Inkijkexemplaar:

Erasmus en de vrije val in de techniek

Tien visies op denken en doen in een kunstmatige wereld

Bas van Vlijmen (red.)

Met bijdragen van: Chris Aalberts, Atze Bosma, Carla Hoekendijk, Pieter Lemmens, Liesbeth Levy, Leo Molenaar, Taco Noorman, Carel Peeters, Roel Pieterman en Corien Prins

Uitgeverij oιo

Inhoudsopgave

Erasmus en de vrije val in de techniek

Inhoudsopgave

Voorwoord

–  Deel 1  –

1 Inleiding (Bas van Vlijmen)

2 Erasmus en de moderniteit (Bas van Vlijmen)

- 2.1 Het renaissancehumanisme als eerste golf van de moderniteit

- 2.2 Rationalisering

- 2.3 Erasmus en de rationalisering

- 2.4 Veranderende opvattingen over openbaar bestuur, samenleving en kerk

- 2.5 Erasmus’ hervormingsprogramma

- 2.6 De paradox van Erasmus’ succes

3 Boekdrukkunst als bron van verandering (Bas van Vlijmen)

- 3.1 Ontwikkeling van de boekdrukkunst

- 3.2 Het delen van kennis en de openbare meningsvorming

- 3.3 Werkwijze en organisatie van de wetenschap

- 3.4 Landstalen, nationale cultuur en de neergang van het Latijn

- 3.5 Selectie van werken

–  Deel 2  –

4 Rebooten als klassiek concept (Taco Noorman)

- 4.1 Reboot

- 4.2 Sabbatsjaar en jubeljaar

- 4.3 Het jubeljaar en de actualiteit

5 Evolutie en ontwikkeling: over kwetsbaarheid en veerkracht (Roel Pieterman)

- 5.1 Evolutie, ontwikkeling en de maakbare samenleving

- 5.2 Kritiek op de techniek

- 5.3 Kwetsbaarheid en veerkracht

- 5.4 Het ecologische wereldbeeld in film en literatuur

- 5.5 Slotsom

6 Europa mist de menselijke maat (Chris Aalberts)

- 6.1 Kennis over Europa: wel in boeken, niet in de hoofden van burgers

- 6.2 Kennisgebrek als risico voor het Europese project

- 6.3 Wat zijn de indrukken van burgers van Europa?

- 6.4 Pro-Europese antwoorden op desinteresse en onwetendheid

- 6.5 Verwijten aan de kritische burger

- 6.6 Het Europa van de menselijke maat

- 6.7 Drie ideeën

7 Het debat achter het debat (Liesbeth Levy)

- 7.1 Het wondermiddel van de dialoog

- 7.2 Romantische en klassieke debatten

- 7.3 Complementair debatteren

8 De armzalige mens: de literatuur, de genen en het verlangen naar de Grote Oplossing (Carel Peeters)

- 8.1 Djerzinski’s ontdekking

- 8.2 Het verlangen naar een Grote Oplossing

- 8.3 De geneticus als de nieuwe loodgieter

- 8.4 De onreduceerbare complexiteit van de literaire mens

9 Wat is het beeld van Erasmus? (Leo Molenaar)

- 9.1 Het ‘eerste’ en het ‘tweede’ beeld van Erasmus

- 9.2 Erasmus: voorstander van “gerechtvaardigde oorlogen”?

- 9.3 Erasmus: een “ziedende hekel aan de Turken”?

- 9.4 Erasmus: slechts “tolerant voor wie op hem leken, medechristenen”?

- 9.5 Een militant humanisme in de geest van Erasmus

- 9.6 Tolerantie en actief pluralisme

- 9.7 Marjolein Kriek en de predestinatie

10 Van binnen naar buiten en van klein naar groot (Atze Bosma)

- 10.1 Meet- en regeltechniek

- 10.2 Systemen met mensen

- 10.3 Bedrijven in crisis

- 10.4 De aanpak van een bedrijfscrisis

- 10.5 Toepassen van de uitgangspunten

- 10.6 Experimenten in de maatschappij

11 Vallen over en opstaan voor privacy (Corien Prins)

- 11.1 De toekomst van privacy

- 11.2 Valkuil I

- 11.3 Valkuil II

- 11.4 Wenkend perspectief?

- 11.5 Tenslotte

12 Games als nieuwe zotheid (Carla Hoekendijk)

- 12.1 Erasmus op school

- 12.2 Onderzoek en onderwijs

- 12.3 Onderwijs anno nu: waar is Erasmus gebleven?

- 12.4 Games als nieuwe zotheid

13 Regularly rebooted: over de menselijke conditie als technische conditie en het farmacologische karakter van de techniek (Pieter Lemmens)

- 13.1 Het rebooten van het besturingssysteem

- 13.2 Techniek als systeem

- 13.3 De condition humaine als condition technique

- 13.4 Homo sapiens als product van techno-evolutie

- 13.5 Techniek als geheugen

- 13.6 De technowetenschappelijke omwenteling en de digitale revolutie

- 13.7 Twee revolutionaire transformaties in onze technische conditie

- 13.8 De techniek als pharmacon

- 13.9 De geestelijke milieucrisis

- 13.10 De moderne geestestechnologieën en de nieuwe strijd om de geest

–  Deel 3  –

14 Opkomst en ontmanteling van het rationalisme (Bas van Vlijmen)

- 14.1 De coup van het rationalisme

- 14.2 De ontmanteling van het rationalisme

15 De voorzorgcultuur, de angstcultuur en de controlecultuur (Bas van Vlijmen)

- 15.1 De voorzorgcultuur

- 15.2 Van voorzorgcultuur naar angstcultuur

- 15.3 Van angstcultuur naar controlecultuur

- 15.4 De onwenselijkheid van de angst- en controlecultuur

16 Obstakels voor het doorbreken van de angst- en controlecultuur (Bas van Vlijmen)

- 16.1 Techniek als geheugen, gif en medicijn

- 16.2 Vijf aanvullende obstakels voor verandering

17 Conclusie (Bas van Vlijmen)

- 17.1 De contrasten verklaard

- 17.2 Erasmus en de vrije val in de techniek

Noten

Literatuuroverzicht

Over de auteurs

Colofon

Voorwoord

Op het Grotekerkplein in Rotterdam werd van oktober 2008 tot en met oktober 2009 de interventie REBOOT (herstart) uitgevoerd. REBOOT confronteerde een renaissancehumanistisch mens- en wereldbeeld met een technowetenschappelijk mens- en wereldbeeld. Het eerste mens- en wereldbeeld werd gerepresenteerd door het bekende bronzen standbeeld van Erasmus, dat tegenwoordig op het Grotekerkplein staat. Het tweede door een standbeeld van de sequentie van het menselijk genoom. Twee standbeelden, twee hoogtepunten van menselijk vernuft [ Figuur 1 ].

[ < ] Grotekerkplein Rotterdam. Inleidende woorden bij de laatste column, door Pieter Lemmens, op 21 juni 2009.

Het genoomstandbeeld was uitgevoerd door middel van prints van de DNA-sequentie – bestaande uit lange reeksen van hoofdzakelijk de basecodes A, C, T en G – op zeildoek per chromosomenpaar; het menselijk genoom kent drieëntwintig paren. De enorme prints lagen opgevouwen, als waren het hele dikke grote kranten, op een sokkel die qua vorm identiek was aan die van Erasmus’ standbeeld. De gebruikte genoomsequentie was van de Leidse genetica Marjolein Kriek. Zij was in 2008, voor zover bekend, de eerste vrouw en vijfde mens waarvan het complete genoom in kaart werd gebracht.

