Serie: Uit Egypte, deel 2

In de Schaduw

van de

Storm

Connilyn Cossette

Uitgeverij Het Zoeklicht

Posbus 99

3940 AB Doorn

Cover design by Jennifer Parker

Engelse uitgave:

Copyright © 2016 by Connilyn Cossette

Originally published in English under the title Shadow of the Storm by Bethany House Publishers, a division of Baker Publishing Group, Grand Rapids, Michigan, 49516, U.S.A.

All rights reserved.

Nederlandse uitgave:

© ٢٠١٨ Uitgeverij Het Zoeklicht – Doorn

ISBN 9789064510649

Vertaling: Joeky Janusch

Opmaak: TMgraphics.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor recensies mogen korte bloemlezingen worden gebruikt.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. The only exception is brief quotations in printed reviews.

Aan mijn knappe en gelovige moeder

Haar wijsheid onderricht me

Haar gebed omringt me

Haar liefde omarmt me

Haar hart hoort me

Haar vriendschap bemoedigt me

Haar kracht inspireert me

Alhoewel ik misschien niet uit haar lichaam geboren ben,

ben ik dankbaar een kind van haar hart te zijn.

1

SHIRA

De 17e dag van Tammoez

De 4e maand uit Egypte

Wilde trommelslagen dreunden over de grond als donder in de verte, sloegen in tartende ritmes en deden mijn borstholte trillen. Mijn vingertoppen echoden de slagen tegen mijn knie totdat een blik van mijn moeder vanaf de andere kant van de tent hun dans deed ophouden.

‘Shira, maak je werk af.’ Haar benen naald zette zijn vaardige beweging voort, terwijl ze haar hoofd boog om naar haar borduurwerk te kijken. Het vage licht van de olielamp verlichtte de zilveren strengen waarvan er elke dag meer door haar donkere haar leken te lopen – een tendens die een paar jaar geleden was begonnen, toen mijn vader stierf aan een Egyptische geselpaal.

Ik plukte aan de zwarte geitenwol in mijn schoot en haalde er doornige klissen, vlekken en stukjes bladeren uit. De vezels bleven haken aan mijn droge handpalmen. Ik kon mijn aandacht niet bij die vervelende taak houden. Het grootste gedeelte van de middag was ik al bezig geweest met het schoonmaken van deze vacht, terwijl mijn gedachten afdwaalden naar het ruige bergpad waarlangs Moshe, onze leider, veertig dagen geleden naar boven was geklommen.

Ik stelde mezelf voor in zijn plaats: leunend op zijn staf, starend over de grote hoeveelheid tenten die verspreid in de vallei stonden, en de menigte overziend die hij uit Egypte had geleid. Talloze Hebreeërs hadden hun tenten hier opgezet naast een groot aantal gerim – Egyptenaren en andere vreemdelingen – die allemaal vrolijk en blij waren in deze laatste drie maanden van vrijheid sinds de zee farao’s leger had verzwolgen.

Zodra Moshe verdwenen was in de wervelende storm boven de bergtop, vermenigvuldigden de geruchten zich als vliegen op een rottende meloen. Zou hij ons nog steeds naar Kanaän brengen, het land dat was beloofd aan onze voorvaderen? Of was hij via de achterkant van de bergkam naar het zuiden weggeslopen en naar Midian gevlucht? Leefde de oude man nog wel? Ook in mijn eigen gedachten gonsde de twijfel, maar ik joeg die weg met een rukje van mijn hoofd: Moshe zou terugkeren. Dat moest gewoon.

Maar de gouden afgod die op een hoop keien in het midden van het kamp stond, ging in tegen mijn bewering. De mensen die volhielden dat Moshe dood was, hadden Aharon, Moshes eigen broer, zover gekregen dat het stierkalf werd verhoogd – een schaamteloze minachting van de nieuwe wetten die Jahweh Zelf had uitgesproken vanuit het midden van de vurige wolk boven op de berg.

Vanaf haar plek aan de overkant van de tent probeerde Kiya, die met gekruiste benen zat, mijn aandacht te trekken met een heimelijk knikje en een steelse blik naar mijn moeder. Mijn Egyptische vriendin durfde het onbesproken zwijgbevel niet te overtreden – het bevel was gegeven door de vrouw wier zoon ze algauw zou trouwen – maar haar honingbruine ogen smeekten me in haar plaats ongehoorzaam te zijn. Op bevel van de oudsten van de Levieten waren de man van wie ze hield, mijn broer Eben, en haar eigen broer Jumo al uren lang weg. Beiden waren zwaarbewapend.

Gedwongen door haar woordeloze smeekbede en mijn eigen nieuwsgierigheid waagde ik een vraag te stellen: ‘Wat gebeurt daarbuiten, Ima?’

Hoewel de cadans van haar naald haperde, schudde mijn moeder haar hoofd zonder op te kijken. ‘Niets goeds.’

‘Moeten we de hele dag binnen blijven?’ Met de hand die ik niet bij mijn werk gebruikte, zwaaide ik voor mijn gloeiende gezicht. ‘Misschien kunnen we een wand oprollen? Wat lucht binnenlaten?’

Shoshana en Zayna, mijn twee zusjes, steunden mij in mijn smeekbeden en smeekten onze moeder of ze buiten mochten spelen.

‘Nee!’ zei mijn moeder. Haar toon duldde geen tegenspraak. ‘Jullie blijven allebei binnen. De oudsten zeiden uit het zicht te blijven totdat deze dwaasheid voorbij is.’ Ze gebaarde de meisjes dat ze verder moesten gaan met het schoonmaken van de berg wol, die op het tapijt tussen hen in lag. Mijn moeders talent voor weven zorgde ervoor dat er in ons tijdelijke huis tapijten lagen met levendige patronen in allerlei tinten, een luxe in deze stoffige wildernis.

Haar onbuigzaamheid prikkelde mijn nieuwsgierigheid weer. ‘Wat zal Moshe doen als hij ontdekt dat Aharon die afgod heeft gemaakt?’

Ze keek me kwaad aan, met ogen zo donker als lavaglas. ‘Aharon zal spijt krijgen van zo’n roekeloze beslissing.’

‘Hij zal het beslist niet uit de hand laten lopen. Hij zei dat het een feest voor Jahweh zou zijn...’

‘Het is al gruwelijk uit de hand gelopen. Ze hadden die afgod nooit mogen maken.’ Ze beklemtoonde haar woorden met een resolute steek van haar naald in de stof waarbij haar kin venijnig omlaagging. Het was duidelijk dat dit onze laatste vraag was.

Ik wierp een verontschuldigende blik op Kiya, maar ze was alweer druk aan het weven geslagen. Haar vaardige vingers dansten over het weefgetouw, ze vlocht een opvallend patroon van blauw en wit. Het zou een riem worden die mijn broer Eben over drie weken op hun huwelijksdag zou krijgen.

Kiya ging elke dag meer op haar moeder lijken: de goudkleurige ogen, de glans van haar rechte zwarte haren, haar spontane lach en de gracieuze beweging van haar lichaam. Nailahs nalatenschap aan haar dochter was een zeldzame schoonheid geweest, die elke vrouw jaloers maakte. Ikzelf inbegrepen.

Ik was gewoontjes. Bleek voor een Hebreeuwse, geplaagd door sproeten en met een lichaam dat meer op dat van een kind leek dan op dat van een vrouw. Ik streek mijn wollen hemdjurk glad over mijn smalle heupen, die geen enkele belofte inhielden. Terwijl ik me kromde vanwege de vage pijn in mijn onderrug, duwde ik een onwillige krul in mijn vlecht die tot mijn middel reikte; mijn lege toekomst duwde ik weg naar mijn achterhoofd.

Toen de verborgen schaduwen in de hoeken zich verdiepten en de stapel schone wol in de mand bij mijn knie groter werd, werd de stemming buiten anders: de uitgelatenheid maakte plaats voor nervositeit. De toonhoogte en het overwicht van de muziek werden ritmischer en minder melodieus. Tegen zonsondergang lieten geschreeuw, uitdagend gelach en gezang zich meedragen op de wind. Geluiden die griezelig veel deden denken aan de verdorven tempelaanbidding destijds in Egypte. Geluiden die bewezen dat mijn moeder gelijk had gehad: Aharon had zelfs het laatste beetje controle verloren.

Terwijl Kiya nog een olielamp aanstak, trok ik aan de hals van mijn mouwloze grijze hemdjurk. Hoewel ons kookvuurtje binnen was uitgegaan, bleef de scherpe geur ervan hangen. Met elke ademtocht werd meer rook ingeademd en leken de muren meer op ons af te komen. Ik verlangde ernaar de wol op mijn schoot weg te gooien, de verstikkende tent uit te rennen en mijn longen te vullen met de frisse avondlucht.

De trommels stopten.

