraat, het Regulierspleintje, naar de Reguliersbreestraat.* Vaak stopt hij even en kijkt zijn ogen uit. De Reguliersbreestraat is de achterkant van de Gouden Bocht, hier bouwen ze de koetshuizen die bij de grote panden van de Herengracht horen. Dit straatje is een allegaartje van mensen. De Duvelshoek wordt het in de volksmond genoemd. Vroeger woonden hier net buiten de stadsmuur arme mensen met een slechte reputatie in houten krotten. Het zouden boeven en hoeren zijn aan wie de toegang tot de stad was geweigerd. Maar na het verplaatsen van diezelfde stadsmuur horen deze mensen nu ook bij Amsterdam.

Vanzelfsprekend lopen er veel werkmannen rond en regelmatig komen de rijke heren de voortgang van de bouw van hun koetshuis inspecteren. De elite van Amsterdam heeft zijn oog op dit stukje van de stad laten vallen en Yozek blijft altijd even hangen om naar de roddels van de werkmannen te luisteren.

Hij steekt de Vijselaarstraat* over, bijna elke dag neemt hij een kijkje bij het graven van de tweede, westelijke helft van de Keizersgracht. Hij is gefascineerd door de snelheid en vanzelfsprekendheid ervan, alsof de gracht er altijd al was. De Keizersgracht wordt, eveneens in een halve cirkel, parallel aan de Herengracht en de Singel gegraven. Aan de kant van de Amstel is het graven nog in volle gang, terwijl ter hoogte van de Leidsegracht het bouwen van panden al is begonnen en families er hun intrek nemen.

Tijdens zijn eerste wandeling was hij langs de Leidsegracht naar de Herengracht gelopen en daar een tijdje blijven kijken naar de rijke christenen. Daarna was hij de Vier Heemskinderenbrug overgestoken richting de Huidenstraat waar hij lang voor de Cromhouthuizen was blijven staan mijmeren. De architect van deze panden is een katholieke jongen die bij hem achter is opgegroeid. Het katholieke geloof wordt net als het Jodendom slechts gedoogd. Ondanks dat de architect vanwege zijn katholicisme geen opdrachten krijgt van de overheid, is hij toch de bekendste architect in Amsterdam en omstreken. Yozek heeft al verschillende imitaties van zijn gevels bij de minder rijke huiseigenaren gezien.

Die eerste keer was Yozek de zogenoemde ‘Vingboonsbrug’ overgestoken naar de Singel, daar was hij via de Heisteeg naar het Spui gelopen, waar hij bij de Boerenverdrietsluis was blijven staan. De naam had hem troost gegeven en hij hoopte heimelijk er huilende boeren aan te treffen. Dat was niet gebeurd. Hij had toen maar meegeholpen de sluis te openen voor de wachtende boten. Yozek had zich klein gevoeld naast de enorme Lutherse Kerk en een vreemdeling in zijn eigen stad, maar het was ook spannend en het gaf hem het gevoel dat hij leefde.

Op zijn tweede zwerftocht ontdekte hij het Begijnhof per toeval. Yozek kende de weg daar niet en raakte in de war met al die bruggen. Het was niet zijn bedoeling geweest om een particuliere tuin te betreden. Het hek stond open. Toen hij de brug nam die over de Begijnsloot naar het Begijnhofje leidde, was hij zich van geen kwaad bewust. In het Begijnhof kwam Yozek voor het eerst sinds zijn grote verlies tot rust. Het was er stil. De stilte deed hem denken aan de stilte die de laatste tien zeloten op de Massada moesten hebben gevoeld voordat ook zij zich aan de dood overgaven. Vrijheid boven slavernij. Yozek voelde de aanwezigheid van God hier en begreep intuïtief dat hij zich in een binnentuin van een klooster bevond. Hij begon zich vragen te stellen over het geloof, dacht terug aan de gesprekken die hij met zijn vader over Spinoza had gevoerd, probeerde te begrijpen waarom Joden en katholieken niet vrij zijn hun geloof te belijden, en dacht na over het verschil en de overeenkomsten tussen beide geloven. Hij stelde zichzelf ook vragen over Amsterdammers en Hollanders, hij bewonderde hun onverschrokkenheid om land te winnen op zee, en om een stad te bouwen op het water. Urenlang was hij die dag in het Begijnhof blijven nadenken. Niemand had hem weggejaagd.

1664

Het zwerven door de stad heeft serieuzere vormen aangenomen; hij komt alleen nog op Vlooyenburg om te slapen, wat niet noodzakelijk ’s nachts gebeurt. Inmiddels kent Yozek overal in de stad mensen, en de mensen kennen Yozek overal als de ‘Rooie Rabbi’ door zijn rode haar en baard, maar Yozek gedraagt zich allesbehalve als een rabbi: hij drinkt, handelt op de zwarte markt, gaat naar illegale bijeenkomsten over Joost mag weten wat, en in de ruigste buurten van de stad is het algemeen bekend dat de Rooie Rabbi een vechtpartij niet uit de weg gaat.

Het was allemaal begonnen toen hij ’s ochtends voor dag en dauw naar de haven was gegaan. Zodra Yozek het havengebied naderde, had hij de energie gevoeld. Een tinteling die door zijn hele lichaam schoot en werd versterkt door de naar rottende vis stinkende lucht. Hij ademde diep in en rook nu ook iets anders: bier, pis, paardenvijgen en vrijheid.

Yozek bleef een tijdje op de kade achter de Montelbaanstoren staan, wijdbeens met zijn handen in de zakken van zijn kniebroek, terwijl de bedrijvigheid om hem heen toenam. Matrozen die begonnen waren het schip uit te laden, werden al snel bijgestaan door sterke mannen die hoopten iets te verdienen, verderop stonden een paar schaars geklede dames naar de matrozen te lonken en uit een zijstraat kwam een groepje kinderen aangerend die luid schreeuwend en lachend een katje naar elkaar overgooiden. Niemand bekommerde zich om de jonge rabbijn die nu langzaam langs de kade slenterde. In de verte was een opstootje geweest dat Yozek van dichtbij had willen zien. Gedreven door nieuwsgierigheid liep hij steeds verder naar iets anders wat hij beter wilde onderzoeken. Olijfolie, wijn en amandelen uit Marokko, grote rollen zijde uit het Verre Oosten, zilver, goud en edelstenen, allerlei soorten specerijen, graan en zelfs dieren werden door sterke werkmannen van de schepen gelost. Hij zag ook rijk uitziende mannen overstappen op kleine sloepjes die over de kleine rechte grachtjes wegvoeren.

Uit een piepklein huisje verderop kwam luid gelach; toen hij ernaartoe liep, struikelde hij bijna over een man die kreunend op de grond lag. Yozek bukte zich langzaam over de man heen tot zijn neus bijna de rechterwang van de man raakte. Voordat Yozek daadwerkelijk de stank rook die van de man af kwam, voelde hij de bijna tastbare walm als een wolk op hem neerdalen en zijn zuurstof afnemen. De man keek Yozek met zijn kleine bloeddoorlopen ogen aan, greep hem bij zijn wambuis en zei iets tegen hem in een taal die Yozek nog nooit had gehoord. Het enige woord dat Yozek herkende, was het woord ‘pest’. Plotseling schoten de man en de grond waarop hij lag, naar beneden. Toch nog te pakken genomen door de zwarte dood, flitste het door Yozek heen. Maar hij was het die omhoog werd getrokken en hardhandig een meter verderop werd neergezet. Een enorme reus keek lachend op hem neer en klopte hem op zijn schouder. ‘Bier?’

Yozek had eerlijk waar nog nooit bier gedronken. Wijn wel, natuurlijk wel, met zijn ouders tijdens de sjabbatvieringen. Bier nog nooit. De reus verwachtte blijkbaar niets van hem, hij liep al richting de Oude Kerk. De Rooie Rabbi twijfelde even en rende achter hem aan. Zo begon een onalledaagse vriendschap tussen een kleine, roodharige rabbijn en een enorme, donkere reus.

De reus was het liefdeskind van een voorname Nederlandse zeeman van de voc en een Afrikaanse prinses die hem Kwámè Arko Nyaméky hadden genoemd, het betekende zoiets als ‘de op zaterdag door God gegeven eerstgeborene’, wat voor de gevallen rabbijn zowel veelbelovend als geruststellend klonk. De ouders van Arko leefden in Afrika en hij was in Amsterdam om het pensioengeld van zijn vader te innen. Arko had Yozeks hulp nodig omdat hij een deel van zijn vaders pensioengeld wilde beleggen maar als onwettige zoon de beurs niet op mocht. Helaas had Yozek dat recht als Jood ook niet.