In het spanningsveld tussen de twee standbeelden hebben tien actuele denkers een column uitgesproken – een korte, provocerende en opiniërende voordracht. In de columns zijn zij ingegaan op de actuele situatie en de uitdagingen van de Nederlandse samenleving in relatie tot de technowetenschappelijke ontwikkeling en de filosofie van Erasmus. De sprekers waren, in columnvolgorde: Taco Noorman, Roel Pieterman, Chris Aalberts, Liesbeth Levy, Carel Peeters, Leo Molenaar, Atze Bosma, Corien Prins, Carla Hoekendijk en Pieter Lemmens.

Het decor voor REBOOT werd gevormd door de Laurenskerk en de bouwactiviteiten die destijds plaatsvonden voor het herinrichten van het Grotekerkplein en het bouwen van het Stadspodium Rotterdam. Dit decor benadrukte de rol van de mens als bouwer en verbouwer van de wereld en zijn permanente dialoog en strijd met techniek, filosofie en religie. Bas van Vlijmen was initiatiefnemer, organisator en uitvoerend kunstenaar van REBOOT. Voor meer informatie, zoals foto- en videoregistraties van de columns, ga naar: www.basvanvlijmen.com/reboot.

Dit boek is een vervolg op REBOOT in de zin dat het in de columns aangedragen materiaal verder is uitgewerkt, uitgebreid en verwerkt tot een geheel. Zo hebben de sprekers hun columns voor toehoorders herschreven tot essays voor een lezend publiek. Door mij zijn toegevoegd: een inleiding, een stuk over de betekenis van Erasmus in relatie tot de thematiek, een stuk over de effecten van de boekdrukkunst op ons denken en doen, en tot slot mijn eigen analyse van deze tijd op basis van een synthese van de essays van de sprekers en van aspecten van de filosofie van Erasmus.

Het boek geeft een nieuw perspectief op de Nederlandse samenleving door andere accenten te leggen, andere vragen te stellen en aandacht te vragen voor andere fenomenen. Zo is het bijvoorbeeld opvallend dat de vraag naar de betekenis van techniek zelden gesteld wordt in debatten, opiniestukken en discussies in de media over actuele vraagstukken. In dit boek zal de notie techniek een onmisbaar element blijken te zijn voor begrip van deze tijd.

Hopelijk levert dit boek een bijdrage aan een open, rechtvaardige en slagvaardige samenleving die met lef de handschoen durft op te pakken die ons door een dynamische fysieke wereld en een snelle technowetenschappelijke voortgang worden toegeworpen. Er zijn zoveel leukere en interessantere dingen te doen dan in het kader van een zoektocht naar de Nederlandse identiteit bang de luiken te sluiten voor allerlei ontwikkelingen om vervolgens in het donker boos naar elkaar te wijzen. Het project stelde de vraag: Reboot? Dit boek geeft het antwoord: Reboot!

Aan de totstandkoming van dit werk hebben verschillende mensen een bijdrage geleverd die ik hier graag wil bedanken. Allereerst gaat mijn dank uit naar de bovengenoemde tien denkers en doeners die hun column hebben willen herschrijven tot bijdrage aan dit boek. Hun expertise en visies, en hun antwoorden op specifieke vragen van mijn kant, hebben mij in staat gesteld om een aantal ogenschijnlijk onafhankelijke kwesties te verbinden tot een inzichtelijk en samenhangend geheel. Verschillende mensen hebben de tekst of delen daarvan in een of meer stadia van de totstandkoming gelezen en van commentaar voorzien. De sprekers hebben zich hier weer niet onbetuigd gelaten. Maar ook veel anderen hebben bijgedragen met constructieve kritiek, toevoegingen, aanvullende observaties en antwoorden op kleine en grote vragen. Mijn grote dank gaat uit naar: Pim Ankum, Sabeth de Boer, Frederike Doppenberg, Eric Dullaert, Lucrees van Groningen, Nynke Jelles, Paul van der Heijde, Jan Jongeneelen, Adrie van der Laan, Janine De Landtsheer, Ineke Loots, Penny Sandford, Hans Trapman, Maria van Vlijmen, Marjo van Wijk en Wiesje Wijngaarden. Alle grote en kleine fouten die er ongetwijfeld in dit boek nog rondzwerven zijn de verantwoordelijkheid van de respectievelijke auteurs, en uiteindelijk, die van mij, als aanstichter en redacteur. Als laatste gaat mijn dank uit naar Uitgeverij oιo voor de prettige samenwerking bij de realisatie van ons beider eerste boek dat primair als e-boek verschijnt.

Bas van Vlijmen

Haarlem, mei 2010

–  Deel 1  –

1 Inleiding

[ < Inhoudsopgave ]

Bas van Vlijmen

Als een groot deel van Nederland zich in 2008 opgewonden afvraagt of het in Gouda nu tien of juist elf ‘Marokkaanse’ relschoppers betreft en sommigen zelfs oproepen om het leger erop af te sturen [ literatuur 118 ], stijgt onderwijl het CO2-gehalte door, langzaam maar gestaag, en sequencet op het Leids Universitair Medisch Centrum een van ’s werelds meest geavanceerde machines een menselijk genoom.

De sociale spanningen in Gouda zijn reëel en vragen natuurlijk aandacht en een oplossing. Maar de kwetsende aantijgingen aan het adres van minderheden in de Nederlandse samenleving zijn iets om je diep voor te schamen. Waar komt deze animositeit uit voort? Het onbegrip tussen bevolkingsgroepen gaat gepaard met een naar binnen gerichte houding en een zoektocht naar de Nederlandse identiteit. Hoe valt dat te rijmen met, bijvoorbeeld, grote uitdagingen zoals klimaatverandering en intrigerende technowetenschappelijke vooruitgang in de genetica? Die kwesties vragen om een open, nieuwsgierige en naar buiten gerichte houding. Het tegengestelde dus. Wat is hier aan de hand? Raken deze kwesties en ontwikkelingen elkaar op een dieper niveau, of staan ze los van elkaar?

In meer algemene termen worden hierboven drie clusters van fenomenen gecontrasteerd: interne oriëntatie en zelfonderzoek van Nederland, grote grensoverschrijdende vraagstukken en geavanceerde technowetenschappelijke ontwikkelingen. Dit is in beeld gebracht in [ Figuur 2 ].

[ < hoofdstuk 1 ] Figuur 2: De drie te onderzoeken clusters, hun contrasten en relaties.

Met interne oriëntatie en zelfonderzoek wordt gedoeld op verschillende fenomenen. De immigratie- en integratieproblematiek, waar het onder andere in Gouda over gaat, is daarvan een belangrijke component. Er heerst een verwijtende sfeer, zeker richting individuen en groepen voor wie dit aanslibsel aan de Noordzee relatief nieuw is. Een dieptepunt in dit tumult was de moord op Theo van Gogh. De discussie laait bij herhaling op: de genoemde rel in Gouda, meer recent het ontslag van Tariq Ramadan door de Gemeente Rotterdam en de Erasmus Universiteit. Deze problematiek lijkt samen te hangen met een gevoel van onvrede in de samenleving, met onevenredige zelfverrijking en een verharding van de taal in de Nederlandse politiek. Ook het ‘nee’ van Nederland tegen de Europese Grondwet in 2005 hoort bij de interne oriëntatie en de onvrede.

Bij grensoverschrijdende vraagstukken moet men denken aan grote ecologische vraagstukken als klimaatverandering, energievoorziening, vervuiling, uitputting van grondstoffen en biodiversiteit. Het zijn kwesties die op een complexe manier samenhangen met bevolkingsgroei, voedselvoorziening, economische en politieke globalisering en de immer dringende en onbeantwoorde vraag rond de ongelijke verdeling van welvaart in de wereld.