Een oorverdovende stilte stroomde de lege ruimte binnen, en mijn hoofdhuid kriebelde. Ondanks de verstikkende hitte rilde ik. De naald van mijn moeder was gestopt. Mijn zusjes hadden de broeiende verveling van onze wollen gevangenis allang ingeruild voor slaap; hun langzame ademhaling was de enige inbreuk op de geluidloosheid.

‘Wat is er gebeurd?’ fluisterde ik. Ik wilde de meisjes niet wakker maken.

Mijn moeder haalde haar schouders op. Ze klemde haar lippen opeen alsof ze niet wilde ademen.

Stil en zwijgend richtten wij drieën ons op de verste wand, alsof de uitspringende bergtop zichtbaar was door het strakke weefsel. Het oorverdovende geschal van een sjofar klonk dichtbij, werd weerkaatst door andere instrumenten die het voorbeeld volgden. Hoewel het een bekend communicatiegeluid was, waren deze oproepen urgent, gepijnigd. Als reactie ging elke nekhaar ervan overeind staan.

Een oproep de wapens op te nemen? Of had ik de roep van de ramshoorn niet goed begrepen?

De meisjes schrokken wakker, hun verwarde geschreeuw mengde zich met een tumult dat bij de voet van de berg begon aan te zwellen. Iets had een snel einde gemaakt aan het feest.

Was Moshe teruggekeerd? Wat zou hij doen? Mijn eerste ingeving was naar buiten te rennen en zelf te gaan kijken. Mijn moeder gebaarde naar mijn zusjes dat ze hun hoofd op haar schoot moesten leggen. Haar vingers streelden over hun donkere krullen – een gelijkmatige uitingsmogelijkheid voor nerveuze energie – terwijl ze steeds weer door de spleet van de deurflap keek naar het schijnsel van het gezamenlijke vuur.

De wollen wand bolde op toen iemand voorbij rende, het gezwollen silhouet van een getrokken zwaard in zijn hand. Het haastige geschuifel van zijn sandalen over de met kiezels bezaaide grond verdween in de nacht. Boven het haperende geklop in mijn hoofd uit kon ik weinig horen, terwijl duizenden veronderstelde gevolgen door mijn hoofd flikkerden, en verstikkende minuten tot uren maakten.

Zou Moshe ons verlaten, nu de mensen zo schaamteloos ongehoorzaam waren geweest en tegen zijn bevel in voor een afgodsbeeld hadden gebogen? Zou Jahweh ons verlaten? Aharon had dan wel gezegd dat het gouden stierkalf een tussenpersoon was bij de God die ons uit Egypte had gered, maar het leek op de met de zon gekroonde afgod van vruchtbaarheid en kracht, waarvan ik het beeld van mijn Egyptische meesteres vier jaar lang elke dag had moeten poetsen. Apis.

Plotseling klonken er weeklagende kreten door het tentenkamp heen. Precies zoals tijdens onze laatste nacht in Egypte – de nacht waarin alle eerstgeboren zonen werden geofferd voor onze vrijheid. Mijn moeder, Kiya en ik keken elkaar met wijd open ogen aan, verstomd door angst.

De schreeuw van de dood.

Vreselijke weeklachten klonken door de vallei, echoden tegen de granieten rotsen en overlapten elkaar als eindeloze golven aan de kust. Duizelig en gedesoriënteerd hield ik mijn handen stevig tegen mijn oren; ik boog voorover als een geknakte rietstengel. Zouden we vanavond allemaal sterven? Zou de gevreesde vuurkolom die ons uit Egypte had geleid, ons allemaal verteren?

2

Een fakkel verlichtte onze tentwand. ‘Zerah!’ Er klonk vreselijke angst in de stem van de vrouw. ‘Zerah!’

Bleek en geschrokken rende mijn moeder naar de bron van die klagende kreet. Met hun armen stevig om elkaar heen geslagen en met wijdopen ogen zochten Shoshana en Zayna beschutting bij elkaar op hun slaapmat. Kiya’s ijskoude hand gleed in die van mij.

‘Hier ben ik, Reva.’ Mijn moeders silhouet zweefde aan de andere kant van de dunne wand.

‘Ik heb je nodig!’

‘Gaat het over mijn zoon?’ Mijn moeders stem haperde; ze maakte zich zorgen om haar eerstgeborene.

Kiya en ik snakten tegelijk naar adem. Zou Kiya Eben verliezen voordat die twee zelfs maar de kans hadden aan hun leven samen te beginnen? Zou ik mijn broer verliezen? En hoe stond het met Jumo, die nog maar net bevrijd was van een levenslange gevangenschap binnen een kreupel lichaam? Jahweh zou hem beslist niet enkel hebben genezen om hem vervolgens te laten doden!

‘Nee. Nee. Niet Eben. Er zijn baby’s op komst,’ zei Reva.

De schreeuw van opluchting die op mijn lippen lag, kon ik nog net binnenhouden; ik kneep in Kiya’s hand om ons allebei gerust te stellen.

‘Er zijn niet voldoende vroedvrouwen. Door de wreedheden zijn bij veel vrouwen de weeën begonnen. Een paar verkeren in nood. Ik heb iedereen met ervaring nodig. Je hebt me een paar keer in Egypte geholpen.’ Bij het horen van Reva’s uitgeputte stem voelde ik empathie.

‘Reva, wat is er aan de hand? Wat betekent al dat geschreeuw?’

‘O Zerah, er zijn al zoveel mensen gestorven.’ Reva’s zucht verstikte mijn hoop. ‘Moshe is woedend. Toen hij zag wat voor afgrijselijks die opstandelingen deden, gooide hij twee stenen tafelen van de rotswand naar beneden. Smeet ze in stukken.’

‘Wat stond er op de tafelen?’

‘Dat weet niemand. Hij riep Aharon op het matje in het bijzijn van iedereen en daagde de mensen die aan de kant van Jahweh wilden vechten, uit naar voren te komen.’

‘De Levieten?’

‘Ja. Honderden Levieten, misschien wel allemaal, gehoorzaamden Moshe.’

Mijn hart zwol van trots voor mijn broer en zijn loyaliteit aan onze leider.

‘Velen zijn vanavond gestorven door het zwaard van de Levieten,’ zei Reva. ‘Sommigen hadden het vlees van de afgodenoffers nog in hun mond.’

Ik voelde me ontmoedigd en kon het bloederige beeld dat haar botte woorden opriepen, niet kwijtraken. De gal die ik in mijn keel omhoog voelde komen, slikte ik weg.

Mijn moeder kreunde. ‘Geen wonder dat er zovelen aan het bevallen zijn.’

‘Ik heb er zelf drie geholpen. We moeten nu gaan.’

‘Ik kan de meisjes niet achterlaten.’ Ze zei zachter: ‘Stel dat alles erger wordt?’

‘Ze zijn veilig. Kijk maar, zie je wel? Er staan overal om ons heen mannen op wacht, klaar om de vrouwen te verdedigen. Kom, ik heb je nodig.’ Reva’s beloften moeten mijn moeder overtuigd hebben; het licht van de fakkel dat hun schaduwen aftekende, vervaagde, terwijl ze zich de nacht in haastten.

Terwijl ik aan het uiteinde van mijn vlecht friemelde, zat ik te dubben over een besluit dat voorzichtig in me was opgekomen. Ik moest iets doen – wat dan ook – om mijn gedachten af te leiden van het lot van mijn broer. Het feit dat ik zou kunnen helpen bij een bevalling lokte me zo aan dat ik er geen weerstand aan kon bieden.

‘Blijf bij de meisjes,’ zei ik tegen Kiya toen ik overeind sprong.

De kleine Zayna protesteerde slissend; ze was aan het tanden wisselen. ‘Niet gaan, Shira!’

‘Alles komt goed.’ Ik kuste haar voorhoofd en daarna de donkere krullen van de tienjarige Shoshana. ‘Jullie zijn hier veilig. Ik moet gaan... Ik moet helpen.’

Kiya ging naast mijn zusjes zitten, sloeg haar lange armen om hen heen en glimlachte geruststellend naar hen. ‘Wij drieën zullen ons prima redden. Ga maar.’ Zogenaamd enthousiast knipoogde ze. ‘Geef een baby een kusje van me.’

Zou ik mijn moeder en Reva kunnen vinden? Had ik te lang geaarzeld? Ik werd even overspoeld door de duisternis en huiverde, terwijl mijn ogen zich aanpasten. De gloed van de altijd aanwezige vuurkolom boven de berg wierp dieppaarse schaduwen over het hele tentenkamp, maar wolken versluierden de sterren. Het eerdere gegil en geschreeuw hadden het veld geruimd voor een huiveringwekkende stilte, waardoor mijn verbeelding afgrijselijke conclusies trok.

Ik wreef over de koude huid van mijn armen en haastte me door het donkere doolhof van tenten. Ik liep in de richting waarin ik de fakkel had zien verdwijnen. Ik hoopte dat ik onderweg iemand tegenkwam die me de weg zou kunnen wijzen. Maar ik zag alleen een leeg pad voor me. Iedereen om ons heen moest het bevel om binnen te blijven, serieus genomen hebben. Alleen een paar ezels en geiten stonden dicht bij elkaar bij de tenten, alsof ook zij het bevel gehoorzaamden. Dovende kookvuren gloeiden in de schaduwen, de restanten ervan lieten een branderig gevoel in mijn neus achter.

