Over het boek

In de oorlogsjaren 1940-’45 wist Virrie Cohen samen met anderen ruim vijfhonderd Joodse kinderen te redden van deportatie naar de concentratiekampen. Zij was een dochter van David Cohen, een van de twee voorzitters van de Joodse Raad, die door de Duitse bezetters gedwongen werd lijsten aan te leggen van Joden die later massaal vergast zouden worden in een van de concentratiekampen.

De relatie met haar vader heeft altijd in het licht gestaan van hun oorlogservaringen. En in het licht van de gedachten aan de vijfduizend kinderen die zij niet heeft kunnen redden.

In dit boekje staan Virrie’s authentieke herinneringen aan haar familie en de oorlog, van ver voor de oorlog tot na de oorlog, opgeschreven in een schrift met veel foto’s, dat zij vlak voor haar dood in 2008 aan haar zoon Rob Oudkerk heeft gegeven. Hij zat vele jaren soms nachtenlang bij zijn moeder, die met haar handen voor haar ogen zwijgend en soms pratend haar verschrikkingen met hem deelde. Ook zijn herinneringen hieraan zijn hier opgenomen.

Tevens heeft Oudkerk vijf van de door haar geredde kinderen geïnterviewd, om het beeld over de oorlog en het naoorlogse leven in zo breed mogelijke zin te schetsen.

30 juni 1972, Virrie:

‘In de spiegel van mijn herinnering zie ik de kinderen naar de overkant lopen, rugzakjes om, de crèche uit, de schouwburg in. Er gaat voor mij geen dag en geen nacht zonder deze beelden voorbij.’

2 juli 1972, Virrie:

Zij bekijkt de post en opent een enveloppe. Ze leest: ‘Hierbij delen Sally en Ruth Weemoedt met grote vreugde de geboorte van hun dochter Virrie mee. Ze is vernoemd naar de heldhaftigste vrouw van de wereld.

Zonder haar was onze Virrie nooit geboren.’

1974 tot 2008, Virrie, in steeds soortgelijke bewoordingen: ‘Steeds opnieuw rijdt een trein vol met kleine kinderen regelrecht een grote uitslaande brand in en verdwijnt in de vlammenzee.’

Over de foto

De omslagfoto toont mijn moeder voor het raam van de crèche. Het kindje links voor is Alie Brilleman, een van haar lievelingskindjes, die ze niet heeft kunnen redden. Van veel kinderen die ze niet heeft kunnen redden kenden ze tot ze stierf alle namen.

Ze staat voor het raam zoals ze vaker deed: kijkend naar de kinderen die van de crèche naar de overkant van de straat liepen, naar de Hollandse schouwburg, vanwaar ze werden gedeporteerd naar de concentratiekampen. Die beelden teisterden haar tot ze stierf.

In het raam is een boom weerspiegeld. Die staat voor haar ‘carpe diem’ en haar levenslange wens zoveel mogelijk bomen te planten in Israël, maar ook hier. Om nieuw leven een vorm en een plek te geven.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Rob Oudkerk

Virrie’s Kinderen

Herinneringen van Virrie Cohen die in de oorlog vijfhonderd kinderen redde uit de crèche

Amphora Books

Colofon

Copyright ©

www.amphorabooks.nl

Eerste druk 2024

Vormgeving omslag: Rémy Mettrop

Foto omslag: Ghetto Fighters’ House Museum, Israel/ Photo Archive

Vormgeving binnenwerk: Asterisk*, Amsterdam

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

NUR 686

ISBN: 9789064461934

ISBN eboek: 9789064461941

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2024.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Woord vooraf

Biografie

De crèche en de overkant

Het dagboek van Virrie

De interviews

Max Arian: ‘Virrie moest hard werken om alles te verdringen’

Frank Diamand: ‘Misschien moest ik een schuld inlossen’

Lies Fresen: Niets vragen, niets zeggen

Esther Barendse: Wat heb ik nou eigenlijk meegemaakt?