De geavanceerde technowetenschappelijke ontwikkelingen zijn evenzo pluriform. Want terwijl die sequencer z’n werk doet in Leiden, rijden bij ETC in Rotterdam robots af en aan met containers uit China, verpompen bij de Amsterdam Internet Exchange ultrasnelle netwerkservers gigabits van het ene naar het andere continent, plakken ze in Twente heel precies tien, en niet meer dan tien, atomen aan elkaar, slaat in de polder een nieuw type windmolen zijn wieken uit, sleutelen bij NIKHEF stofvrije ingenieurs aan cruciale onderdelen voor de deeltjesversneller van CERN en spelen duizenden kinderen gezamenlijk een online game. Genetica, computerkracht, nanotechnologie, alternatieve energiebronnen en deeltjesfysica, te veel om op te noemen. Technowetenschappelijke ontwikkeling is een internationale inspanning die permanent ons leven verandert met haar inzichten en producten. Het tempo waarmee deze inzichten en producten ontwikkeld worden en tot ons komen versnelt ook permanent.

De drie clusters leveren verbazingwekkende contrasten. Bijvoorbeeld, waarom ‘nee’ zeggen tegen Europa terwijl we internationaal juist moeten samenwerken om het energievraagstuk aan te kunnen pakken? Waarom alle aandacht leggen op 400 boerka’s als we ook een ruimteschip voor een reis naar Mars kunnen bouwen? Waarom, als we dan zo’n ruimteschip kunnen bouwen, niet ook dat energievraagstuk met verve aangepakt?

De eerste vraag van dit boek is of de drie clusters van fenomenen samenhangen. Kunnen zij, bijvoorbeeld, in zekere mate uit elkaar verklaard worden? De tweede vraag is wat deze samenhang, of juist het ontbreken daarvan, betekent voor ons handelen. In de essays van de REBOOT-sprekers in dit boek worden verschillende aspecten van bovengenoemde fenomenen en vragen belicht en uitgediept. Ik geef hieronder een samenvatting van hun bijdragen.

Taco Noorman werkt vanuit het beeld van Erasmus als beeld toe naar het interpreteren van de werkelijkheid en het herstarten van die interpretatie [ hoofdstuk 4 ]. Herstarten blijkt een oud concept. Hij laat zien dat in de Hebreeuwse Bijbel een herstart van de economische verhoudingen wordt beschreven: het jubeljaar. Vervolgens bespreekt hij de betekenis hiervan voor het heden.

Roel Pieterman geeft een historische schets van het debat over techniek in de laatste paar honderd jaar [ hoofdstuk 5 ]. Vervolgens laat hij zien hoe dit debat in de laatste tientallen jaren heeft geleid tot een samenleving die hij typeert als een voorzorgcultuur. Angst voor het onbekende is daarin een belangrijk aspect en dit illustreert hij met hits uit de literatuur en filmcultuur. Hij roept op om meer te vertrouwen op onze veerkracht en vindingrijkheid bij het betreden van de toekomst en ons minder uit angst te laten verleiden tot sterke beschermingsmaatregelen tegen het onbekende.

Chris Aalberts fileert de ambivalente houding van politici met betrekking tot de Europese Unie en betoogt dat de Europese Unie een conglomeraat is waarin de menselijke maat zoek is [ hoofdstuk 6 ]. Voor hem is het dus geen wonder dat de burger er niet meer in slaagt om zelfstandig een goed onderbouwde opinie over de Unie te hebben. Hij vindt dat we weer moeten beseffen dat de Europese Unie in de eerste plaats een zeer geslaagd vredesproject is. Die gedachte leidt tot de interessante positie waarin de Unie als centraal gezag moet inkrimpen, maar als vereniging van vredelievende landen moet groeien.

Liesbeth Levy stelt vast dat in de publieke gedachtenwisseling van dit moment het debat ‘uit’ is en de dialoog ‘in’ is [ hoofdstuk 7 ]. Alsof daar nu een keuze gemaakt zou moeten worden. Zij voert aan dat het een kunstmatig onderscheid betreft en dat er geen keuze te maken valt. Waar het in wezen om gaat is de wrijving tussen beschouwing en kennisverwerving tegen de achtergrond van het unheimliche gevoel van de tekortschietende communicatie tussen mensen over wezenlijke zaken. Hoe men beschouwing en kennisverwerving verbindt om de tekortschietende communicatie te overbruggen is een permanente uitdaging, het is het debat achter het debat.

Carel Peeters hekelt het hedendaagse, op de successen van de genetica gestoelde, predestinatiedenken waarin mensen gereduceerd worden tot hun genenhuishouding en waarin de gedachte leeft dat menselijke problemen met biotechnologie op te lossen zijn [ hoofdstuk 8 ]. Hij betoogt middels de literatuur dat dit denken voorbij gaat aan wat het wezenlijke is van de mens. De wens tot verbetering hoort zeker tot het menselijk repertoire, maar de vlucht in de techniek zal niet het gehoopte resultaat opleveren want het verwijdert dat wat het leven interessant maakt.

Leo Molenaar onderzoekt de mentale beelden die wij hebben van Erasmus, dus hoe wij over hem denken [ hoofdstuk 9 ]. Die beelden lopen sterk uiteen want belangrijke aspecten van zijn denken en zijn stijl van werken zijn vergeten. Bovendien, verschillende misvattingen over Erasmus’ denkbeelden circuleren op internet en zijn te vinden in publicaties van auteurs en instellingen van naam. Molenaar zet misvattingen recht en maakt het beeld van Erasmus weer compleet. Tot slot bespreekt hij de actualiteit van Erasmus’ denken en stijl van werken voor het maatschappelijk debat en ons zelfbeeld dat door de technowetenschap onder druk staat.

Atze Bosma zet vraagtekens bij de ambitieuze informatiesystemen die de overheid invoert of voornemens is in te voeren, zoals het Elektronisch Patiëntendossier en OV-chipkaart [ hoofdstuk 10 ]. Bosma bestrijdt de manier waarop deze systemen als oplossingen worden gepresenteerd en de stabiliteit die deze systemen wordt toegedicht. Bovendien, als er zonodig een groot systeem moet komen, dan vindt hij dat de topdown-stijl waarop deze worden ontwikkeld niet adequaat. Hij beargumenteert zijn visie vanuit de beperkingen van systeemmodellen zoals gebruikt in meet- en regeltechniek en vanuit zijn ervaring als bedrijfsreorganisator. Vanuit de praktijk komt hij tot aanbevelingen voor: een andere stijl van het gebruik van systemen en het ontwikkelen daarvan; een andere stijl van crisisbestrijding, ondernemen en innoveren.

Corien Prins geeft in haar bijdrage een actueel overzicht van de ontwikkelingen rond informatisering en privacy en komt vervolgens met verschillende daaraan gerelateerde waarschuwingen, die zij brengt als twee valkuilen voor beleidsmakers [ hoofdstuk 11 ]. De eerste valkuil is dat de discussie ten onrechte gaat over het beschermen van losse gegevens, terwijl het zou moeten gaan over de identiteiten en beelden die van ons op basis van allerhande gegevens worden gevormd. De tweede valkuil is dat gedacht wordt in termen van organisatie X of Y die gegevens verzamelt, maar het echte probleem is de toewijzing van verantwoordelijkheid aan ketenpartners binnen informatiestelsels.

Carla Hoekendijk bespreekt Erasmus’ ervaringen met, en opvattingen over, onderwijs. Zij concludeert dat die laatste nog steeds heel actueel zijn [ hoofdstuk 12 ] en bepleit vervolgens een omgang met de wetenschappelijke kennis die recht doet aan Erasmus’ spel en zotheid waardoor meer ruimte ontstaat voor een innovatieve inzet ervan. Voor de realisatie daarvan stelt zij voor om de nieuwe informatie- en communicatietechniek in de vorm van serious games in te zetten als volwaardige en complete leeromgeving en niet slechts als gereedschap binnen de bestaande praktijk.