Ik struikelde over een achtergelaten mand en viel op mijn knie. Een grote hand greep mijn arm vast en trok me overeind. Met schrikwekkende helderheid gingen mijn gedachten abrupt terug naar Egypte. Ik schreeuwde het uit; in mijn herinnering zag ik alleen de grijns van een opzichter voor me en de wrede fonkeling in zijn met kohl bewerkte ogen toen hij alles van me afnam. Er werd een hand voor mijn mond geduwd. Ik probeerde met alle kracht uit de verstikkende greep te komen.

Mijn overweldiger kraste mijn naam in mijn oor. Een paar wilde hartslagen lang hoorde ik de stem van de opzichter en voelde ik zijn hete adem in mijn gezicht – totdat het tot me doordrong dat het Jumo, Kiya’s broer, was. Hij had van achteren een arm om mijn middel geslagen en vroeg me vriendelijk te kalmeren en stil te zijn. Mijn borst bonkte hevig, maar mijn lichaam wankelde van opluchting.

‘Shira,’ fluisterde hij weer. ‘Alles goed met je?’

Ik knikte, maar van angst kon ik geen woord uitbrengen.

‘Vergeef me dat ik je aan het schrikken maakte.’ Hij liet me los en ik wankelde opnieuw. Hij pakte me vast om me te ondersteunen, maar ik deinsde terug. Ik was er nog niet klaar voor om aangeraakt te worden, zelfs niet door de man die ik als een broer beschouwde.

Ik herstelde mijn evenwicht, haalde bevend adem totdat mijn razendsnelle pols langzamer werd.

Deels omgeven door schaduwen stond Jumo daar zwijgend. Alleen zijn donkere ogen, helder van bezorgdheid, werden verlicht door het blauwe licht vanaf de berg.

Iemand in een tent in de buurt riep: ‘Wat is daarbuiten aan de hand?’

‘Alles is goed.’ Ik forceerde een lach en zei luider: ‘Mijn vriend verraste me. Het spijt me.’

Jumo bukte zich om zijn zwaard op te rapen. Hij moest het hebben laten vallen in zijn haast om mij op te vangen. ‘Ik had mijn aanwezigheid kenbaar moeten maken. Maar je viel zo snel...’ Hij liet de gebogen bronzen chepesj in een lederen schede glijden; het was een van de vele zwaarden die buit waren gemaakt op de soldaten van farao die door het water waren verzwolgen.

Ik zwaaide afwijzend en was verbaasd dat mijn hand niet meer beefde. ‘Ik was zo gericht op waar ik naartoe ging, dat ik je niet hoorde aankomen.’

‘Waar ga je zo haastig heen?’ Jumo trok aan zijn zwarte baard. In tegenstelling tot vele Egyptenaren die met ons reisden, liet hij zijn baard en dikke haarkrullen vrij groeien, waarmee hij aangaf dat hij nu een Israëliet was. Maar sinds hij een paar weken geleden genezen was, was de verandering nog frappanter: zijn oncontroleerbare ledematen waren nu recht en sterk, zijn brabbelende spraak was duidelijk en zeker.

‘Ik ben op zoek naar mijn moeder en Reva. Er zullen deze nacht veel baby’s geboren worden. Ik moet hen helpen.’

‘Ik ben hen zojuist voorbijgelopen. Ik zal je ernaartoe brengen.’

Ik glimlachte en hoopte dat hij opmerkte dat ik niet langer bang was. Maar er flitste een gedachte door me heen, waardoor mijn opluchting verdween. ‘Waar is Eben?’

Zijn blik ging plotseling naar de berg. ‘In de verwarring zijn we elkaar kwijtgeraakt. Is hij nog niet terug?’

Een reactie bleef in mijn keel steken.

‘Hij komt terug, Shira. Je hoeft je geen zorgen te maken om je broer.’ Hij gaf me een por met zijn elleboog. ‘Heb je niet gezien hoe die man een mes hanteert?’

Ik negeerde zijn duidelijke poging me af te leiden met zijn humor. ‘Wat is er vanavond gebeurd, Jumo?’

Verdrietig slaakte hij een diepe zucht. ‘Daar praat ik nu liever niet over.’

In een ongemakkelijk stilzwijgen liepen we kriskras door het tentenkamp totdat we het onmiskenbare geschreeuw hoorden van een vrouw in barensnood. We veranderden van koers en gingen op het geluid af. Daar ontdekten we mijn moeder, die buiten een zwarte tent stond, met Reva’s geruststellende arm om haar schouders.

‘Ik ben weefster, Reva, geen vroedvrouw.’ De trilling in mijn moeders stem verraste me.

Reva’s pragmatische toon beefde niet. ‘Deze vrouw is al eerder bevallen. De baby zal op een normale manier komen. Haar moeder en twee tantes zijn hier ook en zij zullen een geweldige hulp voor je zijn.’

Ze gaf een klopje op mijn moeders schouder. ‘Ik moet naar het andere meisje. Ze is al een stuk verder. Je aanwezigheid alleen al helpt, Zerah. Je hebt dit zelf vier keer meegemaakt, je weet wat er gebeurt. Laat het lichaam gewoon doen wat het moet doen. Het zal je prima afgaan.’ Reva knikte en keerde zich om. Ze gaf mijn moeder geen kans om te aarzelen. Ze wist hoe ze haar moest aanpakken – best wel een moeilijk karwei.

Ik stapte naar voren. ‘Ik kan ook helpen.’

Mijn moeder draaide zich om en staarde me boos aan. ‘Nee, Shira, je hoort hier niet te zijn.’

‘Ik wil helpen.’

Ze keek me ongelovig aan. Ik beantwoordde haar doordringende blik met een zwijgend pleidooi: Alsjeblieft, ik kan vannacht niet stilzitten.

Reva kwam me te hulp. Ze had haar armen stevig over elkaar geslagen en sprak met gezag: ‘Ze zal het goed doen, Zerah. Ze is een sterk meisje. We weten allebei hoe sterk ze is.’

Instinctief wilde ik ertegen ingaan, maar ik hield mijn adem in. Een scala van emoties trok over het gezicht van mijn moeder – twijfel, woede, paniek – maar berusting zegevierde.

‘Goed, alleen deze ene keer.’ Mijn moeder stak dreigend een vinger omhoog. ‘Maar je gaat met Reva mee en je doet wat ze van je vraagt. Je loopt haar niet in de weg. Begrepen?’

‘Ja, Ima.’

Ik volgde Reva. Er ging een huivering door me heen. Nieuw leven zou vannacht ons tentenkamp binnenkomen en ik zou erbij zijn om het te verwelkomen! Vastbesloten om alles te doen wat mij zou afleiden van mijn vermiste broer, knipperde ik het beeld weg van Jumo – Jumo die wegliep, naar het tentenkamp, met opgetrokken schouders en een van bloed doordrenkte tuniek.

3

Gedesoriënteerd door de zwarte zee van tenten rende ik voort om Reva’s kwieke stap bij te houden. Zoals gewoonlijk bewoog de vroedvrouw zich onvermoeibaar en doelgericht; twee ogen boven haar haviksneus keken dreigend naar iedereen die het waagde haar tegen te werken.

Reva was veel ouder dan mijn moeder en was al het grootste gedeelte van haar leven weduwe. Nadat mijn vader vermoord werd toen ik elf was, was Reva degene die naar ons lemen huis kwam en mijn moeder weer op de been kreeg, nadat haar wereld tot stof was vergaan.

‘Er zijn nog twee vrouwen die weeën hebben,’ zei ze over haar schouder. ‘Bij de een zijn de weeën nog maar net begonnen, en is vaker bevallen. Ik maak me meer zorgen om dit andere meisje. De baby ligt goed, maar het is haar eerste kind en ze is een paar weken te vroeg.’

Ze stopte ongeveer midden in het tentenkamp van de Levieten en richtte die doordringende ogen op mij. ‘Ben je er klaar voor? Ik heb je moeder verteld dat ik denk dat je het aankunt, maar een bevalling kan bloederig verlopen. Ik kan het niet gebruiken als je gaat flauwvallen.’

Was ik er klaar voor? Kon ik het aanzien dat een vrouw vreselijk leed en kronkelde van de pijn? Er was slechts één manier om daarachter te komen. Ik stak mijn kin vooruit, negeerde mijn zenuwen en dwong mezelf tot een vlakke toon vol zelfvertrouwen: ‘Ja, ik ben er klaar voor.’

Het arme meisje binnen was bleek, het zweet liep in stroompjes langs haar gezicht en in haar zwarte haren. Een andere vrouw knielde naast haar, wreef de onderrug van het meisje, dat kermde en heen en weer wiegde.