Daardoor wenden ze zich noodgedwongen tot de zwarte markt, wat niet altijd zonder list of bedrog gaat.

De twee nieuwe vrienden verdienen binnen korte tijd een klein kapitaal. Volgens Yozek is Amsterdam niet alleen de rijkste stad ter wereld, het is ook de vrijste stad ter wereld, want waar anders kan een Joodse priester bevriend zijn met een Afrikaanse prins en samen zoveel geld verdienen? Urenlang struinen ze de stad door. Ze bezoeken bordelen en musico’s*, herbergen en tapperijen, en gaan regelmatig naar de Stadsschouwburg aan de Keizersgracht. Hun favoriete stukken zijn de kluchten van Jillis Nooseman. Op een avond lopen ze Nooseman na een repetitie (niet helemaal) toevallig tegen het lijf en nodigen hem uit voor een borrel in het dichtstbijzijnde drankhuis. De arme kluchtschrijver drinkt zoveel dat hij huilend van zijn stoel valt, rouwend om zijn overleden echtgenote, de fantastische Ariana, en hun zoontje. De vrienden voelen zich aangedaan en brengen hem naar zijn herberg terug waar ze hem tot in zijn bedstee dragen. Arko heeft ergens onderweg twee prostituees opgepikt die hij een flinke som geld betaalt om de goede man niet alleen met zijn verdriet achter te laten.

Het fortuin van de mannen blijft groeien; de helft daarvan gaat naar Arko’s familie in de Sahel en de andere helft delen de twee vrienden onderling. Yozek geeft niets om geld en schenkt bijna alles wat hij heeft, in anonieme giften, aan de Joodse gemeenschap. Tot Arko zich ermee bemoeit en Yozek ervan overtuigt in iets tastbaars te investeren; hun gezamenlijke omzwervingen en avonturen zijn leuk voor nu, maar Yozek is een rabbijn en deze gein duurt al te lang, het wordt tijd dat Yozek gaat trouwen en zijn spirituele plichten weer gaat vervullen. Op aanraden van Arko koopt Yozek het pand waarin hij woont op Vlooyenburg, en wat dat trouwen betreft heeft hijzelf ook een idee.

De eerste keer dat Yozek haar zag, was nog voor hij Arko had leren kennen en hij verpletterd door verdriet alleen en doelloos door de stad zwierf. Hij had haar nog nooit aangesproken, nog nooit recht aangekeken, zelfs nog nooit een matse van haar gekocht, maar hij had haar een paar keer horen praten met de vrouwen van Zwanenburg. Ze sprak met een ondefinieerbaar accent en zag er ook anders uit. Uit de lichaamstaal van de vrouwen dacht hij af te leiden dat ze afstandelijk deden. Hoe vaker Yozek haar had gezien, hoe meer vragen het had opgeroepen.

Na Arko’s toespraak over zijn toekomst trekt Yozek de stoute schoenen aan en koopt een matse van haar. Hij had niet verwacht dat ze van dichtbij zo mooi zou zijn en dat ze zo’n indruk op hem zou maken. Grote donkere ogen kijken hem onverschrokken aan, haar kleding is versleten maar goed onderhouden en ze ruikt lekker, wat niet vaak voorkomt. Ze draagt een stevige zilveren, draagbare klok aan een grove mannenketting. Misschien van een overleden echtgenoot? Nee, daar is ze duidelijk te jong voor. Een overleden vader misschien of een oudere broer? De rest van de dag duikt de matseverkoopster steeds in Yozeks hoofd op.

Twee dagen later koopt hij weer een matse van haar en de daaropvolgende dag ook. Arko begint te vermoeden dat er een vrouw in Yozeks leven is en hij vraagt zich af waarom Yozek haar voor hem geheimhoudt. Weer een dag later brengt Yozek Arko een paar matses in krantenpapier gewikkeld. Droge matses: niet bepaald een lekkernij waar je iemand blij mee kunt maken. Arko gaat op zoek naar boter en suiker, wat Yozek mateloos irriteert en de twee vrienden krijgen er zelfs bijna ruzie om. Midden op het beursplein staan ze te debatteren over hoe je een matse moet eten. Men is gewend geraakt aan de kleine Rooie Rabbi en zijn grote donkere vriend, maar dit akkefietje trekt bekijks. Uiteindelijk eet Arko twee van de matses droog.

‘Waar heb je deze matses vandaan?’ Yozek wordt knalrood en mompelt iets onverstaanbaars. ‘Yozek, waar heb je deze matses vandaan? Heeft iemand tegen je gezegd deze aan mij te geven?’

‘Wat? Nee, niemand. Ik heb ze op straat gekocht, bij mij in de buurt. Jij kent daar niemand.’ Arko stopt er nog twee in zijn mond, het lijken in zijn grote handen twee kleine hosties. ‘Wie verkoopt ze op straat bij jou in de buurt?’ Arko’s stem klinkt nu dringend, Yozek schrikt ervan, wat heeft zijn goede vriend met háár te maken? Nog voor Yozek het hem kan vragen, beent Arko richting Vlooyenburg en laat Yozek geen andere keus dan in een drafje achter hem aan te huppelen, rennen kun je het niet noemen. Pas bij het Oude Mannen- en Vrouwengasthuis haalt Yozek Arko in, en alleen omdat Arko hier altijd even zijn pas inhoudt: hij vindt het gepaster om hier niet met zijn jongemannenvitaliteit te pronken.

Alsof Arko weet waar zíj met haar matses staat, loopt hij richting de brug naar Zwanenburg. Yozek wordt nu zenuwachtig, zíj staat aan de overkant bij de brug, zodat iedereen die van Zwanenburg af komt haar matses ziet. Ook Arko. Yozek loopt achter hem en kan zijn gezichtsuitdrukking niet zien, maar hij ziet wel Arko’s lichaamshouding veranderen, zijn schouders schudden en hij roept iets. Zíj laat iets vallen en springt op.

‘Arko!!!’

‘Shifra!!’ De twee vallen in elkaars armen.

Shifra, Shifra, ze heet Shifra! Yozek heeft moeite om overeind te blijven staan, alles is gaan tollen. De wereld danst om Arko, Shifra en hemzelf heen.

Na een eeuwigheid laten Arko en Shifra elkaar langzaam los, Yozek ziet dat ze allebei huilen. Wat is er aan de hand? Arko vraagt aan Shifra of ze ergens kunnen praten, ze denkt even na en gebaart de twee mannen met haar mee te lopen. Shifra leidt ze naar een goed onderhouden pand in de wat deftiger Breestraat.* Ze vraagt de mannen buiten te wachten, terwijl zij via de voordeur het pand betreedt. Binnen horen ze stemmen, maar Arko noch Yozek verstaat wat er gezegd wordt. Zwijgend wachten ze op de ontwikkelingen, Arko vermijdt hardnekkig Yozeks vragende blik.

Eindelijk gaat de deur weer open, de twee vrienden staan nu oog in oog met een Sefardische heer. Yozek kan zich voorstellen dat de heer moeite heeft met wat hij ziet: een gevallen, roodharige Asjkenazische rabbijn en een Afrikaanse reus met gemengd bloed die op het punt staan zijn huis te betreden. Wat de heer ook denkt, hij laat niets blijken en wenkt de mannen het pand te betreden. Ze lopen door naar de achterkamer, waar de zon, gefilterd door de bladeren van de boom in de tuin, de kamer met een speels licht vult. Aan tafel zitten Shifra en een andere vrouw, waarschijnlijk de echtgenote van de heer. Wanneer Yozek Shifra ziet, maakt zijn hart een sprongetje. De heer gebaart de twee mannen te gaan zitten en neemt het woord. Het is ongepast voor een vrouw alleen in het gezelschap te verkeren van twee ongetrouwde mannen, dat zou rabbi Kats toch moeten weten. Yozek schrikt wanneer de heer zijn naam noemt en kijkt tersluiks naar Arko, Arko heeft alleen oog voor Shifra. Shifra schraapt haar keel en begint te vertellen.

‘Het spijt me Arko, vader is dood.’ Arko incasseert de klap.

‘Dat verbaast me niets Shifra, als die ouwe Gabriel er nog was geweest, dan stond jij niet op de hoek van de straat matses te verkopen.’ Yozek begrijpt dat die opmerking aan het adres van de heer is, de man zelf blijkbaar ook, hij kucht en schuift ongemakkelijk in zijn stoel. Shifra vertelt, zonder schijnbare emoties, dat haar vader op een nacht door een rivaliserende piratenbende is vermoord toen ze in Suriname woonden. De familie van haar beste vriendin heeft haar tijdelijk opgevangen.

‘Shifra hier is de dochter van mijn neef Gabriel. Zodra het nieuws ons bereikte over diens dood hebben wij Shifra hierheen gehaald. Gabriel had een slechte reputatie, iets wat u ongetwijfeld wel weet.’ De heer kijkt Arko aan.

