Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

John Dunkelgrün

Waarheen moet ik gaan

Familie-epos over de omzwervingen van een Pools-joodse en een Hongaars-joodse familie op de vlucht

Amphora Books

Colofon

Eerste druk 2022

Copyright © tekst John Dunkelgrün en Amphora Books

Omslagontwerp: Marry van Baar

Omslagfoto: Josef Dunkelgrün (Jopi) in Palestina, ca. 1928

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 644 6162 0

NUR 301

www.amphorabooks.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Het verhaal als goede raad

INLEIDING. Een heerlijke bergwandeling

Deel 1. Dunkelgrün

Deel 2. Kulcsar-Krausz

Deel 3. Uit de muil van de leeuw

Woordenlijst

Geraadpleegde boeken en artikelen

Dankwoord en verantwoording

Foto’s

Voor Anne

Theodor, Laura, Babette

En alle generaties die na hen komen

Het verhaal als goede raad

Op maandag 4 oktober 2021 werd aan Pacifico Marchesini postuum de Yad Vashem-medaille uitgereikt, in de synagoge van de Liberaal Joodse Gemeente in Den Haag. Daarmee kreeg een verhaal van twee Joodse families, hun Europese geschiedenis, hun leven en liefdes in de eerste helft van de twintigste eeuw en hun ontsnapping aan de dood uit het door de nazi’s bezette Nederland, een ceremonieel einde. Het goede had gewonnen. Maar van zoveel kwaad.

Nu is het verhaal ook verteld, door een van de overlevenden, John Dunkelgrün, die in 1943 geboren werd in Zwitserland, waar de meesten van de ontsnapten terechtkwamen. Dunkelgrün, die een leven van textiel- en kunsthandelaar achter zich heeft, ontpopt zich in zijn boek als een authentiek verteller. Waarheen moet ik gaan? is een verhaal dat de luisteraar fascineert, omverwerpt, in grote verwarring achterlaat. En dat hij opnieuw wil horen.

Luisteraar inderdaad, want al is het verhaal gedrukt en lijkt het door een kaft begrensd, het is een verhaal dat eigenlijk geen begin en slechts voor de vorm een eind heeft, een vertelling die eeuwigheid en tijd mengt en tijd en plaats in elkaar doet opgaan, een verhaal dat verteld wordt door een echte Erzähler in de omschrijving die Walter Benjamin aan het woord gaf.

De kunst van het vertellen was volgens Benjamin het vermogen ervaringen uit te wisselen. Maar wat voor waarde hadden ervaringen nog, zo vroeg hij zich af, na een totale oorlog als die van 1914-1918, die elke ervaring totaal logenstrafte? Hij schreef dat in 1936, toen de Tweede Wereldoorlog nog moest beginnen.

In zijn essay ‘Der Erzähler’, dat de verhalen van Ljeskow als uitgangspunt neemt, onderscheidt Benjamin twee archaïsche typen: de ‘boer’ en de ‘zeevaarder’. De een is de thuisblijver die de schatten van zijn omgeving uitpakt, de ander de reiziger die het onderweg gehoorde doorvertelt. Ze komen bij elkaar in de handwerker, in de gezel die, voor hij zich vestigt in de een of andere manufactuur, al zwervend een vak leert. Zo bezien bevindt John Dunkelgrün, textiel- en kunstkenner, zich in een bestaande genealogie.

Het andere belangrijke onderscheid dat Benjamin maakt is dat tussen het vertelde verhaal en de geschreven roman. De neergang van het verhaal impliceert voor hem de opkomst van de roman. De verteller komt uit een gemeenschap en richt zich tot een gemeenschap, zijn ervaring wordt de ervaring van zijn toehoorders. De romanschrijver daarentegen heeft zich afgescheiden. De roman ontstaat in eenzaamheid en wordt in eenzaamheid genoten. De essentie van de roman is de zinloosheid van het leven, die van de vertelling is de moraal van het verhaal.

Dat is misschien wel het belangrijkste onderscheid. De roman werkt naar een einde toe, naar hooguit een glimpje van levenszin. Maar aan de verteller mag altijd gevraagd worden: hoe ging het verder? Zijn verhaal eindigt nooit, blijft eeuwig jong, kan altijd doorgegeven worden. De herinnering is haar natuurlijke element, die smeedt een traditieketen die van geslacht tot geslacht voert.

Dat is wat John Dunkelgrün geeft: een collectieve herinnering. Het is zijn eigen verhaal, hij speelt er – zoals een verteller betaamt – zelf een rol in, hij heeft er onderzoek voor gedaan en reizen voor gemaakt. Toch richt het zich, in steeds wijdere cirkels, tot zijn eigen geslacht, de geslachten die na hem komen, tot jood en goj, om uiteindelijk te vervloeien in een soort tijdloosheid, in de herhaling van geluk en leed dat hem zijn stramien gaf.

Het is een groot verhaal, in omvang en in strekking. Hij neemt de tijd zoals het maken van iets moois de tijd neemt. Hij vertelt alsof de tijd er niet toe doet, slaat zijwegen in, keert terug op zijn pad, weeft avonturen uit tot panorama’s. Snelheid mag de moderniteit zijn momentum geven, voor Dunkelgrün laat zich niets verkorten.

Het bewijs van zijn kwaliteit als verteller ligt in het feit dat hij zo nu en dan fictie gebruikt, couleur locale, dialogen, om de aanschouwelijkheid te verhogen en het voorstellingsvermogen te ondersteunen. Bij slechte vertellers werkt dat contraproductief, ontneemt het de ervaring juist zijn werkelijkheidseffect. Bij Dunkelgrün niet, daar blijft de toehoorder van voetzool tot kruin overtuigd van de waarheid van de vertelling.

Een van de schitterendste voorbeelden is het verhaal van grootvader Márton die als jongeman, in Amerika verzeild geraakt, in opdracht van een Hongaarse graaf de aankoop van een groot aantal paarden, bestemd voor het Oostenrijkse leger, moet afronden. De verkoper blijkt een regelrechte schurk die bij zijn malversaties zelfs niet terugdeinst voor moord. Het is een verhaal in een verhaal dat draait om gewiekstheid versus bedrog, goede slimheid versus kwade bedoeling, een contrast dat als een rode draad door het hele boek loopt.

Het raam van de vertellingen wordt gevormd door de geschiedenis van twee families, Dunkelgrün en Kulscar-Krausz. Ook al ranselt de aartspest van het antisemitisme de Dunkelgrüns (van Poolse afkomst) en de Kulscars (van Hongaarse) door Europa, steeds weer zijn ze in staat hun bestaan op te bouwen. Ze strijken uiteindelijk neer in Den Haag en daar komen de families bijeen als in een wensbotje, als Josef Dunkelgrün en Barbara Kulscar elkaar ontmoeten door de bemiddeling van een schadchen, een joodse vorm van speed dating.

Hij is 35, zij 22, hij is chique, zij mooi, hij ervaren, zij intelligent. Maar het is wel de lente van 1941. Zo krijgt het verhaal een nieuwe wending, nog sneller, dramatischer, in Het Spinnewiel aan de Laan van Nieuw-Oost-Indië dat nog steeds bestaat: ‘U moet Barbara zijn.’ ‘Zeg, doe niet zo formeel joh, gewoon je en jij. Ik ben Bory.’ Zij ontwapent, hij verovert, geen liefde op het eerste gezicht, wel voor de rest van hun leven.

Intussen krijgt het verhaal de strekking van een noodlot. Een half jaar later besluiten delen van de beide families, waarbij een klontje Goudsmits zich aansluit, het land te ontvluchten. Zij krijgen daarbij hulp van Pacifico Marchesini, die hen in vijf ritten met een auto van het Italiaanse Corps Diplomatique naar Antwerpen brengt. Vandaar gaat het naar Parijs, naar Vichy-Frankrijk, naar Zwitserland, in groepjes van drie. Elf van de vijftien zullen het uiteindelijk redden.

Hoe dramatisch het verhaal is, blijkt als Lily Goudsmit moet toezien hoe haar ouders door de Grüne Polizei op station Brussel Midi uit de trein gehaald worden. Ze aarzelt hooguit een moment, sluit zich bij haar ouders aan en tekent daarmee haar doodvonnis: via Mechelen zullen ze gedrieën naar Auschwitz gebracht worden en daar vermoord. Die gruwelijke seconde was geen moment van keus, maar van noodlot. Lily deed wat haar lichaam haar ingaf te doen. Een andere keus had haar alleen maar een andere dood gebracht.

Als deze verhalen iets vertellen is het de diepe verbondenheid van lichaam en ziel. Ze doen een beroep op alle zintuigen en op de inzet van heel ons inlevingsvermogen. Dunkelgrün is bij uitstek gevoelig voor kleur en als je leest dat een kenner van tapijten kleuren kan ‘voelen’ (de kleurstoffen geven elke kleur een eigen ‘feel’) weet je dat hier het ambacht van textielhandelaar en dat van verteller in elkaar overgaan.

Maar het gevoeligst is hij voor geur. Naast kleuren kunnen geuren hem doen duizelen, voor stank heeft hij een diepe aversie en een rijk vocabulaire, voor geuren een aparte ontvankelijkheid: ze kunnen ‘als een zwerm spreeuwen’ op hem afkomen. De verteller is een herinneringskunstenaar volgens Benjamin en de geur is in de herinnering de katalysator bij uitstek. Hoezeer de lezer hier op scherp gesteld wordt, blijkt veel later, als Bory afscheid neemt van haar ouders. Die willen niet mee en zullen in Den Haag achterblijven. Zij omhelst haar vader, drukt haar hoofd in zijn pak en legt de geur van dat Weense kostuum in zich vast.

Essentieel voor de verteller is, volgens Benjamin, de praktische gerichtheid. Geboren in het handwerk is het verhaal uit op een moraal, ‘goede raad’ is zijn raison d’être. Een van de vormen die deze goede raad in dit boek aanneemt is de aansporing tot een soort alertheid, die in de handel even essentieel is als op momenten van gevaar en crisis. Het gaat hier om een beslissingsvermogen waarin lichaam en geest een gelijkwaardige rol spelen, de training van de zintuigen, de ontvankelijkheid voor detail, het vertrouwen op de combinatie van instinct en rationaliteit, die als het ware in het lichaam vastgelegd wordt en in een gespleten seconde een besluit kan nemen.

Op verschillende momenten in zijn boek geeft Dunkelgrün voorbeelden van zulk beslissingsvermogen, in de gewone relatie tussen leverancier en cliënt, in de meer avontuurlijke omgang met leugenaars en oplichters, in de levensgevaarlijke confrontatie met racisten en nazi’s. Let op de tekenen, lees de houding! Hoe consequent is het gedrag, wat zegt een verwaarloosd uiterlijk, wat een charmante omgangvorm? Deze alertheid valt te leren en de handel is geen andere leerschool dan de literatuur. ‘Epistemic vigilance’ heet het in de literatuur, panache in de handel.

Voor de gojim valt er veel te leren in dit boek. De hardvochtigheid en de geldzucht, de xenofobie en het antisemitisme, van Oost- tot West-Europa, van Nederland tot Zwitserland en terug, ze kruipen als stank in onze neus. Hoe gering was het aantal echt hulpvaardige mensen, hoe schaars het vermogen tot inleving. Dat ene zinnetje: De buurvrouw heeft de in bewaring gegeven spullen nooit teruggegeven. Hoeveel schaamte kan een mens aan? De meeste mensen zullen wel deugen, maar even niet in de twintigste eeuw.

Toch, en dat is het raadsel van dit boek en misschien wel van het verschijnsel van de vertelling op zich: de schaduw van de dood die over de geschiedenis hangt verbleekt uiteindelijk in de zon van de levensdrift. De intense levenslust die in dit boek de overhand houdt, de charme van vrouwen, de diepte van vriendschappen, de fascinatie van reizen, het gevoel voor schoonheid, de warmte van traditie, het buitelt over de pagina’s en kruipt waar het niet gaan kan. Misschien is dat wel de beste raad die het boek geeft: zet alle zintuigen open, geef niet op, go now, go dress the sleepy day.

En dan nog dit. Voor Benjamin is het sprookje de oervorm van de vertelling. De list en de overmoed in sprookjes verhaald is de beste raad die men kind en mensheid samen kan geven. Daarin, in die sprookjes en in de volwassen variant van de vertelling, treedt ook de ‘rechtvaardige’ op, de man of vrouw die de grote uitzondering is, die de wijsheid, de goedheid en de troost van de wereld belichaamt. Zo’n figuur was Pacifico Marchesini, een gewoon mens, vertegenwoordiger van een land dat de weg kwijt was, vertegenwoordiger ook van een zelfgevoel dat de weg nooit kwijtraakt.

Dan zijn we aan het eind van het verhaal. ‘Goede raad, in de stof van het geleefde leven ingeweven, is wijsheid.’ schreef Benjamin. ‘De kunst van het vertellen neigt haar einde toe, omdat de epische kant van de waarheid, de wijsheid, uitsterft.’ Hier, in Waarheen moet ik gaan? is die wijsheid nog ten volle aanwezig. Tot goede raad voor ons allen.

Willem Otterspeer, emeritus hoogleraar
Geschiedenis, Universiteit van Leiden

INLEIDING.
Een heerlijke bergwandeling

Aan sport deden we niet bij ons thuis. Voor mijn ouders was lichamelijke oefening het maken van een korte wandeling langs de boulevard van Scheveningen op zondagmiddag, van de auto naar een kopje koffie met room bij café Hablé. Pas veel later leerde ik van Anne, mijn vrouw, het genot van bergwandelen kennen, iets wat me sindsdien niet meer heeft losgelaten. Tijdens zo’n heerlijke wandeling over de bloeiende bergweiden bij Evolène in Zwitserland, nu veertig jaar geleden, mijmerde ik over mijn inmiddels overleden ouders. Wat jammer dat zij nooit een goede bergwandeling hadden gemaakt, hadden genoten van de bloemenpracht, de heerlijke lucht, de vergezichten, het van je aflopen van alle zorgen en beslommeringen.

Maar wacht even, nooit een bergwandeling gemaakt? Mijn ouders zijn toch met een groot deel van de familie tijdens de oorlog naar Zwitserland gevlucht en hebben toen – lopend door de bergen – de Frans-Zwitserse grens overgestoken? Vaag herinnerde ik me flarden van verhalen. Mijn grootvader, mijn vaders vader, had het niet overleefd, dat wist ik. Hij was bij de grens opgepakt en gedeporteerd. Ondanks het feit dat haar man in 1951 officieel dood was verklaard, bleef mijn grootmoeder in het voorkamertje van het huis van haar dochter urenlang op een stoel naar buiten staren, opdat zij hem als eerste zou kunnen zien aankomen. Mijn moeder had ik ooit iets over de oorlog en de Franse stad Besançon horen zeggen. En verder ben ik in 1943 in Zwitserland geboren. Veel meer wist ik toen nog niet, want zoals in veel gezinnen van overlevenden werd er niet of nauwelijks over de oorlog gesproken en heerste er een conspiracy of silence.

Het pad boven Evolène werd steiler en omdat het nog vroeg in het seizoen was, waren de paden modderig en glad. Ik was blij dat we nieuwe bergschoenen met stevige zolen aan hadden.

‘Ik vraag me af hoe Bory en Jopi (Josef)over de bergen gekomen zijn,’ dacht ik hardop.

‘Je ouders zullen gewone stadskleren aan gehad hebben en schoenen met gladde leren zolen. Niet echt leuk op dit soort paden,’ zei Anne.

Bij een houten bank op een plek met een sprookjesachtig uitzicht aten we onze boterhammen. Voor de zoveelste keer vertelde ik Anne wat ik van onze familieachtergrond wist.

Zowel aan mijn vaders kant als aan die van mijn moeder kom ik uit avontuurlijke families. Al lang voor 1940 hadden ze van alles meegemaakt. Van mijn vaders kant kwamen we uit Polen, uit Warschau en Lodz. Via Duitsland en Palestina kwam mijn vader, en met hem zijn ouders en zussen, in Nederland terecht.

Mijn moeders familie kwam oorspronkelijk uit een dorpje in het oosten van Hongarije, niet ver van de stad Debrecen. Zelf is zij in Nederland geboren, in de Cornelis Jolstraat in Scheveningen, iets waar ze heel trots op was. Als jong meisje ging ze elk jaar in de zomervakantie naar familie in Hongarije waardoor ze vloeiend Hongaars had leren spreken.

Het gevolg van al deze internationale verhuizingen? Ik heb een Engelse voornaam, een Duitse achternaam, ik ben in Zwitserland geboren uit Pools-Hongaarse ouders, heb in Nederland, Engeland en Amerika gestudeerd en ben met een Amerikaanse vrouw getrouwd. Nederlandser kan het dus niet!

Mijn ouders vertelden me over de flat die ze in 1941 huurden, in het keurige Haagse Benoordenhout. Op kosten van mijn moeders ouders werd deze luxe ingericht, met op maat gemaakte meubels, een bar met rosé spiegels, prachtige Perzische tapijten en meters goudbedrukte banden om een niet aanwezige literaire interesse aan te geven. Dat was niet als opschepperij bedoeld, maar gewoon omdat het volgens Oma Dunkelgrün zo hoorde.

Die benaming, Oma Dunkelgrün, geeft al aan hoe stijf en formeel mijn vaders moeder was. Voor mijn andere grootmoeder gebruikten wij haar voornaam, Oma Lenke. De sfeer tussen beide dames werd al bij de eerste ontmoeting bepaald. Lenke stak joviaal haar hand uit: ‘Es ist eine Freude, Sie kennenzulernen. Ich heiße Lenke.’ Mijn vaders moeder hield haar tas met beide handen stevig vast en knikte licht met haar hoofd. ‘Wie interessant, Frau Kulcsar.’

Vriendinnen zijn ze nooit geworden. Hoewel de ouders van mijn vader uit Polen kwamen, hadden ze ruim tien jaar in Duitsland gewoond. Ze voelden zich Jekkes, de bijnaam voor Duitse joden die zich superieur voelden aan anderen en helemaal aan Hongaarse joden zoals de ouders van mijn moeder. De inrichting van de flat werd – zoals alles in het huis van mijn ouders – door Oma Lenke geregeld. Toen mijn grootvader hoorde wat het allemaal ging kosten, moet hij gemopperd hebben ‘Als hij daar dan ook nog een bruidsschat bij wil hebben, schop ik hem de trap af!’

Bij traditioneel joodse families was zo’n bruidsschat of Mitgift heel gewoon. Ik denk niet dat het daar nog van gekomen is, anders had mijn moeder me dat wel verteld toen ze het over het gemopper van haar vader had.

Die bergwandeling toen is de aanleiding tot dit verhaal. Aangespoord door Anne ben ik onderzoek gaan doen naar de geschiedenis van mijn ouders. Ik heb de reizen en migraties van de familie zo nauwkeurig mogelijk gevolgd en er een verhaal van gemaakt dat – voornamelijk in het tweede deel ‘Kulcsar’ – aangevuld is met fictie. Ik deed research in het Haagse Gemeentearchief, het Nationaal Archief, bij het NIOD, het Felix Archief in Antwerpen, het stadsarchief van Genève, het centrale Zwitserse archief in Bern en het Hoover Instituut aan de Stanford Universiteit. Met Anne heb ik twee plekken bezocht waar mijn familie over de Zwitserse grens is gelopen. Deels hebben we die geprobeerd na te wandelen. We zijn in hotel Beau-Site (nu een bejaardentehuis) geweest, waar mijn ouders een groot deel van hun tijd in Zwitserland hebben doorgebracht. Keer op keer moest ik delen van dit boek, waarvan ik dacht zeker te zijn, herschrijven in het licht van nieuwe gegevens.

Dit boek is begonnen als familiegeschiedenis, maar werd al schrijvende deels een roman, geen fiction maar faction. Het verhaal begint – aan mijn moeders kant – eind negentiende eeuw en bestrijkt de eerste helft van de twintigste. Wat er met de familie gebeurd is, heb ik zo accuraat mogelijk beschreven. De gesprekken zijn natuurlijk fictie, evenals veel personages die geen familie zijn.

Het boek bestaat uit drie delen.

Deel 1 beschrijft mijn vaders familie, hun migratie van Polen naar Duitsland en daarna naar Nederland. Het gaat over mijn vaders wederwaardigheden als vrijgezel in Palestina, in België en in Nederland en gaat door tot aan het moment in 1941, waarop hij mijn moeder ontmoet.

Deel 2 gaat over mijn moeders familie en de migratie van Hongarije naar Nederland. Een groot deel ervan gaat over mijn grootvader, een avontuurlijk man die, voordat hij zich in Den Haag vestigde, naar de VS emigreerde en na zijn terugkomst door Europa reisde. Het deel eindigt op het moment waarop mijn ouders elkaar ontmoeten.

Deel 3 beschrijft het huwelijk van mijn ouders, de vlucht van de familie naar Zwitserland, de vluchtelingenkampen in Frankrijk en Zwitserland en de terugkeer naar Nederland.

Deel 1.
Dunkelgrün

I.
Polen en Duitsland

De familie van mijn vader komt oorspronkelijk uit Polen. Mijn grootouders waren wat je modern orthodox zou kunnen noemen. Zo was de familie trots op haar Jiches, een Jiddische uitdrukking voor een honorabele stamboom. Goede Jiches betekent niet dat je van rijke of adellijke voorouders afstamt, maar dat je op bekende rabbijnen en andere religieuze waardigheidsbekleders kunt bogen. Nu, dat konden ze. Van zijn moeders kant stamt mijn vader af van een bekend rabbijnengeslacht in Warschau, waarvan er enkelen Opperrabbijn of Oppersjoget zijn geweest. De familie was verwant aan de Gerrer Chassidim, een school van Chassidim die uit het Poolse Ger (Góra Kalwaria) stamt. Die ‘rabbijnenlijn’ gaat regelrecht terug tot de 15de eeuw, waarin als de belangrijkste voorouder Reb Mozes Isserles, de Ramoe, te vinden is. Deze Ramoe heeft de joodse religieuze levensregels opnieuw geredigeerd en uitgelegd. En de Ramoe, dat weet iedereen, stamt weer regelrecht af van Koning David. Dus!

Mijn Amerikaanse vrouw kan hier alleen maar om lachen, maar mijn familie nam het zeer serieus. Van mijn moeders kant ben ik overigens alle namen van de bronnen van de Jiches kwijt. Ik weet alleen dat mijn moeder me vertelde dat haar moeder haar meerdere keren met nadruk had verteld dat zij – als ze ooit in problemen kwam – moest zeggen dat ze familie was van Reb zus, Reb zo, of welke Rebbe nog meer, meervoudige Jiches dus. Ik kan rustig slapen.