‘Ik kan dit niet. Ik kan het niet,’ kreunde het meisje. Ze was nog zo jong, een paar jaar jonger dan ik – nauwelijks een vrouw. Haar ogen rolden, terwijl ze met witte knokkels de deken vastgreep, de pijn was zo duidelijk op haar gezicht geschreven dat een echo ervan een pijnsteek in mijn hart gaf.

‘Wel, Hadassah.’ Reva’s gewoonlijke kortaangebonden stem werd vriendelijk en zacht. ‘Volgens Vereda heb je het tot nu toe erg goed gedaan. Algauw zul je je kind in je armen houden.’

Nadat de vroedvrouw nog twee olielampen had aangestoken om de tent te verlichten, waste ze haar handen in een aarden schaal dichtbij. Vereda zorgde ervoor dat Hadassahs benen gebogen waren. Alle fatsoenlijkheid werd opzijgezet, opgelucht als ze was dat de vroedvrouw was gekomen.

Hoewel ik had verwacht dat ik zenuwachtig zou zijn tijdens het proces, keek ik geboeid naar Reva. Hoeveel baby’s hadden haar bekwame handen al de wereld in geholpen? De vele lijnen rond haar ogen, als rimpels in het zand, getuigden van haar concentratie. Ze knikte toen ze Hadassah onderzocht, maakte een paar onbegrijpelijke opmerkingen tegen zichzelf en klopte toen op de knie van het meisje.

‘Bijna zover, lieverd. Sta maar op en loop wat rond. De baby komt makkelijker als je staat en beweegt. Doe maar waar je je prettig bij voelt – schommel heen en weer, kreun, gil zo nodig.’

Ik legde een hand op Vereda’s schouder. ‘Ga zelf even wat rusten.’

‘Dat zou heerlijk zijn. Ik moet mijn zoon, haar man, zoeken – of iemand vinden om het hem te laten weten.’ Ze trok aan haar vingers en zei zachtjes: ‘Hij is al sinds vanmorgen weg, toen het feest begon.’

Was Hadassahs man betrokken bij de aanbidding van het gouden afgodsbeeld? Ik slikte de smerige smaak weg die op mijn tong lag. De Levieten voerden op dit moment Moshes bevelen uit. Misschien kwam hij wel helemaal niet meer terug.

De spanning op Vereda’s gezicht vertelde me dat zij ook bezorgd was dat haar zoon misschien voorgoed weg was. Glimlachend probeerde ik haar zo goed mogelijk gerust te stellen. ‘Ik zal Hadassah helpen zodat u kunt gaan.’

Ik hielp het meisje overeind en bracht haar naar de twee bakstenen die bedoeld waren als ondersteuning tijdens de bevalling. Ik legde mijn handen op haar rug en wreef zacht.

‘Nee,’ kreunde Hadassah, ‘druk harder.’ Toen schreeuwde ze het uit, door haar op elkaar geklemde tanden: ‘Oh! Nog een!’ Ze legde haar armen rond haar buik; ze slaakte een oorverdovende schreeuw. Reva ging op haar hurken voor haar zitten. ‘Wil je nu gaan persen?’

Hadassah knikte, maar trok haar wenkbrauwen samen, haar bruine ogen waren donker van angst.

‘Adem, lieverd, adem.’

Het meisje ademde uit met een pijnlijke kreun. ‘Het doet pijn, het doet pijn!’

‘Ja, het doet pijn, lieverd. Ga nu persen en leun achterover tegen Shira aan. Ze is klein, maar sterk.’

Hadassah leunde tegen me aan en hurkte neer op de bakstenen. Het meisje schreeuwde opnieuw en perste toen hard. Terwijl ik mijn tenen in de zandvloer duwde, legde ik mijn handen op haar keiharde buik en duwde voorzichtig. Ik hoopte dat het zou helpen.

Na een aantal harde weeën met weinig tijd ertussendoor, werd Hadassahs ademhaling oppervlakkig en veranderde in gehijg: ‘Ik kan dit niet.’ Ze schudde heftig met haar hoofd. ‘Ik ben te moe. Ik moet gaan liggen. Waar is mijn man?’ Ze jammerde; het klonk meer als een klein meisje dan als een vrouw. ‘Waar is hij? Ik heb mijn man nodig.’

Vanaf haar zitplek op de grond wreef Reva het been van het meisje. ‘Dit is geen plaats voor een man. Je bent sterker dan je weet, Hadassah. Jahweh heeft je lichaam hierop voorbereid. Alles werkt zoals het moet. Ik ken de pijn, lieverd. Maar wij zijn hier: jij, ik en Shira. Wij zullen deze baby op de wereld helpen. Je bent jong, maar je bent net zo sterk als elke vrouw die ooit bevallen is.’

Hadassahs benen wiebelden. Ik had moeite haar rechtop te houden en duwde mijn tenen verder in de zandgrond.

‘Blijf stevig staan,’ zei Reva. Ik wist niet of ze het tegen mij had of tegen het meisje met de weeën, maar ik verstevigde mijn greep en spande mijn spieren.

Na nog een wee zei Reva dat ze het hoofdje kon zien. Maar Hadassah snikte, hield jammerend vol dat ze niet meer kon persen.

‘Je moet!’ reageerde de vroedvrouw, nu weer kortaangebonden.

‘Nee! Nee! Nee!’ schreeuwde Hadassah als een razende.

Wat zou ik kunnen doen? Met haar praten? Ik kon niet met haar meevoelen, kon zelfs niet de diepte van haar pijn en angst peilen. Mijn inmenging zou waarschijnlijk meer kwaad doen dan goed. Toch gebood iets diep binnen in me: Zing!

Toen we in de woestijn waren, nadat we de zee hadden overgestoken en mijn zusjes verhongerden en hun lichamen uitgedroogd waren van de dorst, hadden mijn liedjes hen afgeleid en hun angsten gekalmeerd. Misschien zou dat ook bij Hadassah het geval zijn. Ik kreeg hoop, deed mijn mond open en zong een woordeloze melodie. Ik bloosde omdat ik me dwaas voelde.

Hadassah kreunde en verzette zich tegen me. Ik trok haar terug, duwde mijn mond dicht tegen haar oor en zong een wiegenliedje dat mijn moeder lang geleden voor mij had gezongen. Nog tijdens het eerste couplet ontspanden Hadassahs schouders zich. Haar ademhaling werd langzamer en hoewel ze nog steeds kreunde, probeerde ze zich niet meer los te rukken. Ik zong tijdens de volgende wee, en de volgende, en op de een of andere manier verzamelde het meisje kracht om de baby uit haar lichaam te bevrijden.

Wat voelde ik me ontzettend trots toen ik het pasgeboren jongetje hoorde en zag krijsen. Emoties stroomden krachtig door me heen als een bulderende rivier. Het was meer dan een wonder, het was de voorstelling van de Schepper die in de huid van een pasgeborene was gewikkeld. Hij knipperde met een frisse blik naar de stralende, nieuwe wereld.

De pure vreugde van dit moment werd verpest door Hadassahs volgende vraag: ‘Waar is Nadir? Mijn man zal onze zoon willen zien.’

‘Hij komt.’ In gedachten protesteerde ik tegen de leugen, maar ik zette een glimlach op en veegde het van zweet doordrenkte haar uit haar gezicht.

Reva legde het lieve baby’tje, dat een vettig laagje op zijn huid had, op Hadassahs borst. De navelstreng die de twee aan elkaar verbond, pulseerde nog steeds. Alle zorg om haar man verdween door verwondering toen de jonge moeder haar zoon in de ogen keek. Ze kirde en streelde zijn gezwollen gezicht met een vinger. Nadat de navelstreng was doorgesneden, liet Reva Haddasah voorzichtig zien hoe ze hem voor het eerst kon voeden. Hadassahs ogen straalden van trots toen hij zich zonder veel inspanning vastgreep aan haar borst. Zijn donzig hoofdje bewoog tijdens het zuigen in een verlangend ritme.

Reva knipoogde: ‘Dit is een eter. Hij zal sterk zijn als een rots.’

Eben. Net als mijn broer.

Hadassah keek naar mij omhoog, toen weer naar haar kostbare jongen. ‘Ja, een rots. We zullen je Eben noemen, kleintje.’

Had ik de naam hardop genoemd? Ik wapperde met mijn hand, opgelaten door mijn veronderstelling. ‘Moet je niet wachten totdat je man terugkeert om hem een naam te geven?’

‘Zonder jou en jouw mooie stem die me kalmeerde, had ik de pijn niet kunnen verdragen. Jouw lied verflauwde mijn martelende situatie. Ter ere van jou, mijn rots in deze nacht, zal ik mijn zoon Eben noemen, omdat ik hem geen Shira kan noemen.’

Geschrokken door het gegiechel van zijn moeder, verloor de kleine Eden zijn voedselbron. Het zorgde ervoor dat we allemaal zijn ongenoegen opmerkten. Door de gedachte dat dit lieve kind misschien nooit zijn abba zou ontmoeten, klonk mijn eigen gelach mij vals in de oren. Ik kende de leegte van vaderloosheid maar al te goed.