Samuel de Leeuw: Kleine pijn doet ook pijn

Epiloog

Woord vooraf

Het was Chanoeka, in het jaar 2008. Die zondagavond hadden mijn kinderen Annabel en Olivier, mijn ex-vrouw Marieke en ik (en de hond Luna, zou Annabel - toen twaalf jaar oud - er steeds weer bij zeggen) bij mijn moeder de menorah aangestoken. De menorah was een gammele oude koperen kandelaarmet labiele armen en een wankele sjamasj, die mijn moeder ooit van haar vader had gekregen. Een kaarsje, voor de eerste avond. En de sjamasj, dus twee, corrigeerde Annabel mij meteen.

Mijn moeder had ’s morgens gebeld dat we maar niet moesten komen, omdat ze zich niet erg lekker voelde. Dat voel je je al sinds 1941 niet, zeiden wij terug, dus dat is geen reden: we zijn er vanavond. Dat was en voelde goed.

De hond snuffelde aan haar en wij ook. Ze laafde zich weer eens aan haar kleinkinderen. Met Chanoeka tijdens alle jaren daarvoor staken we altijd pas de menorah aan aan het eind van de Chanoekaweek, lekker acht kaarsjes, meer licht. Dat vonden de kinderen ook leuker, en ik ook. Maar dit jaar dacht ik: we doen het de eerste dag al, al is het maar één kaarsje.

Achteraf denk je dan: we wisten het.

Maar dat deden we toen niet.

De maandagavond erna heeft mijn moeder in haar eentje de tweede kaars aangestoken. In haar eentje, zoals ze zo vaak alles de laatste veertien jaren van haar leven deed. Of moet ik zeggen: sinds 1945. De meesten waren haar al lang ontvallen. Maar ook mooi dat ze dat toch deed, dat ze dat toch wilde, hoe alleen ook, zei mijn ex die avond. En dat is ook zo: het had een verdrietige, maar ook een mooie kant.

Dat ze dat aansteken voor zichzelf wilde en voor zichzelf deed, was eerder uitzondering dan regel: mijn moeder heeft haar hele leven voor anderen gezorgd en willen zorgen, maar zorgde slecht voor zichzelf.

Van ons moest ze – tegen wat de joodse wetten ons voorschrijven – de kaarsen altijd uitblazen, voor ze eventueel in slaap viel en de boel in de hens zou vliegen, want die kaarsen stonden in deze oude menorah altijd op gevaarlijk wiebelen. Ze ‘kukelen’ er altijd uit, een van mijn moeders favoriete woorden. Daar had mijn moeder geen moeite mee trouwens, met een beetje tegen joodse wetten zondigen, als de joodse traditie maar in volle glorie beleefd kon worden. Rosj hasjanah een dag of twee later vieren, als dat beter uitkwam. De Seideravond even naar het weekend verplaatsen. Van die dingen.

Ze dacht niet dat maandag haar laatste avond op deze voor ereld zou zijn, want ze had –zoals ik die dinsdagmorgen zag, toen ik haar in alle vroegte hartstikke dood zag zijn – heel zorgvuldig de derde kaars voor dinsdagavond al klaargelegd naast de menorah. Zoals ze altijd heel zorgvuldig voor de dag van morgen zorgde, voor wat of wie dat ook was. In duidelijke structuren leven, in alles wat ze deed. Want een afwijking in die structuur bracht haar al heel snel van haar stuk. Een transgenerationeel erfstuk van belang: ik heb het naadloos van haar overgenomen.

Ze is die dinsdagmorgen ook nog heel vroeg opgestaan, getuige de koffie die ze al gezet had voor als de thuiszorg zou komen. Ze kon al maanden nauwelijks meer op haar benen staan, maar ging altijd koffiezetten voor de thuiszorg want, zei ze dan: ‘Ik moet toch een beetje voor hen zorgen, want ze komen zo lief voor mij zorgen.’ Typisch Virrie Cohen: altijd voor iemand willen zorgen, van jongs af aan, en het verschrikkelijk vinden om afhankelijk te moeten zijn van anderen die voor haar zorgen.