De familie van mijn vader was daarnaast wat je op zijn Duits een feinbürgerliche Familie zou kunnen noemen. Voor mijn Oma, telg uit een vooraanstaande joodse familie uit Warschau, waren de Duits-burgerlijke waarden en waarheden bijna even belangrijk als de Halacha, de joodse religieuze levenscode.

Mijn grootmoeder werd in 1887 in Warschau geboren. Haar joodse voornaam was Miriam Beracha, maar die was in het Russische Polen destijds verboden. Je moest een duidelijke Poolse of Russische naam hebben. Dus werd ze na haar geboorte seculier ingeschreven als Marie Binenfeld. Haar roepnaam werd de Poolse koosnaam voor meisjes die Marie heetten, Marjem, haar man noemde haar Manjele. Voor dit boek zal ik Miriam gebruiken. Miriam was het vijftiende kind van Yehoshua en Pessy Bienenfeld. Toen haar vader naar sjoel ging om haar geboorte aan te melden, was hij vergeten welke naam hij met zijn vrouw had afgesproken. Toen de rabbijn hem vroeg wat de naam van het kind was, noemde hij de eerste mooie naam die bij hem op kwam, Miriam. Thuisgekomen kreeg hij de wind van voren.

‘Domoor, we hebben al een Miriam.’

Rood van schaamte kwam hij terug bij de rabbijn, die hem vertelde dat hij volgens de religieuze regels de naam niet meer kon wijzigen. Yehoshua was radeloos, maar de rabbijn wist een oplossing.

‘Je mag er wèl iets aan toevoegen. Het is jullie vijftiende kind. Bij de meeste mensen sterven er een of meer kinderen, maar bij jullie zijn ze allemaal nog gezond. Dat is een ware zegen. Laten we hopen dat deze Miriam ook een zegen voor jullie zal zijn en noem haar Miriam Beracha (zegen).’

Mijn grootvader werd ook in Warschau geboren, in 1880. Hij heette officieel Moritz, maar iedereen noemde hem Menasche. Ze trouwden in 1903 en gingen in Lodz wonen, het Poolse Manchester. Ze kregen vijf kinderen: Yehoshua David (1905), Chanah (1906), mijn vader Josef (1908), Magda (1911) en Zelda (ca. 1914). Zelda stierf op heel jonge leeftijd toen de familie nog in Polen woonde.

Mijn grootouders hadden hoge verwachtingen van hun oudste zoon David. Die kon goed leren. Of hij zijn gymnasium wel heeft afgemaakt, weet ik niet. Ik betwijfel het, want hij heeft in zijn leven niets afgemaakt. David was vrij klein en stevig gebouwd, met een breed gezicht. Hij was intelligent, las veel en werd een overtuigd zionist. Zijn probleem was dat hij zich niet kon focussen en weigerde te accepteren dat hij twee linkerhanden had.

Mijn vader vertelde me dat David een keer dacht dat hij fortuin kon maken met een revolutionaire nieuwe tandpasta. Hij had zijn kamer als een scheikundig lab ingericht, waar hij zijn proeven deed. Zijn probeersel explodeerde, de ruiten braken en zijn kamer was een ravage. Voor het eerst kon hij blij zijn met zijn dikke brillenglazen.

Chanah, de oudste dochter, was Menasches oogappel, het prinsesje in huis. Zij kon niets fout doen en wond haar vader om haar vinger. Dat prinsessengedrag heeft ze haar hele leven vertoond. Magda, de jongste dochter, stond altijd een beetje in de schaduw van haar o zo dominante zus. En de dochters van Chanah kregen later ook flink met haar te stellen.

Mijn vader, Josef, was de een na jongste. Hij was een knappe man, in zijn jeugd slank en altijd goed verzorgd en gekleed. Het grootste deel van zijn leven was zijn haar spiegelglad van de brilliantine zoals dat in de jaren 30 mode was. Toen hij dat in zijn laatste levensjaren niet meer gebruikte, zag ik tot mijn verbazing dat hij prachtig golvend haar had. Hij was ondernemend, geestig en een uitstekend koopman. Ik zeg expres niet ‘zakenman’, want hij was een Einzelgänger, hij delegeerde niet en nam zijn beslissingen altijd alleen. Josef werd door zijn ouders als de losbol gezien, zo’n kind waar je op moest letten. Dat kwam vast ook doordat hij veel minder vroom was dan zijn ouders graag hadden gezien.

In Lodz had mijn grootvader een confectiefabriek die mechanische kant, borduurwerk en gordijnen produceerde. Hij maakte onder meer geborduurde onderdelen voor uniformen van het Russische leger. In september 1918, tijdens de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, vluchtte hij met zijn gezin naar Duitsland. Er waren in Polen pogroms van lieden die de joden de schuld gaven van de oorlog en in de naoorlogse chaos was er nauwelijks controle van overheidswege. Mijn nicht Pessy vertelde me een vaag verhaal van bedrog of iets illegaals van een medewerker en van een aangestoken brand in de fabriek.

Hoe dan ook, Menasche had zo snel mogelijk zijn bedrijf verkocht en was er met gezin en al vandoor gegaan. Het geld dat hij voor zijn bedrijf gekregen had, een fractie van de vooroorlogse waarde, werd in de zomen van hun kleding genaaid. Het werd eerst vochtig gemaakt, zodat het niet zou knisperen als ze gefouilleerd werden en daarna in oliegoed gewikkeld. Je mocht officieel maar weinig geld mee naar het buitenland nemen. Als je gepakt werd, was je meteen alles kwijt en moest je ook nog een boete betalen. En dat geld was natuurlijk hard nodig om opnieuw te kunnen beginnen.

Ze reisden met de trein van Lodz naar Berlijn. Uit voorzorg had Menasche een hele coupé genomen. Hij had iedereen duidelijk ingeprent wat ze moesten zeggen als de Poolse douane zou vragen waarom ze naar Duitsland gingen. ‘Ze gingen naar Berlijn voor de bruiloft van een niet-bestaande broer van Menasche, oom Julek, die met een Duitse vrouw ging trouwen.’ Voor de zekerheid had Menasche retourbiljetten gekocht om het verhaal van een kort bezoek aannemelijk te maken. Ook had hij boekjes gekocht met typische Poolse bruiloftsliedjes, om ze onderweg in te studeren. Het lukte! De Poolse douaniers hoorden het gezang nog voordat ze de deur van de coupé openden, ze glimlachten en feliciteerden de familie terwijl ze de nodige stempels in de paspoorten zetten.

Menasche had besloten dat ze zich in Plauen zouden vestigen, een klein stadje in de buurt van Leipzig, en dat het centrum was van de Duitse textielindustrie. De eerste paar dagen verbleven ze daar in het oude Parkhotel. Dat kostte meer dan Menasche had willen betalen, maar als je in een vreemde stad een bedrijfsruimte en een woning zoekt, krijg je betere service en gemakkelijker vertrouwen als je een respectabel adres hebt. Dat gold toen zeker voor het überhiërarchische Duitsland.

Na een paar dagen vonden ze een huis in de Fürstenstraße (de tegenwoordige Stresemannstraße) dat geschikt was als bedrijfspand en als woonhuis. De Duitse economie was door de oorlog in het slop beland en Menasche en Miriam waren dan ook blij verrast door de lage huurprijs. Bovendien had de vorige huurder, die vanwege een grote huurschuld met stille trom was vertrokken, de privémeubels, zijn kantoormeubilair en een paar naaimachines achtergelaten. De eigenaar van het pand was maar wat blij om het gebouw met alles erin te kunnen verhuren. De makelaar, die ook in zijn nopjes was om zo snel een zaak te hebben kunnen doen, was heel behulpzaam en loodste Menasche en Miriam langs de nodige bureaucratische hindernissen.

In Plauen ging het het gezin voor de wind. Menasche zette een confectiefabriekje op dat al gauw floreerde. Na een paar jaar huurde hij een woonhuis aan de chiquere Kaiserstrasse, dat hij in 1925 kocht. Allengs ging het gezin tot de gegoede burgerij behoren. Menasche kwam in het bestuur van het Fabrikantenverein, waarvan hij zelfs kort voorzitter werd. De familie leefde vroom, maar dat belette hen niet om ook aan het algemene leven van de stad deel te nemen.

Ook met de kinderen ging het goed. David en Magda gingen naar het gymnasium, Chana naar een soort havo en Josef volgde de middelbare handelsschool. Chana studeerde na haar eindexamen textielkunst bij het nieuwe centrum van het Bauhaus in Dessau en daarna nog een jaar bij een textielinstituut in Frankrijk. Josef werd na zijn school door zijn ouders bij een degelijke Berlijnse textielgroothandel in de leer gedaan.

Chanah was een beeldschone vrouw, die mannen aantrok zoals een bloem bijen. Ze werd smoorverliefd op Shimon Klein, ook een immigrant uit Polen, en ze wilden dolgraag trouwen. Menasche en Miriam waren niet enthousiast. Ze vonden noch Shimon, noch zijn familie goed genoeg voor hun mooie en begaafde dochter. Maar Chanah was een doorzetter en ze wist Menasche over te halen. Ze trouwden en Shimon ging in de gordijnenfabriek van Menasche werken.

Eind augustus 1924 werd hun dochtertje Pessy Rachel geboren. Maar Shimon was niet gelukkig. Hij was vurig zionist en droomde van een nieuw joods land in Palestina, dat door noeste handarbeid weer tot een land van melk en honing gemaakt zou worden. Met veel moeite wisten ze bij het Engelse consulaat een visum te bemachtigen en met baby Pessy vertrokken ze naar Palestina.

Voor Chana was het daar maar niets. Ze deelde het zionistische enthousiasme van Shimon niet en bovendien vond ze het er te warm, te stoffig en te vies. En als Chana ongelukkig was, moest haar hele omgeving dat weten. Dan was ze als een feeks. Kennelijk kon Shimon dat niet meer aan en op een ochtend was hij spoorloos verdwenen. Daar zat ze dan, alleen op een moshav (landbouwcoöperatie) en met een baby.

Het duurde niet lang. In februari 1925 kwam Chana verbitterd terug in Plauen. Ze liet de zorg voor de baby grotendeels over aan Miriam, stortte zich weer op haar textielstudies en ging vaak uit. Na haar terugkomst wilde ze alleen nog Anna genoemd worden, wat haar ouders nog lang moeilijk viel. Haar ouders hadden het niet alleen met haar nieuwe naam moeilijk. Anna was een opvallend mooie vrouw, die vrienden genoeg kon krijgen. Maar als gescheiden vrouw was zij in de orthodox-joodse gemeenschap geen huwelijksmateriaal meer.

Terwijl het goed ging met de familie, werd de sfeer in Duitsland steeds slechter. Er was onvrede over de Duitse overgave in 1918 en nog meer over het Verdrag van Versailles, dat veel Duitsers als verwerpelijk beschouwden. Duitsland kreeg daarin als enige land de schuld van de Eerste Wereldoorlog en moest daarvoor boeten: met het afstaan van grote stukken land aan zijn buren, de bezetting van het Rijnland door de geallieerden gedogen en het doen van draconische herstelbetalingen.

En om alles nog erger te maken ontstond in 1922 een inflatie die zijn weerga in de geschiedenis niet kende. Mensen met een pensioen of een ‘veilige’ spaarpot van bankrekeningen of obligaties werden volledig geruïneerd. Er was honger en het vertrouwen in de regering zakte even snel als de waarde van de Mark.

Als je handig op de situatie inspeelde, kon je – gek als het klinkt – goed van die situatie profiteren. Met contacten in het buitenland, zeker als je daar ook nog banktegoeden had, kon je wonderen doen. Joodse zakenlieden met familie in Polen, West-Europa of Amerika konden door die contacten van de situatie gebruik maken. Dat gold natuurlijk ook voor de familie van de vele Duitsers die naar Wisconsin of Brazilië waren geëmigreerd, maar die waren als groep niet zo zichtbaar. Ook Menasche profiteerde van de crisis. Hij betaalde zijn huis en de fabriek af en kocht in Duitsland goederen die hij in Polen voor ‘echt’ geld kon verkopen.

Er ontstond gaandeweg steeds meer onvrede en een groeiende behoefte aan een zondebok. De communisten vonden die zondebok in het kapitaal, de nationaalsocialisten in de joden. ‘Kapitaal’ was een abstract en moeilijk grijpbaar begrip. De joden, zeker degenen die het tijdens de inflatie goed gedaan hadden, waren maar al te zichtbaar. De sfeer werd grimmiger.

Tussen communisten en nazi’s kwam het tot bloedige gevechten en het antisemitisme werd met de dag openlijker. De communisten, die niets van kapitalisten zoals kleine fabrikanten moesten hebben, jutten de arbeiders op om te staken. De nationaalsocialisten werden steeds driester en gevaarlijker. Ze hadden een soort privélegertjes opgericht, de Freikorpsen, die politieke tegenstanders vermoordden. Zelfs in het rustige provinciestadje waar de familie nu woonde, waren al meer dan vier communisten doodgeschoten en werden joden op straat openlijk geschoffeerd. De regering was te slap om er wat aan te doen en leek dat ook niet echt te willen. Er kwam geen antwoord op de grote problemen van armoede, werkloosheid en het uitzichtloos gebrek aan buitenlandse valuta.

Hoewel hij financieel het gezin en zijn bedrijf met winst door de hyperinflatie had geloodst, smolt Menasches vertrouwen in de toekomst van het land verder weg.

Hij kreeg steeds vaker een grote mond van zijn arbeiders en voorlieden (‘Ik hoef van een jood geen orders te accepteren’) en ontslaan was gevaarlijk. Er waren al fabrieken en woonhuizen van joodse fabrikanten in brand gestoken.

De maat was vol na een heftig verlopen vergadering van de Fabrikantenvereniging in 1925, waarvan Menasche net voorzitter geworden was. De volgende ochtend werd hij vroeg wakker. Het was pikdonker in de kamer, de zware gordijnen lieten nauwelijks licht door. Hij lag op zijn rug met zijn handen onder zijn hoofd en staarde het duister in. Langzaam kwamen de beelden van de vergadering weer boven. Het was vol geweest in de stadsfeestzaal, rokerig en warm. Iedereen was aanwezig. Het was officieel een gewone vergadering, een bestuurswisseling stond niet op de agenda. Hij had nog kunnen begrijpen als de secretaris, die arrogante Metzger, de positie van Menasche als voorzitter ter sprake zou brengen, maar uitgerekend Leib Levi! De lafbek. Levi had de vergadering al in het begin onderbroken met de mededeling dat het bestuur gewijzigd moest worden. Levi kreeg zoveel bijval dat het Menasche niet meer lukte de vergadering weer volgens de regels te laten verlopen. Hij had Levi toegebeten dat hij buiten de regels van de vergadering sprak en dat zijn punt niet besproken kon worden, maar het hielp niet. Joelend en schreeuwend had men geëist dat Levi het woord zou krijgen. Menasche had geen keus gehad.

Steeds bozer had hij moeten luisteren naar het kruiperige betoog van Levi, dat het in deze moeilijke tijd, een tijd waarin alle fabrikanten toch al met een schuin oog werden aangekeken, een tijd waarin, hoe onterecht ook, de joden collectief schuldig werden gehouden aan het échec van het Duitse leger, dat het in zo’n moeilijke tijd wellicht beter was als er geen joden in het bestuur zouden zitten. Juist als jood voelde Levi zich daar verantwoordelijk voor, zei hij.

Stomverbaasd zag Menasche hoeveel bijval Levi kreeg. Niet alleen van gojim, maar ook van de Mailänder,1 de Jóden om Gods wil, had de vent steun gekregen. Er klopte niets van, maar Metzger werd met een overweldigende meerderheid tot voorzitter gekozen en ook de andere joodse bestuursleden werden vervangen. Ze werden niet eens bedankt. Het was alsof Menasche een griezelfilm voor de tweede keer zag.

Duitsland zakte steeds verder in een moeras van armoede en mensen liepen in vertwijfeling achter valse messiassen aan, nepprofeten die het allemaal op de joden gemunt hadden. De ergste was nog die Hitler. Menasche had een paar van zijn toespraken gelezen en wat een onzin, wat een vuiligheid spoot die man. Maar ondanks zijn veroordeling wegens een – gelukkig mislukte – staatsgreep liepen steeds meer mensen achter Hitler aan. In de kantine van de fabriek van Menasche werd over weinig anders gesproken.

Wat hadden Menasche en zijn familie nog voor toekomst in Duitsland? Was het wel een goed idee om een toekomst voor zijn gezin in dit Duitsland te zoeken, waren zijn dochters er nog wel veilig? Anna was laatst op straat zonder enige aanleiding door een paar Freikorpslummels uitgescholden en in haar gezicht gespuugd. Hij was verantwoordelijk voor het gezin. Hij had ze tenslotte, juist om een betere toekomst te waarborgen, van Polen mee naar Duitsland gesleept. Hij was al bijna vijfenveertig en voelde dat hij niet lang meer moest wachten als hij in een ander land nog iets zou willen kunnen opbouwen. Miriam was door de hele situatie danig gedeprimeerd en slikte een regenboog aan medicijnen, steeds weer van een nieuwe dokter wanneer de middeltjes van de vorige ook weer niet bleken te helpen.

Ze moesten weg, maar waarheen? In gedachten reisde hij de wereld rond. Amerika was ver weg en hij sprak geen woord Engels. Taal was ook in Engeland en Frankrijk een probleem. Met Spanje of Zuid-Amerika had hij al helemaal niets. Ineens dacht hij aan Palestina. Hij had gehoord dat de economie daar sterk groeide sinds het gebied onder controle van de Engelsen stond. Hij kende een paar mensen van wie familieleden daarnaartoe waren gegaan en die scheen het er voor de wind te gaan. Er zouden inmiddels zo veel Duitse, Russische en Poolse joden wonen dat je er ook zonder Engels, Arabisch of Hebreeuws goed kon leven en werken. Aan Duits en Jiddisch had je genoeg. En als een joods gezin al ergens anders naartoe moest voor een nieuwe toekomst, zou dan het heilige land, Eretz Jiszraeel, niet bij uitstek de juiste keuze zijn? Eeuwenlang was met Pesach de Sederavond toch afgesloten met ‘Volgend jaar in Jeruzalem!’

Ja, Palestina moest het worden. Anna had er wel een hekel aan, maar haar beeld was gekleurd door de slechte relatie met haar man en het leven op een boerderij. Het zou wel moeilijk zijn, maar opnieuw beginnen was overal moeilijk en het idee naar het erfland van zijn volk te gaan, wond hem steeds meer op. Het was tijd voor actie. Hij stond op, deed zijn kamerjas aan en opende de gordijnen. De zonnestralen stroomden de kamer in, kleine dansende stofdeeltjes oplichtend. Hij deed het raam open en snoof de voorjaarslucht met een vage geur van bloemen op. Hij had een goed besluit genomen. Hij kon de hele wereld aan.

‘Wat doe je nu Menasche? Ik ben moe, ik wil nog slapen.’

Miriams klagerige stem sterkte hem in zijn besluit. Menasche voelde de kracht en het zelfvertrouwen die hem de laatste tijd in de steek gelaten hadden, door zijn lichaam stromen. Hij straalde dezelfde trots uit die hij had gevoeld toen ze het huis in de Kaiserstrasse hadden gekocht, of toen hij tot voorzitter van het Fabrikantenverein was gekozen.

‘Manjele, ik heb nagedacht en we gaan ons leven veranderen. We blijven niet in dit land, waar bijna iedereen je met de nek aankijkt en waar het elke dag moeilijker en gevaarlijker voor ons wordt.’

Ze besloten om eerst David naar Palestina te sturen, om te onderzoeken of het mogelijk was daar een borduurfabriek te beginnen. David had na zijn gymnasium in de fabriek gewerkt, maar dat lag hem absoluut niet. Hij was lid van een paar zionistische organisaties, ging naar vergaderingen en schreef stukjes in zionistische publicaties. Hij was dolblij met de kans om naar Palestina te gaan, naar het Beloofde Land, het land waarvan hij voelde dat het aan hem persoonlijk was beloofd.

Na weken van voorbereidingen ging David op reis. Hij had een nieuw paspoort bij zich (uit voorzorg had Menasche meteen ook paspoorten voor Josef en Magda aangevraagd), een dikke portefeuille en brieven voor Duitse zakenlieden, die bekenden waren van relaties van Menasche. Een paar weken na zijn vertrek liet David in een vrij lange brief weten dat hij goed was aangekomen. Daarna volgden brieven over allerlei onderwerpen, de warmte, de insecten, over alles wat in Duitsland wél en in Palestina niet werkte, maar geen woord over het doel van zijn reis. Toen brieven en telegrammen niets opleverden, hakte Menasche de knoop door. Josef moest ook naar Palestina, zijn broer achterna. Hij was met zeventien jaar wel erg jong, maar nu hij zijn stage bij de Berlijnse groothandel had afgemaakt, had hij toch meer zakelijke ervaring dan David.

Josef, die na zijn vroege jeugd in Polen nog nooit in het buitenland was geweest, kreeg rode oortjes van opwinding. Hij had, evenals de meeste andere jongens van zijn leeftijd, de boeken van Karl May verslonden en in gedachten was hij een tweede Kara ben Nemsi, de held van diens Noord-Afrikaanse verhalen. Dat Palestina iets heel anders was dan Noord-Afrika vond hij niet belangrijk. Woestijn was woestijn en op een kameel zou hij de schatten van het land gaan veroveren.

Net als met David een halfjaar eerder ging Miriam eerst met Josef naar Berlijn om de reis voor te bereiden. Met het knispernieuwe paspoort in zijn binnenzak liepen ze om vijf uur ‘s morgens in het pikkedonker naar de trein. Het was stil op straat en er stond een gure oostenwind. De kolen waarmee de huizen in de stad verwarmd werden, zorgden voor een scherpe zwavellucht die hun ogen deed tranen. Miriam nam Josefs arm en drukte die stevig tegen zich aan. Even dacht Josef verontwaardigd dat ze het deed om hem gerust te stellen, maar meteen realiseerde hij zich dat ze zelf zenuwachtig was.

In het licht van de lantaarns probeerden ze hun handen een beetje warm te blazen. Binnen tien minuten waren ze op het station. De kleine stationshal was leeg en donker. Van de vier loketten was er een open. Het leek een klein poppentheater met een donkergroene achtergrond, waarop twee lange rijen koperen knopen glansden. Het was de tuniek van een reus van een man in het uniform van het Deutsche Reichsbahn Gesellschaft. Hij telde het wisselgeld twee keer na, mompelend dat je met ‘solche Leute’ altijd extra voorzichtig moest zijn.