Pieter Lemmens plaatst de mens terug in de natuur en herziet onze relatie tot de techniek radicaal [ hoofdstuk 13 ]. Hij betoogt dat mensen in co-evolutie leven met hun technieken vanaf de verre prehistorie, namelijk vanaf de tijd van de eerste stenen gereedschappen. Hij neemt nadrukkelijk afstand van het eenzijdige beeld waarin techniek slechts een middel is in handen van de mens, maar neemt ook afstand van de omkering hiervan waarin de mens slechts een middel is in handen van de techniek. Co-evolutie betekent een veel nauwere verbondenheid, verwevenheid en afhankelijkheid. Lemmens introduceert een nieuw begrippenapparaat om de relatie mens en techniek inzichtelijk te maken en sluit af met de actuele politieke implicaties van zijn techniekopvatting.

Erasmus speelt een belangrijke rol in dit boek, net als in REBOOT. Dat zit als volgt. Voor een goed begrip van de actualiteit is de geschiedenis onontbeerlijk. Heden ten dage, met alle aandacht voor de vrijheid van meningsuiting, lijkt het echter dat we daarvoor niet verder terug hoeven te gaan dan de Verlichting. Maar het late renaissancehumanisme en het werk van Erasmus daarbinnen blijken voor goed begrip van het heden niet minder van belang. Erasmus was de toonaangevende denker uit het renaissancehumanisme. Alhoewel veel standpunten door de tijd zijn ingehaald, blijft zijn sceptische, analytische en integrale stijl van denken en werken hoogst actueel. Dit alles wordt nader uitgewerkt in [ hoofdstuk 2 ]. In alle essays wordt, meer of minder diepgaand, ingegaan op Erasmus’ werk en zijn betekenis voor het heden.

Erasmus’ werk kreeg vleugels dankzij de boekdrukkunst. Daarin ligt een parallel met het heden, namelijk met de elektronische communicatietechnieken en computernetwerken die deze tijd kenmerken. Omdat deze technieken een belangrijke rol spelen in verschillende essays en in de uitleiding is het interessant om na te gaan wat de voorganger van deze technieken, de boekdrukkunst dus, voor effecten had voor mens en samenleving. Dit wordt onderzocht in [ hoofdstuk 3 ]. De boekdrukkunst blijkt opmerkelijke gevolgen te hebben gehad die we terug kijkend echter gemakkelijk over het hoofd zien.

Als pendant van deze inleiding is er ook een uitleiding bestaande uit vier hoofdstukken (deel 3: [ hoofdstuk 14 ] tot en met [ hoofdstuk 17 ]). Daarin worden op basis van inzichten uit de essays de vragen uit het begin van deze inleiding beantwoord. Dat zijn de vragen over de samenhang tussen de drie clusters: interne oriëntatie van de samenleving; grote grensoverschrijdende vraagstukken en geavanceerde technowetenschappelijke ontwikkelingen. Dan zal blijken dat de Nederlandse samenleving in een gecompliceerde impasse verkeert die in belangrijke mate verklaarbaar is uit deze samenhang. De wijsheid van Erasmus geeft houvast bij het formuleren van antwoorden op deze impasse.

2 Erasmus en de moderniteit

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Bas van Vlijmen

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

3 Boekdrukkunst als bron van verandering

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Bas van Vlijmen

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

–  Deel 2  –

4 Rebooten als klassiek concept

[ < Inhoudsopgave ][ < hoofdstuk 1 ]

Taco Noorman

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

5 Evolutie en ontwikkeling: over kwetsbaarheid en veerkracht

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Roel Pieterman

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

6 Europa mist de menselijke maat

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Chris Aalberts

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

7 Het debat achter het debat

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Liesbeth Levy

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

8 De armzalige mens: de literatuur, de genen en het verlangen naar de Grote Oplossing

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Carel Peeters

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

9 Wat is het beeld van Erasmus?

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Leo Molenaar

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

10 Van binnen naar buiten en van klein naar groot

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Atze Bosma

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

11 Vallen over en opstaan voor privacy

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Corien Prins

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

12 Games als nieuwe zotheid

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Carla Hoekendijk

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

13 Regularly rebooted: over de menselijke conditie als technische conditie en het farmacologische karakter van de techniek

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Pieter Lemmens

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

–  Deel 3  –

14 Opkomst en ontmanteling van het rationalisme

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Bas van Vlijmen

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

15 De voorzorgcultuur, de angstcultuur en de controlecultuur

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Bas van Vlijmen

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

16 Obstakels voor het doorbreken van de angst- en controlecultuur

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Bas van Vlijmen

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

17 Conclusie

[ < Inhoudsopgave ] [ < hoofdstuk 1 ]

Bas van Vlijmen

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

Noten

[ < Inhoudsopgave ]

Dit is een inkijkexemplaar dat slechts een fragment van de inhoud van dit boek toont. Zo bent u zonder kosten te maken in de gelegenheid een indruk te krijgen van de inhoud. Wilt u het hele boek lezen? Koop het dan bij boekhandel of uitgever.

Literatuuroverzicht

1 [ < Over de auteurs ]

Chris Aalberts (red.), Altijd ver weg? De moeizame relatie tussen burgers en de Europese Unie, AMB Press, Diemen, 2008.

2

Tjitske Akkerman, Democratie: de Europese grondslagen van het moderne idee, Het Spinhuis, Apeldoorn, vierde herziene en uitgebreide druk, 2010.

3

Paul Alsberg, In quest of man: a biological approach to the problem of man’s place in nature, Pergamon Press, Oxford – New York, 1970.

4

Anker Solutions, Eindrapport NederlandinEuropa.nl, een onderzoek in opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken, 2006.

5

Hannah Arendt, The human condition, University of Chicago Press, 1958.

6

Margaret Atwood, Oryx and Crake, Virago Books, 2004.

7

Barry Barnes en John Dupré, Genomes and what to make of them, Chicago University Press, Chicago, 2008.

8

Ulrich Beck, World at risk, Polity Press, Cambridge, 2009.

9

Yochai Benkler, The wealth of networks: how social production transforms markets and freedom, Yale University Press, New Haven en Londen, 2006.

10

J.A. Bergstra en S.F.M. van Vlijmen, Theoretische software-engineering: kenmerken, faseringen en classificaties, Quaestiones Infinitae, The Leiden – Utrecht Research Institute of Philosophy, Utrecht, 1998.

11

Peter Bieri, Het handwerk van de vrijheid: over de ontdekking van de eigen wil, Uitgeverij Wereldbibliotheek, 2009. Oorspronkelijke titel: Das Handwerk der Freiheit. Über die Entdeckung des eigenen Willens, 2001, uit het Duits vertaald door Frans van Zetten.

12

Nederlandsch Bijbelgenootschap, Bijbel – de Nieuwe Vertaling, Joh. Enschedé en Zonen, Haarlem, 1954.

13

W.P. Blockmans, ‘Erasmus’ politieke theorie en de praxis van zijn tijd’, in: G.Th. Jensma et al. (red.) Erasmus, de actualiteit van zijn denken, pp. 57 – 72, De Walburg Pers, 1986.

14

Margreeth de Boer, ‘En hij is heel moedeloos over lot van de arbeider’, NRC Handelsblad, 23 oktober 2009.