‘Ik weet dat wij als piraten worden beschouwd, maar u weet zelf ook dat Gabriel een hart van goud had en dat als hij iets stal, het altijd van de rijken was om aan de armen te geven.’ De heer maakt een spottend lachachtig geluid.

‘Als u daarmee de arme Gabriel zelf bedoelt, dan ben ik het met u eens,’ antwoordt hij. Arko staat op en eerlijk waar, Yozek ziet de reus nu voor het eerst, hij lijkt twee keer zo groot als een paar minuten geleden. Amper merkbaar raakt Shifra Arko’s onderarm aan, gebiologeerd kijkt Yozek naar zijn vriend en stelt zich voor hoe de reus het hinderlijke heertje verbrijzelt. Na een paar tellen gaat Arko zitten. Shifra neemt het woord weer. Ze vertelt dat het ruim een jaar had geduurd voordat een Hollandse kapitein haar kwam ophalen om haar mee te nemen naar Amsterdam, waar ze bij haar oom en tante zou gaan wonen. Ze vertelt er niet bij dat haar oom de kapitein opdracht had gegeven alle rijkdom van Gabriel te verkopen voor de hoogste prijs. Het enige wat Shifra van haar vader overhoudt, is de mannelijke ketting met de zilveren, draagbare chronometer.

1666

Yozek maakt kenbaar met Shifra te willen trouwen. Arko is overgelukkig. De Sefardische gemeente daarentegen neemt het minder goed op.

Een huwelijk tussen Shifra en Yozek is niet zo vanzelfsprekend als het lijkt. Shifra is zeer gelovig, zij heeft moeite met de keuzes die Yozek heeft gemaakt als rabbijn en als koheen.* Yozek probeert haar uit te leggen dat het niet rabbi Yozek was die door de straten van Amsterdam zwierf, maar een gebroken man met een gebroken hart. Shifra is niet overtuigd. Ze spreken af dat na de zoektocht op straat Yozek nu een zoektocht in zijn ziel zal houden om zijn ware zelf te vinden en eventueel de weg terug naar God. Arko heeft moeite met de houding van Shifra, hij begrijpt niet dat ze ervoor kiest om vrijwillig maandenlang bij die nare vent te blijven die haar niet goed behandelt, terwijl ze de mogelijkheid heeft om te trouwen met een goede man die haar veiligheid en een dak boven het hoofd biedt.

Geleidelijk aan valt het leven van de drie vrienden op zijn plek. Hoe meer Yozek zich verdiept in de Thora, hoe vaker mensen bij hem aankloppen met vragen. Eerst de rechtstreekse buren, dan al snel de rest van Vlooyenburg, en voor hij het weet krijgt hij het verzoek van een familie van de chique Nieuwe Herengracht om hun zoon te helpen zijn bar mitswa voor te bereiden. Langzaamaan neemt Yozek de rol van rabbijn weer op zich, echter zonder zich aan een sjoel te verbinden.

Later in het jaar heerst er nogal wat rumoer binnen de Joodse gemeenschap om ene Sjabtai Tsvi die zichzelf in Gaza tot de langverwachte Messias heeft uitgeroepen. Veel arme Asjkenazische Joden raken er emotioneel van: na zoveel geleden te hebben, na de vervolgingen, de ballingschappen en de armoede worden ze eindelijk bevrijd door de Messias. Men verkoopt bezittingen, schenkt grote bedragen aan liefdadigheid, en huurt zelfs schepen in om de armsten naar het Beloofde Land te brengen. Yozek niet, die houdt het hoofd koel. Voor het eerst sinds jaren gedraagt hij zich als een rabbijn en priester, hij behoedt de mensen voor kwakzalverij en overtuigt Shifra hiermee zijn wilde jaren achter zich te hebben gelaten, waardoor ze eindelijk zijn huwelijksaanzoek accepteert.

…

Eerlijk gezegd is het niet helemaal zo gegaan; ook Shifra geloofde dat Sjabtai Tsvi de Messias was. Ze vond de nuchtere reactie van Yozek onuitstaanbaar en had zelfs in het geheim een plekje gekocht aan boord van een van de luxere schepen die naar Eretz* vertrokken. Toen het verpletterende nieuws kwam dat Sjabtai Tsvi zich tot de islam had bekeerd, wendde ze zich beschaamd tot Yozek en vroeg hem haar te vergeven. Hij vond natuurlijk dat er niets te vergeven viel en was ergens opgelucht dat zij niet perfect was. Shifra was een trotse vrouw, die nooit wilde toegeven dat ze ongelijk had. Het was de manier waarop Yozek haar niet veroordeelde, maar met een luchthartig grapje overging op iets anders, dat Shifra zich veilig bij hem deed voelen en dáárom accepteerde ze zijn huwelijksaanzoek.

…

Op het moment dat ze de deur van haar ooms huis achter zich dichttrekt, sluit ze ook de deur naar de rest van de Sefardische gemeente. En precies zoals ze de deur opent van haar nieuwe huis, opent ze ook de deur naar de Asjkenazische gemeente.

Kort na het huwelijk vertrekt Arko naar Afrika. Het afscheid valt Yozek zwaar, gelukkig heeft hij niet al te veel tijd om te treuren, Shifra is zwanger en precies negen maanden na het huwelijk wordt hun oudste zoon Mozes geboren.

Een jaar later krijgen ze een dochter. Het meisje is echter te zwak bij de geboorte en sterft nog voor ze twee maanden oud is.

1669

In 1669 schenkt Shifra het leven aan een tweede zoon, Abraham. In datzelfde jaar overlijdt Rembrandt van Rijn, de schilder die jarenlang in de Sint-Antoniesbreestraat woonde. Rembrandt was altijd aan het tekenen, als hij niet bezig was met een zelfportret, dan liep hij met houtskool en papier door de wijk en tekende zijn buren. Niet lang voordat de hele familie van Yozek overleed, had zijn vader hem meegenomen naar de Rozengracht waar de schilder toen woonde.

Hij herinnert het zich nog als de dag van gisteren: onderweg hadden ze het over de toekomstige bruid van Yozek gehad. Yozek had het meisje twee keer ontmoet, ze leek hem wel aardig en geschikt als echtgenote en moeder. Samen liepen ze langs de Amstel, waar de oude rabbijn zijn zoon de plichten van een echtgenoot uitlegde. Bij het nieuwe stadhuis aangekomen probeerde hij de vreugde van het vaderschap over te brengen en bij de Westerkerk bleven ze even staan kijken naar het prachtige bouwwerk dat was gebouwd onder leiding van bouwmeester De Keyser; na zijn overlijden had zijn zoon de leiding overgenomen. De twee rabbijnen wensten ooit zo’n prachtige, grote en herkenbare synagoge te mogen zien in Mokum. Terwijl ze op het luiden van de nieuwe klokken van Hemony wachtten, genietend van de stilte van de Rozengracht, fantaseerden ze over de komende generaties.

Die middag zat Rembrandt buiten voor zijn huis te werken, het was natuurlijk gebruikelijk om de voormalige buren te groeten, maar niet gebruikelijk voor een rabbijn om een praatje op straat te beginnen met een gojse schilder. Gefascineerd had Yozek toegekeken hoe Rembrandt met respect zijn hoed had afgenomen en beschaamd naar de vader van Yozek had geluisterd. De gegeneerde houding van Rembrandt deed Yozek dichterbij komen om iets van het gesprek op te vangen.

‘…ik hoef dat schilderij niet, maar u kunt toch zeker wel aan zijn zoon en zijn religieuze gemeenschap een schets of tekening kwijt die u van hem hebt gemaakt.’ De stem van zijn vader klonk Yozek vreemd in de oren, hoger, scheller en hij sprak Hollands met het accent van een vreemdeling.

‘Rabbijn, ik ben een groot schilder, ik maak geen schetsen of oefentekeningen.’ Aan zijn houding was niets te zien, Yozeks vader bleef met een onnatuurlijk rechte rug tegenover de schilder staan, zijn stem echter klonk bijna smekend.

‘Heer…’ Heer? Sprak zijn vader de gojse schilder nu met ‘heer’ aan?! ‘Heer, mijn vader was een groot en wijs man, hij was een zeer gerespecteerd groot rabbijn en een liefhebbende vader. U hebt hem geschilderd, er bestaat een prachtige afbeelding van hem die veel betekent voor zijn gemeenschap, niet alleen omdat we van hem hielden, maar als bewijs. U kunt zich als christen niet voorstellen hoe wij Joden al sinds mensenheugenis worden achtervolgd en weggejaagd; uw schilderij, heer Rembrandt, uw schilderij is het bewijs dat deze grote man bestaan heeft.’ Het bleef stil, de schilder streek nadenkend over zijn kin, Yozek gloeide van trots, zijn vader wist precies hoe hij met deze geniale, arrogante schilder moest omgaan. Hij had zijn ego gestreeld en het had gewerkt!

