Koloniekak

Koloniekak

Leven in een gevangenisdorp

De twintigste eeuw in Veenhuizen

Mariët Meester

De uitgave van dit boek is mede mogelijk gemaakt dankzij financiële bijdragen van

- Het Provinciaal Bestuur van de provincie Drenthe

- Het Prins Bernhard Cultuurfonds Drenthe

- De gemeente Noordenveld

Copyright © 2012 Mariët Meester, Amsterdam/Veenhuizen

Stichting Het Drentse Boek
Huus van de Taol, Postbus 163, 9410 AD Beilen

Binnenwerk: Het Drentse Boek, Beilen
Coverfoto: Collectie Arie Egberts, Norg
Omslagontwerp en portret: Jaap de Ruig, Amsterdam
Productie: Bariet, Steenwijk

ISBN 978 90 6509 401 8 / NUR 680
www.hetdrentseboek.nl

Tijdlijn

1818 | Oprichting Maatschappij van Weldadigheid door Johannes van den Bosch
1823-1824 | Bouw van de gestichten Veenhuizen 1, 2 en 3.
1859 | De drie gestichten gaan over naar de staat en worden Rijksbedelaarsgestichten.
1875 | Het ministerie van Justitie neemt de Veenhuizer gestichten over van Binnenlandse Zaken.
1888 | De gestichten in Veenhuizen worden als Rijkswerkinrichting voor mannen aangewezen. Deze mannen worden ‘verpleegden’ genoemd.
1895-1906 | Bouw van nieuwe gestichten Veenhuizen 1 en Veenhuizen 2 door de verpleegden zelf. De hangmatten op de slaapzalen worden vervangen door slaapkooien.
1914-18 | Behalve verpleegden worden nu ook gedetineerden in Veenhuizen geplaatst, o.a. smokkelaars.
1925 | Het oude gesticht te Veenhuizen 3 wordt grotendeels afgebroken.
1933 | De katholiek ir. Wijers benoemd als de twaalfde hoofddirecteur van Veenhuizen.
1935 | Komst van souteneurs naar de gestichten.
1941 ev. | Zowel in Veenhuizen 1 als Veenhuizen 2 worden gedetineerden geplaatst, waardoor de gestichten nog meer het karakter van gevangenissen krijgen.
1942 | Oprichting Korps Gestichtswacht ter vervanging van de buitenbewaking door de Marechaussee.
1945 ev. | Veel oorlogsmisdadigers (politieke delinquenten) in Veenhuizen. Het aantal verpleegden is sterk afgenomen.
1948 | Ingebruikname van barakkenkamp voor Indië-deserteurs in de bossen van Veenhuizen I.
1949 | Het Eerste Gesticht krijgt de naam ‘Norgerhaven’, het Tweede Gesticht wordt ‘Esserheem’, het Derde Gesticht ‘Bergveen’ en het barakkenkamp gaat ‘Bankenbosch’ heten.
1952-1953 | Veroordeelde Duitsers en veel andere oorlogsdelinquenten worden overgeplaatst, o.a. naar Breda.
1954 | De katholiek ir. Mentrop volgt ir. Wijers op als hoofddirecteur. De zeventien justitieboerderijen gaan over naar Staatsbosbeheer, waardoor er geen gestichtsbewoners meer kunnen werken.
1956 | Veenhuizen krijgt eindelijk waterleiding.
1965 | In Norgerhaven en Esserheem wordt begonnen de slaapzalen met slaapkooien te vervangen door eenpersoons celkamers.
1967 | Eerste grote Nederlandse gevangenisopstand in Esserheem.
1970 ev. | Na relatief veel ontsnappingen begint men de beveiliging te verbeteren.
1971 | Norgerhaven en Esserheem worden gevangenissen voor langgestrafte, gemeenschapsgeschikte mannen.
1973 ev. | Als gevolg van versterkte veiligheidsmaatregelen worden woningen rond de gevangenissen ontruimd en afgebroken. Eerste nieuwbouwwoningen. Gedetineerden mogen niet meer samen met de bevolking naar de kerk, behalve aan het eind van hun straf.
1980 ev. | De nieuwe woonwijk wordt uitgebreid.
1983 | Ook niet-justitieambtenaren mogen nu in Veenhuizen wonen.
1990-1994 | Meer dan honderd panden in Veenhuizen worden tot monument verklaard. Een aantal staat leeg en raakt in verval.
2002 | Het Ontwikkelingsbureau Veenhuizen wordt opgericht en begint te zoeken naar toekomstmogelijkheden voor het dorp.
2005 | Opening Nationaal Gevangenismuseum in het oorspronkelijke Tweede Gesticht.
2011 | Veenhuizen op de voorlopige Werelderfgoedlijst.
2012 | Norgerhaven, Esserheem en Groot Bankenbosch functioneren nog steeds als strafinstellingen.