15

Frits Bolkestein, Peter Derkx, René Gude, Jan Marijnissen, Nelleke Noordervliet, Heleen Pott en Anton Zijderveld, Brieven aan Erasmus, Boom, Amsterdam, 2002.

16

J. Boonstra, H. Jansen en J. Kniesmeyer, Antisemitisme. Een geschiedenis in beeld, Anne Frank Stichting en SDU Uitgeverij, Den Haag, 1989.

17

Meerten B. ter Borg, Zineconomie: de samenleving van de overtreffende trap, Scriptum, 2003.

18

Wouter Bos, De derde weg voorbij, De 21e Den Uyl-lezing, De Rode Hoed, Amsterdam, 25 januari 2010.

19

Joost Bosland, De waanzin rond Wilders: psychologie van de polarisatie van Nederland, Uitgeverij Balans, 2010.

20

Jean Bottéro, Writing, reasoning, and the gods, Chicago University Press, Chicago, 1992 (1987).

21

Matthijs van Boxsel, Domheid voor beginners: een stoomcursus, Em. Querido’s Uitgeverij, 2009.

22

Rebekka Bremmer, Laurens ten Kate en Eelke Warrink, Encyclopedie van de filosofie. Van de oudheid tot vandaag, Boom, 2007.

23

Heinz Bude, ‘De uitgeslotenen: sociale uitsluiting beperkt zich niet alleen tot de onderste bevolkingslagen’, NRC Handelsblad, 18 april 2009, met reacties van Mark Rutte (VVD) en Mariëtte Hamer (PvdA).

24

Heinz Bude, Gibt es eine neue soziale Frage?, Berliner Debatte Initial (2004), heft 2.

25

Paul van Buitenen, Strijd voor Europa: fraude in de Europese Commissie, Ten Have, Kampen, 1999.

26

Thomas Carlyle, Selected writings, Penguin, 1971.

27

Nicholas Carr, The big switch: rewiring the world, from Edison to Google, W.W. Norton & Company, New York – London, 2008.

28

Rachel Carson, Silent spring, Fawcett Publications inc., 1970.

29

Peter van der Coelen, Hans Trapman, Christian Rümelin en Alexandra Gaba-van Dongen, Erasmus in beeld, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, 2008.

30

Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel, Differentiëren in drievoud omwille van kwaliteit en verscheidenheid in het hoger onderwijs, rapport in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, 2010.

31

Irene Costera Meijer, m.m.v. Robert Adofsson en Marjolein van Vossen, De toekomst van het nieuws, Otto Cramwinckel Uitgeverij, Amsterdam, 2006.

32

Iris Creemers, Leo Molenaar, Gürkan Çelik, Liesbeth Levy, Henri Krop en Pim Valkenberg, Erasmus en Gülen: inspiratoren voor vrede en dialoog, Uitgeverij Damon, Budel, 2009.

33

David Crystal, Txting: FrNd or foe?, The Linguist, deel 46 (2008), nr. 6.

34

Adam Curtis, Century of self, BBC / BN Publishing, televisiedocumentaire in vier delen, 2002.

35

Marcel van Dam, Niemands land. Biografie van een ideaal, De Bezige Bij, Amsterdam, 2009.

36

Richard Dawkins, The God Delusion, Houghton Mifflin Company, 2006.

37

Gilles Deleuze, Postscript on the Societies of Control, OCTOBER, nr. 59, pp. 3 – 7, 1992.

38

Jared Diamond, Guns, germs, and steel: the fates of human societies, W.W. Norton & Company, Inc., New York, 1999.

39

Huub Dijstelbloem, ‘Het burgerlijke verlangen naar mensverbetering’, in: Marguerite van den Berg, Corien Prins en Marcel Ham (red.) In de greep van de technologie: nieuwe toepassingen en het gedrag van de burger, pp. 209 – 230, Van Gennep, Amsterdam, 2008.

40

Joep Dohmen (filosoof), Het leven als kunstwerk, Lemniscaat, 2008.

41

Joep Dohmen (journalist), Europese idealisten: een chronique scandaleuse van het Europees Parlement, SUN, Nijmegen, 1999.

42

Mary Douglas en Aaron Wildavsky, Risk and culture: an essay on the selection of technological and environmental dangers, University of California Press, 1983.

43

S. Dresden, ‘Erasmus, een geleerdenleven’, in: G.Th. Jensma et al. (red.) Erasmus, de actualiteit van zijn denken, pp. 93 – 112, De Walburg Pers, 1986.

44

Desiderius Erasmus, Adagia, Verzameld werk, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, verwacht in 2011.

45

Desiderius Erasmus, Lof der Zotheid, in: Lof en Blaam, deel 2 van het verzameld werk van Desiderius Erasmus, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2004, vertaald en toegelicht door Harm-Jan van Dam.

46

Desiderius Erasmus, Lof der Zotheid, SUN, Nijmegen, vertaald, geannoteerd en ingeleid door Patty Bange, 2001.

47

Desiderius Erasmus, De klacht van de Vrede, die overal door alle volken verstoten en versmaad wordt, Ad. Donker, Rotterdam, 2002.

48

Desiderius Erasmus, De Turkenkrijg, Ad. Donker, Rotterdam, 2005.

49

Desiderius Erasmus, Opvoeding, Verzameld werk, deel 3, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2006, vertaald en toegelicht door Jeanine de Landtsheer en Bé Breij.

50

Desiderius Erasmus, Gesprekken, Verzameld werk, deel 1, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2007, vertaald en toegelicht door Jeanine de Landtsheer.

51

Desiderius Erasmus, Verweerschriften, Verzameld werk, deel 4, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2007, vertaald door Chris Heesakkers en Ton Osinga.

52

Lucien Febvre en Henri-Jean Martin, The coming of the book, Verso, 1997, oorsponkelijke titel: L’Apparition du livre (1958), vertaald door David Gerard.

53

Michel Foucault, Dits et écrits, Tome II, Gallimard, Paris, 2001.

54

Frank Furedi, Culture of fear revisited: risk-taking and the morality of low expectation, Continuum, 2006 (1997).

55

Jessica van Geel en Frederiek Weeda, ‘Prikangst van bezorgde moeders verrast het RIVM’, NRC Handelsblad, 14 april 2009.

56

Walter Gilbert, ‘A vision of the Grail’, in: Daniel Kevles & Leroy Hood, The Code of Codes. Scientific and Social Issues in the Human Genome Project, Harvard University Press, Cambridge, 1992.

57

Bertrand Gille (red.), Histoire des techniques: technique et civilisations, technique et sciences, Gallimard, Paris, 1978.

58

Malcolm Gladwell, The tipping point: how little things can make a big difference, Little, Brown and Company, London, 2000.

59

Al Gore, The assault on reason, Bloomsbury Publishing, London, 2007.

60

Ger Groot, De menselijke toon: hoorcollege over de filosofie van de moderne mens, NRC Handelsblad Academie, 2008.

61

Katherine Hayles, ‘Hyper and deep attention: the generational divide in cognitive modes’, Profession (2007), nr. 13, pp. 187 – 199.

62

Martin Heidegger, Die Technik und die Kehre, Verlag Günther Neske, Pfullingen, 1962.

63

Martin Heidegger, Heraklit, Gesammtausgabe Band 55 (GA 55), Vittorio Klostermann, Frankfurt am Main, 1979.

64

Martin Heidegger, Parmenides, Gesammtausgabe Band 54 (GA 54), Vittorio Klostermann, Frankfurt am Main, 1982.

65

G.G. Hellinga, Geschiedenis van Nederland, Walburg Pers, 2007.

66

P. de Hert, In het licht van de technologie: pleidooi voor continuïteit en verandering bij gegevensbescherming, College Bescherming Persoonsgegevens, Den Haag, 2009.