Toen moet ze daarna nog even in bed zijn gaan liggen, en voor het eerst sinds jaren weer eens mazzel hebben gehad. Ze is in haar slaap overleden, die 23ste december 2008 in de vroege ochtend, rustig in bed, zoals ze altijd wilde. En nog belangrijker: in haar eigen huis, in haar eigen bed, met haar eigen dingen om haar heen. In de woning waar haar geliefde Tijn – met wie ze tien jaar samen mocht zijn van had gezegd: ‘Daar moet je gaan wonen, met dat uitzicht op al die bomen! Hoef je ze niet allemaal in Israël te planten.’

Mijn moeder wilde thuis sterven. Niet in Beth Sjalom, het Joodse bejaardentehuis, waar ze de week daarna zou gaan kijken naar een kamer die voor haar gereserveerd was en waar ze dan in januari heen zou gaan. Heen zóu gaan, niet heen wílde. Ze had zich jarenlang verzet tegen het verhuizen naar Beth Sjalom. Tot ze zelf besloot, eind oktober 2008, dat het thuis niet meer ging, niet meer kon, dat het onveilig werd, omdat ze zoveel viel en niet meer in bed of uit bed kon komen, en het niet meer lukte om goed voor haar te zorgen. Toen heeft ze haar verzet opgegeven en ze wist dat als ze niet binnen een paar maanden dood zou gaan, thuis, ze uiteindelijk zou sterven in Beth Sjalom. En dat wou ze niet. En verdomd, het is haar gelukt, zonder euthanasie, waarover er wel vijf verklaringen door het huis slingerden – en zonder gebruik te maken van haar fabrieksladingen pillen, meer dan vijftien per dag, die ze nooit gebruikt heeft om er een einde aan te maken, hoewel ze er vaak op zinspeelde. En mij meermalen gevraagd heeft haar erbij te helpen.

Zorgen en verzet. In die twee woorden, in alle betekenissen ervan, is het leven van mijn moeder samen te vatten.

Mijn moeder en ik hebben het er vaak over gehad dat het zo wreed is dat bij begrafenissen iemand spreekt en dat – voor zover we dat weten – degene die dood is er niets van hoort en niks aan heeft. Nu zou mijn moeder het zonder haar ingewikkelde gehoormachines toch niet horen. Ik zie haar nog steeds prutsen aan die machines, begin 2008, bij mijn inauguratie als lector, waar we haar heen hadden gesleept. En wat vond ze dat toch prachtig, ook al had ze meer dan driekwart niet gehoord. Ze kon toch weer als echte Joodse memme beschamend trots pauwen over haar zoontje.

Vanwege het feit dat ze het op haar begrafenis niet zou horen had ik samen met haar al iets bedacht, een dikke vijftien jaar daarvoor. Op zaterdag 20 april 1991, toen ze nog kon lopen en genieten en nog gelukkig was met Tijn én nog goed kon horen. Op die dag werd ze vijfenzeventig.

Ik mocht haar toen bij leven en hartstikke welzijn toespreken. Die toespraak lag bij haar begrafenispapieren, die ze al jaren geleden had klaargelegd, om mij er nog even aan te herinneren zeker, want ook daar moest ze natuurlijk voor zorgen.

Dit zei ik op haar 75ste verjaardag: ‘Lieve ma, ik moest de laatste tijd steeds denken aan de woorden die je sprak op de begrafenis van je zuster Mirjam, die ook op 23 december stierf. Je zei daar, met je zo kenmerkende virriaanse cynisme: ‘Dank jullie wel dat jullie nu WEL gekomen zijn.’

Het was koud en doods in dat gebouwtje, waar Mirjam in haar kist lag.

Toen heb ik besloten vanavond, op je vijfenzeventigste, met tenminste nog wat dierbaren om je heen, die dingen te zeggen die ik volgens de etiquette op je begrafenis zou moeten uitspreken. Etiketten: daar trek ik me, zoals je weet, bijzonder weinig van aan en je aanwezigheid vanavond leek me wel zo handig want als je dood bent luistert het zo lastig. Zo heb je er zelf tenminste ook nog wat aan, en kunnen we bovendien, als je over zo’n twintig jaar werkelijk doodgaat, zeggen dat je sowieso een beetje weet wat er over je gezegd wordt. Vandaag, op 20 april 1991, hou ik dus je begrafenisspeech, en die gaat over Virrie tot nu toe.’