Miriam droeg haar beste jontefjurk (feestjurk), een kleine witte hoed met een netje voor haar gezicht en een zilverkleurige vos over haar schouders. Ze keek de hele reis, die meer dan vier uur duurde, zwijgend voor zich uit, haar handen in gehaakte witte handschoenen aan de hengsels van haar handtas, alsof ze een autostuur vasthield. Ook Josef had zijn goede pak aan en zijn krullende donkere haar was naar de laatste mode uit Berlijn met brillantine strak en glad naar achter gekamd. Hij las in de reisgids voor het Nabije Oosten, die David was vergeten mee te nemen, maar vond de beschrijving van al die ruïnes en kloosters oersaai.

In Leipzig kwamen twee mannen hun coupé binnen. De eerste had zijn koffer al met een geroutineerde zwaai op het bagagerek gezet, toen de tweede op Josef wees en met zijn andere hand een gebaar maakte dat een grote kromme neus moest duiden. De eerste pakte zijn koffer weer en het stel vertrok op zoek naar andere plaatsen. Even later kwamen er twee andere mannen hun coupé binnen. Beiden droegen slobberige confectiepakken en sleepten een koffer met zich mee, die er al een hele geschiedenis op moest hebben zitten. Handelsreizigers! Ze gingen zonder te groeten tegenover elkaar zitten, zo ver mogelijk bij Josef en Miriam vandaan. Bijna mechanisch pakten ze tegelijk een krant uit hun aktetas, de één de Leipziger Volkszeitung, de ander Der Stürmer, het lijfblad van de nazi’s. Ze spraken niet met elkaar, maar de lezer van Der Stürmer maakte voortdurend opmerkingen.

‘Ja, so ist’s’, ‘Die Schweine’, ‘Kaput, alles machen die Leute kaput.’ Miriam keek Josef met opgetrokken wenkbrauwen verholen aan. Ze zwegen.

Eindelijk reed de trein het Hauptbahnhof van Berlijn binnen. Om goed vroeg te zijn namen Miriam en Josef een taxi naar het Britse consulaat. Dat was nog niet open, maar er stonden al tientallen mensen voor het gebouw te wachten. Ze drongen dicht tegen het hek aan, deels om straks als eerste naar binnen te kunnen, maar vooral vanwege een groep opgeschoten jongens die als een soort wachters voor het gebouw stonden. Die jongens droegen ondanks het koele weer een korte broek en een bruin overhemd. De voorsten drongen agressief tegen de groep wachtende mensen aan en toen Josef en Miriam dichterbij kwamen, hoorden ze de rotopmerkingen die de jongens maakten.

‘Stelletje landverraders! Lekker met de centen die je ons hebt afgeperst in het buitenland goede sier gaan maken, zeker! Heb je dan helemaal geen eergevoel?’

De wachtende mensen keken strak een andere kant uit zonder te reageren.

‘Klootzak, hoor je niet dat ik tegen je spreek?’

Een lange lummel stootte met zijn schouder hard tegen een gebogen man in een zwarte overjas aan, die zich schichtig verder de zwijgende menigte in drong.

‘Kijk verdomme uit waar je loopt. De straten hier zijn niet van jou maar van ons.’

De langste van de bruinhemden was duidelijk op confrontatie uit. Josef zag dat er vlakbij twee politieagenten stonden te kijken en wilde die erbij gaan halen. Miriam hield hem tegen. ‘Laat maar. Die hebben heel goed gezien wat er gebeurt en ze doen niets. Straks pakken ze jou nog op als agitator.’

Om precies tien uur ging het hek open. De jongens dropen af en de menigte schuifelde naar binnen, begeleid door een soldaat met een platte rode pet die schreeuwde dat iedereen rustig en ordelijk moest blijven. Anders zou hij het hek gewoon weer dichtdoen. Josef en Miriam sloten zich bij de rij aan en gedwee liepen ze door het hek het voorplein op en door grote dubbele deuren naar binnen. Ze kwamen in een hoge hal met een levensgroot portret van de Engelse koning en werden naar een deur geleid, waarnaast een soldaat met net zo’n rode pet aan een tafeltje zat alsof hij toegangskaarten voor een lezing verkocht. Hij had meer strepen op zijn mouw dan de ‘deuropener’ en keek elke bezoeker aan met het koele oog van een keurmeester. Hij stelde telkens een paar vragen en maakte aantekeningen. Enkelen werden meteen teruggestuurd, maar de meesten mochten verder.

‘U komt voor een visum voor het Verenigd Koninkrijk?’

Het was een constatering. Het gezicht onder de rode pet trok zijn wenkbrauwen op, waarbij ook het dunne snorretje een stuk naar boven ging. Toen Josef zei dat ze om een visum voor Palestina kwamen, keek het gezicht hem over een klein metalen brilletje heen strak aan.

‘Voor een immigratievisum voor Palestina moet u eerst naar de Zionistenbond. Daar kijken ze of u ervoor in aanmerking komt en als dat zo is, krijgt u na een paar maanden schriftelijk bericht, daarmee kunt u dan hier een visum krijgen.’

‘Maar ik wil helemaal geen immigratievisum. Ik moet er om zakelijke redenen naar toe.’

Het snorretje had zijn hand op een stapel formulieren, maar na Josef enkele seconden scherp te hebben aangekeken, trok hij een lade open en gaf hem een ander formulier.

‘Binnen invullen, u wordt geroepen.’

Ze kwamen in een kale kamer met een paar banken langs de muur en twee lessenaars met pennen en inkt. Tegenover de deur hing een verbleekte foto van een kasteel en een bord met opgeprikte mededelingen. De kamer liep vol, de mensen spraken nauwelijks. Miriam klemde Josefs arm stijf tegen zich aan. Josef zelf vond het allemaal wel spannend. Het leek of zijn avontuur al was begonnen. Schuin voor hen stond een meisje dat ongeveer even oud leek als hijzelf. Ze beet op haar nagels en probeerde dat te verbergen door zich steeds van hem af te wenden. Het was trouwens best een knappe meid. Ze had een lief gezicht en lang haar dat in één dikke vlecht langs haar rug hing. Naast haar stond een magere vrouw met een verbeten gezicht, die een dunne handtas stevig onder haar arm klemde.

‘Denkt u dat ze ons een visum zullen geven?’ fluisterde de moeder.

‘Waarom niet?’ antwoordde Josef verrast.

‘Ze zijn de laatste tijd veel strenger geworden, zeker voor joden en je moet kunnen laten zien dat je niet armlastig bent; de meeste mensen worden geweigerd.’

Een vrouw in een militair uniform en strak samengebonden haarknoet onder haar pet opende een zijdeur van de wachtruimte.

‘Familie Rosenstein,’ klonk het nasaal.

De man met de zwarte overjas liep schuifelend naar het mens met de knoet toe, zijn arm geklemd om de arm van een veel langere vrouw, die haar formulier droeg alsof het een heilig boek was. Een jongen met een nog aarzelende baardgroei schuifelde achter hen aan. De knoet griste zonder begroeting het ingevulde formulier weg en bestudeerde het fronsend.

‘Goed lezen, dat hebt u toch wel geleerd? U moet uw bankgegevens, uw werkgever en uw geloof ook invullen. We willen elkaars tijd toch niet verspillen, nietwaar?’

De man draaide zich om en slofte naar de lessenaar alsof hij al wist dat het allemaal voor niets zou zijn.

‘Vólgende! Meneer en mevrouw Bamberger.’

Er kwamen telkens méér mensen binnen dan er weggeroepen werden en Miriam, die een beetje astmatisch was, begon het benauwd te krijgen. Het zou nog wel een tijd kunnen duren voordat zij aan de beurt zouden zijn, maar dat bleek mee te vallen. Ruim voordat ze aan de beurt dachten te zijn riep de knoet hun naam af. Josef bleek het formulier goed ingevuld te hebben en ze werden door een lange gang naar een kantoortje geleid. Een man in burgerkleding met een uitgeblust gezicht zat aan een groot bureau en keek hen verveeld aan. Het blad was bedekt met papieren die door een overvolle asbak en een aansteker in de vorm van de Sfinx een beetje bij elkaar werden gehouden.

‘Zo, willen we boertje gaan spelen op een kibboets in Palestina, sinaasappels en bananen gaan verbouwen in die smerige zandbak? Weet wel waar u aan begint? Het is veel moeilijker dan de propaganda van de zionisten doet geloven en de arabieren hebben een even grote hekel aan joden als aan ons.’ De man schoof een kartonnen pakje sigaretten open van een merk dat Josef niet kende en koos er zorgvuldig één uit. Josef grabbelde snel naar zijn aansteker.

‘Dank, laat maar, ik heb al.’ De man stak de sigaret aan met de vuistgrote Sphinx en blies de rook van zijn eerste trek met zijn lippen naar boven. Hij keek hen aan als een schoolhoofd dat een leerling een te zwaar vak afraadt.

Josef legde uit dat hij geen idealist was die naar Palestina wilde, maar dat hij wilde onderzoeken of het mogelijk was er een filiaal van het familiebedrijf te beginnen. Toen de man begreep dat het om een nieuwe fabriek zou gaan, bladerde hij snel door de meegebrachte bankverklaringen en plakte zonder verdere vragen een officieel ogend visum in Josefs pas. Daarna klapte hij er allerlei stempels in, blies de inkt droog en gaf het paspoort terug.

‘Ik neem aan dat u via Egypte gaat, want er zijn nu weinig afvaarten met plaats voor passagiers vanuit Engeland. Alles is vandaaruit al maandenlang volgeboekt. Ik heb u dus maar meteen een doorreisvisum voor Egypte gegeven. Godspeed and good luck!’

Blij verrast door deze onverwacht prettige behandeling liepen ze het consulaat uit. Met de tram gingen ze naar het reisbureau van de American Express Company en boekten een reis voor Josef naar Palestina, via Egypte.

Miriam pakte een dikke envelop uit haar handtas en legde biljet voor biljet het hele bedrag op tafel, half binnensmonds in het Jiddisch tellend. De jongeman schreef een kwitantie uit en bracht het geld naar de kassa.

‘Oei, dat is een berg Marken.’

Het was een groter bedrag dan Josef ooit bij elkaar had gezien. Miriam knikte.

Toen ze het reisbureau uit liepen was het bijna één uur en ze voelden zich redelijk voldaan. Ze hadden een visum geregeld en een reis geboekt, de twee belangrijkste redenen om naar Berlijn te gaan. Tijd om te lunchen. Thuis aten ze wel koosjer, maar ze waren toch weer niet zo strikt dat ze niet in een gojs restaurant wilden eten. Als het maar geen vlees, paling of schaaldieren bevatte, was het, op reis tenminste, acceptabel. In een restaurant bestelden ze roereieren met brood.

‘Met spek?’ vroeg de kelner met een gemene glimlach. ‘Nee? Dat dacht ik al.’

Het zette een beetje een domper op de feestelijke sfeer, maar ze waren inmiddels al voldoende aan dit soort incidenten gewend om hun reis er niet door te laten bederven. Ze lieten zich hun eieren goed smaken en namen toen de bus naar de Schöneberger Ufer, waar ze precies voor Dingeldey & Werres, de winkel met ‘Alles für Überseereisen’ uitstapten.

Josef, die als stagiair een jaar in Berlijn had doorgebracht, had toch zoiets nog nooit gezien. Achter sierlijk gebogen ramen met prachtige donkerrode houten kozijnen stonden etalagepoppen in tropenkostuum, compleet met helm en jachtgeweer. Het mooiste vond Josef twee figuren in witte bontgevoerde pakken die op een soort tennisrackets stonden naast een gigantische ijsbeer op zijn achterpoten. Een oudere heer in jacquet met een rode bloem in zijn revers begroette hen in een overdreven Engels accent.

‘Good afternoon madam, sir. En, waar gaat de reis naartoe?’

Miriam legde uit dat het een verblijf in Palestina betrof, na een reis via Italië, de Middellandse Zee en Egypte.

‘Ah, niet de ‘echte’ tropen dus, maar toch goed warm. Ik zou een paar pakken van dunne Italiaanse wol aanraden en ook een katoenen colbert en natuurlijk een blazer. De Engelsen drukken nogal hun stempel op zowel Egypte als Palestina en buiten werktijd is men dan in een blazer altijd correct gekleed. En met een dozijn hemden van sea island cotton, het lichtste wat er is, zal meneer van de hitte helemaal niets merken.’

De man praatte maar door. Het leek wel of Josef een expeditie van jaren zou gaan maken naar een gebied waar helemaal niets te krijgen was. Hij vond het knap spannend, maar Miriam, die het allemaal al een keer had meegemaakt, bleef er koel onder. Uiteindelijk kochten ze een goed pak voor Sjabbes2 (van Italiaanse wol, dat wel), een katoenen jasje, de verplichte blazer en zes hemden. Voor ondergoed werd hem dikke katoen aangeraden met een hoog rond boord. Dat zou de transpiratie beter opnemen, waardoor je niet van die vieze natte plekken in je overhemd kreeg en koeler zou blijven.

Doodmoe, beladen met inkopen, landkaarten en een nieuwe reisgids kwamen ze tegen middernacht weer thuis. Miriam ging meteen naar boven. Josefs vader en zijn oudste zus sliepen al, maar Magda, zijn jongere zusje, was speciaal voor hem opgebleven.

Ze zette voor allebei een glas kokendhete thee met schijfjes citroen op tafel en trok de grote lamp met bruine franje naar beneden. Terwijl Josef geconcentreerd drie suikerklontjes in zijn glas rond roerde, keek ze hem met glinsterende ogen aan. ‘Dit wordt een groot avontuur Josef, ben je niet bang?’

In al zijn opwinding over de reis had Josef daar nog niet eens over nagedacht. Hij stak een sigaret op en ademde diep in.

‘Nee, absoluut niet. Ik ga er iets geweldigs van maken. Ik weet gewoon dat ik het kan. Het enige dat me zorgen baart is David. Ik wil geen ruzie maken, maar waarom schrijft hij helemaal niet? Wat doet hij daar toch, en erger, wat doet hij er niet?’

Magda slurpte voorzichtig van haar thee.

‘David is een goede jongen. Hij is eerlijk en kan hard werken. Alleen, hij loopt altijd met zijn hoofd in de wolken en denkt aan andere dingen. Je moet wat begrip voor hem hebben, dan komt het best goed.’

Daar had Josef zo zijn eigen ideeën over, maar voor hij wat kon zeggen legde Magda haar wijsvinger op zijn lippen. Toen ze haar hand terugtrok, haalde Josef zijn schouders op.

‘Wees lief voor David, hij meent het niet kwaad.’

Ze gaf hem een zoen en verdween naar boven. Josef rookte zijn sigaret op, duwde de lamp weer omhoog en schoof het raam op een kier om de kamer te luchten. Toen bedacht hij zich, sloot het raam en zekerde het met de koperen pin die aan een kettinkje hing.

1Mailänder: term die Duitse joden gebruiken als ze over niet-joden praten. Een gesatineerde versie van ‘goim’.

2Sjabbes: Jiddisch voor Sabbat.

II.
Naar Palestina

Een maand later was het zover. Het was april 1925, Pesach was net achter de rug en Josef was er klaar voor. Met een grote koffer en een tas met alle papieren, een thermosfles zoete thee en broodjes voor onderweg ging hij de trein in. Zijn ouders en zussen zwaaiden hem uit. Miriam had hem voor hij instapte nog apart genomen om hem te manen voorzichtig met David te zijn.

‘Hij had natuurlijk moeten schrijven, maar het is je broer, je oudere broer. Ik weet dat hij een opvliegend karakter heeft, maar probeer de sjalom bajit, de vrede van het huis, te bewaren. Hij heeft een goed verstand en een goed hart, al leeft hij soms meer in dromen dan in de werkelijkheid.’

Miriam, die gewoonlijk vrij afstandelijk was, omhelsde Josef en hield hem lang vast. Josef wist niet goed wat hem overkwam en was blij dat er geen vrienden waren meegekomen om hem uit te wuiven.

Hoewel de trein door schitterende berglandschappen reed, keek Josef weinig naar buiten. Hij had nauwelijks oog voor natuurschoon en was door en door een stadsmens. Hij was er trots op dat zijn ouders hem deze verantwoordelijkheid hadden toevertrouwd en in zijn gedachten bouwde hij de ene grote fabriek na de andere.

In Venetië stond een magere man in het uniform van de scheepvaartmaatschappij hem op het station op te wachten. Deze pakte zijn koffer over en bracht hem in een piepkleine auto naar de boot. Dat was de Contessa Oriana, geen groot passagiersschip, maar voor Josef, die nooit eerder de zee gezien had, leek het enorm.

Langs de kade en op het lage dek van het schip krioelde het van de mensen. Italianen, Turken, Arabieren en Afrikanen drongen door elkaar en maakten een herrie van jewelste. Samen met vier andere passagiers, twee Engelse echtparen, werd Josef de eersteklas loopplank op geloodst. De man van American Express had erop aangedrongen dat hij voor de bootreis eerste klas zou boeken. De andere passagiers aanziend en, eh, ruikend, begreep hij waarom.

Hij had een kleine hut met een rond raam aan de bakboordzijde van het schip. Een tengere, donker uitziende steward met een niet erg wit gesteven jasje pakte zijn koffer voor hem uit. Daarna ging Josef naar boven waar een andere steward hem een kop koffie aanbood. Plotseling klonk een sirene door het hele schip en kwam er een harde nasale stem uit een luidspreker, die eerst in het Italiaans en Engels, dan in een taal die Josef niet herkende en uiteindelijk in het Duits vertelde dat het schip werd klaargemaakt om te vertrekken. Wegbrengers moesten binnen een uur van boord zijn. Josef keek naar de brug. Daar leek het wel een parade. De kapitein stond in het midden met acht officieren om hem heen. Allemaal hadden ze goud op hun pet en gouden banden om hun mouwen en op hun schouders. De kapitein gaf orders, die door een officier met een megafoon werden doorgegeven.

‘Alle bezoekers van boord. Laatste oproep.’

Een van de officieren liep de brug af en boog zich over de reling aan de walkant.

‘Loopplanken in, loopplanken vast.’

‘Trossen los, sleepboot vooruit, gaan!’

Die bootreis moet een film waard geweest zijn. Keurige welgestelde Europeanen, die om zakelijke of culturele redenen naar Egypte reisden met al het comfort dat een middelgrote stoomboot toen maar kon bieden. Diner in smoking (‘s zomers op de Middellandse Zee zonder airconditioning!), bridgeavonden met cognac en sigaren in de salon, beleefde conversaties. Door zijn opvoeding als zoon van een fabrikant paste Josef daar uitstekend tussen. Hij was een knappe jongeman, charmant, goed gekleed in zijn nieuwe Sjabbespak en een uitstekend kaartspeler. Dat had hij tijdens zijn jaar in Berlijn wel geleerd.

Omdat het schip eerst nog Brindisi in het zuiden van Italië en daarna Piraeus aandeed, waren ze zes dagen onderweg. Het sociale leven aan boord beviel Josef goed, de aankomst in Alexandrië daarentegen was een schok die hem bijna te veel werd. Via de scheepstelegraaf had de marconist de kamer in het Metropole Hotel voor hem gereserveerd. Dat hotel was wel duur, maar het zou het enige hotel zijn waar je gegarandeerd geen last had van vlooien of ander ongedierte en waar je bagage veilig was. Uit zuinigheid had Josef toen maar besloten om naar het hotel te lopen. De scheepvaartmaatschappij zou er zijn koffer bezorgen.

‘Ach meneer, het is maar een kippeneindje en de koetsiers van de fiakers hier draaien je er een arm en een been voor uit,’ had een vriendelijke bootsman hem verteld.

Dat kippeneindje lopen bezorgde mijn vader een enorme cultuurschok. In de brandende hitte moest hij zich een weg banen door een opeengepakte menigte van krioelende Egyptenaren. De horden bedelaars, straatventers en souteneurs eisten zijn aandacht op een wijze die in het van vormelijkheid aan elkaar klevende Duitsland ondenkbaar was. In de warmte werd hij een beetje draaierig van alle vreemde geuren, de vliegen, de vuiligheid overal. Veertig jaar later, als hij er af en toe over vertelde, kreeg hij nog rillingen over zijn rug.

Op aanraden van de bootsman had hij wat velletjes briefpapier in een lapje stof gevouwen en in zijn achterzak gestopt. Zijn portefeuille en papieren zaten in een linnen zakje onder zijn overhemd. Toen hij in het hotel was aangekomen, bleek hoe goed dat advies was geweest. Het lokaas was uit zijn achterzak verdwenen.

De portier, een man met het postuur van een worstelaar in een potsierlijk uniform met een omgekeerde bloempot op zijn hoofd, keek Josef strak aan en trok één weerbarstige wenkbrauw met haren als een versleten tandenborstel langzaam omhoog.

‘What you look for, Effendi?’

Het beleefde ‘Effendi’ strookte niet met zijn lichaamstaal en agressieve toon.

‘Ich wohne hier. Mein Gepäck kommt bald. Lassen Sie das sofort herein bringen!’

Ondanks dat hij Duits sprak was de boodschap begrepen en de man veranderde alsof Josef een knop had omgedraaid. Voortdurend buigend opende hij de grote voordeur.

‘Asif, entschuldigung, excusez, sorry, excuse.’

Josef liep een monumentale hal binnen waar een ventilator met grote houten schoepen de illusie van koelte gaf.

Ook dit hotel zou een uitstekende setting voor een film geweest zijn: chic, stijf, palmen, witte jasjes, kruiperigheid, fooienfeest. Josefs eenpersoonskamer zag uit op een drukke straat. De duurdere kamers lagen aan de kant van de boulevard met uitzicht op zee, waar palmen en de zeewind voor een beetje verkoeling zorgden. Met het raam open denderde het straatrumoer naar binnen; met gesloten raam was de kamer verstikkend heet.

Josef had een van de weinige kamers zonder eigen badkamer. Hij verfriste zich met het water uit een lampetkan. Ondanks een geweldige dorst durfde hij geen water uit de klaargezette karaf te drinken. Daar was hij op de boot genoeg voor gewaarschuwd. Gewassen maar direct weer kletsnat van de transpiratie perste hij zich voor het avondeten met veel moeite in zijn pak. Even had hij zijn gesteven hoge boord in de hand genomen, maar dat vond hij in die stikhitte al te gek. Als ze zo’n modern dun hemd met vast boord niet mooi genoeg vonden, dan moesten ze het zelf maar weten.