‘Het spijt mij oprecht, rabbijn, ik heb het schilderij verkocht, het is weg. Wat ik voor u kan doen, is een tekening maken van u en uw zoon.’ Rembrandt wachtte niet op antwoord, en begon gelijk vader en zoon te tekenen; na een tijdje gaf hij te kennen dat ze verder konden lopen en over een week de tekening bij hem konden komen ophalen. Daar is het nooit van gekomen, een week later vroeg burgemeester Cornelis Jan Witsen het faillissement van Rembrandt aan en had de zwarte pest het huis van de familie Kats bereikt.

Nu de schilder is overleden wil Yozek proberen de tekening te kopen, voordat ook die bij een vreemdeling terechtkomt. Sinds hijzelf vader is, voelt hij de urgentie een nalatenschap op te bouwen voor de komende generaties.

* Voorzanger, maar ook iemand die onder andere jongens opleidt voor hun bar mitswa.

* Rabbijn worden.

* Reguliersdwarstraat.

* Vijzelstraat.

* Bordeel waar muziek gespeeld wordt.

* Sint-Antoniesbreestraat.

* De familie Kats behoort tot de kohaniem, dat wil zeggen dat ze als directe afstammelingen van Aäron, de broer van Mozes, de hogepriester worden beschouwd.

* Het land Israël.

2

Yozek, Shifra en de kinderen 1671–1704

1671

Aan de vooravond van de inwijding van de Grote Synagoge staat de Rooie Rabbi wijdbeens met zijn handen in zijn zij en neemt het grote, vierkante gebouw in zich op. Er is zoveel gebeurd de laatste jaren; alles is veranderd sinds het overlijden van zijn familie in een vorig leven. Waren ze maar hier om dit moment met hem te beleven, de eerste synagoge van Europa die voor iedereen zichtbaar is. Geen voorzichtige bijeenkomsten meer, verborgen in huiskamers en achterhuizen. Vanaf nu kan elke Jood openlijk zijn geloof belijden, dankzij de liberale en tolerante mentaliteit van de Amsterdammers. De Joden worden weliswaar nog niet toegelaten in een van de gilden, ze worden ook niet gehinderd in het verhandelen van goederen die nog niet aan regels gebonden zijn.

De familie van Shifra is de afgelopen tijd nog rijker geworden dankzij hun handel met Suriname, Yozek heeft gehoord dat ze naar een groot pand op de Nieuwe Prinsengracht zijn verhuisd. En zij zijn niet de enige Joodse familie voor wie het wel vaart. De meeste rijke Joodse families zijn Sefardisch, maar Yozek heeft vertrouwen in de economische bloei van de Asjkenazische gemeenschap, deze Grote Synagoge is daar het bewijs van. Yozek is God dankbaar dat hij in deze tijd rabbijn is, ook al is hij niet aan de Grote Synagoge verbonden. Straks zal hij in de kleine huissjoel in de Houtstraat de feestelijke pesachviering leiden.

Shifra is al weken bezig met schoonmaken, opruimen en alles wat gist of zuurdesem bevat achter in de tuin te verbranden. De kleine gemetselde oven in de keuken draait overuren, Shifra bakt naar een oud Sefardisch recept een amandeltaart met sinaasappel. Dat de Grote Synagoge zijn eerste dienst op Pesach houdt, is het resultaat van een zorgvuldige planning; Pesach staat symbool voor de overgang van donker naar licht, voor een nieuw begin, voor de samenwerking tussen God en de mens, en de bevrijding op verschillende niveaus: bevrijding van het Joodse volk uit Egypte, bevrijding van de winter en bevrijding van afgoderij en verslaving. Elke generatie wordt met Pesach gestimuleerd zich te identificeren met de uittocht uit Egypte. Dit jaar bevrijden de Joden van Amsterdam zich van hun clandestiene bestaan.

Yozek loopt een rondje om het vierkante pand. Wat een machtig gebouw. Hij neemt de tijd om het van alle kanten te bestuderen; de invloed van bouwmeester Stalpaert is duidelijk herkenbaar en door de nieuwerwetse, rode bakstenen past het gebouw in Amsterdam. De Joden horen er definitief bij. Hier gaan de rabbijnen en priesters lesgeven, bidden en diensten leiden. Dit is het gebedsgebouw van de generaties Kats na hem.

Hij is al een paar keer binnen geweest. De prachtige bima* staat in het midden, daaromheen zijn de banken geplaatst, langs drie muren zijn de bovengalerijen bevestigd die neerkijken op de bima, twee zijn vrouwengalerijen, de derde is bestemd voor het koor. Het allermooiste vindt Yozek de imposante marmeren ark die aan de oostkant tegen de achterwand staat en waar de thorarollen in worden bewaard. De twee zuilen en de Hebreeuwse liturgische teksten geven de ark een gewichtige aanblik.

Yozek heeft vier zitplaatsbewijzen gekocht die van generatie op generatie overdraagbaar zijn. Als priester én rabbijn hoefde hij ze niet te kopen, maar hij ziet het juist als zijn plicht het goede voorbeeld te geven door de onafhankelijkheid van zijn volk financieel te steunen, hoe klein ook. Als elke Amsterdamse Jood zijn eigen plaatsbewijs koopt, bouwt de synagoge zich zowat zelf.

Wanneer Yozek thuiskomt, is Shifra nog bezig de laatste details voor de aankomende seideravond te perfectioneren. Geleund tegen de deurpost slaat hij haar gade, het is bijna alsof ze danst, haar bewegingen zijn gracieus en vloeiend. Hij ziet haar vrijheid. Zoals de Amsterdammers vrij zijn, zo is zij, Shifra de piratendochter, ook vrij. Wanneer ze Yozek daar ziet staan begint ze spontaan te lachen, ze strekt haar hand naar hem uit en neuriet een vrolijke melodie. Yozek pakt Shifra’s uitgestrekte hand, trekt haar naar zich toe, laat het zingen aan haar over en samen dansen ze de kamer door. De kleine Mozes danst op zijn peutermanier ook mee door rondjes om zijn ouders heen te rennen, baby Abraham slaat kirrend in zijn kinderstoeltje de maat. Yozek is gelukkig, voor het eerst in zijn leven voelt hij zich compleet.

1672

Het Rampjaar

Hoewel de familie van de Rooie Rabbi persoonlijk gespaard blijft, is het hele land slachtoffer van het Rampjaar. De Hollandse oorlog is uitgebroken, de gebroeders De Witt zijn, tot grote schrik van Yozek, door een losgeslagen menigte vermoord en er komt een einde aan een jarenlange stadhouderloze periode. Voor Yozek is het duidelijk dat de Republiek binnen korte tijd een monarchie wordt, hij is bang dat dat het einde betekent van de democratie en de vrijheid van het individu.

Hoewel Yozeks gezin nooit honger heeft geleden, is het leven niet makkelijk. Een oorlog kost veel geld en het zijn de burgers van de Republiek die de prijs betalen. De crisis legt zo’n beetje alles stil, niet alleen scholen sluiten hun deuren, ook banken, winkels, theaters en rechtbanken gaan dicht. De stroom Asjkenazische vluchtelingen blijft toenemen en de gemeenschap groeit, in armoede, gestaag verder.

Yozek en Shifra proberen hun kinderen te behoeden voor het veranderende klimaat. Mozes is wat aan de serieuze kant, hij neemt zijn opleiding tot rabbijn zeer serieus en leest zijn jongere broertje Abraham graag de les. Shifra raakt nog tweemaal zwanger wanneer de jongens klein zijn, maar verliest beide baby’s nog voor de geboorte. Ze zweert nooit meer in verwachting te raken, wat ook niet meer gebeurt en voor het nodige geroddel onder de buren zorgt. Behalve bij de buren op nummer 9, waar de familie van Isaac woont.

Isaacs familie telt vier kinderen wanneer zijn vrouw Rachel weer zwanger is. Ze begrijpt Shifra, ook zij heeft een paar kindjes begraven, maar Isaac wil niets weten van familieplanning en wantrouwt een rabbijn die zich zo door zijn vrouw laat bespelen. ‘Of liever gezegd, zijn fluitje helemaal niet laat bespelen!’ Na deze platte grap volgt meestal een klap op de billen van Rachel, of op zijn eigen knie wanneer de billen van Rachel buiten bereik zijn.