Ik kon delen van die toespraak, bijna achttien jaar later, in ongenuanceerde vorm alsnog op haar begrafenis uitspreken. Dat scheelde de dag dat we haar gingen begraven een slok op een borrel.

En toen werd het 26 december 2008, de dag dat we mijn moeder op een joodse begraafplaats gingen begraven. Op de Tweede Kerstdag. Er moesten natuurlijk wel hele goede broodjes worden geserveerd. En er moesten een paar dragers worden geritseld. Vanwege de kerst waren de broodjes en de dragers flink in prijs gestegen. Mijn moeder zou gezegd hebben: ‘Wat? Met kerst? Op een joodse begraafplaats? Dat gaan we niet doen. Dan doen we het wel een dag later.’

Maar we deden het wel. En de broodjes waren heerlijk, alsof mijn moeder ze voor het laatst zelf gesmeerd had.

Bij het voorbereiden van mijn toespraak bedacht ik me hoe vreemd het was dat ik eigenlijk zo weinig wist van haar jeugd. Den Haag, de tradities waar haar vader zo aan hechtte, het zionisme, de studenten bij haar thuis, het huwelijk van haar ouders dat op de klippen liep…ze vertelde mij daarover bijna niets, zoals ze sowieso nooit veel vertelde over de echt belangrijke dingen van vroeger. Wel een beetje over de gebeurtenissen, nooit echt over haar gevoel. Dan zou de herbeleving niet meer te doen zijn, begreep ik pas veel later.

Zoals over 10 mei 1940, haar dagen in de hel van het bombardement op Rotterdam. Of over ‘haar’ crèchekinderen in Amsterdam, over Walter Süskind, over directrice Pimentel, op 26 juli 43 met de hele crèche gedeporteerd, over de redding van de kinderen in Noord-Limburg met Hannah en Nico, over Piet Meerburg, Tienray, haar onderduik, haar verzet. Ik leerde de feiten kennen en bijna feilloos de data ervan, maar verborgen bleven al haar gevoelens, ver weg geborgen. Geborgd, misschien wel.

Of over haar vader. Een vader met wie ze zich kon en wilde identificeren. Dezelfde vader die als voorzitter van de Joodse Raad in de oorlog in argeloze onwetendheid en naïviteit zo handelde dat hij in de jaren daarna uit zijn eigen gemeenschap werd gestoten. Wat heeft mijn moeder sinds 1945 tegen en met die tegenstrijdigheid in haar gevoel voor en over hem moeten vechten.

In 1945 begon voor mijn moeder niet de bevrijding, maar eerder de strijd in een soort meedogenloze gevangenschap. Over haar vader ging ze met iedereen de strijd aan. Die strijd met de buitenwereld voerde ze, denk ik, vooral om niet de strijd met zichzelf te verliezen. Zo probeerde ze weg te vluchten van de beelden en de herinneringen waar ze nooit meer los van zou komen. Dat was haar keuze.

Ook letterlijk wilde mijn moeder wegvluchten, een ander leven beginnen, in Israël. Dat was ook haar keuze. Dat liep anders, maar ook daar was ze waarschijnlijk nooit losgekomen van de beelden van vroeger.

Ik herinner mij dat ik bij het tuinhekje stond met mijn fiets, op 6 juni 1967, de dag dat de Zesdaagse Oorlog in Israël begon. Ik kom uit school, fluit en neurie, het is maandag half een, de zon is warm, het schuurtje is half open. Ik voel me erg gelukkig, maar ze roept me en zegt dat ik niet vrolijk mag zijn omdat het oorlog is. En op iedere datum die associërend kan werken gaathet daarna net zo: altijd die verdomde rotoorlog, dag in, dag uit.