Mijn gedachten vlogen naar mijn broer Eben en de akelige, gevaarlijke taak die Moshe hem had opgedragen. Zou ik de broer verliezen die de mantel van verantwoordelijkheid op zich had genomen nadat onze vader was vermoord? De broer die alles zou doen om mij te beschermen?

4

DVORAH

Het lichaam van mijn man lag onbeweeglijk; er sijpelde donker bloed uit de gapende wond waar een zwaard zich in zijn zijde had geboord. Elke hoop die ik ooit had gehad, lag dood naast hem.

Hij had deze morgen tegen me gelachen toen ik hem had gesmeekt te blijven, of me mee te nemen naar de festiviteiten. Hij had me zelfs opzij geduwd toen ik al scheldend dreigde en voor de tentflap ging staan. ‘Ik ga waar ik naartoe wil en wanneer ik dat wil, Dvorah,’ had hij gezegd. Nu lag hij met zijn gezicht naar beneden in de viezigheid, zijn onmogelijk glanzende haar weerkaatste de laatste flikkeringen van het gemeenschapsvuur, op een steenworp afstand van onze tent.

Hoe zullen we nu in leven blijven?

Om me heen klonken rouwgeluiden, nu hard en dan weer zacht; de trillende jammerklachten vestigden de aandacht op het grote aantal doden in het hele tentenkamp. Het bloed stolde in mijn ledematen. Zouden ze ons allemaal doden? Zou die gekke, naar een stem luisterende Moshe de gezinnen van hen die gevallen waren, ook vermoorden? Mijn maag kromp pijnlijk samen. Wat zou er gebeuren met Matti, mijn zoontje, die dichtbij sliep en zich gelukkig niet bewust was van het feit dat zijn vader als een varken was afgemaakt? Hadden ze Tareq hier gevonden, aan de rand van het tentenkamp? Zover van het afgodsbeeld van de heilige stier, de Apis, dat in het midden van de vallei stond? Op een paar passen na zou hij in veiligheid zijn geweest.

‘Jij daar!’ schreeuwde een stem.

Geschrokken haastte ik me bij Tareqs lichaam vandaan. Ik sprong overeind toen een lange man met een fakkel en met zijn dolk naar voren op me afliep. Zijn tuniek was met bloed besmeurd. ‘Doe je mond open,’ commandeerde hij.

‘Mijn mond?’

Hij boog zich naar me toe, drukte de punt van zijn wapen in mijn sleutelbeen. ‘Nu!’

Verward door het vreemde bevel deed ik wat hij zei. Hij stopte zijn dolk in de schede, greep mijn kaak in zijn grote hand, rukte die omhoog en drukte mijn wangen samen, terwijl hij de fakkel hoger hield om mijn mond te controleren. Grommend liet hij de kaak los. ‘Je bent schoon.’

‘Waarom zou je je zorgen maken om mijn mond?’ bitste ik, terwijl ik over mijn kin wreef.

‘Hij is niet rood.’ Hij wees met de fakkel naar Tareqs lichaam. De vlam verlichtte het heldere rood op zijn lippen. ‘Ik ben alleen op zoek naar degenen die het rode bier hebben gedronken.’

Natuurlijk. Als feestvierders van de heilige met oker aangetaste drank hadden genomen om hun remmingen de vrije teugel te geven, zouden hun rode monden makkelijk te herkennen zijn.

‘Ken je die man?’ vroeg hij. Met zijn hoofd wees hij naar Tareq.

De vader van mijn kind? ‘Nee.’ Met een handomdraai gebaarde ik afwijzend naar het lichaam van mijn man. ‘Ik hoorde wat deining en dacht dat ik kon helpen.’

‘Ga dan weer naar binnen. Als Levieten doorzoeken wij allemaal het tentenkamp, slaan elke rebel neer die betrokken was in die afgrijselijke vertoning. Het is maar goed dat Moshe op tijd terugkwam. Het had nog erger kunnen zijn.’ Hij schudde zijn hoofd en liep weg, de bebloede dolk weer aan zijn zijde. De geknoopte kwasten van zijn kleed zwaaiden mee op zijn loopritme.

Binnensmonds vervloekte ik de arrogante Leviet. Erger dan de moord op de enige man die me ooit had beschermd? Erger dan een vaderloze jongen? Wat kon er mogelijk erger zijn dan een half-Egyptische weduwe te zijn onder een menigte Hebreeërs?

Aangegrepen door een felle pijn in mijn buik sloeg ik dubbel, kokhalzend lag ik op de grond. Ik had het fout gehad. Het had erger kunnen zijn.

SHIRA

Ik sloot mijn ogen en haalde diep adem door mijn neus. De frisse lucht vocht tegen de vermoeidheid die me had overspoeld zodra ik een voet buiten Hadassahs tent zette. Een wit hondje schoot het verlaten tentenkamp door, en blafte tegen de zonsopkomst.

‘Je hebt het goed gedaan, Shira.’ Reva sloeg een stevige arm om mijn schouders. ‘En wat een goed idee om te gaan zingen om Hadassah te kalmeren – ik heb daar nooit eerder aan gedacht. Maar’ – ze grinnikte – ‘mijn zingen zou de barenspijn verergeren, niet verlichten.’

Ik wuifde haar compliment weg. ‘Muziek brengt mijn eigen ziel tot rust, jaagt de schaduwen weg. Het is ook mijn eerste reactie als anderen angstig zijn.’

‘Het heeft gewerkt.’ Ze bevestigde de leren tas met haar instrumentarium aan haar middel. ‘Heb je ooit overwogen vroedvrouw te worden?’

Het piepkleine zaadje dat door haar vraag werd geplant, maakte me opgewonden. Elke dag het wonder van de geboorte ervaren? Weten wat Reva wist en een nieuw schepseltje bij zijn of haar moeder brengen? Honderden baby’s voor het eerst zien ademhalen en met hun ogen zien knipperen?

Huwelijk, mijn eigen kinderen – dat was een onwaarschijnlijke droom. Maar kon ik vroedvrouw worden? Ik wilde het zo graag dat ik er buikpijn van kreeg, maar voordat ik kon antwoorden, veegde de werkelijkheid het idee van tafel. Mijn moeder zou dat nooit toestaan. Ze had vanavond gezegd ‘alleen deze ene keer’ en ze had het gemeend. Ik zou nooit mijn moeders afkeurende ogen kunnen verdragen als ik tegen haar inging.

Ik wilde bevestigend antwoorden, maar de brok in mijn keel verhinderde dat. Ik schudde mijn hoofd. ‘Ik weef al samen met mijn moeder sinds ik kleiner was dan Zayna.’

Reva keek op me neer en trok een sprieterige zilverkleurige wenkbrauw omhoog: ‘Dat vroeg ik niet.’

Zonder het ooit hardop uit te spreken, had mijn moeder duidelijk gemaakt dat ik haar vak zou leren – het vak dat zij van haar eigen moeder had geleerd, zoals haar moeder vóór haar. Het was het vak dat in ons levensonderhoud had voorzien, na de dood van mijn vader. Zerahs talent was de voortzetting van vaardigheden, die steek voor steek werden ontwikkeld door elke volgende generatie. Ik kon die ketting niet verbreken en mijn moeder zo egoïstisch laten vallen, ook al verlangde elke vezel in mij naar die andere weg.

Er woedde een strijd in me, maar luchthartig zei ik: ‘Het was een prachtige ervaring, maar ik houd van weven. Nog bedankt trouwens dat ik u mocht helpen.’

Maar je kon Reva niet voor de gek houden. ‘Shira, kijk me aan.’

Ik keek haar onwillig aan. Uit haar vlechten losgeraakte slierten haar, afwisselend zilvergrijs en bruin, staken alle kanten op.

‘Ik heb je met Hadassah bezig gezien.’ Ze kneep haar ogen halfdicht, die roodomrand waren door gebrek aan slaap en van ouderdom. ‘Je opgewekte manier en je onverstoorbare gedrag is precies wat barende vrouwen nodig hebben. Je zou dit met je moeder moeten bespreken.’

Ze bekeek me nauwkeurig. ‘Of’ – ze tikte tegen haar kin – ‘zal ik dat doen?’

‘Nee!’ Ik stak een hand uit en trok hem toen weer terug, in verlegenheid gebracht door mijn onbeschaamdheid.

Ze sloeg haar armen over elkaar, haar gezicht een en al vastbeslotenheid.

Ik duwde mijn handen smekend tegen elkaar: ‘Ik zal... ik zal erover nadenken en er zo nodig met mijn moeder en mijn broer over praten.’

Eben. Opeens had ik grote haast. Jumo’s bebloede tuniek stond me weer voor ogen en ik rende bij Reva weg, terwijl ik me over mijn schouder nog snel verontschuldigde. Bij elke voetstap nam de vrees in me toe, net als de dreigende zandwolk die zich aan de horizon had samengepakt. Ik rende naar het tentenkamp, in een wanhopig verlangen mijn broer te zien.