Shifra en Rachel hebben kort nadat Shifra bij Yozek is komen wonen vriendschap gesloten. Abraham en Gutche, Rachels jongste dochter, schelen twee weken en zijn onafscheidelijk. Wanneer Rachel haar handen vol heeft aan haar andere kinderen, of wanneer Isaac weer een van zijn buien heeft, dan brengt ze Gutche en de baby bij het gezin van de rabbi onder, en wanneer Shifra haar matses bakt of ze op de markt verkoopt ontfermt Rachel zich over Abraham.

Op Abrahams vijfde verjaardag begint Yozek met het onderwijzen van zijn jongste zoon. Ondanks dat het absoluut niet gebruikelijk is, en waarschijnlijk als zeer ongepast wordt beschouwd door Shifra’s familie, geniet Gutche hetzelfde onderwijs als Abraham.

Isaac wordt met de jaren grover en hardhandiger. De muren van de pandjes op Vlooyenburg zijn dun en steeds vaker worden Yozek en Shifra ’s nachts wakker door het geschreeuw van de kinderen wanneer het weer zover is. Meestal gebeurt dit in de eerste nacht* en meestal is Isaac flink dronken. Shifra en Yozek zetten dan heerlijk ruikende koffie uit Abessinië (van Arko) en nodigen de buren uit voor een kopje. In de praktijk klopt Shifra bij de Isaacs aan met een potje dat ze daar drinkt met Rachel, en schuift Isaac schoorvoetend bij Yozek in de keuken aan tafel. Alleen híj weet met Isaacs temperament om te gaan en hem te sussen wanneer Isaacs latente woede weer oplaait.

Naarmate Gutche groeit, wordt zij steeds vaker het mikpunt van Isaacs venijn. Hij maakt sarcastische opmerkingen over de lessen die ze volgt bij de ‘Rooie Rabbi’, en vraagt haar regelmatig of zij ook van plan is bar mitswa te worden. ‘Bar mit wijven’ noemt hij dat. De hele gemeenschap valt over die uitspraak en niet iedereen reageert even subtiel. Elke keer wanneer Isaac terechtgewezen wordt door een van de ouderen, krijgt Rachel ’s avonds klappen. Yozek vraagt de ouderen in plaats van Isaac te confronteren hem te negeren. De ouderen begrijpen niet dat de rabbi Isaac toelaat de spot te drijven met het geloof, maar de Rabbi stelt dat de veiligheid van Rachel en haar kinderen belangrijker is dan woorden. Misschien had Yozek zich wat meer moeten bekommeren om de veiligheid van Isaac. Wanneer Isaac zich op een avond verslikt in het eten dat hij te gulzig naar binnen propt, verroert Rachel zich niet. Ze blijft hem aankijken terwijl hij aan de andere kant van de tafel vecht om een beetje zuurstof en langzaam van zijn stoel glijdt. Gealarmeerd door het gorgelende geluid, en ervan uitgaande dat Isaac Rachel nu echt vermoordt, stormt een van de buren het huis binnen. Wanneer de buurman het tafereel in de keuken aantreft, twijfelt hij even maar ziet geen andere keuze dan Isaac te helpen. Sinds die avond is Isaac bang voor zijn vrouw en wantrouwig tegenover de buren.

Na deze gebeurtenis besluit Shifra dat haar vriendin zo veel mogelijk zelfvoorzienend moet zijn om zichzelf en haar kinderen te beschermen tegen Isaac. Ze leert Rachel haar oude familiematserecept en draagt haar handeltje over.

Shifra heeft het goed gezien, Isaac komt steeds minder vaak thuis en ook op Vlooyenburg ziet men hem zelden. Sinds de bar mitswa van zijn oudste zoon, waar hij tijdens de dienst in slaap was gevallen en na veel gesnurk schreeuwend uit een nachtmerrie wakker was geschrokken, heeft hij geen voet meer in de mooie sjoel gezet. Het gerucht gaat dat hij zich voor een christen uitgeeft en elders in de stad genoeg geld verdient om er een andere vrouw van te onderhouden. Rachel interesseert het niets, ze is opgelucht en voelt zich bevrijd, de matseverkoop gaat redelijk goed en steeds vaker vragen haar klanten naar andere waar. Sinds kort staat Rachel tijdens de eerste nacht stiekem op om in de keuken augurken in te maken en verschillende recepten uit te proberen. Het is weer Shifra die haar vriendin helpt, ditmaal met de contacten die ze nog heeft van haar eerste (Sefardische) familie om Rachel aan de juiste producten te helpen. Rachel betaalt de helft met haar inkomsten van de matses, de andere helft krijgt ze op de pof.

Al gauw kennen haar producten een bescheiden succesje, wat haar in staat stelt om de leveranciers terug te betalen, nieuwe bestellingen te plaatsen en te investeren in een kar om de markt mee op te gaan. Zo bouwt ze een klein familiebedrijf op, haar oudste zoon blijkt een natuurtalent in rekenen, haar twee oudste dochters leert ze de recepten en haar een-na-jongste zoon gebruikt ze als loopjongen. Ze noemen hem Rat omdat hij zich overal tussendoor wurmt. Het is zijn verantwoordelijkheid om de waren bij de leveranciers op te halen of, wat veel spannender is, naar de haven te gaan om rechtstreeks spullen in te kopen bij scheepslui die het een en ander op de zwarte markt verkopen. De jaren gaan voorbij, en Isaac wordt niet gemist.

1682

Mozes, de oudste zoon van Yozek, groeit op tot een serieuze jongeman. Niemand van de gemeenschap had ooit een bar mitswa zo mooi uit het hoofd horen zingen als door Mozes. De jad* die hij vasthoudt vliegt over de bladzijdes van de Thora voor hem zonder dat hij één keer naar de tekst kijkt. In plaats daarvan kijkt Mozes naar de mannen op de voorste rij. Zijn blik is zo doordringend dat sommige vrouwen boven op de galerij het idee hebben dat hij ook hen aankijkt.

Shifra is trots op haar oudste zoon die altijd in sjoel aan het studeren is. Hij neemt het rabbinaat serieus en voelt zich verplicht tegenover zijn grootvader de familienaam Kats weer de religieuze glans te geven die hij ooit had; vóór de tijd dat zijn vader als de Rooie Rabbi bekendstond. Mozes heeft respect voor zijn vader als burger, hij had de politiek in moeten gaan, wat natuurlijk volstrekt onmogelijk is voor een Jood, maar voor een rabbijn zijn de ideeën van zijn vader veel te liberaal. Maar deze gedachte spreekt hij natuurlijk nooit hardop uit.

Shifra en Mozes lopen richting de Nieuwe Prinsengracht. Ze heeft van haar oude tante een uitnodiging ontvangen en het verzoek van een bejaarde kan men natuurlijk niet met goed fatsoen weigeren, zeker niet als vrouw van een rabbijn. Mozes lijkt op haar vader, hij is lang, slank en heeft, gelukkig, net als zij pikzwart haar. Wanneer ze langs de Grote Sjoel lopen, begint Mozes weer geestdriftig over de plannen om een tweede sjoel te bouwen. Ze blijft zich verbazen over de ambitie die haar zoon heeft, het is duidelijk dat hij zichzelf als dé toekomstige rabbijn van de Grote Sjoel ziet en dat hij de rol van rabbijn op een andere manier dan zijn vader wil vervullen.

Yozek is goed met mensen, hij luistert werkelijk naar de problemen die men hem voorlegt en hij verstaat de kunst de mensen in de juiste richting te leiden, zonder hun te zeggen wat ze moeten doen. De religieuze kant van het rabbinaat is niet het belangrijkste voor Yozek en Shifra maakt zich daar zorgen over. Bij Mozes is dat anders. Ze heeft geen moeite zich hem als groot rabbijn van de nieuwe synagoge voor te stellen.

Wanneer ze aankomen bij het huis op de Nieuwe Prinsengracht is het er druk en rumoerig, de bewoners lijken bevangen door een roes. Een dienstbode brengt Shifra en Mozes naar de achterkamer, de tuindeuren staan open en de twee gasten zijn verbaasd over de stilte in de tuin, ze horen zelfs de vogeltjes fluiten. Wanneer de oude vrouw haar entree maakt kan Shifra een gilletje van verbazing niet onderdrukken, haar tante lijkt jonger dan toen Shifra jaren geleden door de familie vanuit Suriname in huis was opgenomen. Haar oude tante is een vitale vrouw, niet een stervend hoopje mens zoals ze had verwacht.

‘Dag Shifra,’ spreekt haar tante vriendelijk, ‘ik kom afscheid van je nemen, over enkele weken vertrek ik naar de Nieuwe Wereld en ik vind het belangrijk om vrede met je te sluiten. We zijn tenslotte familie, ook al behoor je nu tot de Asjkenazische gemeente.’ In een bijna dramatisch gebaar strekt ze haar hand uit naar Shifra die hem na enige aarzeling vastpakt.