67

P. de Hert en A. Hoefmans, Rechtspraak in kort bestek. EHRM juli 2008, Tijdschrift voor Strafrecht (2008), nr. 5, pp. 412 – 416.

68

J. van Herwaarden, ‘Erasmus, Mevlana en de dansende derwisjen’, pp. 37 – 60, van Mevlana en Erasmus, door Cihan Okuyucu en Jan van Herwaarden, Türkevi Productions i.s.m. Time Media Group, Amsterdam, 2008.

69

J. van Herwaarden, ‘Erasmus van Rotterdam: beeld en werkelijkheid’, pp. 191 – 215, Rotterdams Jaarboekje 1998, Gemeentearchief Rotterdam, 1998.

70

Simon Hix, The political system of the European Union, 2e ed., Palgrave Macmillan, 2005.

71

S. van der Hof en J.E.J. Prins, ‘Personalisation and its influence on identities, behaviour and social values’, in: M. Hildebrandt & S. Gutwirth (red.), Profiling the European Citizen, pp. 111 – 127, Springer, 2008.

72

H.J.A. Hofland, ‘De komende schaarste’, NRC Handelsblad, 4 juni 2008.

73

Michel Houellebecq, Elementaire deeltjes, De Arbeiderspers, Amsterdam, 1999, vertaling uit het Frans: Martin de Haan.

74

W. Houtkoop, Basisvaardigheden in Nederland. De geletterdheid van Nederland: economische, sociale en educatieve aspecten van de taal- en rekenvaardigheden van de Nederlandse beroepsbevolking, Max Goote Kenniscentrum voor Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie, Amsterdam, 1999.

75

Johan Huizinga, Erasmus, 10e ed., Ad. Donker, Rotterdam, 2001.

76

Dominique Janicaud, La puissance du rationnel, Gallimard, Paris, 1985.

77

G.Th. Jensma, ‘Erasmus van Rotterdam (1469 – 1536)’, in: G.Th. Jensma et al. (red.) Erasmus, de actualiteit van zijn denken, pp. 9 – 56 , De Walburg Pers, 1986.

78

G.Th. Jensma, W.P. Blockmans, J. Sperna Weiland, S. Dresden, J. Nuchelmans, A.M. Koldeweij en W.Th.M. Frijhoff, Erasmus, de actualiteit van zijn denken, De Walburg Pers, 1986.

79

Jan Jongeneelen, persoonlijke communicatie, 8 februari 2010, cinop.brengtlerentotleven.nl.

80

Flavius Josephus, De oude geschiedenis van de Joden, AMBO, Amsterdam, 2008, zesde druk, vertaald door F.J.A.M. Meijer en M.A. Wes.

81

Rudie Kagie, ‘Horen... en zwijgen’, Vrij Nederland, 17 april 2010.

82

Kevin Kelly, We are the web, Wired, augustus, 2005.

83

Thomas à Kempis, De navolging van Christus, H.D. Tjeenk Willink & Zoon N.V., Haarlem, 1948.

84

Karel Knip, ‘De pest versterkte ‘Kleine IJstijd”, De Volkskrant (2006).

85

Nelleke Koops en Jos Verlaan, ‘Beroepsverbod voor frauderende bestuurders’, NRC Handelsblad, 6 februari 2010.

86

E.H. Kossmann, De Lage Landen 1780 – 1980, Agon, Amsterdam, 1986, 2 delen, te raadplegen op www.dbnl.nl.

87

John P. Kotter, Leading change, Harvard Business School Press, Boston, 1996.

88

Shepard Krech, The ecological Indian: myth and history, W.W. Norton & Company, Inc., New York, 1999.

89

Harry Kunneman, Voorbij het dikke-ik: bouwstenen voor een kritisch humanisme. Deel 1, 3e ed., Humanics University Press en Uigeverij SWP, 2009.

90

Ray Kurzweil, The singularity is near: when humans transcend biology, Viking (Penguin), London, 2005.

91

Bruno Latour, We have never been modern, Harvard University Press, 2001.

92

Pieter Lemmens, persoonlijke communicatie, 18 januari 2010.

93 [ < Over de auteurs ]

Pieter Lemmens, Gedreven door techniek: de menselijke conditie en de biotechnologische revolutie, Box Press, 2008.

94

André Leroi-Gourhan, La geste et la parole, Éditions Michel Albin, Paris, 1964/65, Twee delen.

95

Bart de Ligt, Erasmus – begrepen uit de geest der Renaissance, Van Loghum Slaterus’ uitgeversmaatschappij N.V., Arnhem, 1936.

96

Bjørn Lomborg, ‘Is het echt zo erg gesteld met het klimaat?’, NRC Handelsblad, 21 juli 2009.

97

Bjørn Lomborg, ‘Laten we ons nu niet fixeren op CO2-uitstoot’, NRC Handelsblad, 15 oktober 2009.

98

Bjørn Lomborg, The skeptical environmentalist: measuring the real state of the world, Cambridge University Press, 2001.

99

Geert Lovink, Zero comments: blogging and critical internet culture, Routledge (Taylor & Francis Group), 2008.

100

Joris Luyendijk, Het zijn net mensen, Uitgeverij Podium, 2006.

101

Anna Luyten, ‘Peter Sloterdijk: ‘Ik zeg u de crisis zal een nieuwe elite brengen”, Vrij Nederland, 6 juni 2009.

102

D. Lyon, Surveillance Studies. An overview, Polity Press, Cambridge, 2007.

103

Jean-François Lyotard, The postmodern condition. A report on knowledge, Manchester University Press, 1986, vertaald uit het Frans door Geoff Bennington en Brian Massumi. La condition postmoderne. Rapport sur le savoir, Éditions de Minuit, Paris, 1979.

104

David J.C. MacKay, Sustainable energy – without the hot air, UIT Cambridge ltd., 2008, Dit boek is als elektronische uitgave gratis verkrijgbaar op: www.withouthotair.com.

105

Geert Mak, In Europa: reizen door de twintigste eeuw, Uitgeverij Atlas, 2004.

106

Geert Mak, ‘De verpleegster, de onderwijzer, de handarbeider, ze voelen zich vernederd door de PvdA’, NRC Handelsblad, 17 oktober 2009.

107

Maurits Martijn, ‘Google is een religie’, Vrij Nederland, nr. 4, 30 januari 2010.

108

Leo Marx, The machine in the garden: technology and the pastoral ideal in America, Oxford University Press, 2000 (1964).

109

Dennis Meadows, Rapport van de Club van Rome. Grenzen aan de groei., Het Spectrum, 1972, met commentaar van de club van Rome.

110

John M. Merriman, A history of modern Europe: from the Renaissance to the age of Napoleon, W.W. Norton & Company, 2004.

111

Frank van Mil en Corina Hendriks (red.), Eigenlijk bent u een Europeaan: essays over kansen zonder grenzen, Uitgeverij van Praag, Amsterdam, 2007.

112

Leo Molenaar, ‘Erasmus als pacifist: kosmopoliet of kleinburger’, in: Leo Molenaar et al. (red.) Ex pluribus unum. 675 jaar Erasmiaans Gymnasium, pp. 257 – 279, Uitgeverij Elmar, Rijswijk, 2004.

113

Leo Molenaar, ‘Erasmus als voorloper van vrede en onderwijs’, in: Iris Creemers, Leo Molenaar, Gürkan Çelik (red.) Erasmus en Gülen: Inspiratoren voor vrede en dialoog, pp. 41 – 48, Uitgeverij Damon, Budel, 2009.

114 [ < Over de auteurs ]

Maarten Molenbeek en Chris Aalberts, U draait en u bent niet eerlijk: spindoctoring in politiek Den Haag, Sdu Uitgevers, Den Haag, 2010.