Maar de eerste die ik zag, toen ik de open ruimte opkwam, was Jumo. Hij zat ineengedoken op de grond bij de restanten van het kookvuur, met zijn zwarte krullen tegen zijn gebogen knieën. Mijn maag kromde zich van vrees, toen ik naar hem toe liep. Ik trok mijn hoofddoek strak over mijn gezicht om te ontsnappen aan de stekende zweepslagen van de met zand beladen wind. ‘Waar is Eben?’

Hij staarde naar me omhoog, zijn gezicht bleek en bezorgd. ‘Pas na zonsopgang kwam hij terug.’ Hij knikte met zijn hoofd naar de tent die hij met Eben deelde. ‘Je moeder en Kiya zijn daarbinnen met hem, samen met een genezer.’

Ik zuchtte opgelucht. Alleen een levend iemand heeft een genezer nodig. ‘Wat is er gebeurd?’

‘Hij blijft in leven. Het zwaard heeft alleen zijn zijde geschampt, maar zijn hand is gewond geraakt. Ze weten nog niet of hij hem ooit nog kan gebruiken.’

Omdat mijn broer muziekinstrumenten maakte, was hij voor zijn levensonderhoud afhankelijk van die vaardige handen. Muziek was als zuurstof voor mijn broer; zonder muziek zou hij stikken. Ik wist dat Jumo net zo bedroefd was over mijn broer als ik. Sinds we Egypte verlaten hadden, was Eben een broer voor hem geworden; in zekere zin, een plaatsvervanger voor de vader die tegelijk met de andere Egyptische eerstgeboren zonen was gestorven.

Wachten was het enige wat we beiden konden doen voor de broer van wie we hielden. Zonder een woord te zeggen, ging ik naast Jumo zitten, trok mijn knieën op en stopte mijn hoofd ertussen.

Hoewel ik probeerde me te concentreren op het opzenden van gebeden naar Jahweh voor een snel herstel van Eben, keerden mijn gedachten telkens terug naar Reva’s verleidelijke voorstel dat zij mij op zou leiden tot vroedvrouw. Een vluchtig beeld borrelde omhoog – ik zag mezelf als vroedvrouw, met een baby in mijn armen die ik aan de borst van een nieuwe moeder legde. Het idee drong langzaam bij me naar binnen, als de verfrissende koelte van een langzaam stromende beek. Had ik de moed mijn moeder te benaderen met zo’n vermetel voorstel?

5

De 18e dag van Tammoez

De 4e maand uit Egypte

Tot op de dag van vandaag was Moshe voor mij altijd iets wazigs geweest tegen een verre granieten muur. Maar op dit moment stonden we op slechts twintig passen van de nieuwe stenen muur die de berg scheidde van de menigte. De stam Levi was dichterbij gebracht, als beloning voor trouw tegen een hoge prijs. Eindelijk zou ik onze mysterieuze leider persoonlijk zien.

Mijn broer stond achter me. Zijn gewonde zijde was verbonden en zijn kapotte hand was in dikke linnen repen gewikkeld – een grimmig voorbeeld van het offer dat de Levieten de vorige avond hadden gebracht op het loyaliteitsaltaar. En het was een afschuwelijke taak geweest, want er lagen bijna net zoveel Hebreeërs als gerim onder het woestijnzand. Drieduizend mannen en vrouwen samengebracht in de dood door dwaasheid.

Ik vroeg me af hoe het met Hadassah en haar jongetje ging. De jonge moeder zou vol vreugde moeten zijn over haar nieuwe zoon; ze zou niet gekleed moeten zijn in jute vanwege haar trouweloze man. Ik speurde de stoïcijnse gezichten van Eben en Jumo af en probeerde me niet af te vragen of een van hen de vader van de kleine Eben uit deze wereld had geholpen. Reva had vanochtend zijn dood bevestigd; tegelijk had ze een vergoeding voor mijn moeders hulp meegebracht: een tas van zacht geitenleer.

Hoewel ik er al een paar keren een toespeling op had gemaakt, had mijn moeder niets gevraagd over de vorige avond. Ik legde Reva’s voorstel naast me neer en berispte mezelf weer omdat ik zoiets egoïstisch überhaupt in overweging nam, terwijl de kans bestond dat mijn broer niet meer zou kunnen voorzien in de levensbehoeften van zijn familie.

Een sjofar vroeg onze aandacht: Moshe verscheen op het vooruitspringende gedeelte van de rots, boven de menigte. Met Zayna’s hand in die van mij zette ik een paar stappen naar voren. Op mijn tenen staand probeerde ik een glimp van zijn gezicht op te vangen.

Ooit had mijn moeder Moshes verschijning beschreven als een jongeman, toen zijn brede schouders de koninklijke gewaden van een prins droegen. Ze had gezegd dat hij knap en sterk was en vertrouwen uitstraalde. Nu was hij al tachtig jaar. En daarvan had hij er veertig als schaapherder doorgebracht in de meedogenloze woestijn. De twee tijdperken in zijn leven hadden niet meer van elkaar kunnen verschillen. Het koninklijke leven in de schitterende paleizen van farao stond in schril contrast met het nederige leven tussen de dieren.

Zijn houding was echter nog steeds koninklijk. Hij was een kop groter dan de mensen om hem heen. Zijn sterke schouders waren ongetwijfeld niets veranderd sinds hij bevelhebber was over de legers van de Twee Rijken. Dit was geen gebogen oude man. Geen sjofele herder. Dit was een soldaat die vastberaden boven ons stond. Hij leek bijna tijdloos, ondanks zijn zilverkleurige haar. Het licht van de wolk weerkaatste tegen zijn haar, gaf een vreemde flikkering op zijn hoofd – als het van achteren belicht werd.

Terwijl Moshes ogen de menigte langzaam en doordringend doorkruiste, kruisten onze blikken elkaar gedurende een fractie van een seconde. Mijn adem stokte. Ik kreeg het merkwaardige gevoel dat hij op de een of andere manier rechtstreeks in mijn zwakke ziel kon kijken, en de dwaasheid en de twijfels daarbinnen.

Moshe knikte naar de man naast hem, en vlakbij klonk het geluid van een sjofar. Toen hief hij één hand de lucht in totdat iedereen naar hem keek en elke mond stil was, alsof hij wachtte totdat een grote groep kinderen in de houding stond.

Zijn lippen bewogen, maar de aanhoudende woestijnwind onderdrukte zijn stem. Moshe sprak echter niet tegen ons, maar tegen iemand naast hem. Aharon, nam ik aan. De ironie raakte me: hier was een man die aan het hoofd had gestaan van farao’s grote legers, maar die het vertrouwen miste om zijn eigen volk toe te spreken.

Ik wist dat Aharon een man van woorden was, een man met een scherp verstand, maar ik was niet voorbereid op zijn krachtige stem en de weerklank die zich door de vallei verspreidde, alsof zijn woorden vleugels hadden die ze bij mijn oren brachten.

‘Jahweh heeft jullie rebellie gezien.’ De beschuldiging werd met precisie gebracht. Aharon wachtte even en doorzocht de met stomheid geslagen menigte. ‘Zijn woede tegen jullie ongehoorzaamheid is hevig. Hij heeft jullie eigenhandig van farao bevrijd, maar jullie weten niet hoe gauw je je weer moet onderwerpen aan de Egyptische afgoden.’

Ik gluurde naar de wolk, die boven de hoogste bergtop zweefde. Het licht dat voortkwam uit zijn gloed vlamde oranje en rood in plaats van het zachte blauw dat gewoonlijk zijn aanwezigheid kenmerkte. Ik kon de hitte bijna op mijn gezicht voelen.

‘Jahweh is kadosh. Afgescheiden. Heilig. In dit tentenkamp zal geen schaamteloze zonde zijn tegen Zijn Heilige Naam,’ vervolgde Aharon. ‘Ook jullie zijn geroepen kadosh te zijn. Jullie hebben het verbond met Adonai verbroken. En al wie zijn blik richtte op afgoden is niet gespaard.’

Een huivering ging door mijn buik toen ik zag hoe Aharon zijn eigen gedrag oordeelde. Zijn leven was gespaard gebleven, ondanks zijn aandeel in het bouwen van de afgod, maar op zijn gelaat was groot verdriet te lezen. Zou de broer van Moshe zwaarder moeten boeten voor zijn ongehoorzaamheid?

‘Moshe keerde terug van de bergtop met twee tafelen waarop met Jahwehs eigen vinger de tien woorden waren geschreven. Wetten die nu in stukken uiteen zijn gevallen.’

Nieuwsgierig gemompel zoemde om me heen. Reva had gezegd dat Moshe die avond de twee tafelen naar beneden had gegooid. Wat betekende het dat hij juist die wetten had vernietigd die het verbond met Jahweh schraagden? Wat zou het gevolg zijn voor het verbreken van zo’n verbond – een koninklijk, soeverein contract tussen een koning en zijn onderdanen – bevestigd door onze lippen en het offerbloed?