Daar staan ze dan, een beetje onwennig, met z’n drieën in de ruime kamer voor de open tuindeuren tot de bediende met een groot blad lekkernijen binnenkomt. Mozes’ ogen worden groot en zijn mond valt een beetje open. Geamuseerd blijft Shifra kijken, ze verwacht dat hij gaat kwijlen. Ook Shifra’s tante kan haar ogen niet van hem afhouden.

‘Heeft iemand je al eens gezegd hoeveel je op je grootvader lijkt?’

‘Nee, tante,’ antwoordt Shifra in zijn plaats, ‘ik heb het niet vaak over vader tegen mijn jongens.’

‘Moeder praat helemaal niet over haar familie,’ valt Mozes Shifra in de rede. ‘Dat begrijp ik,’ antwoordt Shifra’s tante, ‘mijn man en ik zijn niet zo goed voor Shifra geweest en daar wil ik voor mijn vertrek naar de Nieuwe Wereld mijn excuses voor aanbieden.’

‘De Nieuwe Wereld, en dat op uw leeftijd.’ Shifra kan het niet laten. Maar tante lacht en wuift de woorden weg.

‘Ja, Shifra, op mijn leeftijd.’

Ze vertelt over de kleine synagoge, geïnspireerd door de Portugese Synagoge in Amsterdam, die ze van plan is te laten bouwen. Ze verlaat de kamer om zelf de tekeningen uit het kantoor te halen. Even later steekt ze haar hoofd om het hoekje en nodigt haar twee gasten uit om mee te lopen naar het oude kantoor van wijlen haar man. Shifra herkent deze opgewekte vrouw niet, ze is blij met de metamorfose maar vraagt zich af waarom er in de tijd dat zij bij hen woonde geen glimlachje vanaf kon.

Het kantoor is prachtig, het staat boordevol boeken en exotische spullen vanuit de hele wereld. Shifra schiet vol, het doet haar denken aan de hut van haar vader op zijn schip, en er hangt dezelfde kruidige geur. Op tafel staat een wereldbol. Dit is pas de tweede keer in haar leven dat Shifra er een in het echt ziet, Mozes heeft er nog nooit een gezien, maar weet wel te vertellen dat deze bol van de firma Blaeu komt, waarna Shifra haar tante triomfantelijk aankijkt.

‘Ik heb je vader slechts een paar keer ontmoet, maar wat lijkt jouw Mozes op hem,’ herhaalt ze voor de zoveelste keer die middag. ‘Zeg jongen, wat doe jij zoal? Hoe oud ben je nu, zeventien, achttien?’

‘Net zestien geworden, mevrouw, ik word rabbijn, net als mijn grootvader. Mijn andere grootvader.’

‘Werkelijk? Ik was vergeten dat je vader ook rabbijn is, de Rooie Rabbi noemden ze hem, is het niet? Toen hij nog op straat slenterde met die Afrikaan.’ Het steekt Shifra dat ze zo over haar man en zijn beste vriend spreekt, Arko is als familie voor haar. Ze neemt zich voor hem een lange brief te schrijven. Mijmerend zoekt ze op de wereldbol de Sahel, met haar vinger volgt ze de streek die van west naar oost loopt precies onder de Saharawoestijn. Waar zou Arko nu zijn? Het enige adres dat ze van hem heeft is in Abessinië,* wie weet waar hij nu is. ‘…altijd goede rabbijnen nodig, denk erover na jongen, je bent altijd welkom,’ hoort ze nog net tante in de verte zeggen. Shifra’s hart slaat een slag over. Nee!

‘Ik zal erover nadenken, tante,’ antwoordt Mozes opgewonden, ‘en het er met vader over hebben.’

Shifra is op de houten stoel naast de wereldbol gaan zitten, ze kijkt toe hoe tante de meest bijzondere objecten aan Mozes laat zien. Nu Shifra de tijd neemt om haar te bestuderen, realiseert ze zich dat tante helemaal niet zo oud is. Ze schat dat ze hooguit vijf jaar ouder is dan zijzelf, dat maakt dat ze een jaar of veertig moet zijn. Op dat moment doet tante iets buitengewoons: ze loopt naar Shifra met in haar hand een klein lijstje en in dat lijstje staat haar vader naast een vrouw. Het is een trouwportret. Shifra begint te huilen, ze rukt het lijstje uit tantes handen en rent zo de deur uit. Het moet niet gekker worden, zij heeft zelf nog nooit haar moeder gezien en nu blijkt dat dit portret al die jaren doodleuk bij die vrouw in het kantoor stond?! Nee maar, wat een gotspe! Shifra rent aan één stuk door naar de jesjieve* waar Yozek lesgeeft.

Het is hoogst ongebruikelijk dat de vrouw van de rabbijn de les verstoort, maar wanneer Yozek het betraande gezicht van Shifra ziet, zegt hij meteen tegen zijn oudste leerling dat hij de les moet overnemen. Hij heeft zijn vrouw slechts driemaal zien huilen, en dat was steeds toen ze een kindje hadden verloren. Voorzichtig pakt Yozek het schilderijtje van haar aan. Hij slaat een arm om zijn vrouw heen en zij legt haar hoofd op zijn schouder, zo lopen ze langzaam naar huis waar hij het schilderijtje meteen op het dressoir zet.

Een andere reden voor Shifra’s tranen is het waarschijnlijke vertrek van Mozes naar de Nieuwe Wereld. Een moeder weet dat soort dingen. Ze zegt er niets over tegen Yozek, en loopt dagen met een zwaar hart rond.

Een week later kondigt Mozes zijn vertrek aan. Het is alsof er een bom op Vlooyenburg is gevallen: de jonge rabbi vertrekt naar de nieuwe wereld, de jonge rabbi gaat naar Nieuw Amsterdam. ‘New York moet je zeggen, al blijft het altijd een beetje van Amsterdam.’ Yozek is ontroostbaar, Abraham is ongerust dat zijn ouders nu van hem verwachten dat hij alsnog rabbijn wordt en Rachel is bang dat haar zoon Rat Mozes volgt. Wat ook gebeurt.

Als piratendochter begint Shifra als eerste aan het idee van Mozes’ vertrek te wennen. Rachel maakt nu al plannen voor een hereniging die nooit zal komen; Shifra weet dat ze haar oudste zoon nooit meer terug zal zien. Ze geeft hem de mannelijke grove ketting met de zilveren draagbare chronometer die ze lang geleden van haar vader in bewaring heeft gekregen.

Té snel voor de twee moeders en niet snel genoeg voor de twee wereldreizigers breekt de dag van vertrek aan. De twee families lopen samen naar de haven, gevolgd door de meeste bewoners van Vlooyenburg. Wanneer tante, die al op de kade het inladen van het schip staat te regelen, de optocht van arme mensen en familieleden haar richting op ziet komen lopen, neemt ze zich voor de jongens tijdens de overgang bij te scholen in nette manieren en klederdracht. Het laatste wat ze wil is in de Nieuwe Wereld geassocieerd worden met sloebers.

Het afscheid is verdrietig, iedereen huilt. Abraham en Mozes beloven elkaar elke week te schrijven, Mozes belooft Yozek dat hij de naam Kats eer aan zal doen, Rachel belooft Rat dat ze Isaac nooit meer binnenlaat, en tante belooft goed voor de twee jongemannen te zorgen. Dan is het tijd en neemt het schip de laatste rabbijn van de familie Kats mee naar de andere kant van de oceaan. Shifra blijft op de kade tot het schip helemaal uit het zicht is verdwenen. De cirkel is rond: als jonge vrouw voer zij vanuit Suriname naar Holland, nu vaart haar zoon naar hetzelfde continent terug.

1684

Amsterdam heeft het hoogtepunt van de gouden, welvarende tijd achter zich liggen, niettemin blijft de stad volstromen met migranten op zoek naar rijkdom, vrijheid en geluk. De stad raakt overbevolkt, waardoor er minder werk, minder eten en minder ruimte is. De Grote Synagoge waar Yozek slechts enkele jaren geleden met zoveel ontzag voor had gestaan, wordt uitgebreid. Er komt een gebouw bij met beneden een koosjere vleeshal en boven een sjoel. Elders in de stad wordt ook volop gebouwd, de kwaliteit en architectuur gaan erop achteruit.

Ook op Vlooyenburg worden de tijden moeilijker. Abraham, die het liefst in zijn kamertje wetenschap, sterrenkunde en filosofie studeert, wordt door zijn ouders aan het werk gezet en Gutche staat samen met haar moeder en oudere zus op de markt.