Zijn hoofd gonsde nog van alle indrukken die hij tussen de boot en het hotel had opgedaan. Hoe konden mensen in deze drukkende hitte leven? En dan nog in zulke gigantische aantallen ook. Dit was geen plek voor hem. Zou Tel Aviv net zo’n gekkenhuis zijn? Hoe kwam je in dit soort omgeving in hemelsnaam aan handelscontacten? Wat voor dingen zou je kunnen maken, die mensen hier zouden willen en – belangrijker nog – kunnen kopen? Enfin, hij zou het in Tel Aviv wel zien. Het leverde niets op om er hier al over te piekeren en bovendien, misschien had David allang iets opgezet dat hij pas als verrassing wilde laten weten als het goed liep. Echt weer iets voor David, om de verrassing van zijn succes belangrijker te vinden dan de zorgen van zijn ouders.

Aan het plafond van de eetzaal draaiden een paar grote ventilatoren moeizaam rond, nauwelijks in staat om de bladeren van de potpalmen in beweging te krijgen. Het rook ook anders dan thuis. De geuren van vreemde planten en bloemen vermengd met de parfums van de dames, de ongebruikelijke kruiden en de sigarenrook bedekten bijna de overal aanwezige stank van de stad.

Bij het diner zag Josef een deel van de bridge- en pokerclub van de boot weer bijeen. Hij benijdde de dames die hier in laag uitgesneden jurken met blote schouders konden rondlopen. Enkele heren hadden wel hun gesteven gala boordje aangedaan, maar dat zakte binnen de kortste keren in. In de loop van de avond bleek dat sommigen een hele verzameling boordjes hadden meegebracht. Ze verdwenen om het uur even om dan wat later met een vers gesteven boordje terug te keren, maar ook dat was na een kwartier weer ingezakt.

Het restaurant was vol en Josef werd naar een tafel gedirigeerd waar al een echtpaar en een man alleen zaten. De man van het echtpaar stond op om zich voor te stellen en het leek alsof hij bleef opstaan. Hij was de langste man die Josef ooit gezien had.

‘Hi, I am Luther Coldwell and this is my wife Emily, just call me Luther, we’re from Ohio.’

Hij stak een hand uit waar die van Josef compleet in verdween. Josef wist even niet wat hij moest doen. Het noemen van voornamen bij een eerste kennismaking was toch ongehoord. Hij bevrijdde zijn hand, kuchte en zei toen wat ongemakkelijk ook maar zijn voor- en achternaam samen. Dat deed hij weer toen hij mevrouw Coldwell een hand gaf. Zij bleef zitten, hield haar linkerhand op haar schoot en met een koud glimlachje stak ze aarzelend haar hand uit, alsof ze bang was dat Josef hem af zou pakken. Het was een sproetige hand met goed verzorgde nagels. Zij was jonger dan Coldwell, ‘Luther’ corrigeerde Josef zichzelf, met grijsgroene ogen die de glimlach niet reflecteerden. Nu stond de andere man op.

‘God kveld, jeg er Osvald Osmundsen, journalist fra Oslo.’

Dat was meteen het enige wat hij die avond zei. Hij bleef de hele tijd om zich heen kijken alsof hij een aanval verwachtte en leek zelfs niet op de gesprekken van zijn tafelgenoten te letten.

Luther daarentegen was voortdurend aan het woord. ‘Emily en ik zijn op weg naar Damascus, waar ik de eer heb benoemd te zijn als de dominee van de protestantse kerk. Dat is een echte uitdaging, want mijn voorganger is er door een fanatieke moslim doodgeschoten.’

Terwijl Emily zwijgend naar haar bord staarde en met haar vork het eten van de ene kant naar de andere schoof, vertelde Luther dat in dit deel van de wereld het uitdragen van het evangelie moeilijk en gevaarlijk was. De joden bleven maar koppig ontkennen dat Jezus de messias was en de mohammedanen (hij noemde die steevast de ‘moren’) zagen de prediking van het evangelie als een regelrechte aanval op hun geloof en een belediging van de profeet. En de christenen? Dat was nog het moeilijkste. Thuis had je natuurlijk ook verschillende groepen, katholieken en allerlei protestantse denominaties die met elkaar ruzieden, maar zo erg als in het Midden-Oosten kon je je gewoon niet voorstellen. Iedereen meende het alleenrecht op Jeruzalem te hebben. De katholieken natuurlijk, maar ook de lutheranen, kopten, orthodoxen en dan nog een half dozijn afsplinteringen, het was om horendol van te worden. Josef kon met zijn gebrekkige Engels dit betoog maar ternauwernood volgen. Gelukkig bleek Emily een beetje Duits te spreken.

Luthers leeftijd was moeilijk te schatten, hij was nagenoeg kaal en de zweetdruppeltjes stonden op zijn hoofd als op een meloen in de ochtenddauw. De druppels aan de zijkant liepen in straaltjes naar beneden, zijn boord in. Josef keek er gefascineerd naar, hoe nat en warm het ook werd, het boordje zakte niet in. Het bleef keurig strak zitten, zo strak dat de missionaris een dikke rode streep om zijn hals had, net boven de rand van het boord. Hij zag dat Josef ernaar staarde.

‘Handig hè? Het is van celluloid. Het blijft in model zonder het te stijven en je kan het zo met de hand wassen, je hoeft het niet eens te strijken. Al mijn boorden zijn van celluloid, het is een uitvinding van een vent uit Pittsburg.’

Veel meer heeft Josef later over dat verblijf in Alexandrië niet verteld. Waarschijnlijk omdat de stad hem zó tegenstond dat hij er niet veel gedaan heeft. Het was hem te heet, te vies en te vol. En buiten werd je aan alle kanten belaagd door bedelaars, amateurgidsen en venters. Alleen het hotel was een oase van rust en luxe. ‘s Nachts werden zijn kleren keurig geperst en zijn schoenen met allerlei trucjes spiegelglanzend gepoetst.

Wel vertelde hij ter lering en vermaak regelmatig het verhaal van ‘Eén, twee, drie, klaveraas’. Dat speelde zich af op de eerste ochtend van zijn verblijf in Alexandrië toen hij eropuit ging om de stad te verkennen. Het was nog steeds drukkend heet en zijn Duitse tropenkleding, een overhemd met das, een vest van witte wol en een volledig gevoerd linnen jasje waren een kwelling!

‘Dunne tropenwol uit Italië,’ had de man van Dingeldey en Werres in Berlijn geadviseerd, ‘da’s het koelste.’ Hij moest eens weten!

Buiten het hotel was een hele rij schoenpoetsers. Volwassen mannen met snorren in allerlei maten en vormen, zaten achter prachtige met glanzend koperwerk versierde schoenpoetskisten. Luidkeels en wild gebarend prezen ze hun diensten aan. Josef, wiens schoenen in het hotel al gepoetst waren, trok demonstratief één broekspijp op om zijn gebrek aan interesse duidelijk te maken. Onmiddellijk spogen de twee dichtstbijzijnde schoenpoetsers een straal schuimend tabakssap op de glanzende schoen!

Hij liep verder en kwam bij een drukke markt met honderden kraampjes. Daar stond ook een tafeltje waaraan gegokt kon worden. Men speelde er een spel dat veel lijkt op ‘balletje, balletje’. De croupier heeft drie speelkaarten, een klaveraas, een ruitenaas en een hartenaas. Hij legt deze zichtbaar naast elkaar en draait ze vervolgens met de rug naar boven. Dan begint hij de kaarten van plaats te laten wisselen. Hij neemt er nooit meer dan twee tegelijk op, verplaatst ze en legt ze weer keurig naast de overgebleven kaart in een rijtje van drie. Als hij het langzaam doet, kan je goed volgen waar een bepaalde kaart naartoe gaat. Beweegt hij sneller, dan wordt het steeds lastiger. Is de ‘croupier’ klaar, dan kan je je inzet naast een bepaalde kaart leggen. Blijkt dat de klaveraas te zijn, dan krijg je die inzet plus tweemaal het bedrag erbij. Is het een rode kaart, dan ben je de inzet kwijt.

Zo op het eerste gezicht leek het een eerlijke gok, maar er was meer tussen hemel en aarde dan Josef op dat moment had ervaren. In het begin waren de inzetten klein en wonnen de spelers regelmatig. Naarmate ze optimistischer werden, gingen de inzetten omhoog en begonnen ze, o wonder der wonderen, steeds vaker te verliezen. De stemming onder het publiek verslechterde en enkelen dreigden na de volgende ronde weg te lopen. De croupier, een uitgedroogd mannetje in een wit overhemd met een smokingstrikje, leek er zenuwachtig door te worden en husselde zijn drie kaarten met meer bravado dan tevoren.

Op een bepaald moment schoot zijn manchetknoop los en viel in het stof. Terwijl hij onder de speeltafel naar die manchetknoop zocht, keerde één van de spelers de kaarten snel om en maakte een klein knikje in een hoek van de klaveraas. De croupier maakte de manchetknoop weer vast en begon furieus de kaarten heen en weer te bewegen. Het ging nu zo snel dat zelfs zijn handen nauwelijks meer te volgen waren. Iedereen keek met grote spanning naar het gegoochel met de drie kaarten. Toen hij eindelijk klaar was, lag de kaart met het omgebogen hoekje in het midden. Niet alleen de eerdere spelers, die hun verlies goed wilden maken, maar vrijwel iedereen zette fors in op deze kaart, zo ook Josef (die dit vanwege de afloop later zonder schroom kon vertellen). De kaart, waarop zo zwaar was ingezet bleek echter de hartenaas te zijn! De ombuiger van de kaart was gewoon een handlanger van de croupier die hem tijdens het husselen vingervlug weer recht had geduwd en een andere kaart had omgebogen. Snel veegde de croupier nu alle inzetten bij elkaar en er ging er als een haas vandoor voordat de spelers hem met bloeddorstige wraakgevoelens achterna zouden komen.

III.
Tel Aviv

De ‘Selena’ van de Oostenrijkse Lloyd, die twee dagen later van Alexandrië naar Jaffo, de haven van Tel Aviv, zou varen was kleiner dan de Contessa Oriana en het inschepen ging veel informeler dan in Venetië. Gelukkig had Josef weer een hut alleen, maar deze lag niet aan de buitenkant en de lucht die loom uit het ventilatierooster stroomde bracht nauwelijks verkoeling. Hij ging snel naar boven. Aan dek en in de schaduw viel het nog wel mee. De zeewind blies heerlijk fris in zijn gezicht. De haven was druk, met een paar stoomboten en motorvletjes waar tientallen felucca’s met hun driehoekige zeilen tussendoor laveerden. De felle zon brandde op zijn hoofd en Josef had spijt dat hij op de markt in Alexandrië geen strohoed had gekocht.

Na een tijdje kwamen Luther en Emily naast hem staan. Luther had een slap gerand wit hoedje op en Emily droeg een parasol met franje langs de randen. ‘Hier, komt u maar bij me staan, het is niet goed zo met een bloot hoofd in de felle zon.’

Met zijn drieën keken ze hoe de Selena voorzichtig tussen alle boten en bootjes haar weg naar open zee vond.

‘We boffen,’ Luther veegde zijn voorhoofd af met een enorme knalrode zakdoek. ‘Normaal stopt deze boot in Port Saïd, maar ditmaal gaan we direct naar Jaffo. Zo zijn we er morgenochtend vroeg in plaats van tegen de avond.’

Het was rustig weer geweest bij het inschepen, maar toen ze op open zee waren begon de boot behoorlijk te deinen. Josef en Emily hadden daar geen last van, maar Luther werd steeds bleker en klampte zich aan de reling vast. Emily legde een arm om hem heen en gaf Josef haar parasol. ‘Kom Luther, ik breng je naar beneden. Je weet dat je je beter voelt als je gaat liggen.’

Luther stribbelde nog even tegen, maar een onverwachte beweging van de boot gaf de doorslag. Ondersteund door Emily schuifelde hij langzaam naar de deur. Josef stak een sigaret op en staarde naar een felucca die net op tijd overstag was gegaan om niet aangevaren te worden. De kapitein of in elk geval de arabier die aan het roer stond, was woedend en schreeuwde allerlei verwensingen, die Josef tot zijn spijt niet kon verstaan.

‘De arabieren haten ons.’ Josef had Emily niet terug horen komen.

‘Ben je hier dan eerder geweest?’

‘Nee, ik ken de vrouw van de voorganger van mijn man, de dominee die in Damascus is vermoord. Zij woonden er net drie jaar. Het moet een heel mooie stad zijn. Maar de moella’s, de moslimpriesters, roepen in hun preken op om ongelovigen te vermoorden. Ze hebben het speciaal voorzien op joden en christelijke missionarissen. Ze willen het hele Midden-Oosten islamitisch houden.’

Ze greep de reling zo stevig vast dat haar knokkels wit werden.

‘Wil je wel naar Damascus? Ben je niet te bang?’

Emily maakte haar tasje open, maar Josef had met zijn vrije hand al een zakdoek gepakt, die Emily met twee handen tegen haar gezicht drukte.

‘We zijn nu vijf jaar getrouwd en nog steeds niet gezegend met een kind. Luther kreeg dit aangeboden en het is een grote kans voor hem. Maar ik ben doodsbang en wil niet naar Damascus.’

‘Heb je dat dan niet met je man, met Luther, besproken?’

‘Als ik hem geen kinderen kan geven, moet ik hem dit dan ook nog afpakken? Wat denk je dat dat voor mijn huwelijk betekent?’

Josef bood haar een sigaret aan uit de zilveren koker die hij van zijn ouders als afscheidscadeau had gekregen. Hij hield zijn linkerhand om het vlammetje van zijn aansteker en Emily boog naar voren. Even kwam haar voorhoofd tegen zijn wang. Hij nam een diepe trek van zijn sigaret en keek haar zwijgend aan. Ze was mooi en de blos op haar wangen kwam niet alleen door de zon. Het zou niet moeilijk zijn haar te ‘troosten’ met een uurtje vergetelheid, maar dat zou misbruik zijn van haar situatie.

‘Misschien moet je met de vrouwen van ambassadeurs praten. Die zitten in hetzelfde schuitje,’ zei hij toen maar.

‘Ja, maar die hebben bewaking.’

‘Dat zal best, maar niet alle diplomaten van een ambassade hebben dat. Ze weten vast hoe je het veiligst kan leven en in welke delen van de stad je beter niet kan komen. En dan moet je Luther goed in de gaten houden, dat hij daar niet komt.’

Hoewel dit geen echte oplossing was, leek Emily rustiger nu er iets was dat zij kon doen om het leven voor haar en Luther veiliger te maken. De bel klonk voor het eten en Josef bood haar zijn arm aan om naar de eetzaal te lopen. Het schip deinde nog licht en Emily klemde zijn arm stevig vast. Josef maakte de zware deur naar de salons open en bood haar zijn hand toen ze over de hoge drempel moest stappen. Ze moest vijf jaar ouder dan hij zijn, bedacht hij en ze was best aantrekkelijk. Hij was in Berlijn een paar keer met een meisje naar bed geweest, maar die waren van zijn eigen leeftijd en niet getrouwd.

Vroeg in de ochtend kwam de boot aan in Palestina. Josef ging eerst naar een postkantoor om zijn ouders een telegram te sturen. Aan het loket vroeg hij – zonder na te denken in het Duits – hoe hij bij David moest komen. De beambte antwoordde hem in perfect Duits alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, hij bleek uit Frankfort te komen. Josef had David vanuit Alexandrië al een telegram gestuurd, maar geen antwoord gekregen. Opbellen kon hij niet, want David had geen telefoon, net als trouwens de meeste mensen in Palestina.

Hij sleepte zijn koffer weer de warmte in en vond met enige moeite de juiste bushalte. Dat was lastig omdat de informatie over de buslijnen alleen in het Hebreeuws en Arabisch was. De busmaatschappij Egged was een idealistisch zionistisch collectief, dat ernst maakte met het gevecht om het oude Hebreeuws weer tot een levende taal te maken. Gelukkig kon Josef dankzij zijn orthodoxe opleiding het Hebreeuwse alfabet wel lezen. Maar hij had natuurlijk nog nooit Hebreeuws gesproken, wat het lastig maakte om praktische informatie te krijgen. Met wat gestuntel lukte het hem de chauffeur duidelijk te maken waar hij moest zijn. David woonde boven een slaperig buurtwinkeltje. De eigenaar, een oudere man met een fluwelen keppeltje en peijes, de traditionele haarlokken van de chassidiem, stond Josef te woord alsof hij hem in iets heel belangrijks had gestoord.

‘O, de professor, die komt meestal pas eind van de middag terug.’

Wat David de hele dag deed, wist de man niet. Wel wist hij te vertellen dat David veel las, elke ochtend vroeg wegging en pas tegen de avond terugkeerde. Dan kocht hij twee hardgekookte eieren, een pitabroodje, een tomaat en een glas hete zoete thee met citroen. Hij at lezend op een bankje tegenover de winkel. Daar was een pleintje met een paar bomen waar hij dan net zolang bleef tot het te donker werd. Er zat voor Josef niets anders op dan in de schaduw van die bomen op datzelfde bankje te gaan zitten wachten tot zijn broer thuiskwam. Hij bofte. Nog geen half uur later zag hij David gehaast naar de winkel lopen. Voordat Josef met zijn koffer weer in de richting van de winkel kon sjouwen, had David van de winkelier gehoord waar Josef was. Hij rende op hem af en omhelsde hem stevig. Josef deed een stapje achteruit en hief zijn armen op om zich los te maken.

‘Goed je te zien broer. Ik kon je helaas niet van de boot afhalen. Er was een vergadering van de Zionistenbond waar ik absoluut bij moest zijn. Ik nam aan dat je je weg hierheen wel zou vinden en ben zo snel mogelijk gekomen. Wil je een glas thee?’

Josef keek zijn broer aan. Een kleine strooien hoed in Europese stijl, een afzakkende broek en tsietsiet, de draden van de kleine gebedsmantel, die onder zijn overhemd uitstaken, iets wat hij in Duitsland nooit had gedragen.

‘Ben je zo vroom geworden?’

Het was maar een vraag, een beetje ironisch gesteld, dat wel, maar David reageerde gepikeerd. ‘Dat is tenminste beter dan je als een halve goi te kleden en je als een hele te gedragen.’

De toon was gezet en vanaf dat moment werd het erger. David had zakelijk nog helemaal niets gedaan en was alleen bezig geweest met zionistische organisaties, maar hij verdomde het om verwijten van zijn kleine broertje te moeten aanhoren. Op de vragen van Josef waarom hij niet had geschreven en waarom hij nog niets had ondernomen ging David meteen in de aanval. Wat dacht dat broekje wel? Dat een zaak opzetten zo eenvoudig was? Josef moest eerst maar eens leren op eigen benen te staan en de gebruiken van dit vreemde land te begrijpen voordat hij zich zo’n oordeel kon aanmatigen. Schuimend speeksel droop Davids mond uit en zijn dikke brillenglazen besloegen van de warmte van zijn gezicht. Met gebalde vuisten zwaaide hij hard op en neer alsof hij met beide handen op een tafel sloeg.

Josef liet hem uitrazen. Het was zijn oudere broer, maar wat was het aggenebbisch om je zo te laten gaan. Ze stonden voor het winkeltje op straat tegen elkaar te schreeuwen. De winkelier stond er handenwringend bij en keek een geschrokken klant die schielijk een fles melk kwam halen verontschuldigend aan.

Toen David even stil was om op adem te komen keek Josef hem met tranen in zijn ogen aan en sprak zo zacht dat David zich moest inspannen om het te kunnen horen.

‘Pappa en Mamma hebben je hierheen gestuurd om te zien of er hier een toekomst voor het bedrijf is. Niet om nog vromer te worden dan je al was en zeker niet om je tijd en Pappa’s geld te gebruiken om je met zionistische politiek bezig te houden. Als je dat wel wilt, moet je eerlijk zijn en dat naar huis schrijven, zodat ze weten waar ze aan toe zijn. Ik weet nu waar ik met jou aan toe ben. Ik zal Pappa en Mamma schrijven dat je niet met zakelijk onderzoek bezig bent. De rest schrijf je ze zelf maar. Ik ga in elk geval zien wat ik hier zakelijk kan doen. Het ga je goed.’

Hij draaide zich om en verliet het pleintje. Het appartement van zijn broer was hij niet eens binnen geweest. Hij, Josef, zou laten zien wat hij waard was!

Hij nam de bus naar het centrum van Tel Aviv, kocht een Duitstalige krant en ging op een terrasje aan de Dizengoffstraat de advertenties lezen. Wat kon hij in Palestina doen? Hij sprak mondjesmaat Engels, geen Hebreeuws en geen Arabisch. Hij had een degelijke Duitse zakenopleiding maar nauwelijks ervaring. Voor een kibboets voelde hij niets. Hij had op school wel een paar jongens en meisjes gekend die vol idealisme hier in zo’n commune een joods land wilden helpen bouwen, maar hij had geen zin om op een tractor te zitten of sinaasappels te plukken. Hij kwam uit een handelsfamilie en wilde iets zakelijks doen.

Maar veel werd er niet aangeboden en de paar vacatures die hij zag waren voornamelijk in de bouw. Hij wuifde voortdurend met zijn hand voor zijn voorhoofd, meestal om de vliegen weg te houden en af en toe om de kelner af te wimpelen, die steeds weer kwam vragen of hij niet nog een kopje koffie wilde hebben. Een man van een jaar of dertig, die aan het tafeltje naast hem zat, zag hoe Josef de advertentiepagina uitspelde en vroeg hem in perfect Duits of hij werk aan het zoeken was. De man was lang en mager en had heel kortgeknipt haar, zoals je wel op foto’s van Amerikanen zag. Hij was elegant gekleed in een wit linnen pak met een open lichtblauw overhemd. Om zijn nek had hij een dunne gouden ketting met een davidsster. De blauwe ogen in zijn gebruinde gezicht keken Josef strak aan.

‘U zoekt werk en aan uw handen te zien, bent u geen bouwvakker. Dan is er voor u in Tel Aviv niet veel te vinden. Ik zou het in Haifa proberen. Daar zijn de Engelsen de haven aan het vergroten om hem tot de grootste toegangspoort van het Avondland te maken. Bovendien is het er wat veiliger dan hier, er zijn net een soort pogroms geweest. Niet dat de overheid er de hand in had, maar ze hebben ook niets gedaan om het tegen te houden tot het te laat was.’

‘Hoe bedoelt u ‘te laat’?’ Josef kon zich nauwelijks voorstellen dat er hier, onder Engels bewind, net zulke erge dingen zouden gebeuren als een paar jaar terug in de Oekraïne, waar in een vlaag van antisemitische waanzin meer dan honderdduizend joden waren vermoord.

‘O, vergeleken met de Oekraïne is het maar een kleinigheid, een paar dozijn doden, wat verkrachte vrouwen, veel gewonden en leeggeroofde huizen. Maar bedenk wel, als je het bekijkt op de hele bevolking hier is het percentage slachtoffers hoog.’

Josef had moeite het te geloven. In de kranten in Duitsland had hij daar niets van gelezen, ook niet in de joodse kranten.