Met een gebaar naar de wolk beantwoordde Aharon mijn vraag. ‘Jahweh gaat weg. Hij weigert verder met jullie mee te gaan.’

Ik sloeg mijn hand voor mijn mond. Zonder Jahwehs bescherming en voorziening zouden we omkomen. Hij voedde ons met manna, het wondergraan dat zich elke ochtend op de grond opeenhoopte om ons staande te houden. Hij gaf voldoende vers water voor miljoenen mensen uit het binnenste van de rots. Zonder de hulp van Jahweh maakten we geen kans als er weer een boosaardige aanval door de Amalekieten kwam en we zouden geen weerstand kunnen bieden tegen de Kanaänieten. Beide volken waren wrede stammen die het land bewoonden dat ons beloofd was.

Aharon zwaaide met zijn armen totdat het protest bedaarde. ‘Maar... Moshe zal teruggaan naar de bergtop en zal namens jullie Jahweh smeken.’

Weer werd Aharons stem overstemd door kreten, die hem smeekten alles te doen wat Jahweh ook maar vroeg.

‘Doe je versierselen af,’ riep Aharon over het lawaai heen. ‘De juwelen en het goud dat jullie van de Egyptenaren hebben gekregen. Rouw om wat jullie hier verkeerd hebben gedaan. Zonder volledig berouw bestaat er geen kans dat Jahweh jullie gaat vergeven. Jullie zullen allemaal de gevolgen ondergaan voor jullie zwijgen, gezien het feit dat dit een ernstige zonde tegen Jahweh is.’

Een luid gemompel golfde door de menigte. Toen ik Aharons afhangende schouders zag, wist ik dat ook hij de angel voelde van zulke hardvochtige woorden.

Toen de verontwaardiging kalmeerde, wees Aharon naar een paar grote potten die naast de brede stroom stonden, die van de berg afvloeide en door het tentenkamp liep. Samen met de stortvloed die uit de rots kwam die Moshe had gespleten door er met zijn staf op te slaan, voedde de stroom een meertje, dat ons allemaal voldoende water gaf in dit verdroogde land.

Aharon gebaarde naar een paar jongemannen in de buurt; zij begonnen de potten een voor een op te tillen en de inhoud ervan in de stroom te gooien.

‘Kijk, Israël,’ riep hij uit. ‘Moshe heeft jullie gouden gruwel opgebrand en verpulverd tot een fijn poeder. Nu zullen jullie de as van jullie zonden drinken. Jullie zullen de bitterheid van Jahwehs woede jegens jullie niet vergeten. Jullie zullen de stank ruiken die Zijn neusgaten vult wanneer jullie Zijn volmaakte wetten verbreken.’

Met het afzwakkende zonlicht in het westen kon ik het overblijfsel van de Apis-afgod niet zien, toen het verzwolgen werd door de wateren. Wel werd ik bevangen door een bittere, metaalachtige geur. Ik snakte naar adem, bedekte mijn neus en trok Zayna dichter naar me toe. Wat hadden ze gedaan met het heerlijke water dat uit het binnenste van de berg stroomde?

Vanuit de wolk boven de bergtop rommelde de donder, alsof hiermee Aharons verklaring werd bevestigd en wij herinnerd werden aan het verschrikkelijke geluid van Jahwehs eigen stem op de dag van het verbond. De menigte schreeuwde en gilde en overstemde Aharons woorden:

‘Hij vergiftigde de wateren!’

‘Jahweh! Ontferm U!’

‘Zullen we deze keer allemaal sterven?’

De eens eerbiedige zwijgende menigte kolkte van angst. Sommigen wierpen zich voorover in de viezigheid en smeekten Jahweh hen en hun kinderen te sparen. Velen draaiden zich om en renden weg. Meegesleept in de gezamenlijke paniek duwden allerlei lichamen Zayna en mij krachtig naar voren. De plotselinge chaos deed me denken aan de lange momenten op het strand toen farao ons in het nauw dreef – met onze rug naar de zee. De mensen werden gek van angst en rebellie.

Ik dacht erover Zayna op mijn heup te nemen, maar haar benen zouden onder mijn knieën bungelen. In plaats daarvan trok ik haar dicht tegen mij aan: één arm stevig om haar schouders en mijn andere hand hield haar handje vast. Haar ogen stonden vol angst, er rolden bijna tranen over haar wangen. Boven het lawaai uit verzekerde ik haar dat ze veilig zou zijn; ik negeerde de echo van haar paniek in mijzelf. Ik keek om me heen op zoek naar mijn familie, maar er waren anderen tussen ons in gekomen. Ik kon zelfs Jumo’s hoofd niet boven de menigte zien uitsteken.

Een sjofar overstemde mijn smeekbeden om ons door te laten. Het wanhopige gejammer gaf opdracht tot kalmte, maar slechts een paar gaven gehoor aan de oproep. In plaats daarvan begon de menigte alle kanten op te vluchten. Door de mensenstroom werden Zayna en ik weer gedwongen ook naar voren te gaan, waardoor we nog verder van onze familie gescheiden werden. We werden opgesloten in een smeltkroes van draaiende lichamen en verblindend stof.

Iemand botste tegen me aan, porde een elleboog in mijn rug. Ik schreeuwde het uit van de pijn toen ik mijn enkel verzwikte en mijn evenwicht verloor. Ik viel voorover en trok Zayna in mijn val mee. Iemand stapte op mijn vingers en bonsde met een knie tegen mijn hoofd. Ik beet op mijn lip om de schreeuw die in me opkwam tegen te gaan, terwijl ik mijn dierbare zusje nog steviger vasthield.

Terwijl we van alle kanten belaagd werden en we stof hapten vanwege het zand dat door miljoenen voeten werd omgewoeld, kon ik alleen maar Zayna tegen me aan klemmen en bidden dat we niet doodgetrapt zouden worden in dit paniekerige gedrang.

Een sterke hand greep me rond mijn arm, trok me samen met mijn zusje overeind. ‘Geef mij het meisje!’ commandeerde een sonore stem.

Ik gooide mijn hoofd omhoog. Een man stond in volle lengte boven ons. Door de toenemende schemering waren zijn gelaatstrekken vaag. Het enige wat ik kon onderscheiden, waren zijn korte, donkere haar, een goed bijgeknipte baard en de schittering van het licht van de wolk in zijn ogen.

Ik kromp ineen en trok mijn snikkende zusje dichter tegen mij aan, mijn pols raasde als een gek. Was deze man een redder? Of belichaamde hij een nieuw gevaar? Hoewel zijn bezorgdheid voor onze veiligheid echt leek, ging ik mijn zusje niet aan een vreemdeling geven.

‘Ik ben een vriend van Eben,’ schreeuwde de man boven het oorverdovende lawaai uit. ‘Zo worden jullie allebei onder de voet gelopen! Toe nou!’ Vlakbij gilde een vrouw, waardoor ik een beslissing nam. Zonder hulp zouden we niet terug kunnen keren naar onze tent. Slikkend tegen de angst die mijn keel vastgreep, liet ik Zayna los. De man tilde haar op en pakte vervolgens mijn arm vast met zijn lange vingers.

Terwijl hij me met zich meesleurde, duwde hij zich naar voren in de draaiende chaos van lichamen. Zijn lange gestalte beschermde me tegen de menigte. Zayna’s gezicht kwam net boven zijn schouder uit, haar bruine ogen waren angstig opengesperd.

De man sprak in Zayna’s oor. Een ogenblik keek ze hem achterdochtig aan, voordat er een voorzichtig glimlachje haar wang beroerde. Ze knikte en keek toen naar mij. Alle angst was uit haar gezicht verdwenen. Wat had hij gezegd dat haar paniek had gekalmeerd?

De menigte werd minder, naarmate we dichter bij het tentenkamp van de Levieten kwamen. De man vroeg me de weg te wijzen door de nauwe paden tussen de tenten. Een reeks kookvuren leidde me door de duisternis naar onze plek.

‘Shira! Zayna!’ weerklonk Shoshana’s stem luid. ‘Ze zijn terug!’ Als altijd op de uitkijk, was mijn zusje boven op een wagen gaan zitten. Ze slingerde als een aap naar beneden en vloog op me af, het donkerbruine haar golfde als linten achter haar aan. Met kracht die haar tien jaren logenstrafte, duwde ze zich tegen mij aan, haar tranen doorweekten mijn hemdjurk. ‘Wat is er gebeurd? We konden je niet zien. Eben probeerde steeds weer jou en Zayna te vinden, maar er waren zo veel mensen...’

Ik kuste haar voorhoofd om het hysterische spervuur van vragen te stoppen. Hoewel mijn hoofd pijn deed van de klappen die ik had gekregen, mijn geschaafde vingers prikten en opkomende blauwe plekken klopten in mijn heup en schouder, verzekerde ik haar dat we ongedeerd waren.