Het eerste wat ik op 7 oktober vorig jaar dacht, was: wat een grote zegen dat ze dit niet meer mee hoeft te maken.

Er was gelukkig ook vreugde in haar leven. Op 3 maart 1953, 3.3.3 zoals ze die dag liefkozend noemde, de dag dat ze met mijn vader trouwde, of 20 maart 1955, toen ik werd geboren. De enige twee dagen waarop papa echt vrolijk was, zeiden de buren vaak.

Het huwelijk met papa moet een enorme opoffering zijn geweest. Ze gaf hem haar zorg, bescherming en liefde. Hij bleef depressief, wou dood, zij bleef voor hem zorgen, ook na zijn zoveelste zelfmoordpoging. Hij was zonder ook maar één familielid – allemaal vergast – uit zijn vier jaar onderduik in Amstelveen gekomen.

En zo moest ze altijd maar bezig zijn, met het verzorgen en vertroetelen van anderen. Het zorgen voor papa en anderen was zo sterk, en moest zo sterk zijn om zelf niet te veel te hoeven voelen van het immense verdriet en schuldgevoel over de vijfduizend kinderen van wie ze er velen van naam kende en die ze niet had kunnen redden.

En toen ontmoette ze - ver na de dood van mijn vader - uiteindelijk Tijn. Straalverliefd was ze, en ik vond dat maar raar voor zo’n bijna zeventigjarige dame. Dat ze mij vertelde dat ze hadden gevreeën in de duinen: dat vond ik bespottelijk.

Maar in hem vond ze datgene wat ze zocht. Zorgen voor iemand: zeker. Maar eindelijk ook: delen met iemand. Tijn was een kadootje. Dat zei ze altijd en dat was hij voor haar. Iedere dag opnieuw.

Bij alle data en keuzes speelden bomen een essentiële rol in haar leven. Haar gevleugelde uitspraak was: geef maar geen cadeau, maar een boom. Niet-Joodse mensen begrijpen niet waar dat precies over gaat. Bij mij heeft het ook even geduurd voor ik de betekenis snapte.Het gaat om het planten van nieuw gewas in Israël, voor een tientje per boom indertijd.

Het moet een substituut voor haar geweest zijn van het niet op Alliah gaan, niet in Israel te gaan wonen: het gevoel toch iets van haarzelf daar te planten.

Ze heeft er zoveel van gekocht en weggegeven, dat er volgens mij geen plek meer over is in Israël waar niet een boom van Virrie staat. Het zou me niets verbazen als het er ook werkelijk vijfduizend zijn geweest.

Maar ook haar leven was als een boom. Zij heeft de keuze gemaakt dingen ver weg te stoppen, af te zagen, te toppen, te beknotten.

Ik vond mijn moeder terug in een gedicht van Hanni Michaelis:

Land

Van streek

Door afgezaagde bomen

Stompe

Herinnering

Zonder meer

Saul Bellow schreef ooit: ‘Keuzen, en in het bijzonder gewenste keuzen, groeien alleen aan denkbeeldige bomen’ .

Ik vond het op haar nachtkastje toen ze net dood was. Ze had er zelf iets bij geschreven: ‘Het zou zo prettig zijn als je zelf mocht kiezen wat je mag vergeten.’

Zorgen,Verzet, Wegstoppen, Schuldgevoel, Traditie. Die begrippen en woorden tekenden haar leven.

Mijn moeder had ook zogenaamde Virrie-woorden. Die tekenden haar leven ook.

Kukelen. Nebbisj.

Maar ook: Sjijntje Boterkoek, als ze iemand heel lief vond.

En vooral: ‘Mijn kind’. In vrijwel ieder gesprek zei ze altijd wel een keer ‘mijn kind’. Mijn moeder had dan ook tientallen kinderen, terwijl ik enig kind ben. Líjk. Al die honderden kinderen die ze gered had, noemde ze namelijk ook ‘mijn kind’. Soms heel even letterlijk, maar meestal in geschrift en in gedachten. Dat deed ze tot ze het niet meer kon.