‘Nee, ga liever naar Haifa. Dat is echt veiliger, maar ook daar moet je oppassen, zeker op vrijdag. Er is daar een mullah, Din-al Qassam, die tijdens het vrijdaggebed mensen opjut om joden te vermoorden. Wees vooral voorzichtig in kleine straatjes en op markten. Voor je het weet heb je een mes in je rug.’

Josef zat met wijd open ogen te luisteren. Hij had van alles verwacht, hitte, droogte, armoede, maar moordpartijen? Wat voor land was dit?

‘U kunt trouwens het beste met een sjiroet naar Haifa gaan. Dat zijn taxi’s die men met een paar anderen deelt. Ze zijn niet duur en sneller dan de bus. Weet u waar het centrale busstation is? Daar staan ook de sjiroets. Als u wilt, kan ik u er wel even naartoe brengen. Ik heet Nathan.’

Ter kennismaking stak hij zijn gebruinde hand uit en Josef zag dat hij een gouden armbandje droeg en een ring met een grote blauwe steen in de kleur van zijn ogen.

Sjouwend met zijn koffer liep hij de eerste meters met de man mee. Het was half twaalf en zo warm dat hij bijna meteen kletsnat was.

‘Ach, ik zie dat uw koffer nogal zwaar is. Kom, laten we een taxi naar het busstation nemen.’

De man sloeg geen acht op Josefs aarzeling. Hij stond op, liep de straat in en wenkte een taxi.

Ook de taxi in Tel Aviv zelf deelden ze met twee anderen, die evenveel last van de warmte hadden en zich bovendien kennelijk al een tijd niet gewassen hadden. Dat beloofde wat voor de tocht naar Haifa.

In de taxi legde Nathan Josef uit dat je bij de sjiroets moest onderhandelen over de prijs en dat hij hem wel zou helpen. Hij knipoogde:

‘Je bent wel in Tel Aviv, maar toch ben je hier een vreemdeling in Jeruzalem.’

De sjiroet was een grote Amerikaanse auto die de pensioenleeftijd al ruimschoots had overschreden. Behalve de chauffeur werden er zes mensen ingepropt. Nathan had ervoor gezorgd dat Josefs koffer in de achterbak kwam te liggen, maar de meeste bagage, twee manden met kippen incluis, ging op het dak. Toen er echt niemand meer in kon, zette het geval zich piepend en kreunend in beweging. Josef was niet echt groot, maar torende boven zijn buurman uit, waardoor hij achterover kon leunen met zijn handen achter zijn hoofd gevouwen. Dat was gemakkelijker en vooral koeler dan met je armen onhandig voor je. In de stad reed de chauffeur langzaam, waarschijnlijk omdat het vehikel slecht remde en ook omdat iedereen op straat dwars door elkaar reed en liep. Eenmaal buiten de stad maakte hij wat meer vaart. Het landschap was niet bijzonder aantrekkelijk, een droge vlakte met hier en daar wat stukjes groen bouwland. Om de paar kilometer zaten arabieren langs de weg met stapels watermeloenen, tomaten en komkommers. In de dorpen leek niemand te werken, het enige zichtbare leven bestond uit mannen met khaffias die in een café koffie dronken uit eierdopjes en gezamenlijk aan de slangen van een grote waterpijp zaten te lurken. Af en toe zag je een arabier op een ezeltje met brandhout of zakken levensmiddelen, maar verder was het doodstil.

Opgepropt tegen de deur van de auto dommelde Josef in de hitte langzaam weg.

Hij droomde dat hij weer op de markt van Alexandrië naar de ‘Eén twee drie klaveraas’-arabier stond te kijken. Hij had steeds gewonnen en zette nu zijn hele winst in op de kaart die was omgebogen. Alleen was het ditmaal inderdaad de klaveraas! In plaats van hem zijn winst te geven, begon de croupier te schreeuwen en te schelden. Hij maakte Josef voor een dief en een bedrieger uit en wilde om dat aan te tonen laten zien wat Josef in zijn binnenzak had. Toen hij zijn hand erin wilde steken, schrok Josef wakker en zag dat zijn buurman bezig was te proberen om zijn portefeuille te rollen. Josef, die zijn handen nog steeds achter zijn hoofd had, bracht zijn elleboog met kracht op de arm van de buurman neer, die het uitgilde. Iedereen keek om en kakelde dwars door elkaar. Josef maakte van de verwarring gebruik om zijn buurman wat meer naar het midden van de auto te duwen en zweeg.

IV.
Haifa

Tegen de avond was de sjiroet in Haifa. De chauffeur zette hem af op een plein op de Carmel, het hoge gedeelte van de stad. Josef sjouwde zijn koffer naar een terras en bestelde koffie en een glas water. De arabier die bediende, sprak geen Duits en nadat Josef in het Duits herhaaldelijk en steeds luider gevraagd had of hij in de buurt een kamer te huur wist, kwam er een dikke Europees uitziende man naar buiten. Hij droeg een wit open hemd, een korte kaki broek en sandalen zonder sokken. Tot Josefs verbazing sprak de man keurig Hoogduits. Hij bleek direct na de oorlog in 1919 vanuit Hamburg naar Palestina te zijn geëmigreerd, waar hij een Europees koffiehuisje had geopend. Dat was uitgegroeid tot het grote café-restaurant waar Josef nu zat. Josef legde hem uit wat hij hier deed en de man – Heinz Hartmann, wist Josef inmiddels – bevestigde dat er beneden werk te vinden zou moeten zijn. Toen hij hoorde dat Josef op een middelbare handelsschool gezeten had, bood hij hem gratis een kamer met ontbijt aan, in ruil voor het wegwerken van zijn administratieve achterstand en het bijhouden van zijn boekhouding. ‘Dat moet je gemakkelijk in de avonduren en het weekend kunnen klaren.’

Toen Josef de kamer had gezien, een piepkleine kamer op de tweede verdieping van het restaurant, met een douchecel op de gang, ging hij akkoord.

Het was te laat om nog naar de stad beneden te gaan en een baan te gaan zoeken. Hij nam een douche en deed een schoon hemd aan. Toen hij weer beneden kwam, was het restaurant halfleeg, maar op straat was het druk. Mensen liepen pratend in kleine groepjes of alleen, soms met een hond of – al wandelend – hun krant te lezen. Ze flaneerden zoals de mensen thuis op een zomerse zondagmiddag in het park. Hij liep naar buiten. Het was lekker afgekoeld en allerlei onbekende planten en bloemen gaven hem met hun vreemde geuren het gevoel in een totaal andere wereld te zijn. Met de zon laag was het licht veel zachter en vanaf de berg Carmel kon je kilometers ver zien. In het westen sprankelde de zee in een diep turquoise kleur. Vissersbootjes uit alle richtingen voeren in de richting van de havenpieren alsof ze door een gigantische stofzuiger naar binnen werden gezogen. Wat zou hij gaan eten? Hij trok de stoute schoenen aan en kocht van een vettig uitziende man in een vuil onderhemd een pitabroodje met groenten en gefrituurde balletjes. Het was scherp, maar best te eten. Hij kreeg er wel dorst van en bij een van de vele kiosken nam hij een glas spuitwater dat de verkoper ‘gazoz’ noemde.

De huizen in de omgeving waren vrijstaand en vrij nieuw, ze verschilden niet eens veel van moderne huizen thuis, maar ze hadden mooiere tuinen. Palmen, rozen, felgekleurde bloemen die hij nog nooit gezien had; Josef, die normaal weinig oog voor bloemen en planten had, was erdoor overdonderd. Hoe vaak had hij niet met Magda door het stadspark van Plauen gelopen en met haar op de grasvelden gespeeld? Nooit had hij bewust naar de planten gekeken of de geuren herkend. Hier was alles nieuw en waren de vormen, kleuren en geuren zo intens dat hij er bijna duizelig van werd. Het werd snel donker en Josef besloot terug te gaan naar het café-restaurant. Morgen zou een drukke dag worden.

In het halfduister straalden de lichten van het restaurant van Heinz Hartmann hem al van verre toe. Nu waren bijna alle tafels bezet en kelners liepen af en aan met koffie, thee en grote schalen gebak. Josef hoorde er Duits, Pools, Russisch, Jiddisch, Hongaars en Hebreeuws. De mannen droegen overwegend witte overhemden zonder das, het boord wijd open. De meesten hadden een strooien hoed op, een enkeling een keppeltje. De vrouwen droegen katoenen zomerjurken en een lichte shawl die over de rugleuning van hun stoel hing. Het was een geroezemoes van jewelste en leek in de verste verte niet op het ingetogen beleefde publiek dat je op een zomeravond op een terras in Duitsland zou aantreffen. Hier werd druk gesproken, gedebatteerd en leek er aan elke tafel een felle discussie gaande te zijn.

De volgende ochtend werd Josef wakker van de zon die recht op zijn gezicht straalde. Het raam stond open en de geur van de planten en bomen stroomde de kamer binnen. Hij voelde zich uitgerust en vol enthousiasme om aan de slag te gaan. Solliciteren! Hoe deed je dat hier? In Duitsland had hij tijdens zijn stage gezien dat mannen voor een kantoorbaan in een donker pak langskwamen, meestal met een aktetas en glanzende schoenen. Maar dat was toch veel te warm voor hier? Hij zou het aan Hartmann vragen, voorlopig leek hem een katoenen broek en een open overhemd het meest geschikt. Snel kleedde hij zich aan en ging naar beneden. Twee dikke vrouwen die er een beetje als zigeuners uitzagen waren bezig de vloer te dweilen. Hartmann zat aan de bar een krant te lezen met een dikke stapel kranten op de barkruk naast hem.

‘Goed geslapen Josef? Wat drink je ’s morgens, koffie of thee? De koffie hier is uitstekend, verder is hij in dit land niet te drinken. Een Griekse kapitein, waarmee ik goed bevriend ben, brengt het speciaal voor me mee.’

Een man bracht koffie en ronde broodjes met sesamzaad uit de keuken en zette ook een bord met stukjes komkommer, tomaat en paprika neer.

‘Zo, heb je gisteren op je wandeling wat van de omgeving gezien? Wat vind je van ons Hacarmel?’

Josef was even stil en probeerde wat orde te brengen in de caleidoscoop van de gebeurtenissen van de vorige dag.

‘Het is een hele ervaring op allerlei gebied, maar ik vind vooral de huizen bijzonder en ik geniet gewoon van de heerlijke geuren van de planten.’

‘Ah, je bent opmerkzaam mijn jonge vriend. De huizen hier zijn ontworpen door een internationaal beroemde jugendstilarchitect, een Duitser, Richard Kaufmann, die ook half Tel Aviv heeft neergezet. En de lucht die je zo lekker vindt ruiken, dat komt door de eucalyptusbomen, een nieuw fenomeen hier. Die heeft een Zwitserse landbouwkundige laten planten, omdat ze zo goed zijn voor de waterhuishouding. Zo zie je maar weer, alle goede dingen hier komen uit het buitenland.’

‘Wanneer wilt u me de boekhouding laten zien? Ik zou vandaag eigenlijk het liefst snel naar de benedenstad willen gaan om een baan te vinden.’

Hartmann vond het best. Het kon nog wel een dag of wat wachten. Hij liet Josef de stapels kranten zien. De kranten waren kleiner dan thuis, maar het waren er wel veel. Er waren kranten in het Jiddisch, Pools en Duits die hij kon lezen, maar ook in het Hebreeuws, Engels, Arabisch, Russisch en Frans. Wat een toren van Babel was het hier. Hoe moesten al die mensen samenleven? Hij pakte de Duitse bladen en spelde de advertentiepagina’s uit, af en toe aantekeningen makend op een papieren servet. Er was niet veel dat hem geschikt leek, maar zes leken hem de moeite waard. Hij nam de bus naar Haifa. Op naar een baan!

Haifa was een stad in opbouw. Er werd overal gebouwd, appartementen, maar vooral ook kantoorgebouwen en bedrijfshallen. De gebouwen, hoewel niet zo hoog als in Berlijn, waren veel hoger dan die hij op de Carmel en zelfs in Tel Aviv had gezien. De bus zette hem af voor de ingang van een kantoorgebouw, dat toevallig een van de adressen was die hij op zijn servet had geschreven. Naast de dubbele voordeur hing een fraai koperen bord, dat aankondigde dat er een hele reeks scheepvaartbedrijven gevestigd waren. Het kantoor van de Stettiner Stoomvaartmaatschappij, Levant- en Oriëntdienst was op de derde etage. Een liftbediende in een piccolopakje duwden de zware koperen hendel van de lift met zoveel gravitas in de ‘omhoog’-stand dat hij er de lift mee omhoog leek te drukken. Josef neuriede zachtjes. Dit was het begin van zijn carrière in Palestina. Hij zou wel eens even laten zien wie hij was.

Op de derde etage vond hij een matglazen deur met een koperen naambordje en een bel. Na de imposante entree schrok hij van het schrille geluid van de bel. Een kaal mannetje met beschermhoezen om zijn manchetten deed open. Hij keek Josef aan alsof hij een dier zag dat hij nooit eerder gezien had en niet wist of hij moest aanvallen of weglopen. Toen opende hij zijn mond en ratelde: ‘O, de advertentie, ja natuurlijk, ik denk dat we al voorzien zijn, maar je weet nooit, ik zal de heer Goldkorn even roepen, die gaat over personeelszaken.’

Even later werd Josef door een kantoor geloodst met mannen en vrouwen aan overvolle bureaus die te dicht op elkaar stonden. Sommigen leken alleen maar papieren van de ene kant naar de andere te schuiven na er hier en daar een aantekening op gemaakt te hebben. De meesten zaten achter grote of kleine schrijfmachines furieus te typen, wat evenveel lawaai maakte als de naaimachines in de fabriek van zijn vader. De heer Goldkorn zat achter een immens bureau dat helemaal vol lag met stapels papier. Hij begroette Josef in het Hebreeuws. Josef verstond het niet, maar het klonk onvriendelijk. Josef legde uit dat hij nog geen Hebreeuws sprak, maar een gedegen Duitse handelsopleiding had genoten.

‘Wanneer ben je hier aangekomen?’

Toen de man hoorde dat hij pas één dag in Palestina was, begon hij hard te lachen.

‘Geen Hebreeuws, geen Engels en geen ervaring in Palestina. En dat wil een baan hebben! Verkwist mijn tijd niet. Kom maar eens terug als je hier een jaar hebt gezeten en vloeiend Engels en Hebreeuws spreekt en schrijft.’

Meer boos dan teleurgesteld liep Josef het kantoor uit. Hij had gezien dat al die stapels papier op de bureaus in het Duits waren en na zijn jaar in Berlijn was het gemakkelijk te zien dat het facturen, vrachtbrieven en andere handelsdocumenten waren, die hij goed kende. Bah! Ervaring in Palestina. Hoe kan je die krijgen als je geen baan hebt? Die Goldkorn kon hem wat. Bovendien moest hij zichzelf toegeven dat al dat geschuif met papieren onder het toeziend oog van een man als Goldkorn ook niet was wat hij wilde doen. Er waren nog meer Duitse bedrijven in hetzelfde gebouw en hij besloot ze allemaal te bezoeken. Hij was hier nu toch.

Het werd een louterende ervaring. Sommigen hadden geen personeel nodig, anderen wezen hem om dezelfde redenen als die van Goldkorn af: geen talenkennis en geen lokale ervaring. Met aanmerkelijk minder zelfvertrouwen dan een paar uur eerder liep Josef de vochtige hitte in.

Op een terras trakteerde hij zich op een ijskoude gazoz en daarna liep hij naar de haven. Het was zinderend heet en boven het wegdek leek de lucht te trillen. De warmte van de stenen van de kade drong door de zolen van zijn schoenen omhoog. Hij had moeite om ver voor zich uit te zien, omdat de transpiratie zijn wimpers naar beneden drukte en in zijn ooghoeken brandde. Langs de kades lagen allerlei schepen. Heel grote en kleinere die ongeveer even groot leken als de Contessa Oriana waarmee hij naar Egypte was gevaren. Dat was nog geen week geleden, maar het leek een eeuwigheid. In de middaghitte was het stil rond de schepen. Hij liep door om te zien of er in de pakhuizen naast de kade misschien nog kantoren waren, maar alles was zo stil en gesloten als zondagochtend vroeg thuis. Hier en daar stonden kleine groepjes arabieren in de schaduw van de pakhuizen te praten en te roken. Josef hield alle waarschuwingen in gedachten en liep recht voor zich uit kijkend zo ver mogelijk van ze af.

Na een tijdje was hij het laatste schip gepasseerd. De kade was hier leeg en verlaten. Mechanisch liep hij door, zag als in een film zijn voeten stap voor stap naar voren komen, zijn hele denken verstikt door de warmte. Het was windstil en hij was nu ver genoeg van de afgemeerde schepen om ook de geluiden die al bij de geringste deining van een schip af komen niet meer te horen. Hoelang hij zo in trance door de hitte gelopen had, wist hij niet toen hij opeens weer geluiden hoorde.

Ze kwamen van een schip waarop het ondanks de middaghitte een en al bedrijvigheid was. Naast het schip stond een grote menigte mensen op de kade die door dranghekken en politie te paard werden tegengehouden. Toen Josef dichterbij kwam, zag hij dat het een oud schip was, een roestbak die elk ogenblik uit elkaar leek te kunnen vallen. Bovendien stonk het nog erger dan op het benedendek van de Contessa Oriana.

Grauwe mensen in vodden, schamele bundels bagage torsend, liepen zingend de loopplank af en kwamen op de kade op het vrijgehouden stuk tussen twee rijen dranghekken. Afhalers drukten zich met grote naamborden schreeuwend naar voren. Mensen met officieel uitziende armbanden met een Davidsster maanden de passagiers op te schieten en hielpen de alleroudsten. Sommigen stopten zodra ze vaste grond onder hun voeten hadden, zetten hun bundels op de grond en spraken een bracha, een lofspreuk, uit, anderen lieten zich languit vallen en kusten de grond. De armbanden hadden daar niet veel geduld voor en porden hen met hun voet op. Iedereen moest zo snel mogelijk de kade af en een van de pakhuizen in. Een vrouw die een kop boven de groep uitstak, begon te zingen en meteen vielen anderen in. De melodie van het lied klonk bekend. Josef realiseerde zich dat hij het eerder gehoord had, toen hij zijn zus Magda een keer had opgehaald bij de zionistische jeugdvereniging.

‘Waarom stinken ze zo?’ vroeg hij aan een afhaler die naast hem stond en telkens schreeuwde of iemand Leibowitz, Chaim Leibowitz uit Kiev kende.

‘Als jij tien dagen met zeshonderd mensen in het ruim van zo’n doodkist had gezeten, zonder wasgelegenheid en met een dozijn emmers als latrine, had je echt niet lekkerder geroken.’

Zijn buurman legde hem uit dat het pakhuis naast de kade een opslagplaats voor de bagagebundels was, waar deze in quarantaine zouden blijven totdat de mensen formeel geregistreerd, gewassen, ontluisd en ingeënt waren.

Toen de laatste passagiers van boord waren, dromden de afhalers naar het pakhuis. De politie had de grootste moeite hen tegen te houden en dreigde met wapenstok en honden. Een toeschouwer legde uit dat dit een van de weinige schepen met legale immigranten was. De Engelsen hadden een streng quotum ingesteld om de arabieren ter wille te zijn die de joodse immigratiegolf met lede ogen aanzagen. De meeste immigranten kwamen dan ook illegaal en werden op afgelegen plekken stiekem ’s nachts aan land gezet.

Na een tijd waren de immigranten, de politie en de begeleiders verdwenen en stond Josef alleen op de kade naast het schip dat er nu, leeg en verlaten, nóg aftandser uitzag. Hij merkte dat er intussen nóg een klein vrachtschip was aangemeerd. Het zag er wat beter uit dan de roestbak, maar het hield niet over.

Vanuit de stad kwam een open vrachtauto aanrijden met een stuk of tien mannen in de laadbak. De wagen stopte vlak naast hem en de mannen sprongen eruit. Ze hadden schragen, een grote plank en een stoel bij zich, waarmee ze in een handomdraai een bureautje naast de loopplank opstelden dat bedoeld was voor de man die naast de chauffeur had gezeten en die duidelijk de baas van het stel was. Deze gaf de mannen instructies, waarna ze aan boord gingen. De mannen liepen om beurten een smalle loopplank op en af. De ‘aflopers’ droegen een volle jute zak of een kist op hun schouders, de ‘oplopers’ droegen niets. Op het geïmproviseerde bureau had de chef een bordje neergezet met ‘stuwadoors gevraagd’ in een paar talen. Hoewel Josef niet wist wat een stuwadoor was, ging hij naar hem toe. Een baan was een baan en tot dusver had hij geen succes gehad.

Hij had meteen beet en kwam er zo al snel achter wat stuwadoor was, sjouwer. Een kleine scheepskraan hees een vlonder vol zakken en kisten uit het ruim, die op de ruggen van de sjouwers werden gelegd. Daarmee liepen ze de zwiepende loopplank af naar de vrachtauto, waar andere krachtpatsers de lading optastten. Josef wachtte tot de loopplank net even vrij was en liep het schip op. Vier mannen stonden in een rij om hun zak of kist in ontvangst te nemen. Toen het Josefs beurt was, bleek zijn kist zó zwaar te zijn dat hij pardoes door zijn knieën zakte. Het veroorzaakte grote hilariteit onder de andere sjouwers. De kist brak open en Josef zag dat er legergroene metalen dozen in zaten. Ogenblikkelijk stopte het lachen en paniekerig renden mannen op de kist af en timmerden hem dicht. Josef werd op staande voet ontslagen, nog voor hij ook maar iets had kunnen sjouwen. Vertwijfeld liep hij de loopplank af. Wat kon hij nu nog proberen? Hoe kon hij in dit onzalige hete land waar hij bijna niemand kon verstaan aan een baan komen? Er moest toch werk zijn dat hij hier kon doen? Wat moest hij anders? Als een mislukkeling terug naar Plauen? Of met hangende pootjes terug naar zijn broer David? Dat nooit.

Een stem wekte hem uit zijn overpeinzingen. Voor hem stond een man in een wit chauffeursuniform, die iets in het Arabisch zei. Josef kon hem niet verstaan, maar de man wees naar een grote crèmekleurige Amerikaanse auto. Nieuwsgierig liep hij ernaartoe. Hij had tenslotte weinig te verliezen. Achterin zat een heer die door de rook van een sigaar heen het lossen van de boot gadesloeg. Door een dikke bril keek hij nu Josef onderzoekend aan. Een bekend gezicht, zag Josef. De man begon iets te zeggen, maar stokte na de eerste woorden.