115

Marcel Möring, ‘Erasmus en Bartje’, in: bijlage van NRC Next, Erasmus in Rotterdam, 8 oktober 2008.

116

OECD, Literacy, Economy and Society, Results of the first International Adult Literacy Survey, Parijs, 1995.

117

Leonard Ornstein en Lo Breemer, Paleis Europa: grote denkers over Europa, De Bezige Bij, Amsterdam, 2007.

118 [ < hoofdstuk 1 ]

Pieter van Os, ‘Tweede Kamer in ‘overdrive’ over Marokkaanse jongeren’, NRC Handelsblad, 26 september 2008.

119

Susan Oyama, The ontogeny of information: developmental systems and evolution, Duke University Press, Durham, 2000 (1985).

120

Jan Papy, Marc van der Poel en Dirk Sacré, Erasmus: een portret in brieven, Uitgeverij Boom, 2001.

121

Carel Peeters, ‘De andere Erasmus: een militante humanist’, Vrij Nederland (2008), nr. 45.

122 [ < Over de auteurs ]

Carel Peeters, Gevoelige ideeën: over de andere Verlichting, De Harmonie, 2008.

123

Charles Perrow, Normal accidents: living with high-risk technologies, Basic Books, New York, 1984.

124

Herman Philipse, Het atheïstisch manifest en De onredelijkheid van religie, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, 2005.

125

Herman Philipse, Godsgeloof of atheïsme. Hoorcollege over de filosofische strijd der wereldbeschouwingen, NRC Handelsblad Academie, 2009.

126 [ < Over de auteurs ]

Roel Pieterman, De voorzorgcultuur: streven naar veiligheid in een wereld vol risico en onzekerheid, Boom juridische uitgevers, 2008.

127

Steven Pinker, The blank slate: the modern denial of human nature, Penguin, 2002.

128

Robert M. Pirsig, Zen en de kunst van het motoronderhoud, Uitgeverij Ooievaar, 2008, 36e druk van de Nederlandse vertaling van Ronald Jonkers.

129

Barber van de Pol, Lieve Erasmus. Verkeren met een denker, Athenaeum – Polak & Van Gennep, 2001.

130

J.E.J. Prins, ‘Heeft digitale jeugdzorg de toekomst?’, in: Marguerite van den Berg, Corien Prins en Marcel Ham (red.), In de greep van de technologie: nieuwe toepassingen en het gedrag van de burger, pp. 209 – 230, Van Gennep, Amsterdam, 2008.

131

J.E.J. Prins, ‘Technocratie en de toekomstagenda van de Nationale Ombudsman’, in: Werken aan behoorlijkheid: de nationale Ombudsman in zijn context, pp. 130 – 131, Boom Juridische Uitgevers, Den Haag, 2007.

132

Raad voor het Openbaar Bestuur, Vertrouwen op democratie, februari 2010.

133

Jacques Rancière, Hatred of democracy, Verso Books, 2009.

134

redactie HD, ‘Zwarte doos bespiedt agent’, Haarlems Dagblad, 5 januari 2010.

135

redactie NRC, ‘Afluisteren AIVD niet meer melden’, NRC Handelsblad, 9 april 2010.

136

Antoinette Reerink, ‘Kinderen van de verwijsmachine’, NRC Weekblad, 12 – 18 september 2009.

137

Jeremy Richardson (red.), European Union: power and policy making, 3e ed., Routledge, 2006.

138

Matt Ridley, Genome: the autobiography of a species in 23 chapters, Fourth Estate Limited, 1999.

139

Joachim Ritter, Karlfried Gründer en Gottfried Gabriel (red.), Historisches Wörterbuch der Philosophie, Schwabe AG. Verlag, Basel, 2007.

140

Judith Roof, The poetics of DNA, University of Minnesota Press, Minneapolis – London, 2007.

141

Han van Ruler en Hugo Verbrugh, Desiderius Erasmus: filosoof en bruggenbouwer – historische en Rotterdamse perspectieven, Erasmus Academie B.V., Rotterdam, 2008.

142

Willem Saris, Public opinion about the EU can easily be swayed in different directions, Acta Politica, deel 32 (1997), nr. 4, 406 – 435.

143

Lucius Annaeus Seneca, Brieven aan Lucilius, Amboboeken, Baarn, vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Cornelis Verhoeven, 1980.

144

Sander Simons, Europese Unie voor dummies, Pearson Education, Amsterdam, 2004.

145

Peter Sloterdijk, Regeln für den Menschenpark. Ein Antwortschreiben zu Heideggers Brief über den Humanismus, Suhrkamp, Frankfurt am Main, 1999.

146

Peter Sloterdijk, Regels voor het mensenpark. Kroniek van een debat, 2e ed., Boom Uitgeverij, Amsterdam, 2000, ingeleid door: W. Boevink, vertaling: P. Beers en A. Adria.

147

Peter Sloterdijk, Du mußt dein Leben ändern, Suhrkamp, Frankfurt am Main, 2009.

148

D.J. Solove, The digital person, New York University Press, 2004.

149

Bernard Stiegler & Ars Industrialis, Réenchanter le monde. La valeur esprit contre le populisme industriel, Flammarion, Paris, 2006.

150

Bernard Stiegler, La technique et le temps, Tome 1. La faute d’Épiméthée, Galilée, Paris, 1994.

151

Bernard Stiegler, La technique et le temps, Tome 2. La désorientation, Galilée, Paris, 1996.

152

Bernard Stiegler, La technique et le temps, Tome 3. Le temps du cinéma et la question du mal-être, Galilée, Paris, 2001.

153

Bernard Stiegler, Aimer, s’aimer, nous aimer, Galilée, Paris, 2003.

154

Bernard Stiegler, Philosopher par accident. Entretien avec Élie During, Galilée, Paris, 2004.

155

Bernard Stiegler, Économie de l’hypermatériel et psychopouvoir, Mille et une nuits, Paris, 2008.

156

Bernard Stiegler, Prendre soin, Tome 1. De la jeunesse et des générations, Flammarion, Paris, 2008.

157

Bernard Stiegler, Pour une nouvelle critique de l’économie politique, Galilée, Paris, 2009.

158

Gregory Stock, Redesigning humans: our inevitable genetic future, Houghton Mifflin Company, Boston, 2002.

159

Floris van Straaten, ‘Liberaal zijn levert geen stem op’, NRC Handelsblad, 21 oktober 2009.

160

Jaap Tanja, Vijftig vragen over antisemitisme, Anne Frank Stichting en Uitgeverij Boom, 2005.

161

Stephen Toulmin, Cosmopolis: the hidden agenda of modernity, University of Chicago Press, 1990.

162

Aalt van der Glind, Erasmus: Europeaan, humanist, christen, Uitgeverij Auctor, Apeldoorn, 1992.

163

Maarten van Rossem, Waarom is de burger boos? Over hedendaags populisme, Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2010.

164

Guido Vanheeswijck, Tolerantie en actief pluralisme: de afgewezen erfenis van Erasmus, More en Gilles, Pelckmans, 2008.

165

Henk te Velde, Van regentenmentaliteit tot populisme: politieke tradities in Nederland, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, 2010.

166

Joost van den Vondel, Vondel. Volledige dichtwerken en oorspronkelijk proza, H.J.W. Becht, Amsterdam, 1937, verzorgd en ingeleid door Albert Verwey.

167

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Onzekere veiligheid, Amsterdam University Press, WRR-rapport 82, 2008.

168

W.A. Wagenaar en P.T.W. Hudson, ‘Industrial safety’, in: Handbook of Work and Organizational Psychology, C.J. De Wolff, P.J.D. Drenth en H. Thierry (red.), deel 2: Work psychology, 1998.