Ze hield zoveel van ze. Van Max Arian en al die andere tientallen, misschien wel honderden kinderen die ze uit de klauwen van de Duitsers en Aus der Funten wist te houden, en uit de crèche naar buiten smokkelde onder leiding van Walter Süskind en haar directrice Pimentel: het waren en blijven haar kinderen. Ze zorgde voor ze, hield van ze. En van al die kinderen uit het kinderdagverblijf Huize Henriëtte aan de Sarphatistraat in Amsterdam, waar ze na de oorlog werkte. Ze kende echt al hun namen.

Maar de duizenden kinderen die wél vanuit de schouwburg en de crèche werden gedeporteerd en afgemaakt door de Duitsers waren daardoor ook haar kinderen, en het schuldgevoel dat ze die niet heeft kunnen redden, niet beter kunnen maken, heeft haar leven letterlijk bepaald.

Ik ben bang dat ze ook hun namen kende. Gedetailleerd. Gesymboliseerd door Alie Brilleman, een dochtertje van een sinaasappelkoopman uit de Lepelstraat 81 driehoog achter, het Sjeintje Boterkoek met de grote mooie ogen, zoals mijn moeder haar noemde, die af en toe met haar mee mocht naar huis voor een weekend. Maar uiteindelijk is ook Alie afgevoerd en vermoord. En daarmee is het verdriet van mijn moeder vormgegeven.

Mijn moeder heeft er zovelen niet kunnen redden, kunnen helpen, kunnen zorgen voor hun leven, letterlijk en figuurlijk. Dat was haar grootste pijn, zeker in de laatste vijftien jaren van haar leven.

Maar ze heeft – in verzet en ondergedoken – de oorlog wel overleefd. En als mijn moeder de oorlog niet had overleefd, was ik er niet geweest.

Mijn moeder heeft mij verwekt, gebaard, heeft mij gegeven wat ze kon. En dat was heel veel.

En al die andere kinderen, haar kinderen, heeft ze gegeven wat ze kon. Voor ze gezorgd. Ze beter gemaakt.

Als ik één ding van mijn moeder geleerd heb, is het wel dat je mensen beter kan maken: niet als verpleegster zoals zij, of als dokter zoals ik, maar vooral gewoon door liefde: ze heeft me geleerd dat je als mens iemand echt beter kan maken.

Op haar vijfenzevenstigste verjaardag hoorde ze mijn begrafenisrede wel. Op die besneeuwde begraafplaats op 26 december 2008 hoorde ze me niet.

We vierden haar dood met tradities. Met haar (nagemaakte) boterkoek. Met door haar zo vurig geliefde blauwe bloemen. Met de liederen van Chanoeka. Ik wilde die dag de menorah eigenlijk nog één keer aansteken, voor het laatst met haar erbij. Dat mag niet, weet ik, volgens de joodse wetten, want je moet wachten tot het donker is, dus heb ik het aan de rabbi gevraagd en de rabbi zei – hoe liberaal hij ook is – inderdaad dat het niet mocht. En ik dacht: wat een onzin. Zij zou die menorah zeker mogen aansteken, want in die kist was het immers zo donker als de nacht. Wat zou zij zich met al dat Joodse bloed in haar aderen lekker verzet hebben tegen die joodse wet, tegen de rabbi, gezorgd hebben voor genoeg kaarsjes, gezegd hebben: ‘Nebbisj, mijn kind, dat zoiets niet mag, laat mijn kleinkinderen, die Sjijntjes Boterkoek de boel maar aansteken, maar wel voorzichtig, anders vliegt die kist in de hens.’

Het was de laatste jaren van haar leven niet makkelijk om bij mijn moeder te zijn. Haar immense verdriet om het verlies van haar autonomie en onafhankelijkheid veranderde vaak in kribbig verwijt naar anderen, en haar wereld werd door haar ziektes en haar pijn afgeknepen. Ze klaagde over alles. Gek werd je er soms van. Alles baarde haar zorgen, in een totaal andere betekenis dan haar mooie levensdoel: zorgen voor mensen. Ze hoorde steeds slechter, en luisteren deed ze alleen nog selectief.