‘Waar heb ik u eerder ontmoet?’

De man sprak Duits met een Hamburgs accent.

‘Vorige week hebben we samen op de boot naar Alexandrië een paar robbers bridge van die Engelsen gewonnen,’ antwoordde Josef laconiek.

De heer, die de eigenaar van het agentschap van de Stettiner Stoomvaartmaatschappij bleek te zijn, informeerde naar de omstandigheden die Josef ertoe gebracht hadden zulk zwaar werk te zoeken. Toen hij het hele verhaal had gehoord, gierde hij van het lachen en bood hem een baan op zijn kantoor aan. Hij gaf hem zijn kaartje en zei dat Josef zich maar bij de heer Goldkorn moest vervoegen. Dan zou hij zo werk krijgen. Josef bedankte hem voor zijn vriendelijke aanbod, maar weigerde.

‘Ik heb vanochtend bij uw kantoor, juist bij die meneer Goldkorn, gesolliciteerd en ben afgewezen. Aan mensen met mijn opleiding was geen behoefte. Als ik er nu door u toch in geparachuteerd word, heb ik, als beschermelingetje van de baas, de hele groep al à priori tegen me.’

De man had begrip voor dat argument, maar nodigde Josef om toch in te stappen. Hij kende iemand met een groot bedrijf, die wel een betrouwbare jongeman met goede Duitse correspondentie en kennis van de handelsgebruiken in Duitsland kon gebruiken.

Op deze manier kwam mijn vader als personal assistant van de directeur en correspondent Duits terecht bij de grootste (nou ja, de enige) sigarettenfabriek van Palestina, een fabriek die later als Dubek Industries geïncorporeerd zou worden. De fabriek was in Bne Berak, het kantoor in Tel Aviv. Hij schreef zijn ouders dat hij deze kans wilde aangrijpen en dacht dat het land nog te arm was voor de producten van de fabriek van zijn Menasche.

Zijn baas, Dr. Walter Mozes, was een erudiet man met wie hij uitstekend kon opschieten. Dr. Mozes kwam oorspronkelijk uit Berlijn, en had deelnames in bedrijven in Europa en Amerika. Hij reisde veel en maakte Josef al snel tot zijn plaatsvervanger in Palestina. En zo had Josef binnen enkele maanden een baan die hem niet alleen een ruim inkomen opleverde, maar ook nog de status die hoorde bij de ‘de facto’ leiding van een van de grotere bedrijven van het land. Hoe de relatie met zijn broer verder liep in die periode is mij niet duidelijk geworden, maar erg best zal het niet geweest zijn. Het ging Josef echter te goed om zich daar erg druk over te maken. Hij kocht een motorfiets en reed daarmee heel Palestina door. Voor zijn werk moest hij zeker eens in de maand naar het noorden, naar de Huleh Vallei waar de tabaksplantages waren. Maar vaker reed hij Tel Aviv in, waar een kleine groep succesvolle jongeren avond aan avond de bloemetjes buiten zette. Hij werd goed bevriend met Nathan, de man die hem op zijn eerste dag in het land geholpen had. Nathan was openlijk gay, maar ondanks de mores van de dag stond dat hun vriendschap niet in de weg. Het was een vriendschap die tot ver na de oorlog zou blijven bestaan.

V.
Plauen en – vanwege een mug – Nederland

Ondertussen was het leven voor de familie Dunkelgrün in Plauen er niet gemakkelijker op geworden. In het benepen kleinburgerlijk industriële oosten van Duitsland tierde het antisemitisme vroeg in de jaren 20 steeds weliger. Met regelmaat werden de muren en de ramen van het woonhuis en de fabriek beklad. De pesterijen werden met de dag erger en de hele familie was volstrekt im Stress. Mijn grootmoeder werd weer depressief en verzamelde kwaaltjes en klachten. Dokters kwamen, dokters gingen. De één schreef poeders voor, de ander pillen of drankjes. Na een tijdje stond het hele nachtkastje vol met flesjes, buisjes en doosjes. Het hielp allemaal niet. Ze bleef maar klagen.

Op een dag hield Menasche het niet langer uit. ‘Schluss!’ blafte hij, ‘Het is genoeg geweest Manjele.’

Met een ruime zwaai van zijn arm zwiepte hij de hele apotheek de prullenmand in.

‘Vanaf nu ben ik je dokter. Je slikt die rommel niet meer. We gaan hier weg. En tot die tijd gaan we elke dag een uur wandelen.’ En dat hielp. Haar klachten verdwenen als sneeuw voor de zon en door de wandelingen en hun gesprekken werden ze beiden een stuk rustiger.

Maar waar moesten ze heen? Palestina bleek geen goed idee. Josef had het er prima, maar er was duidelijk geen plaats voor een nieuw op te zetten gordijnenfabriek.

Destijds kocht Menasche veel stoffen in Zwitserland, maakte daar geconfectioneerde kanten gordijnen van en verkocht die voornamelijk in Duitsland, in Nederland en in België. Het lag dus zakelijk gezien voor de hand om zich in het land van de grondstoffen, Zwitserland of in zijn belangrijkste exportmarkt, Nederland, te vestigen. Na een lange tijd dubben bracht een brief van Josef de oplossing. Die had tijdens zijn reizen door het noorden van Palestina malaria opgelopen. Hij had nog een tijd geprobeerd om door te werken, maar de koortsaanvallen kwamen steevast om de drie dagen en in de warmte was dat niet uit te houden. Dr. Mozes, die erg op hem gesteld was, had Josef aangeraden om naar Nederland te gaan. Nederland had vanwege zijn koloniën internationaal een geweldige naam in de verzorging van tropische ziekten. Daar zou Josef het beste behandeld kunnen worden.

‘Je plaats hier blijft open en zodra je beter bent, kom je weer terug. Ik zal je salaris gewoon blijven doorbetalen.’ Door de koorts besefte Josef op dat moment niet hoe genereus dat aanbod was. Hij vroeg Dr. Mozes om zijn ouders een telegram te sturen dat hij eerst naar Plauen zou komen en dan door zou reizen naar Leiden. Dat gaf bij Menasche de doorslag. Nederland was voor de hele familie de beste keuze. En zo werd het lot van mijn familie bepaald door de beet van een mug in de moerassen van Huleh in Galilea!

In oktober 1928 reisde de familie af naar Nederland: Menasche en Miriam, Josef, Anna, haar dochtertje Pessy van net vier en Magda die bijna achttien was. Magda kon haar gymnasium in Plauen niet meer afmaken, maar kreeg van de directeur een attest mee dat zij een uitstekende leerlinge was geweest, met goede resultaten. Ze kozen voor Den Haag. Amsterdam had wel een grotere kehilla (joodse gemeenschap) en er waren daar meer mogelijkheden voor de kinderen om geschikte joodse partners te vinden, maar Den Haag was dichter bij Leiden, met het beroemde universiteitsziekenhuis waar Josef zou worden behandeld.

In Plauen had Menasche zijn fabriek kunnen verkopen aan een heer Hartstein, die ook in Berlijn een gordijnenfabriek had. Hij had er net als destijds in Polen een stuk minder voor gekregen dan het eigenlijk waard was, maar het was tenminste wát. Veel joden wilden Duitsland verlaten, potentiële kopers wisten dat en maakten daar gretig misbruik van.

Toch had hij nu een beginkapitaaltje. Hij was bijna vijftig jaar oud en voelde zich overal tegen opgewassen. Na de vlucht uit Polen had hij in Duitsland een goed bedrijf opgezet en met zijn ervaring en contacten zou hij dat in Nederland gewoon nog een keer doen.

De familie vond een woning in de Balistraat, op nummer 2H, destijds een nette maar onaanzienlijke straat op een half uur lopen van de grote synagoge in de Wagenstraat. Van de Stichting Maatschappij tot Nut der Israëlieten in Nederland konden ze voor een schappelijke prijs een pand aan de Prinses Mariestraat huren. Eigenlijk was het een herenhuis, maar als atelier en opslagruimte was het ruimschoots groot genoeg.

Josef werd goed behandeld in het ziekenhuis, maar het duurde lang voordat hij weer echt op krachten was. Menasches nieuwe gordijnenfabriek kwam maar langzaam van de grond. Toen Josef eindelijk was aangesterkt, was de wereld in de grote depressie gezakt, die begonnen was met de rampzalige aandelencrisis in New York van oktober 1929. Het had ook gevolgen voor de familie: de nieuw opgezette fabriek van Menasche stond aan de rand van het bankroet. Klanten hadden door de crisis minder te besteden en de vraag naar gordijnen nam af.

Het jaar 1932 werd een regelrecht rampjaar. David was inmiddels teruggekomen uit Palestina en ging meewerken in de familiezaak. Ook probeerde hij een aantal nevenactiviteiten op te zetten, die echter niets opleverden. Op zijn zolderkamer maakte hij ontwerpen voor nieuwe kanten gordijnen. Daarvoor gebruikte hij sjablonen, grote vellen speciaal papier, waar volgens een patroon gaatjes in geprikt werden. Als je die sjablonen op voile of marquisette legde en er gekleurd poeder inborstelde, bracht je de tekening op de stof over. Op 31 maart schoof een stapeltje van die papieren per ongeluk op de petroleumkachel waardoor de bovenetage bijna helemaal uitbrandde. De verzekering vergoedde slechts een deel.

Nu was Menasche echt ten einde raad. Hij maakte voortdurend berekeningen, vaak op de achterkant van gebruikte enveloppen. Met een stompje potlood dat nauwelijks nog vast te houden was, berekende hij keer op keer zijn vaste kosten, de variabele kosten en de opbrengsten. Maar hoe hij ook rekende, het bleef negatief uitkomen. In oktober was de spanning zo groot dat er niets anders op zat dan surseance van betaling aan te vragen. Een faillissement kon zo nog net voorkomen worden. De rechtbank stelde een vrij jonge advocaat, mr. C.A. baron Bentinck, aan als bewindvoerder.

Josef raakte steeds meer geïrriteerd. Er waren problemen, dat zag hij ook, maar hij zag ook hoe ze konden worden opgelost. Hij kende het vak, hij had destijds in Plauen vaak op de fabriek meegeholpen. En in Israël had hij genoeg van bedrijfsvoering geleerd om te zien wat er mis was. Maar elk voorstel dat Josef deed liep vast op Menasches conservatisme en de steeds pijnlijker rivaliteit met zijn broer David. Op deze manier zou het nooit lukken om het bedrijf los te trekken. Waar hij wel mee zou kunnen helpen, was het verlagen van de kosten. Als hij ergens anders ging werken, was er een mond minder te vullen en hoefde hij niet telkens met zijn broer te redetwisten.

‘Pappa,’ begon hij toen ze alleen op kantoor zaten, ‘vroeger verkochten we toch redelijk goed in België? Als ik daar nu eens naartoe ging en op een gordijnenatelier ging werken? Dan leer ik wat de smaak is van de Belgen, hoe ze er verkopen en als ik dat na een tijd onder de knie heb, kunnen we misschien ook daar beginnen. En ondertussen heb jij lagere kosten.’

Menasche zat met zijn linker elleboog op tafel en steunde met zijn kin op zijn gebalde vuist. Hij keek naar beneden en maakte nog een berekening op een envelop, die al helemaal vol met cijfertjes stond.

‘Hoe weet je dat er een atelier is dat je aan zou willen nemen?’

Josef wist nu dat het pleit al gewonnen was.

‘Ik neem een lijstje mee met de namen van een paar van onze oude klanten en hun omzetten en ik kan ze eens wat producten leren maken. Dat moet aantrekkelijk genoeg zijn. Ik toon natuurlijk niet alles, want als wij er ooit zelf beginnen, hebben wij onze eigen klanten en artikelen nodig.’

‘Als jij naar België gaat, dan hebben we hier wel minder kosten, maar of dat genoeg is?’ Menasche keek naar zijn berekeningen en zette met zijn potlood een groot vraagteken. Toen hij de punt eronder zette, brak de stift.

‘We kunnen nog meer besparen,’ ging Josef verder. ‘David gaat terug naar Palestina en als ik naar België ga, is er minder ruimte nodig. Je kunt het huis op de Balistraat opgeven. Op de Prinses Mariestraat is genoeg ruimte om te wonen én te werken. Je kantoor en opslag doe je op de tweede etage en het atelier blijft op de vliering. De eerste etage heeft drie kamers en een badkamer en beneden heb je dan een mooie salon en eetkamer.’

Menasche ging met een ruk rechtop zitten en tikte met zijn potlood tegen de zijkant van zijn neus.

Voor het eerst in weken was er weer een voorzichtige glimlach op zijn gezicht te zien.

VI.
België 1932

Josef was nog niet lang genoeg in Nederland geweest om zich te laten naturaliseren en als Pool moest hij voor België een visum hebben. Van het consulaat in Rotterdam kreeg hij op 11 april alleen een bezoekersvisum voor veertien dagen. Ach, dacht hij, daar zullen ze het zo nauw niet mee nemen.

Hij nam de trein naar Antwerpen en vond een kamer in een eenvoudig pension aan de Vestingstraat. Hij kende Antwerpen niet, maar een van Menasches leveranciers had een kleine fabriek van passementen in het armere deel van de joodse buurt, aan de andere kant van het spoor.

Die passementfabriek, een grootse benaming voor een werkplaatsje in een garage met twee kleine machines, was nog geen tien minuten lopen. De deur stond wijd open en Josef zag twee mensen, een jongen van een jaar of veertien die de vloer aan het vegen was en een in een beige stofjas gehulde reus van een man. Deze stond diep gebogen tussen twee wikkelapparaten, die langzaam de stroken kant die de machines uitbraakten op plankjes rolden. Als een toeschouwer bij een tennistoernooi ging zijn hoofd heen en weer en met zijn handen stuurde hij de stroken kant gelijkmatig over de plankjes.

Toen Josef, schreeuwend om boven het geluid van de machines uit te komen, verteld had wie hij was, zette de man de machines uit en bood hem een kop koffie aan. Ze gingen aan een tafeltje achter in de garageruimte zitten en Josef vertelde wat hij zocht. De vriendelijke reus verwees hem naar een klant van hem, Jacob Cordé, de baas van een atelier dat gordijnen en vitrages confectioneerde. Het bedrijf heette L’Alliance en was op de Oedenkovenstraat, vlakbij.

Eerder die dag, toen hij zijn pension verlaten had, was het mooi weer geweest, maar nu begon het te betrekken en het zag ernaar uit dat het snel zou kunnen gaan regenen. Josef ergerde zich dat hij geen regenjas of paraplu had meegenomen. Hij passeerde verschillende chassidiem met hun vilten of fluwelen hoeden, die zenuwachtig naar boven keken, paraplu in de aanslag. Toen hij in Palestina was, kon Josef de diverse groeperingen van de chassidiem precies onderscheiden. Op het eerste gezicht zien ze er allemaal hetzelfde uit, met hun lange zwarte jassen en gekrulde oorlokken. Maar als je weet waar je op moet letten, zie je aan kleine verschillen in kleding bij welke groepering de drager hoort. Maar inmiddels was Josef het onderscheid vergeten, ze leken weer allemaal hetzelfde. Bovendien was hij te geconcentreerd op hoe hij die Cordé moest aanpakken. Hij moest hem enthousiast krijgen voor de producten die hij in gedachten had. Veel hing natuurlijk af van wat voor soort man het was.

Net toen hij op het adres aankwam, begon het echt te regenen. De Oedenkovenstraat was een keurige straat met eenvoudige woonhuizen die toch een beetje statig aan deden. Nummer 32 was een smal woonhuis van twee verdiepingen dat zich alleen van zijn buren onderscheidde doordat er geen planten in de ramen stonden, die verfoeilijke vrouwentongen waar de Belgen dol op zijn.

Hij belde aan en schrok een beetje van het luide geklingel. Hij moest nog een tweede keer bellen, voordat de zware deur openging en een jonge man in hemdsmouwen met mouwophouders met fletse vissenogen keek hem argwanend aan.

‘Goedenmiddag, is meneer Cordé aanwezig?’

‘Weet meneer Cordé dat u komt? ‘

Josef legde uit dat hij een collega uit Nederland was en dat hij een interessante propositie voor zijn baas had.

‘Wat voor propositie is dat dan?’

‘Dat wil ik graag met uw baas bespreken. Geeft u hem alstublieft die boodschap. Hier is mijn kaartje.’

De jongeman keek boos, graaide het kaartje uit Josefs hand en wilde de deur dicht doen. Josef was hem voor en hield de deur met zijn knie open.

‘Kijk even naar buiten. Ik wacht liever binnen als het u hetzelfde is, het regent.’

Met duidelijke tegenzin liet de jongeman hem binnen en gaf aan dat Josef in het portaal voor de glazen tochtdeuren moest wachten. Zelf ging hij naar binnen en liep tergend langzaam een trap op. Wachtend hoorde Josef van diep in het pand het vertrouwde gesnor van naaimachines. Hij kreeg het koud en ging de hal achter de tochtdeuren in, een vrij donkere ruimte met bruine en rode tegels op de vloer. Hij keek naar het patroon van de tegelvloer, maar de kale muren en naar de trap.

Na tien minuten was hij het zat en hij besloot naar te boven gaan, de onbeschofte vent achterna. Het was niet meer nodig. Een gezette man in een plechtig pak met vest kwam zorgvuldig de trap af.

‘Meneer Dunkelgrün, welkom. Mijn naam is Cordé. Het is spijtig dat u zo lang heeft moeten wachten. Ik was aan de telefoon en Gaston wilde me niet storen. Waar kan ik u mee helpen?’

Nog voordat Josef kon antwoorden, troonde Cordé hem mee naar de voorkamer, die was ingericht als de receptieruimte van een bejaarde notaris. Er stond een donkere leren bank met twee bijpassende fauteuils en een zware eiken koffietafel met een grote asbak die eruitzag als een bromtol en waarmee je de as en peuken rond kon zwiepen. Alles was stoffig en het was duidelijk dat deze kamer niet vaak werd gebruikt. Cordé bood Josef een sigaret aan uit een zilveren doos en nam zelf ook. Hij wilde Josef een vuurtje aanbieden, maar die was hem voor. Josef vertelde wie hij was, waar hij vandaan kwam en wat voor bedrijf zijn vader had.

‘U zit hier in een chic pand, maar waar zijn de stiksters? Ik hoor wel naaimachines, maar kan niet plaatsen waar ze staan.’

Cordé glimlachte.

‘We hebben de achtertuin overdekt. Daar staan zestien machines en een gasmangel voor de vitrages. En op de tweede verdieping hier staan er nog tien, maar daarvan zijn er maar twee in gebruik. U hoort het geluid dus van twee kanten.’

Josef knikte bewonderend. Die overcapaciteit was goed nieuws. Met de plichtplegingen achter de rug stak hij van wal. Hij was een goede verkoper en al gauw wist hij Cordé te interesseren. Hij stelde voor dat Cordé hem zou aannemen voor een nieuwe afdeling van zijn atelier, waar hij een paar stiksters zou leren hoe ze vitrages met macramé kant moesten maken. Verder zou hij L’Alliance met deze kantvitrages introduceren bij vroegere klanten van zijn vader. In ruil vroeg hij om een heel bescheiden salaris, net genoeg om zijn kamer en zijn eten van te betalen. Eens per drie maanden zouden ze een afrekening maken, waarbij Josef de helft van de winst op de nieuwe producten zou krijgen.

‘Dat is me wat veel. We werken tenslotte in mijn pand en op mijn machines. Ik voel er wel voor, maar 20/80 lijkt redelijk.’

‘Ach, dat is gemakkelijk op te lossen. In de berekening van de winst nemen we een bedrag op voor ‘huur’ van de gebruikte ruimte. En wat de machines betreft, die staan nu stil en vangen alleen stof op. Alle omzet die uit de nieuwe activiteit komt, is extra winst voor u.’

‘Maar ik pak wel extra risico, door inkoop van voor mij onbekende producten, extra voorraad en de lonen van de meisjes. Wat doen we trouwens als er verlies is? Ik wil naar 30/70 gaan, maar niet verder.’

Zo werd er nog een tijdje doorgesproken, maar omdat ze het beiden wilden, kwamen ze vrij snel tot overeenstemming. Het werd 40/60 en als er een kwartaal verlies zou zijn, werd dat gewoon meegenomen naar de volgende periode.

‘Formeel moet ik de eigenaar van L’Alliance, meneer Ekker, toestemming vragen, maar dat is geen probleem. Zolang er winst gemaakt wordt, laat hij me mijn gang gaan.’

Cordé riep de jongeman binnen.

‘Gaston, dit is meneer Dunkelgrün uit Nederland, nu ja, oorspronkelijk uit Polen via Duitsland. Meneer Dunkelgrün gaat hierboven een nieuw atelier leiden, om producten te maken waar wij de expertise niet voor hebben.’

Gaston liep rood aan, keek van de een naar de ander en barstte los.

‘Maar meneer, u kunt toch niet zomaar, het is een.’

Cordé liet hem niet uitpraten.

‘Je luistert te veel naar die oproerkraaiers, Gaston. Ik zie ook wel dat meneer Dunkelgrün joods is, maar wat zou het? Joden zijn net als andere mensen. Er zijn goeie bij en kwaaie. Het grootste verschil is dat ze vaak een goede neus voor zaken hebben en daarom is hij hier.’

Er klonk een bel en even later vielen de machines stil. Josef keek op zijn horloge. Het was inmiddels kwart voor zes.

‘Mag ik gaan, meneer?’

‘Ja, ga maar.’

Met een knikje naar Cordé en een vieze blik naar Josef liep Gaston de kamer uit. Josef hoefde zich geen zorgen te maken, verzekerde Cordé hem. Gaston zou wel bijdraaien.

De samenwerking begon voortvarend. Josef kocht een paar rollen kant en was in zijn nopjes toen hij zag hoe snel de twee nieuwe stiksters leerden hoe ze geschulpte kanten aan rechte stof konden naaien. Dat was een moeilijke techniek die niet iedereen snel onder de knie had. Cordé ging naar de klanten op Josefs lijst en naar een paar van zijn eigen klanten. Hij was even verbaasd als gelukkig toen hij merkte hoe gemakkelijk het nieuwe product verkocht. Het was alsof de winkeliers erop hadden zitten wachten. Al snel was er te veel werk voor de twee stiksters en moesten er meer bij komen. Een maand later werd er zelfs een nieuw ateliertje bij geopend aan de Provinciestraat.

Josef had plezier in zijn werk. De stiksters leerden snel, deden het werk graag en het was leuk om met hen samen te werken. Ze hadden een goed gevoel voor humor, dat voor hem nog versterkt werd door hun volkse Vlaams. Het lukte alleen niet om de relatie met Gaston te verbeteren. Gaston was boekhouder, correspondent en algemeen factotum. Hij bleef bij Cordé klagen dat de plannen te duur waren en dat je ‘zulke mensen’ nooit kon vertrouwen.