Rachel heeft het als alleenstaande moeder niet makkelijk met de opvoeding van haar kinderen, hertrouwen is onmogelijk zolang Isaac nog in leven is, en vooral de jongste zus van Gutche, Deborah, baart iedereen zorgen. Ze heeft vriendschap gesloten met een groepje jongeren uit de Duivelshoek met wie ze stiekem naar publieke onthoofdingen, ophangingen en dergelijke gaat kijken. Soms ‘lenen’ ze een sloep en varen naar de overkant waar ze tussen de galgen tikkertje spelen. Financieel kan Rachel op haar oudste zoon rekenen, hij heeft dankzij Yozek een hele goede baan als boekhouder in een Joods handelaarskantoor gekregen dat hem naar Amersfoort heeft uitgezonden. Maandelijks stuurt hij geld. Fysiek is hij echter niet meer aanwezig, terwijl ze vooral daar zo’n behoefte aan hebben. Yozek en Abraham vervullen nu de mannelijke rol bij de buren, maar niemand krijgt het zusje van Gutche onder controle.

1691

In 1691 trouwen Abraham en Gutche op tweeëntwintigjarige leeftijd. Te jong volgens hun ouders, maar als een verrassing komt het natuurlijk niet. De twee jonge mensen willen een eigen gezin vormen, en ze betrekken dan ook meteen na het huwelijk een kamer op Zwanenburg. Yozek is hier niet blij mee. Hij heeft liever dat iedereen bij elkaar in zijn eigen pand woont, en zeker niet in het krot dat het jonge paar nu betrekt.

Zeven maanden na het huwelijk bevalt Gutche van een te vroeg geboren meisje dat al na een paar dagen komt te overlijden.

Na vijf gelukkige kinderloze jaren ziet Reizche Abraham Kats in 1697 lachend het leven tegemoet. Ze is het zonnetje in huis. Met de blauwe ogen van moeders kant en het zwarte haar van haar oma Shifra trekt ze veel bekijks. Oma en kleindochter zijn onafscheidelijk en het komt regelmatig voor dat Gutche Shifra naar huis moet sturen.

Tijdens het Aansprekersoproer* in 1696 wordt het huis van De Pinto aan de Brategas** geplunderd door een woedende menigte. Dit zorgt ook voor de nodige opschudding op Vlooyenburg want de Joden hebben niets met de nieuwe wet te maken waar het oproer oorspronkelijk op reageert en nu zijn ze ongerust. Voor Yozek is het duidelijk dat anti-Joodse gevoelens de menigte naar de Jodenbuurt dreef. Abraham ziet het genuanceerder in en probeert aan zijn vader uit te leggen dat de menigte voornamelijk uit arme mensen bestond die elkaar zo opjutten dat het uiteindelijke doel altijd het plunderen van rijke mensen wordt. ‘Maar die hoeven dan toch niet per se Joods te zijn,’ vindt Yozek.

1699

Drie jaar na Reizche wordt Jozeff ben Abraham Kats geboren en stort tijdens de geboorte het dak in. Met hulp van de buren ontsnappen Gutche en de baby ternauwernood aan de dood. Gutche heeft geen uiterlijke verwondingen, maar sindsdien hoest ze veel en is snel moe. Er wordt besloten dat Abraham en zijn gezin bij Rachel intrekken die al twee jaar alleen woont.

1700

De eeuwwisseling wordt groots gevierd door de Amsterdammers. Hoewel de Joodse kalender niet gelijkloopt met de gregoriaanse, willen de meeste Joden voor de eeuwwisseling een uitzondering maken. De Joden organiseren straatfeesten en muzikale uitvoeringen in de Schouwburg, zo participeren ook zij aan het grote volksfeest. En aan de grote discussie.

Er is onverwachts een nationale discussie ontstaan waar heel Vlooyenburg aan meedoet. Ten eerste is er het nieuwe begrip ‘achttiende eeuw’ dat onwennig in de oren klinkt, dan is er de grote vraag: wanneer begint die achttiende eeuw? Is dat op 1 januari 1700 of op 1 januari 1701? Abraham volgt de wetenschappelijke benadering: voor hem begint de jaartelling op de eerste dag van het jaar 1, dus 1 januari 1701. ‘Tel maar na op je vingers,’ roept hij tegen de kinderen. Yozek daarentegen is een aanhanger van de volkse benadering waarin we niet moeilijk doen en gewoon op 1 januari 1700 beginnen met het benoemen van de nieuwe eeuw. Shifra kan de absurditeit van de hele discussie niet bevatten wanneer zelfs prominente burgers dit geschil publiekelijk uitvechten. Ze is blij wanneer de maand januari 1701 achter hen ligt en men weer overgaat op de dagelijkse beslommeringen.

Ze maakt zich zorgen om Gutches gezondheid die steeds meer achteruitgaat. Met Rachel probeert ze haar schoondochter ervan te overtuigen niet meer zwanger te raken; wanneer dat toch gebeurt, wordt het ergste gevreesd in huize Kats.

1702

Op woensdag 4 oktober 1702, twee dagen na Jom Kipoer en een half jaar na het overlijden van Willem iii van Oranje-Nassau, overlijden Gutche en de baby in het kraambed.

Abraham sluit haar ogen en mond met de woorden ‘Gezegend rechtvaardige rechter’, hij dekt haar lichaam af en brandt het kaarsje dat Yozek hem aangeeft bij haar hoofd. Nadat de vrouwen van het Joodse begrafenisgenootschap haar hebben gewassen en in de kist hebben getild, leegt hij een zakje met aarde uit het Beloofde Land over haar lichaam en sluit de kist. De rest van de dag en de nacht blijft hij bij haar waken.

De volgende dag verzamelen zich veel buren voor het pand van rabbi Kats. Diegenen die fit genoeg zijn, lopen met de familie mee naar Muiderberg, de overigen letten op de kinderen, maken het huis van Rachel schoon, halen de stoelen tijdelijk weg en verzorgen de troostmaaltijd.

Voordat de begrafenisstoet de begraafplaats betreedt, maken de mannen van de twee families een scheurtje in hun kleding. Nadat ze gezamenlijk kaddisj hebben gezegd, loopt Abraham van het graf weg tussen de twee rijen door die de vrienden vormen, terug naar Amsterdam.

Thuis neemt Abraham zwijgend de condoleances in ontvangst. Zeven dagen lang zit hij sjivve op de grond en laat zich verzorgen door de gemeenschap die hem en zijn twee kleine kinderen opvangt. Na de zeven dagen rouw worden de stoelen teruggebracht en spoort Yozek Abraham liefdevol aan zijn werk voorzichtig weer op te pakken.

Aan het einde van de dertig dagen durende rouwperiode scheert Abraham zijn baard af en knuffelt zijn kinderen. De dood hoort bij het leven, wat niet wegneemt dat hij zijn Gutche ontzettend mist. Sinds zijn geboorte zijn ze nog nooit een dag zonder elkaar geweest.

Langzaam pikt Abraham het leven weer op. De eerste maanden bestaan slechts uit werken en de wekelijkse sjabbatvieringen, verder heeft hij geen contact met de buitenwereld. De gezondheid van Rachel gaat achteruit en Yozek stelt voor dat ze tegen kost en inwoning iemand in huis nemen die voor Rachel en de kinderen zorgt. De rabbi heeft al een idee: het gezin Mulder-Levie staat op straat nadat hun huis twee weken geleden tot de bodem is afgebrand. De oudste dochter is net getrouwd en heeft een onderkomen, de twee jongere dochters en hun ouders verhuizen elke vier dagen naar een andere familie die ze tijdelijk onderdak geeft. Yozek en Shifra zijn de volgenden die het gezin opvangen. Als het klikt en Abraham en Rachel akkoord gaan, kan Judith, de middelste van het gezin Mulder-Levie, meteen beginnen.

Het klikt. Rachel is blij met de hulp van de zachtaardige Judith en de kinderen lijken vrij snel aan haar aanwezigheid te wennen, vooral Reizche trekt naar haar toe. Abraham is in het begin wat afstandelijk, maar hij kan niet ontkennen dat ze voor een bepaalde rust in huis zorgt, dat de gezondheid van Rachel zich lijkt te stabiliseren en dat de kinderen weer spelen.

Op de jaardag van de dood van Gutche wordt de steen op het graf geplaatst. De hele familie vertrekt vroeg in de ochtend naar Muiderberg, Abraham wil er geen vreemden bij hebben. Op de steen heeft hij ‘Gutche, vrouw van Abraham Kats-Goldeket’* laten zetten.

Een paar maanden later overlijdt Rachel stilletjes in haar slaap. Weer een paar maanden later trouwen Abraham en de twaalf jaar jongere Judith. Ze blijven in het huis van Rachel wonen, dicht bij Yozek en Shifra.