Sommigen gaven het een beetje op of kwamen zelfs bijna helemaal niet meer bij haar. Over dat laatste was ze immens verdrietig, bijna verbitterd. Contact met anderen was een levenselixer voor haar. Ze veerde op, vertelde er altijd honderduit over, vertelde honderduit over anderen, maar kon datgene waar ze het allerbeste in was, gastvrij voor hen zorgen, nauwelijks meer doen. Ik weet het zeker: dat was haar grootste pijn haar laatste decennium, dat kan niet anders.

Mijn moeder zou die 26ste december vast, net als op de begrafenis van haar zusje, weer een beetje bitter gezegd hebben: ‘Dank jullie wel dat jullie nu wél gekomen zijn.’

Op het nachtkastje naast mijn moeders bed lag een briefje na haar sterven.

Prenez les jours, comme ils arrivent

Les beaux d’un cœur reconnaissant

Et les mauvais pour ceux qui suivent

Car le malheur n’est qu’un passant.

Neem de dagen zoals zij komen

De schone met een dankbaar hart

De kwade terwille van die volgen

Want het ongeluk is maar een voorbijganger.

Het werd tijd. Tijd om haar kleine dagboekje uit te typen en uit te geven. Tijd om een paar van ‘haar’ kinderen te spreken. En tijd om me in de familielijn te begeven.

Het Parool op 03-03-53: De trouwdag van Virrie Cohen en Maurits Oudkerk, Amsterdam. Met vele crèchekinderen die kwamen feliciteren én afscheid nemen.

Biografie

Virginia Rivka Cohen werd op 20 april 1916 in Den Haag geboren als middelste van de drie kinderen van David Cohen en Cornelia Slijper. Ze had een oudere broer, Herman, en een jonger zusje, Mirjam.

In de jaren dertig volgde Virrie een opleiding tot kinderverzorgster in de crèche op de Plantage Middenlaan in Amsterdam. Ze werkte daarna op diverse plekken in Rotterdam als verzorgster en later verpleegster in het Israëlitisch Ziekenhuis te Rotterdam. Daar maakte ze het bombardement op de stad mee op 14 mei 1940.

In de eerste oorlogsjaren werkte ze in dezelfde crèche in Amsterdam tegenover de Hollandse Schouwburg – de plek van waaruit Joden op transport gingen naar Westerbork en de concentratiekampen. Samen met anderen hielp zij honderden baby’s en peuters ontsnappen en onderduiken (zie ook hierna: ‘De crèche en de overkant’). Virries moeder Cornelia hielp haar met het samenstellen van de lijsten om de kinderen op een onderduikplaats te krijgen.

Toen het grootste deel van de Joden uit Amsterdam gedeporteerd was en de Joodse Raad werd opgeheven, liep ook het leven van Virrie gevaar en ging ze in onderduik. Zo kwam ze in 1944 in Limburg terecht, waar ze als Virrie de Koning op meerdere adressen onderdook.

Virrie overleefde de oorlog, net zoals haar ouders en broer en zus. Na de oorlog werd in 1950 de crèche opnieuw geopend, nu onder een andere naam, Huize Henriëtte, ter ere van de omgekomen directrice van de crèche. Virrie werd in 1950 directrice van de crèche. Ze trouwde met een Joodse slager, Maurits Oudkerk (28 november 1900), die vier van de vijf oorlogsjaren zat ondergedoken in Amstelveen en zijn hele familie vermoord zag in de concentratiekampen. In 1955 kregen zij een zoon, Rob Oudkerk.

Na verschillende suïcidepogingen overleed Maurits op 22 augustus 1974, op 73-jarige leeftijd. Virrie had daarna een relatie met Tijn Mogendorf, met wie ze tien mooie jaren beleefde. Na zijn dood werd zij steeds vaker geteisterd door herinneringen aan de oorlogsjaren en de kinderen die zij niet had kunnen redden. Virrie overleed in haar slaap, op 23 december 2008.

De crèche en de overkant

(De Hollandsche Schouwburg)