Begin mei vond Josef in zijn logement een briefje van de vreemdelingenpolitie dat hij zich onverwijld op het bureel moest melden. Josef dacht dat het zo’n vaart niet zou lopen, hij deed tenslotte niets verkeerds. Maar begin juni kwam er een formeel bevel van de hoofdcommissaris van politie, met de mededeling dat Josef in opdracht van de afdeling Openbare Veiligheid van het Ministerie van Justitie het land uiterlijk per 15 juni zou moeten hebben verlaten. In de brief stond dat er ook een kopie naar L’Alliance was gestuurd.

De brief aan L’Alliance was persoonlijk gericht aan Cordé, die Josef onmiddellijk bij zich riep.

‘Dit is echt belachelijk! Alleen omdat je naturalisatie er in Nederland nog niet door is! Je hebt tot nu toe voor twaalf mensen voor werk gezorgd en ik zal eind van het jaar een stuk meer belasting moeten gaan betalen door de winst van jouw werk. Ik ga de burgemeester schrijven!’

Hij riep Gaston binnen en dicteerde een lange brief. Hij stelde dat het allemaal op een misverstand moest berusten. Hij prees Josef de hemel in en waarschuwde dat hij zonder hem mensen zou moeten gaan ontslaan, wellicht de hele fabriek zou moeten sluiten. Gaston klungelde met het dictaat, brak tweemaal zijn potloodpunt en liep de kamer uit, zijn schrijfblok tussen vinger en duim van zich af houdend alsof het een dode muis was. Twintig minuten later was hij terug met de getypte brief.

‘Hoe vaak heb ik je niet gezegd om ruimte tussen de regels te laten en je tekst in paragrafen te verdelen. Dit is een verzoekschrift man, geen wetboek! Ik wil dat de burgemeester of zijn assistent het gemakkelijk kunnen lezen en meteen zullen begrijpen waar het over gaat.’

Schouderophalend nam Gaston het typsel terug en ging weer naar zijn kamer. De brief moest nog tweemaal overgedaan worden en toen was het te laat voor de post.

‘Laat de brief maar hier,’ beet Cordé de jongen toe. ‘Ik post hem wel op het centrale postkantoor, daar kan je brieven nog tot acht uur posten.’

Josef begreep niet hoe ze erachter waren gekomen dat hij bij L’Alliance werkte. Bij zijn logement had hij alleen een registratieformulier ingevuld, maar daarop had hij niet zijn werkgever ingevuld. Toen hij naar buiten liep, zag hij aan de overkant Gaston in gesprek met een kaalgeschoren man in een lange zwarte regenjas en het kwartje viel.

Bewijs had hij niet en dus leek het hem beter om er voorlopig niets aan te doen. Cordé belde enkele bekenden op het stadhuis en was optimistisch gestemd.

‘Je hebt wel je visumvoorwaarden overtreden, maar je doet legitiem werk, je zorgt voor banen en geeft je kennis door. Dat zien ze daar ook wel in. Het is alleen een kwestie van tijd tot ze het bureaucratisch hebben weten te regelen.’

In juni en juli bleven er oproepen van de politie komen om op het politiekantoor te komen. Eindelijk ging Josef ernaartoe, waar hij om tijd te rekken aangaf dat hij best wilde vertrekken, maar dat hij nog aan het zoeken was waar in Nederland hij werk kon krijgen. Dat hij zo bij zijn vader aan de slag kon, zei hij er natuurlijk niet bij. In juli werden de brieven grimmiger. Op het werk was de sfeer ook om te snijden. Gaston bleef op Cordé inpraten en beïnvloedde ook de stiksters, die geen grapjes meer met Josef maakten en ophielden met praten zodra hij binnenkwam. Josef, die toch al zenuwachtig was door het gedoe met zijn illegale verblijf, werd door die sfeer zo gespannen dat hij zichzelf nauwelijks meer herkende. Hij snauwde tegen de meisjes, besprak met Cordé alleen het hoognodige en rookte bijna twee keer zo veel als normaal.

Op de laatste zaterdag van juli werd er aangebeld. Josef was er niet, die was naar een kantfabriek in Vilvoorde gegaan om nieuwe dessins uit te zoeken. Gaston deed open, bracht de bezoeker meteen naar de spreekkamer en ging naar boven om zijn baas te halen.

De bezoeker was de kaalgeschoren man die Josef eerder met Gaston had zien praten.

‘Alfons de Weire, Staatsveiligheidsdienst. U heeft een vreemdeling in dienst, een zekere Dunkelgrün, een Pool.’ Cordé knikte.

‘Beseft u dat deze Pool illegaal in het Koninkrijk verblijft en dat hem is aangezegd het land binnen veertien dagen te verlaten?’

Cordé legde uit dat daar bezwaar tegen was aangetekend en dat hij er alle vertrouwen in had dat deze vergissing zou worden rechtgezet.

‘Reken daar maar niet op. Hij is staatsgevaarlijk en als hij niet vrijwillig gaat, wordt hij gearresteerd. Het ministerie heeft de autoriteiten in Antwerpen in strikte termen verboden Dunkelgrün nog enige vorm van visum te verlenen.’

Cordé’s wenkbrauwen gingen omhoog en hij keek De Weire spottend aan.

‘Staatsgevaarlijk? Man, hoe komen ze erbij? Dat is te gek voor woorden. Het is een man die al vier jaar in Nederland woont, waar zijn vader een fabriek heeft. Sinds hij in België is werkt hij bij mij. Hij werkt als een bezetene. Ik observeer hem minimaal tien uur per dag en echt, de man heeft alleen interesse in zijn werk.’

‘Meneer Cordé, u bent burger, voor zover wij hebben nagegaan een braaf burger. U heeft geen weet van hoe sluw spionnen en agitatoren te werk gaan, zeker communistische agitatoren. Wij hebben uit goede bron vernomen dat hij zijn ideeën hier verspreidt. Is het u niet opgevallen hoe familiaar hij met de stiksters omgaat, veel meer dan gepast?’

‘Ach, hij houdt van een grapje en een babbeltje, maar het heeft niets om het lijf.’

‘Vindt u het dan niet gek dat de zoon van een fabriekseigenaar in Holland hier in loondienst komt werken?’

‘Het is geen gewone loondienst. Hij krijgt veertig procent van de winst van zijn afdeling en zoals het nu loopt, wordt dat een vorstelijk inkomen.’

‘Ik raad u toch aan uw steun aan hem in te trekken. Anders komen u en uw bedrijf ook op de lijst van staatsgevaarlijken en u weet wat dat betekent! Geen uitreisvisum meer wanneer u naar het buitenland wilt en u en uw bedrijf worden fiscaal tot de laatste centime gecontroleerd. Er zal bij uw klanten, buren en vrienden een onderzoek gedaan worden naar uw handel en wandel en, zelfs als we niets vinden, zal uw reputatie overal beschadigd zijn.’

Cordé werd doodsbleek en hapte naar adem. Hij mocht Josef graag en de nieuwe activiteit bracht goud op, maar was dat het risico waard om zijn hele wereld te laten instorten? Hij pakte een sigaret uit de doos en liet hem vallen voordat hij hem aan kon steken. Hij vloekte en pakte een andere.

‘Dat is chantage! Dat hoort niet in een rechtsstaat.’

‘Daar heeft u gelijk in, maar we leven in bijzonder gevaarlijke tijden. De communisten zitten overal en in heel Europa broeit het. En in het centrum van al die opstanden en relletjes zitten de joden. Uw Dunkelgrün is op zichzelf al verdacht als Poolse jood.’

Cordé was een tijdje stil.

‘Ik zal erover nadenken,’ zei hij uiteindelijk terwijl hij zijn neus snoot.

De Weire stond op. ‘Eind volgende week willen we van u weten waar u staat.’

Zonder Cordé een hand te geven liep hij naar de deur en liep naar buiten. Pas toen Cordé opstond om de deur te sluiten, zag hij Gaston, die een beetje schaapachtig kijkend vlak bij de deur stond.

‘Zo, luistervink spelen! Doet ge dat vaker? Nu weet ik wie die valse gegevens aan de vreemdelingenpolitie heeft doorgegeven!’ Cordé liep rood aan. ‘Maar meneer, ik heb het alleen gedaan om u te beschermen. Die mensen zijn niet te vertrouwen, echt.’

‘Wie is hier niet te vertrouwen? En dat na alles wat ik voor jou gedaan heb. Gij maakt mijn compagnonschap kapot, ge verpest het beste jaar dat we zeker en vast gehad zouden hebben. Ge ligt eruit. Ga maar aan je moeder vertellen wat ge gedaan hebt. Ga naar je fascistische vriendjes. Ik wil je nooit meer zien. En een getuigschrift krijgt ge ook niet!’

Gaston liep naar de nog openstaande voordeur, bleef even staan en draaide zich toen om. ‘Ge zult hier nog van horen, jodenvriend!’

Maandagochtend had Cordé een lang en moeilijk gesprek met Josef. Hij benadrukte dat hij van het verhaal geen barst geloofde, maar dat hij helaas geen keus had. Zij moesten hun samenwerking beëindigen. Hij had een berekening gemaakt van wat hij Josef schuldig was inclusief de winst op de lopende, maar nog niet uitgeleverde orders en gaf hem een cheque voor een substantieel bedrag.

‘Eigenlijk komt het me goed uit. Ik dacht er de laatste dagen toch al aan om terug naar Nederland te gaan, om daar met de familiezaak te helpen,’ zei Josef een beetje gelaten.

Toen ze afscheid namen, hield Cordé Josefs hand lang vast. De volgende dag typte hij zelf, met twee vingers, een brief aan de commissaris van het Vreemdelingenbureel waarin hij terugkwam op zijn brief aan de burgemeester en zich aan elke verantwoordelijkheid voor de verblijfsaanvrage onttrok.

Josef liep eerst naar het hoofdpostkantoor om een telegram naar huis te sturen met de mededeling dat hij binnen enkele dagen thuis zou komen. Hij voelde zich balorig. Sinds half april had hij keihard gewerkt en met succes. Hij had zich nauwelijks vrije tijd gegund en voor Cordé en hemzelf een klein kapitaaltje verdiend. En nu, vanwege die kleine rotnazi, was alles afgelopen. Hij liep terug naar de Keyserlei en bestelde op een terrasje een kop filterkoffie. Twee dikke harde klonten Belgische suiker liet hij nauwelijks oplossen om zijn koffie zo heet mogelijk te drinken. Het zoetbittere vocht brandde op zijn tong, maar wat wás het heerlijk. Hij zou de Belgische koffie in Nederland missen.

Nederland! Wat stond hem daar te wachten? Uit de brieven van zijn moeder begreep hij dat het iets beter met de zaak ging, maar dat het nog steeds erg moeilijk was. De zaakwaarnemer was praktisch en doortastend. Hij had geholpen het tij te keren, maar er was een probleem. Hij was smoorverliefd geworden op Anna en vice versa. Dat zou heisa geven, dacht Josef. Als Anna iets in haar hoofd had, kreeg je het er zo snel niet uit. Maar ja, dat was niet zijn probleem. Hij moest zorgen dat de tent weer overeind bleef staan zonder de extra steun van een zaakwaarnemer. Gelukkig kon hij met het geld dat hij in België had verdiend een beetje helpen. In België had hij wat passementfabrieken gevonden, waarmee veel goedkopere gordijnen te maken waren dan met de duurdere macramé kanten. Misschien zouden ze daar het bedrijf mee los kunnen trekken.

Hij keek naar de mensen die over de lei flaneerden en naar de chique winkels keken en realiseerde zich dat hij nu meer dan vier maanden in Antwerpen had gewoond, maar de stad nog niet eens kende. Hij was niet uit geweest en had eigenlijk alleen het station gezien en de buurt waar hij werkte. In Palestina was hij bijna elke avond uitgegaan en had hij vaak gedanst. Hij had nog net genoeg tijd om Antwerpen een beetje te verkennen. Dan kon hij meteen cadeautjes kopen.

Hij liep de Keizerlei af, de Jesusstraat in en kwam op de Meir terecht. Het was heerlijk weer, maar de winkels waren duidelijk al voorbereid op het winterseizoen. Hij koos een bontmof voor zijn moeder en een paar gevoerde handschoenen voor zijn vader. Voor Anna en Magda wist hij het niet. De verkoopster toonde hem een paar mutsen. ‘Die zijn zeker voor uw grootmoeder,’ zei een stem achter hem. Josef keek om en zag een paar lachende ogen boven twee appelwangetjes. ‘Nee, ik zoek een cadeautje voor mijn zussen.’ Hij keek haar aan. Ze had lichtbruin krullend haar en haar hele gezicht straalde plezier uit. Ze was niet uitgesproken mooi, maar had een geweldige uitstraling. Josef voelde alle haartjes op zijn rug kriebelen.

‘Maar jongen dan toch, dat kunt ge toch niet geven aan jonge vrouwen, dan zijt ge echt in de verkeerde winkel.’ De verkoopster keek een beetje nijdig naar de vrouw, maar zei niets. Josef rekende af en zei alsof het zo was afgesproken: ‘Zo, en waar gaan we dan wél naartoe?’ ‘Het is een beetje lopen, maar we gaan naar de Nationale Straat. Daar zijn de leukste winkels. Ik heet Clementia, maar iedereen noemt mij Clemmy. Hoe heet gij?’ Ze had een lichtblauwe regenjas aan, donkerblauwe handschoenen en een bijpassende tas. Ze liepen de winkel uit en de Meir af. Clemmy vroeg honderduit. Waar Josef vandaan kwam, hoelang hij al in Antwerpen was en wat hij deed. Josef vertelde haar veel, maar niet de reden waarom hij binnenkort weer terug zou gaan. Zelf liet ze niet veel los, behalve dat zij studente was aan de universiteit van Leuven, waar de colleges pas in september zouden beginnen. Ze liepen langs een winkel met kinderkleding en Josef bedacht dat hij ook wat voor Pessy wilde meebrengen. ‘Ik wil hier even naar binnen om iets voor mijn nichtje te kopen.’ ‘Hoe oud is uw nichtje?’ ‘Ze is een paar dagen geleden acht geworden.’ ‘Dan moet ge niet met kleren afkomen, dat doen haar ouders wel. Koop wat leuks. Kijk, daar is een plezant handtasje. Ze moet zich nu echt groot voelen en daarmee wordt ze echt een dametje.’ Josef kocht het tasje, iets waar hij zelf nooit op gekomen zou zijn. Daarna gingen ze winkel in, winkel uit totdat ze cadeautjes voor Anna en Magda gevonden hadden. Clemmy was geweldig gezelschap. Ze was goedlachs, een beetje guitig en lekker ferm in haar meningen over van alles en nog wat. Maar na die toestand bij L’Alliance vertrouwde Josef niemand meer zomaar. Waarom had ze hem aangesproken en meegetroond? Ze leek te fatsoenlijk en te goed onderlegd voor een prostituée. Wilde ze hem geld aftroggelen? Was ze een agente van de veiligheidsdienst? ‘Tijd voor een tas koffie. Houdt ge van jazz? Het is hier vlakbij.’ Clemmy nam hem kordaat bij de arm en stuurde hem een steegje in. Josef was er nog steeds niet echt gerust op. Zouden daar handlangers staan om hem van zijn portefeuille en horloge te ontdoen? Ze stopten bij een café, waar zacht de tonen van een saxofoon uit klonken. ‘Hier spelen ze de nieuwste gypsy jazz uit Parijs en tussendoor kunt ge nog gewoon praten.’

Het was er donker en rokerig. Aan de muren hingen posters van Josephine Baker en op een podium stonden de saxofonist en een bassist. Ze gingen zitten, bestelden koffie en luisterden. De saxofonist was echt virtuoos. Josef bood Clemmy een sigaret aan, maar ze haalde een pakje Belga uit haar tas. ‘Dank je, ik rook liever mijn eigen merk.’ ‘Waarom sprak u mij net aan? Ik weet dat Belgen zich meer vermaken dan de stijve Hollanders, maar is dat normaal?’ ‘Ach, ik hoorde dat ge niet van hier zijt en zag dat ge eerst iets voor een oudere vrouw kocht, toen iets voor een man en hoorde u aan de winkelbediende iets vragen voor jongere vrouwen. Die hebben niets aan dat ouderwetse spul dat ze daar verkopen. Ik vond het lief dat ge zo zorgzaam zijt en wilde niet dat ge met een teleurstelling naar huis zou gaan. Bovendien zijt ge een knappe vent met een scherp gevoel voor humor.’ ‘Dan moeten we er maar een feestje van maken,’ zei Josef opgelucht.‘Wat hebt ge in gedachten?’ ‘Belangrijke dingen eerst: waar gaan we vanavond eten?’ ‘Vermits ge van vis houdt, gaan we naar De Rooden Hoed, dat is onvervalst Antwerps.’ Josef had inmiddels een goede bui. Het werk en de spanning van de afgelopen maanden waren van hem afgevallen en hij voelde zich vrij en onbezorgd zoals hij zich in maanden niet gevoeld had. Volgende week zouden de zorgen vast weer beginnen, maar nu was het vakantie. Bij de ingang van het restaurant stond een grote tank met levende kreeften. De meeste waren ongeveer even groot, maar in het midden lag een enorm exemplaar, groter dan Josef ooit had gezien. Clemmy raadde hem de waterzooi aan, het meest typische Antwerpse gerecht, maar Josef was niet te vermurwen. ‘We nemen samen die Goliath,’ en bestelde er een fles champagne bij. ‘Zijt ge altijd zo uitbundig of bent ge van plan mij een huwelijksaanzoek te doen?’ ‘Ik heb meer dan vier maanden gewerkt en niets dan gewerkt. Ik ben niet uit geweest. Behalve enkele fabrieksmeisjes en zakenrelaties heb ik niemand ontmoet waar ik een gewoon gesprek mee kon voeren, laat staan iemand als jij. Noem het een inhaalslag.’ De gérant zette twee potten mayonaise op tafel en knoopte hen een groot formaat servet voor. Clemmy mocht dan vrij petite zijn, maar eten kon ze. De scharen kraakte ze met een notenkraker, maar ze beet op de poten, brak ze en zoog ze bijna wellustig leeg. Josef had er plezier in haar bezig te zien. Hij had zelden iemand met zoveel overgave zien eten, zeker een vrouw niet. Al etend bouwden ze samen in het midden van de tafel een piramide van de lege stukken kreeftskelet. De rode piramide werd groter en groter zodat steeds meer mensen naar hun tafel keken en duidelijk kritische opmerkingen tegen hun disgenoten maakten. Het kon Josef niets schelen. Hij had in geen tijden zoveel plezier gehad. Na de koffie stelde Josef voor om ergens te gaan dansen, maar Clemmy hield de boot af. Ze moest de volgende dag vroeg op. ‘Kan ik je naar huis brengen? De gérant kan vast een taxi voor ons bellen.’ ‘Heel lief, maar nee dank je. Ik kan hier vlakbij de tram nemen en die stopt vlak voor mijn huis. Zie ik je de volgende keer als ge in België zij?’ ‘Ik ben bang dat dat er de komende tijd niet in zit.’ Clemmy keek oprecht teleurgesteld. ‘Hoezo?’ ‘Problemen met mijn visum. Ik kom wel uit Nederland, maar ik heb de Poolse nationaliteit. Daar doen ze moeilijk over.’ ‘Nu ja, dat zal ook wel snel over gaan, hier is mijn telefoonnummer.’ Ze gaf hem een kaartje met boven haar naam een klein kroontje. Josef keek op en wees naar het kroontje. ‘Ben je familie van de koning?’ ‘Nee, het is gewoon een familiegewoonte.’ Ze liepen naar de tramhalte, waar vrijwel meteen een tram aankwam. ‘Dank je voor een geweldige avond. Ik heb genoten.’ Josef gaf haar twee zoentjes op haar wangen. Ze stapte de tram in, maar vlak voor de deuren dicht gingen, draaide ze zich om en gaf Josef snel een zoen op zijn mond, Josef verbaasd achterlatend met een tintelend gevoel over zijn hele lichaam. Wat een vrouw was dat. Verdomme, net nu ik hier weg moet. In zijn logement vond hij een aangetekende brief met de opdracht binnen acht dagen het land te verlaten met gevangenisstraf als dreiging. Nu ja, zodra hij zijn cheque had geïnd, was hij weg.

VII.
Opbouw van de zaak

Na zijn terugkomst duurde het niet lang voordat Josef besefte dat gordijnen luxeproducten waren, waarvan de vervanging altijd wel een jaar of meer kon wachten. De degelijk gemaakte mooie en dure gordijnen van Menasche vonden dan ook weinig aftrek in de schrale dertiger jaren. Nee, om te verkopen moest je kunnen concurreren met de prijzen van de wasserijen die oude gordijnen met apprêt, een soort stijfsel, weer toonbaar maakten. Menasche vond dit waanzin: met het verkopen van rommel zou je de goede naam van de zaak, in al die jaren en met zoveel moeite opgebouwd, in één keer tenietdoen. De Nederlandse klant kocht toch bij hem omdat hij bekend was om zijn degelijke Duitse kwaliteit?

Josef liet zijn niet geringe inventiviteit los op het probleem en ontwikkelde met de goedkoopste materialen leuk uitziende gordijntjes. De Belgische passementen kwamen daarbij goed van pas. Hij was er druk mee in de weer, vroeg monsters op bij kant- en passementfabrieken, maakte modellen, veranderde die weer, schreef leveranciers hoe hij hun producten gewijzigd wilde hebben en ga zo maar door. De druk was hoog. De schuldeisers, die hun oude vorderingen vanwege de surseance nog niet betaald hadden gekregen, verkochten alleen nog maar tegen contante betaling. Hoewel Menasche de nieuwe collectie van Josef maar niets vond, was er gewoon geen keuze. De kwaliteitsartikelen verkochten helemaal niet. Het wonder geschiedde: de goedkope rommel verkocht en er kon worden begonnen met het afbetalen van de schulden! Josefs eerste grote klant was het Haagse filiaal van Vroom & Dreesmann, toen kwam de Bijenkorf erbij, daarna de provinciale grossiers en steeds meer winkels.

Dat contact met de Bijenkorf begon overigens moeizaam. Menasche had Josef gevraagd waarom hij wel aan de katholieke V&D, maar niet aan de joodse Bijenkorf verkocht. Josef wist dat de inkoper daar, een kleine man die gek genoeg Lange heette, het vertegenwoordigers zo zuur maakte dat ze alleen hun beste waren tegen de allerlaagste prijzen durfden aan te bieden. ‘Ik voel er niets voor me te laten afbekken door iemand waar ik alleen mijn paradepaardjes met nauwelijks winst aan kan verkopen.’