1704

Op tweeënzestigjarige leeftijd krijgt Yozek een hartaanval tijdens de Talmoedles in de kleine jesjieve op de Houtgracht. Shifra, die op dat moment in de keuken bezig is, hoort hem vallen en de leerlingen in paniek schreeuwen. Ze rent de trap op en stormt het leslokaal binnen, Yozek ligt stuiptrekkend op de grond. Er valt niets anders te doen dan de geschrokken leerlingen weg te sturen en naast haar man op de grond te gaan liggen. Zo sterft de Rooie Rabbi in de armen van zijn geliefde vrouw.

* Verhoging met lessenaar waar de Thora wordt gelezen.

* In de middeleeuwen waren de slaapgewoontes anders, de nacht bestond uit een eerste nacht van ongeveer vier uur, waarna men opstond en over het algemeen ging buurten, gevolgd door een tweede nacht.

* Zilveren aanwijsstok in de vorm van een wijzende hand die gebruikt wordt om uit de thorarol te lezen.

* Ethiopië.

* Talmoedschool.

* Oproer over nieuwe belasting op begrafenissen dat zich onder andere uitte tegen rijke stadsgenoten.

** Joodse benaming voor de huidige Jodenbreestraat, toen Breestraat.

* Gouden ketting in het Duits. De Joodse hogepriester droeg ritueel een schild met de twaalf stammen, edelstenen, dat bevestigd zat aan een gouden ketting.

3

Sores in sjoel 1709

1709

Opgewonden komen Abraham en Judith in het najaar van 1709 van een gebedsdienst in sjoel thuis. Shifra die op de kinderen past, schrikt wakker van hun opgewonden stemmen op de trap.

De volgelingen van Jichiel, een geliefde voorzanger uit Polen, zochten bonje met rabbi Arjen en dat was uitgelopen op een vechtpartij. De mannen van Jichiel hadden de volgelingen van rabbi Arjen getart, en dat tijdens de dienst, ze imiteerden hun houding, deden lacherig over de rabbi en op het moment dat Jichiel de bima betrad om het gebed voor te zingen, had iemand een propje gegooid. En toen ging iedereen door het lint. Judith zegt dat ze alles vanaf de vrouwengalerij heeft gezien en dat het propje dat Jichiel pal op zijn voorhoofd raakte, door een van zijn eigen mannen was gegooid. Waarschijnlijk dachten de meesten oprecht dat iemand van rabbi Arjen het propje gooide, maar niets rechtvaardigt het om een gevecht in een synagoge te beginnen. Rabbi Arjen is onwel geworden, en ze hebben hem de sjoel uit moeten dragen.

Shifra is duidelijk aangedaan door het verhaal. Abraham geeft zijn moeder een zoen op haar hoofd en vraagt of ze ook een glaasje appelcider lust, al weet hij heel goed dat zijn moeder nog nooit een glaasje appelcider heeft geweigerd. De rest van de avond verloopt rustig, ze babbelen wat over het werk van Abraham.

Abraham is koopman. Koopman is nogal een ruim begrip en dat is nu juist wat hij er zo prettig aan vindt. Als koopman mag hij zo’n beetje alles aanpakken, zolang het met geld te maken heeft, want als Jood wordt hij geweigerd binnen de vele gildes en blijft er hem niet veel keus over.

Zo had Abraham een paar jaar geleden in het bureau-tje van zijn vader oude filosofische teksten gevonden die je nou niet direct van een rabbijn zou verwachten. Ze handelden over het geloof in het algemeen en het Jodendom in het bijzonder. Ze stelden dat religieuze pluriformiteit gezond is voor een samenleving en dat de Republiek geen onderscheid meer moet maken tussen Joden, katholieken, christenen, gereformeerden et cetera, maar de mensen als één volk moet beschouwen. De vooruitgang van de staat is in die eenheid te vinden en die kan alleen bestaan wanneer de verschillen worden geaccepteerd. In sommige teksten leek het alsof Yozek het bestaan van God in twijfel trok, en af en toe leek het Abraham toe dat Yozek niet helemaal in de komst van de Messias geloofde. Abraham bundelde de teksten van zijn vader, gaf ze onder een pseudoniem bij een zeer gerespecteerde Joodse uitgeverij uit en verdiende daar wat geld mee.

Belangrijker nog dan de inkomsten zijn de contacten die hij dankzij de publicatie maakt; veel Joden uit de mediene kunnen zich vinden in de gedachtegang dat ze Nederlandse Joden zijn, met nadruk op Nederlands. Over het algemeen zijn zij minder intensief met het Jodendom bezig dan de Joden in Amsterdam, en slechts enkelen hebben gewetenswroeging bij het stellen van de vraag of de Messias werkelijk zal komen, of dat de teksten van de Thora niet verkeerd geïnterpreteerd zijn. De Joden van buiten de stad zijn nuchter en ervaren het heilige boek meer als een historisch manuscript met een spirituele ondertoon. Zij die interesse hebben in de filosofische teksten van Yozek maken meestal deel uit van een vriendenkring met soortgelijke gedachten die verspreid over Europa wonen. Zo komt het dat Abraham vooral contacten heeft met liberale vrijdenkers, wat overigens geen invloed heeft op zijn koopwaar.

Soms koopt hij kilo’s olijven op uit Italië, of afgekeurde zijde uit Spanje. Hij koopt en verkoopt hele inboedels, partijen lakens, theelepeltjes, schilderijtjes, broeken, sieraden, bloemdecoraties, en sinds kort ook menora’s,* makkabeeënolielampjes voor Chanoeka** en mezoeza’s.***

De zaken gaan goed, Shifra is gezond en lijkt niet door de tijd te worden beïnvloed. Het leven kabbelt rustig voort.

* Kandelaar met zeven armen. In de oude tempel in Jeruzalem brandde er continu een menora.

** Inwijdingsfeest of feest van de lichtjes. Herdenking van de herinwijding van de tempel in Jeruzalem in 3598 (164 voor Christus) en het wonder dat gebeurde.

*** Een strook perkament waarop in onuitwisbare inkt Deuteronium 6:4-9 en 11:13-21 zijn geschreven dat in een kokertje is gerold dat rechts op de deurpost wordt geplaatst.

4

Het ongewone leven van Reizche 1713–1724

1713

De zestienjarige Reizche brengt veel tijd bij haar oma door. Ze luistert graag naar de verhalen die Shifra zo kleurrijk vertelt terwijl ze samen huishoudelijke klusjes doen. Soms maant Shifra Reizche aan om Judith ook te helpen, zij heeft Reizches hulp waarschijnlijk harder nodig dan Shifra. Reizche is daar niet zo zeker van, het enige wat Judith lijkt te interesseren is het huishouden, koken voor Abraham en de opvoeding van de kinderen. En er is een andere reden dat Reizche vaak bij haar oma is, een reden die ze niet durft toe te geven: Reizche komt voor de studeerkamer van haar opa.

Het oude kantoortje van Yozek is een walhalla voor Reizche, ze bestudeert daar zijn filosofieën, zijn oude Thora en zijn lesboeken. Hij was ook in het bezit van een collectie romans, iets wat hoogst uitzonderlijk is voor een rabbijn; ze zijn dan ook zorgvuldig verborgen achter een zwaar gordijn. Alle genres zijn vertegenwoordigd: van reisverhalen tot gedichtenbundels en avonturenromans, sommige spelen zich hier in Amsterdam af. Die verhalen gaan meestal over boeven, gokkers, hoeren en ander gespuis. Er staan zelfs Engelse en Franse romans tussen, maar jammer genoeg kan Reizche daar geen vertaling van vinden.

Shifra weet dat Reizche het liefst haar tijd besteedt aan lezen in de studeerkamer van haar grootvader. Ze is blij dat ze de kamer onveranderd heeft gelaten en dat haar klein-dochter er gebruik van maakt. Zijzelf voelt zich ongemakkelijk in het oude kantoortje van Yozek waar zijn geur nog steeds hangt alsof hij alleen even de deur is uit gelopen. Shifra vindt dat Reizche zou moeten studeren. Het is niet gebruikelijk dat een vrouw studeert, maar Reizche zou een fantastische dokteres zijn. Om Reizche te stimuleren koopt Shifra regelmatig boeken van vrouwelijke auteurs bij een bevriende uitgever, het zijn de lievelingsboeken van Reizche. Dat vrouwen boeken schrijven en uitgeven, dat hun naam erop te lezen is en dat deze vrouwen hun eigen geld daarmee verdienen, komt Reizche als iets extravagants voor en als de definitie van geluk. Ze ruimt de plank met buitenlandse boeken leeg en legt haar eigen collectie aan, veilig verborgen achter het gordijn.