Mijn moeder kwam eraan. Ze had haar armen over elkaar en er lag een strenge blik op haar gezicht – een uitdrukking die ik maar al te goed kende. ‘Je had dichterbij moeten blijven,’ zei ze. Er lag afkeuring in haar dikke wenkbrauwen. ‘Jullie hadden allebei gedood kunnen worden.’

Het zou me niets opleveren als ik met haar in discussie ging. Hoewel we even lang waren, kromp ik ineen onder haar kritische blik. Mijn moeder was de sterkste vrouw die ik kende, haar karakter gevormd door jaren zonder man, en haar uithoudingsvermogen tot stand gekomen onder de ijzeren hand van de Egyptische opzichters. Enkel door haar vastberadenheid leefden haar vier kinderen nog. Vanaf mijn eerste herinneringen was mijn moeder altijd bezig, haar handen waren altijd druk met de een of andere taak, alsof het bezig zijn op zich haar belette in te storten.

Zelfs nu verplaatste ze haar gewicht van de ene naar de andere voet, zwierven haar ogen over me heen alsof ze zich ervan wilde verzekeren dat ik inderdaad ongedeerd was. Ik had het gevoel dat ze zichzelf inhield om me niet bij de schouders te grijpen en me gevoelloos door elkaar te schudden.

Kiya’s betraande gezicht was boven mijn moeders schouders uit te zien. ‘Hoe is het je gelukt uit al die chaos te komen? Er zijn een paar mensen doodgetrapt.’

Dat hadden Zayna en ik geweest kunnen zijn, bebloed en levenloos onder in het dal. Mijn moeder was terecht boos, ik had niet moeten wegstappen bij mijn familie. Mijn verkeerde keuze had bijna het leven gekost van mijn lieve zusje.

‘Ebens vriend heeft ons gered.’ Ik wierp een vluchtige blik op de lange vreemdeling die aan de andere kant van de kampplaats met mijn broer in gesprek was. Hij gebaarde naar Ebens verwonding, duidelijk verrast door de ernst ervan. Het flikkerende kookvuur deed de sympathie op zijn gezicht uitkomen. Het was duidelijk dat hij de waarheid had verteld over zijn vriendschap met mijn broer, maar waarom had ik hem niet eerder ontmoet? En hoe had hij Zayna en mij te midden van alle opschudding herkend?

Hij sloeg Eben op de rug, knikte mij snel toe ten afscheid en verdween toen als een spook in de duisternis – alsof we waren teruggebracht in de armen van onze familie door een welwillende nachtgeest.

6

De 25e dag van Tammoez

De 4e maand uit Egypte

‘Ik dacht dat je me vanmorgen zou komen helpen.’

‘Ayal!’ Mijn broer gebaarde met zijn goede hand dat de man moest komen. ‘Kom bij ons. Er is meer dan genoeg.’

Een golf van dankbaarheid mengde zich met een verontrustende hoop zenuwen toen ik mijn redder zag – in het daglicht leek hij duidelijk meer een mens van vlees en bloed dan hoe hij er de laatste zeven dagen in mijn verbeelding uit had gezien.

‘Ik heb mijn portie manna voor vandaag al gehad.’ Aya klopte grinnikend op zijn platte maag. ‘Ben alleen maar op weg om mijn broers te helpen.’

‘Ik heb je verteld dat ik nog niet in staat ben te helpen, mijn vriend.’ Eben gebaarde naar zijn nutteloze arm.

Ayal keek naar beneden naar Eben. ‘Wat zeg je me nou? Ben je te druk met het staren naar het kookvuur? Je hebt nu al een week de tijd gehad om te genezen! Houd me dan in ieder geval gezelschap, terwijl ik me scheer. Met je goede arm kun je best vachten in de wagen gooien.’

Eben keek Ayal kwaad aan. Het leek dat Ayal niet van plan was een neen te accepteren, gezien zijn houding – met beide voeten stevig op de grond en met de armen over elkaar voor zijn lange romp – en dat hij besloten had mijn broer wat afleiding te bezorgen.

Ayal moest een Hebreeër zijn, maar ik vermoedde dat er ergens ook wat Egyptisch bloed in zat. Zijn haar was bijna zwart, zijn huid bruinrood, ongetwijfeld onder alle weersomstandigheden verbrand door het hoeden van de schapen. Zijn lichtbruine ogen, omrand met dikke wimpers, gloeiden amberkleurig, alsof ze verlicht werden door de zon.

Nu ik Ayals gezicht duidelijk kon zien, was er iets met hem – misschien verbeeldde ik het me – maar had ik hem ooit ergens anders gezien? Alleen al binnen de stam van de Levieten hadden duizenden mensen hun tenten opgezet, dus had hij ongetwijfeld mijn pad gekruist, al voordat hij mijn zus en mij redde.

Mijn broer snoof berustend en haalde een hand door zijn golvende, schouderlange haar. ‘Goed. Ik kom met je mee zodra ik hier klaar ben.’ Hij knipoogde naar Kiya, het was de eerste plaagstoot die hij sinds dagen uitdeelde. ‘Ik zou deze maaltijd niet willen missen, hij is door mijn bruid gemaakt.’

De humor in zijn grijsgroene ogen deed me denken aan onze vader. De oogkleur die Eben en ik hadden geërfd, was het enige zichtbare wat ik van mijn abba had – naast de sporadische herinneringen aan zijn volle lach, zijn verhalen en zijn heldere stem bij het zingen van een lied.

Kiya porde Eben met haar elleboog. ‘Ik ben je bruid nog niet. Ik heb nog steeds tijd om van gedachten te veranderen.’

Ik lachte luid, dankbaar dat Eben uit zijn sombere stemming was gerukt, maar legde mijn hand voor mijn mond toen hij mij spottend aankeek. Kiya’s bedreiging was ongegrond; ze aanbad hem en zou net zo min haar verloving breken als haar hoofd kaalscheren. Hoewel Kiya nog steeds rouwde om de dood van haar prachtige moeder, had Ebens toewijding aan haar blijkbaar de scherpe kantjes van het verlies tenietgedaan. Hij liep haar nooit voorbij zonder haar gezicht even te liefkozen, haar hand aan te raken of een kus te stelen. Ze koesterden zo’n diepe genegenheid voor elkaar dat het een zonderlinge pijn in mijn binnenste teweegbracht.

Na een tocht naar de stroom kwamen Shoshana en Zayna de kampplaats weer binnen, ze sprongen voor mijn moeder uit. De meisjes groeiden snel, hun beentjes staken lang onder hun hemdjurken uit. We zouden algauw nieuwe kleren voor hen moeten maken.

Zoals gebruikelijk ploften ze allebei bij Eben neer, die makkelijk de rol van vader en broer voor de meisjes aannam. Zayna kroop op zijn schoot en trok aan zijn baard.

Er kwam een zogenaamde frons op zijn voorhoofd. ‘Ik moet opstaan, zusje. Ik moet Ayal helpen met de schapen. Hij dringt het me op.’

‘Ik wil mee!’ Ze sprong op en neer, haar onhandelbare donkere krullen – die zoveel op die van mij leken – sprongen levendig mee. ‘Ayal zei dat ik mee mocht om de lammetjes te zien!’

Aha. Daardoor moest ze die avond opgefleurd zijn toen Ayal iets in haar oor fluisterde. Een afleiding door de belofte een lammetje te zien. De schalksheid in Ayals ogen bevestigde mijn vermoeden.

Eben knipoogde, terwijl Zayna aan zijn gewonde hand zat te trekken. ‘Je loopt alleen maar in de weg. En ik kan niet op je letten.’

Ze duwde haar onderlip naar voren en smeekte met haar bruine ogen die ze wijd opensperde.

‘Nee, Zayna, ik kan je niet in de gaten houden tijdens het scheren. Het is een hele klus.’

‘Ik kom wel mee om op de meisjes te letten, Eben, zodat ze je niet voor de voeten lopen,’ bood ik aan, verlangend naar afleiding.

Dagenlang had er een zware sluier van rouw over het tentenkamp gehangen. De metaalachtige bitterheid van Moshes berisping had uiteindelijk zijn beloop gehad en het frisse water stroomde weer overvloedig, maar de herinnering aan zijn ziekmakende geur en bittere smaak zou nog lang in mijn geheugen blijven hangen. Misschien zou het uitstapje me ook afleiden van het knagende verlangen: ik wilde zo graag mijn moeder om toestemming vragen zodat ik Reva’s aanbod kon accepteren, ook al zou het maar voor even zijn.

‘Ja! Alsjeblieft! Oh, alsjeblieft, broer! We zullen lief zijn! Dat beloven we!’ Shoshana deed mee in het geschreeuw; beide meisjes voorzagen Eben volop van gegiechel en kusjes. Natuurlijk zou hij toegeven. Onze broer was geen partij voor de overredingskracht van kleine meisjes.