Menasche keek Josef lang ernstig aan. Toen verscheen er een glimlach en begonnen zijn ogen te twinkelen. ‘En waar is de gotspe van mijn Josef gebleven?’

Dat was voldoende. Josef ging erop af. Hij wist dat Lange alleen dinsdags en uitsluitend op afspraak verkopers ontving en dat je keer op keer moest bellen voordat je eindelijk een afspraak kreeg. Dus ging hij zonder afspraak aan het einde van een dinsdagmiddag naar het gebouw op de Grote Markt. Bij het kantoor van de inkoper keek een secretaresse hem met grote ogen aan.

‘Ik zie u niet op de lijst staan. De laatste voor vandaag is net binnen.’

‘Ik heb wel degelijk een afspraak en het is pas net vier uur, dus er is tijd genoeg.’

Na een tijdje kwam een zorgelijk kijkende man het kantoor uit, die met een gordijnstaal zijn voorhoofd wiste. ‘Die man is onmogelijk!’

De man legde zijn koffer op een stoel en begon zijn stalen te ordenen, die hij er in het kantoor lukraak ingesmeten had. De secretaresse ging het kantoor binnen en kwam even later in schooljufhouding weer naar buiten.

‘Meneer Lange weet niets van een afspraak, maar u mag binnen uitleggen waar u die gemaakt heeft. Ik waarschuw u wel. Hij houdt niet van leugentjes.’

Meneer Lange stond niet op en gaf Josef geen hand. Josef legde zijn visitekaartje voor hem neer, zorgvuldig met de bovenkant naar hemzelf toe.

‘Zo Dunkelgrün, leg maar eens uit waar die fratsen vandaan komen. Ik weet van niets, mijn secretaresse weet van niets en ik houd er niet van om mijn tijd te verkwisten.’

‘Dat u niets van die afspraak weet, is niet verrassend. Ik heb hem met mijn vader gemaakt. De afspraak was dat ik u deze week bij mijn eerste bezoek te spreken zou krijgen. Dat is dus alvast gelukt.’

De inkoper kon een glimlach niet onderdrukken. ‘Gotspe heb je wel. Nu, laat maar zien wat je hebt.’

En zo kreeg Josef het toch voor elkaar: ook de Bijenkorf in Den Haag werd klant. Langzaam maar zeker kwam het bedrijf er weer bovenop. Josef kreeg er plezier in: hij, het niet-vrome, zwarte schaap van de familie, bokste het toch maar voor elkaar! Na een half jaar was de surseance opgeheven en konden ze afscheid nemen van de bewindvoerder.

Er was inmiddels een heuse relatie ontstaan tussen de deftige protestantse Mr. Bentinck en de joodse Anna. Hij had Menasche zelfs formeel om Anna’s hand gevraagd. Menasche wilde van de advocaat, lid van een invloedrijke familie, geen vijand maken. Hij had hem de hemel in geprezen en gezegd dat hij hem als schoonzoon heel welkom had geheten, als hij maar joods was geweest. ‘En ik ben ervan overtuigd dat ook uw familie niet blij is als u met een joodse vrouw uit een handelsfamilie aankomt,’ voegde hij eraan toe. Bentinck had het geaccepteerd en wonder boven wonder maakte dit keer Anna ook geen moeilijkheden.

Hoewel het financieel beter ging, bleven ze op de Prinses Mariestraat wonen. In het begin was het even wennen geweest, maar al gauw bleek het huis groot genoeg om er te wonen én te werken. Het huis was ruimer, chiquer en bovendien dichter bij de sjoel dan het oude huis op de Balistraat. Ze hadden ook minder ruimte nodig, want David was inmiddels getrouwd met Bella Lichtenberg, een volle nicht van zijn moeders kant. Samen waren ze naar Palestina vertrokken. Het huwelijk was door de ouders bekokstoofd en het jonge stel had het geaccepteerd. Het is mij nooit duidelijk geworden of dat van harte gegaan is, maar ze zijn tot Davids dood in 1973 bij elkaar gebleven.

Josef hield aan deze periode van financiële curatele een levenslange afkeer van schulden over. Nooit zou hij meer geld lenen om machinerie of zelfs een huis of fabrieksgebouw te kopen.

Op een dag kreeg Josef een tip dat er ergens in een hem onbekende buurt van Amsterdam, die de Jordaan heette, een potentieel belangrijke klant kon zitten. Hij nam de trein naar Amsterdam, wat met twee zware koffers best een onderneming was. Hij had twee broodjes gekocht bij een koosjere slager in de buurt van het station, omdat die de enige was die echte Amsterdamse ossenworst verkocht.

‘Als u naar Amsterdam gaat, denkt u er dan aan dat u vóór Haarlem de broodjes op hebt, want daarna zijn ze niet meer koosjer.’ Josef moest erom lachen, hij kende die krankzinnige regel die het gevolg was van een machtsstrijd tussen het Amsterdamse en het Haagse opperrabbinaat. Elk had een eigen afdeling die het kasjroet (het koosjer zijn) van winkels en restaurants controleerde. Josef vond zijn ossenworst er niet minder lekker om.

Van het Centraal Station in Amsterdam ging hij met de tram naar het adres van zijn klant. Voor iemand die Amsterdam niet goed kende, moet dat een hele ervaring geweest zijn. Hij vertelde me later hoe hij in een smalle hoge straat zijn zware koffers tussen de joelende kinderen en de schreeuwende straatventers door had gesleept. Buiten adem kwam hij aan bij het opgegeven adres. Het leek een eeuwigheid te duren voordat de deur werd opengetrokken. Uit het donkere gat van een smalle steile trap klonk een rauwe stem met een zwaar Amsterdams accent. ‘Kom je nog of motte we op straat naar je negosie kome kijke?’

De trap was zo smal dat Josef de lange klim naar de tweede etage niet met twee koffers tegelijk kon maken. De schelle stem werd eerst een schim en vervolgens een royaal in het vlees zittend mens met glimoogjes. Josef groette vluchtig en dook het donkere trapgat weer in om de andere koffer naar boven te zeulen. De glimoogjes stonden nu aan het eind van de gang in een deuropening, waaruit sigarenrook walmde. Als een Engelse butler kondigde ze hem aan: ‘Josef Donkergroen uit Den Haag wil z’n handel laten zien, kén dat?’

De kamer was vol. Een stel grootouders, een tante of wat, een buurvrouw en bijkans een klas aan joelende kinderen, maar toch had ze eigenlijk alleen tegen één man gesproken. In het midden van de kamer zat op een grote hoge fauteuil een puissant dikke man zijn krant te lezen. Hij rookte een sigaar, droeg een hemd zonder boord, brede leren bretels en opgestroopte broekspijpen, omdat hij zijn voeten in een grote teil warm water weekte. Als een vorst zat hij daar, rustig zijn artikeltje uitlezend, voordat hij Josef aankeek. Toen zijn tranende ogen eindelijk aan de kamer waren gewend, zag Josef dat er in een hoek nog een oud mannetje aan een lessenaar in een dik boek stond te schrijven.

‘Uit Den Haag hè? Mij best, als je maar geen kapsones hebt. Laat maar es zien waarom je dat hele end bent kome reize,’ bulderde het door de kamer.

Iedereen werd stil en alle ogen waren op Josef gericht, de show kon beginnen. Hij opende zijn koffers en begon de stalen van zijn gordijnencollectie uit te draperen. Hij gebruikte daarbij alles wat maar voorhanden kwam: de tafel, de stoelleuningen, de stoelen zelf, het droogrek, een kinderwagen (‘Hoe kregen ze dat ding in hemelsnaam telkens de trap op en af?’). Binnen de kortste keren was de hele kamer in een stoffenzaak veranderd.

‘Je hoeft er geen marktkraam van te maken, zo is het wel genoeg,’ gromde de man om zijn bolknak heen. ‘Laat je prijzen maar eens horen.’

Josef noemde de prijzen van een paar artikelen en lette scherp op de reactie van de man. Hij had nog steeds geen idee wat voor vlees hij in de kuip had. De man keek naar de stalen, naar zijn vrouw, naar de oude man achter de lessenaar en zei: ‘Jongen, je hebt leuk spul, maar je bent te duur.’

Toen wist Josef dat hij in de roos had geschoten. Hij was koopman genoeg om te weten dat de Amsterdammer niet zo zou reageren als Josef echt veel te duur was. Dit was het begin van onderhandelingen!

De Amsterdammer nam er goed de tijd voor en een hele tijd later ging Josef de deur uit met een order van bijna dertienduizend gulden, voor die tijd een enorm bedrag. Hij wist niet eens of hij er blij mee moest zijn, want het was zo’n hoog bedrag dat hij zich zorgen maakte over de kredietwaardigheid van zijn nieuwe superklant.

Er werd meteen een uitgebreide informatie op de klant getrokken. Tot grote opluchting van de hele familie kwam het antwoord al de volgende dag: ‘Goed voor elk bedrag. Betaalt alle rekeningen binnen acht dagen. Koopt in voor ongeveer vijftig marktfamilies.’

Dit was het begin van een aantal zeer succesvolle jaren, die het familiebedrijf weer volledig tot bloei brachten. Alle schulden werden afbetaald, het bankkrediet was niet meer nodig en er begon zelfs een aardig kapitaaltje te ontstaan. Om niet nog een keer privé te worden meegesleurd als het bedrijf zou omvallen werd de Gordijnenfabriek en Tamboureerinrichting Moritz Dunkelgrün in november 1934 omgezet in de voornaam klinkende N.V. Eerste Hollandsche Gordijnen- en Kleedjesfabriek.

Ondertussen had Josef, inmiddels 27 jaar oud, nog steeds zijn inkomen uit Palestina. Zijn vroegere baas, Dr. Mozes, wilde hem graag terug in Palestina hebben. Een paar jaar eerder, toen Josef naar Nederland ging om van malaria te genezen, had deze hem beloofd zijn salaris te blijven betalen. Niet alleen was dat hoogst ongebruikelijk, maar het Palestijnse pond stond zo sterk dat Josef er in Nederland een vorstelijk inkomen aan had. Maar voor het moment vond hij niet dat hij terug kon naar Palestina. Het familiebedrijf had zo diep in de problemen gezeten dat Josef vond dat het zijn plicht was om zijn vader te blijven helpen. Hij schreef Dr. Mozes en legde hem uit waarom hij nog niet naar Palestina terug kon komen. Sneller dan verwacht kreeg hij een antwoord. Josef had die ochtend zelf de post uit de brievenbus gehaald en maakte hem al lopend open. Hij las hem staande aan de eettafel, waar het ontbijt al was klaargezet.

‘Je weet dat ik je graag mag en het vertrouwen heb dat jij mijn bedrijf beter kan leiden dan wie dan ook. Ik zal je salaris blijven doorbetalen, ook al werk je in Nederland, opdat je weet dat er hier altijd een plaats voor je zal zijn.’ Josef kreeg een brok in zijn keel, ging zitten en schonk een kop hete koffie in. Hij dacht aan zijn goede leventje in Tel Aviv, aan de bezielende leiding van Dr. Mozes, zo anders dan zijn conservatieve vader. Hij zou er een goede toekomst hebben, daar was hij zeker van. Maar hier? Zijn vader begreep de Nederlandse markt niet. Hij had zijn hulp hard nodig. Bloed is dikker dan water en met tranen in zijn ogen schreef hij Dr. Mozes dat hij bij zijn besluit bleef. Dr. Mozes hield woord en bleef Josef nog jarenlang doorbetalen.

Met het inkomen uit Palestina en zijn bescheiden salaris uit de gordijnenfabriek zat Josef er warmpjes bij. Dat kwam goed uit, want hij ontwikkelde zich tot een echt feestnummer. Tot groot verdriet van zijn vrome ouders raakte hij steeds verder van het religieuze leven af. Menasche was echter een wijs man, die de relatie met zijn kind belangrijker vond dan de flamboyante levenswijze die hij afkeurde. Iedere zaterdagochtend liep hij van zijn huis in de Prinses Mariestraat naar de dienst in de grote sjoel in de Wagenstraat. Hij wandelde dan vaak samen met een buurman. Die buurman, even vroom, maar minder wijs dan Menasche, merkte eens op dat de weg die hij koos niet de kortste was. Bovendien zei hij dat de kortste weg langs een tramhalte liep, waar men – ook op zaterdag – regelmatig zijn zoon Josef op de tram kon zien stappen.

‘Dan begrijp je nu, waarom ik deze weg kies,’ bromde Menasche.

VIII.
Verloofd, verliefd, verlaten

Op den duur had Josef de tram niet meer nodig. Hij kocht in 1934 zijn eerste auto, een Pontiac waarmee hij met grote snelheid het uitgaansleven van Den Haag binnenreed. Hij was een knappe slanke jongeman met een scherp verstand en een goed gevoel voor humor. Zijn naam veranderde hij in ‘Jopi’, wat vlotter klonk dan het stijvere Josef. Toen – ruim dertig jaar later – mijn broer en ik in Den Haag opgroeiden en zelf begonnen uit te gaan, kwam het regelmatig voor dat de moeders van onze vriendinnetjes bij het horen van onze naam vroegen of we familie van Jopi Dunkelgrün waren.

‘Die heb ik vroeger goed gekend,’ klonk het dan, vaak een beetje dromerig. Overigens hebben zijn ouders en de directe familie nooit aan die nieuwe naam kunnen wennen. Voor hen bleef het altijd Josef.

‘Jopi’ ging naar nachtclubs, naar goede restaurants, naar feesten. Hij kwam thuis bij de wat minder stijve families van wat toen ‘uitgaand Den Haag’ genoemd werd. Hij liet zijn pakken maken bij de heer Weber sr. van Spalton en Maas, de beste kleermaker van Den Haag, kocht dure cadeaus voor zijn zusjes, zijn nichtje Pessy en die mooie auto voor zichzelf. Regelmatig ging hij naar het casino van Knokke om roulette te spelen, iets wat hem zijn hele leven veel plezier en gek genoeg veel geld heeft opgeleverd.

Eenmaal won hij zelfs bij vergissing een klein fortuin. Als hij naar een casino ging, was het zijn gewoonte om tevoren te bepalen wat hij maximaal wilde verliezen. Won hij, dan speelde hij door met zijn winst. Was zijn ‘pot’ voor die avond leeg, dan hield hij op. Het was de laatste avond van een lang weekeinde in Knokke en hij had geen geluk gehad. Zijn pot was leeg en het geld voor het hotel en de terugreis had hij in zijn binnenzak apart gehouden. Toen hij het casino wilde verlaten, zag hij op de baccarat tafel precies het bedrag liggen dat hij in zijn binnenzak had. Dat was een ongebruikelijk laag bedrag voor dit vrij saaie spel, dat eigenlijk alleen interessant is omdat het meestal om heel hoge bedragen gaat. De croupier riep ‘Banco?’ om een hoofdspeler te zoeken. Jopi, die vrij bijgelovig was, zag dit als een goed teken en accepteerde de Banco positie. Hij won, maar ontdekte toen pas tot zijn grote schrik dat hij tegen een veel grotere inzet had gespeeld dan hij dacht. De echte pot lag verborgen achter de houten slof, het apparaat waar de croupier de kaarten uit schuift. Het geld dat Jopi had gezien was de fooi van een vorige winnaar, die de croupier nog niet in de fooiensleuf had gestoken. Als Jopi had verloren, waren de problemen nauwelijks te overzien geweest: casino’s zijn niet aardig tegen mensen die gokken zonder er het geld voor te hebben. Met het geld van deze deal kocht hij bontjassen voor zijn moeder en zusters. Voor zichzelf kocht hij een gouden horloge, een Jaeger-LeCoultre stopwatch waarin hij zijn handtekening liet graveren. Dat horloge heb ik nog steeds en ik draag het met veel plezier bij bijzondere gelegenheden.

De tweede helft van de jaren 30 was economisch iets minder slecht. De wereld kroop langzaam omhoog uit de ergste economische crisis sinds mensenheugenis. Nederland liep door het verstikkend conservatieve beleid van de regering niet bepaald vooraan in dat herstel. Daardoor vielen mensen met succes juist extra op. Als immigrant en als jood was Jopi hier een vreemdeling. Jeugdvrienden had hij niet. Hij was hier niet op school geweest en had niet gestudeerd. Ook in de joodse jeugdverenigingen had hij geen vrienden van vroeger. De Nederlandse samenleving, ook de joodse, was erg gesloten. Het was een tijd waarin de verzuiling Nederland bepaalde. Je hoorde bij een groep (zuil) en daar werd je erkend en gerespecteerd, maar ergens anders kwam je niet bij. Ondernemende mensen die het goed deden in zaken waren zeldzaam en zelfs een beetje suspect.

‘Als je voor een dubbeltje geboren bent, word je nooit een kwartje,’ zong Louis Davids voor volle zalen. In Den Haag behoorde onze familie tot de joodse immigranten, maar tot welke groep was niet duidelijk. Voor de Duitse immigranten, de hooghartige Jekkes, waren ze te min omdat ze van oorsprong uit Warschau kwamen en voor de ‘Polnische Kehilla’, de Oostjoden, waren ze te Duits.

Laat in het voorjaar van 1935 kwam Jopi op een zondagmiddag thuis en hoorde dat zijn ouders bezoek hadden. Hij wilde stilletjes naar zijn kamer gaan, maar zijn moeder had hem gehoord. ‘Josef, Josef, kom erbij.’

Jopi trok zijn schouders op en liep naar binnen. Zijn ouders waren op hun Sjabbes best gekleed en op de koffietafel stonden de kopjes en cakeborden van het jontef servies. Op de sofa zat een echtpaar, iets jonger dan zijn ouders, met tussen hen in een meisje van een jaar of twintig. Ze had haar handen op haar schoot gevouwen en de enkels over elkaar.

‘Dit is onze zoon Josef,’ introduceerde zijn moeder hem. En tegen Jopi zei ze: ‘Mevrouw en meneer Manne en hun dochter Betty.’

Een schiddach, een georganiseerde ontmoeting! Hij wist het meteen. Alsjeblieft niet en vast nog met zo’n supervroom meisje ook. Hij liep echter op het drietal af, schudde beleefd de hand van de vader en maakte een kort knikje voor de moeder en de dochter. Je wist maar nooit hoe vroom ze konden zijn. Toen hij bij deze Jekkisch beleefde begroeting het meisje in de ogen keek knikte ze terug met pretoogjes en een nauwelijks onderdrukte glimlach. Duidelijker dan met woorden liet ze merken hoe onzinnig ze dit ritueel vond. Jopi kon ook een glimlach niet onderdrukken. Ach, wie weet viel ze best mee.

‘U heeft een paar jaar in Palestina gewoond, hoorde ik,’ zei de vader vormelijk. Hij sprak Nederlands met een Duits accent. ‘Hoe is het daar? Vindt u dat alle joden daarnaartoe moeten gaan?’

Jopi vertelde wat over zijn ervaringen, dat het er heet en stoffig was en ook gevaarlijk omdat de arabieren de joden niet konden dulden. Bovendien was een groot deel van het land woestijn en leek het hem niet mogelijk dat er miljoenen immigranten bij zouden kunnen komen, zelfs niet als de Engelsen dat zouden toelaten. Moeder en dochter bleven stil.

‘Meneer en mevrouw Manne komen uit Mannheim, maar wonen al bijna tien jaar in Den Haag. Ze gaan in Scheveningen naar sjoel, op de Harstenhoekweg.’ Miriam praatte als een verkoper die de voordelen van een product aanprees. Menasche zweeg.

‘Josef, je kent alle leuke plekjes van Den Haag toch zo goed? Meneer Manne zou er geen bezwaar tegen hebben als je een keer met Betty uit zou gaan.’

Miriam klonk formeel en ernstig, maar haar ogen twinkelden. Voor haar was dit een huzarenstukje van gotspe. Hoewel ze Jopi’s levenswijze afkeurde, wilde ze zich er niet te veel in mengen uit angst de relatie met haar zoon kapot te maken.

‘En heeft ‘Juffrouw Manne’ daar ook geen bezwaar tegen?’ Jopi kon het niet laten een beetje te plagen. Betty, inmiddels met felrode wangen, knikte. ‘Nu, dan moeten we het ijzer maar smeden als het heet is. Gaat u mee?’

Jopi had schoon genoeg van het opzitten en pootjes geven. Betty keek naar haar vader, die ook naar haar knikte. Ze stond op, streek haar rok glad, gaf haar ouders een kus en bedankte Menasche en Miriam vormelijk voor de ontvangst. In haar Nederlands was geen accent te bemerken.

Op de gang zei Jopi dat ze elkaar beter bij de voornaam konden noemen en tutoyeren. Het leek hem wat raar om uit te gaan en elkaar meneer en juffrouw te noemen. Betty blies haar adem uit door samengeknepen lippen en knikte glimlachend.

Hij nam haar mee naar Saur. Betty was zenuwachtig en bladerde door de grote kaart zonder te kunnen kiezen. Jopi besloot zelf de keuze te maken en bestelde de Marineschotel, een specialiteit die niet op de kaart stond, maar die een vriend een keer voor hem had besteld. Betty keek hem vragend aan, maar Jopi legde zijn wijsvinger op zijn lippen. De kelner zette voor beiden een fraai dienbord neer met gekookte stokvis, een kommetje aardappels, een kommetje rijst, een bakje gesnipperde ui, wat gesmolten boter en twee rauwe eieren. Betty keek met verbazing naar dit tableau. Jopi klutste de eieren en prakte ze door de aardappels. Daarna brak hij de vis in stukjes en mengde het met de rijst en de ui. Aarzelend nam Betty voorzichtig een hapje.

‘En?’

‘Lekker. Dit heb ik nog nooit gegeten. Het idéé om ei en ui rauw te eten, hoe komen ze erbij?’

‘Waarschijnlijk is dat omdat marinemensen bij weer of onweer aan dek moeten zijn. Wat voor dingen vind jij lekker?’

De spanning was gebroken en de conversatie tijdens het eten was gezellig en levendig. Maar het bleef voornamelijk bij het uitwisselen van oppervlakkigheden. Na het eten nam Jopi haar mee naar de Lucky Star, de enige nachtclub die op zondagavond open was. Ook dit was een ‘first’ voor Betty, die de donkere entree en de clubruimte best griezelig vond. Er was een lange bar waaraan groepjes mannen stonden te praten. Aan het eind zat een vrouw in een avondjurk, die de zaal rondkeek als een uil die muizen zoekt en die precies opschreef wat iedereen bestelde. Er waren kleine ronde tafels waar stelletjes aan zaten en een paar tafels met alleen vrouwen. Op een podium speelde een trio dansmuziek, maar de kleine dansvloer was leeg.