169

Steven Weber, The success of open source, Harvard University Press, Cambridge, 2004.

170

Karl E. Weick en Kathleen M. Sutcliffe, Managing the unexpected: resilient performance in an age of uncertainty, Jossey-Bass (John Wiley & Sons, Inc.), San Francisco, 2007 (2001).

171

Edward O. Wilson, On human nature, Harvard University Press, Cambridge, 1978.

172

Ernst F. Winter (red.), Discourse on free will: Erasmus – Luther, Continuum, 2006, bevat een vertaling en commentaar op Erasmus’ De libero arbitrio en Luthers De servo arbitrio.

173

L. Zonneveld, H. Dijstelbloem en D. Ringoir (red.), Reshaping the human condition: exploring human enhancement, Rathenau Instituut, in samenwerking met: ‘the British Embassy, Science and Innovation Network and the Parliamentary Office of Science & Technology’, 2008.

Over de auteurs

[ < hoofdstuk 4 ]

Taco Noorman is predikant van de Hervormde Gemeente Rotterdam, onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland.

[ < hoofdstuk 5 ]

Roel Pieterman is verbonden aan de Erasmus Universiteit en doet onderzoek naar de wijze waarop wij in onze laatmoderne samenleving omgaan met risico’s en onzekere dreigingen. Hij publiceerde in 2008 De voorzorgcultuur: streven naar veiligheid in een wereld vol risico en onzekerheid [ literatuur 126 ]. In 2009 redigeerde hij een themanummer van Erasmus Law Review (deel 2, nummer 2) over the many facets of precautionary logic. In 2010 verschijnt onder gezamenlijke redactie met Mireille Hildebrandt de bundel Zorgen om voorzorg.

[ < hoofdstuk 6 ]

Chris Aalberts onderzoekt de relatie tussen burgers en politiek en hij doceert onder meer aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en de Universiteit Antwerpen www.chrisaalberts.nl. In 2008 publiceerde hij onder meer het boek Altijd ver weg? De moeizame relatie tussen burgers en de Europese Unie [ literatuur 1 ]. Onlangs verscheen het samen met Maarten Molenbeek geschreven boek U draait en u bent niet eerlijk. Spindoctoring in politiek Den Haag [ literatuur 114 ].

[ < hoofdstuk 7 ]

Liesbeth Levy is filosofe met als specialisatie de dialoogfilosofie van de twintigste eeuw. Zij is hoofd debat van de Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur en artistiek leider van Zaal de Unie. Vanuit die regiefuncties heeft zij een uniek zicht op de actuele vragen die spelen in de samenleving en de argumentaties die gehanteerd worden bij het beantwoorden daarvan.

[ < hoofdstuk 8 ]

Carel Peeters is essayist en criticus en verbonden aan Vrij Nederland. Hij schreef verschillende essaybundels – de laatste op het moment van schrijven: Gevoelige ideeën, essays over de andere Verlichting [ literatuur 122 ] – waarin hij op scherpe manier thema’s uit de literatuur, filosofie, kunst en wetenschap met elkaar verbindt en confronteert. Zomer 2010 verschijnt: Genieten voor miljoenen. Essays over populaire cultuur.

[ < hoofdstuk 9 ]

Leo Molenaar is historicus en biograaf, bestuurslid Stichting Huis van Erasmus, projectleider Erasmusjaar van het Erasmiaans Gymnasium en drager van de Erasmusspeld. Op het moment van schrijven werkt hij aan een biografie van Marcus Bakker.

[ < hoofdstuk 10 ]

Atze Bosma studeerde meet- en regeltechniek aan de TUDelft en studeerde enkele jaren filosofie aan de Universiteit Leiden. Als ‘bedrijvendokter’ zoekt hij steeds naar de problemen achter de (financiële) problemen www.muqarnas.nl. Met een geheel eigen aanpak revitaliseert hij vastgelopen organisaties www.kaizengine.com.

[ < hoofdstuk 11 ]

Corien Prins is raadslid bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en hoogleraar aan het Tilburg Institute for Law, Technology, and Society (TILT), Universiteit van Tilburg.

[ < hoofdstuk 12 ]

Carla Hoekendijk is beeldend kunstenaar en adviseur op het gebied van (interactieve) media, games en kunst. Sinds 2005 is zij betrokken bij het ontwikkelen van onderwijs voor de Hogeschool van Amsterdam, recentelijk bij het opzetten van de opleiding Game Development. Zij is onder andere lid van Bâtafysica, de Nederlandse Academie voor ’Patafysica.

[ < hoofdstuk 13 ]

Pieter Lemmens is bioloog en filosoof. Hij promoveerde op een onderzoek naar de nauwe relatie tussen mens en techniek, in het bijzonder over de impact van de nieuwe biotechnologieën op de menselijke conditie [ literatuur 93 ]. Momenteel is hij postdoc-onderzoeker aan de Universiteit van Wageningen. Tevens is hij als docent filosofie verbonden aan de Faculteit Natuurwetenschappen van de Radboud Universiteit te Nijmegen.

[ < hoofdstuk 1 ]   [ < hoofdstuk 2 ]   [ < hoofdstuk 3 ]   [ < hoofdstuk 14 ]   [ < hoofdstuk 15 ]   [ < hoofdstuk 16 ]   [ < hoofdstuk 17 ]

Bas van Vlijmen promoveerde op een onderzoek naar de inpassing van algebraïsche specificatie als ontwerp- en analysegereedschap binnen de software-engineering. Hij werkt als ongebonden onderzoeker aan het Instituut voor Macro Fysica, afdeling Algemene Aggregatie-Dynamica, aan theorievorming over de structuur van de interacties tussen ongelijksoortige systemen, in het bijzonder de interacties tussen mens, techniek en samenleving. Hij publiceert over zijn resultaten middels beeldende kunst en schriftuur www.basvanvlijmen.com.

titel: Erasmus en de vrije val in de techniek: tien visies op denken en doen in een kunstmatige wereld (inkijkexemplaar).

editie: 1e, 26 mei 2010.

redactie: Bas van Vlijmen.

tekstbijdragen: Chris Aalberts, Atze Bosma, Carla Hoekendijk, Pieter Lemmens, Liesbeth Levy, Leo Molenaar, Taco Noorman, Carel Peeters, Roel Pieterman, Corien Prins en Bas van Vlijmen.

vormgeving omslag: Michaël Snitker.

vormgeving binnenwerk: Borghouts Design.

foto: Lucrees van Groningen.

initiatief, kunstwerken en organisatie REBOOT: Bas van Vlijmen.

ISBN: 978 90 6450 727 4.

© 2010: Uitgeverij oιo en Bas van Vlijmen.

Eboeken moeten net als gewone boeken kunnen slingeren en moeten zo eenvoudig mogelijk toegankelijk zijn, vinden Uitgeverij oιo en Bas van Vlijmen. Momenteel is de kopieerbeveiliging (DRM) daarvoor te rigide. Daarom zit er geen beveiliging op dit eboek en kunt u dit boek technisch probeemloos lezen op bijna elke telefoon, ereader en computer die u tot uw beschikking heeft. Ook is het als een gewoon bestand te backupen en op te nemen in ebibliotheken naar keuze. De auteursrechten blijven echter van toepassing en u mag dit eboek niet zonder toestemming verspreiden.

gedrukte editie: dit boek is ook verkrijgbaar in gedrukte vorm, ISBN: 978 90 6450 740 3.

Engelse editie: Erasmus and the free fall in technology: ten perspectives on thought and action in an artificial world verschijnt tweede helft van 2010 als eboek en in druk.

www.010.nl www.basvanvlijmen.com