1

Koloniekak. Leven in een gevangenisdorp

In 1959 stopte er een grote zwarte auto bij de school in Den Haag waar mijn vader onderwijzer was. De inzittenden, het bestuur van de School met de Bijbel uit het Drentse Veenhuizen, stapten ietwat lacherig uit. Ze hadden koffiegedronken in een Haags logementscafé, waar het zo smerig was dat ze hun mond nauwelijks aan het kopje durfden te zetten. Eén van de bestuursleden, die net als de anderen in dienst van de Veenhuizer strafgestichten was, had ‘jou ken ik!’ tegen de kroegbaas geroepen.

Jan Meester gaf een proefles. Hij was dertig en werkte sinds vijf jaar in Den Haag. Samen met zijn vrouw Iet en hun baby woonde hij in bij twee gepensioneerde dames. Hij wilde hogerop, daarom had hij gesolliciteerd naar een baan als hoofd van de school in Veenhuizen. Over dat dorp wisten Iet en hij weinig meer dan dat het in Drenthe lag, de provincie waar ze allebei waren geboren.

Die baby, dat was ik. Een paar maanden later was ik ‘koloniekak’ geworden. Dat de inwoners van Veenhuizen zo werden genoemd had met de geschiedenis van het dorp te maken. Aan het begin van de negentiende eeuw was Veenhuizen niet veel meer dan een afgelegen gehucht in het veen. In 1823 bouwde de Maatschappij van Weldadigheid, een particuliere organisatie, er drie grote gestichten. Eerst werden er wezen en vondelingen ondergebracht, maar al gauw vooral daklozen en bedelaars. Deze mensen, die voornamelijk uit de steden werden aangevoerd, moesten het woeste land ontginnen. Daarmee zou – zo werd gehoopt – tegelijkertijd hun eigen mentaliteit verbeteren. In de praktijk viel dat tegen, ook financieel, en in 1859 moest de Maatschappij van Weldadigheid de gestichtskolonie dan ook overdragen aan de staat. Later kreeg het ministerie van Justitie het beheer, en zo ontstonden de Veenhuizer Rijkswerkinrichtingen, waarvan de bewoners als patiënten ofwel ‘verpleegden’ werden beschouwd. In de loop van de jaren ontwikkelden deze inrichtingen zich tot gevangenissen, en toen ik in 1959 mijn eerste stapjes zette in Veenhuizen, zaten er – naast de laatste verpleegden – zowel kort- als langgestraften in gevangenisgebouwen die nog steeds ‘gesticht’ werden genoemd. Het aantal delinquenten bedroeg ongeveer duizend, net als het aantal dorpsbewoners.

De ambtenaren die in de gestichten werkten kwamen uit het hele land, zodat de voertaal bij ons het Algemeen Beschaafd Nederlands was. Door mensen uit de omgeving werd dat als ‘hoger’ ervaren, arrogant zelfs, en zo kon je als inwoner van Veenhuizen het woord ‘koloniekak’ naar je hoofd geslingerd krijgen. Toen boerenjongens uit het naburige Norg nog pofbroeken en klompen droegen, kwamen hun Veenhuizer klasgenoten op mooie schoenen en soms zelfs met een stropdasje naar de ulo. ‘Koloniekak!’ Sommige Veenhuizers beschouwden dat als een geuzennaam, anderen deden om maar geaccepteerd te worden buiten de koloniegrenzen hun best om de ‘e’ in te slikken. Bijna iedereen in Veenhuizen was ‘import’, het hele dorp was import in Drenthe. Van maar weinig families woonden er meerdere generaties, want om veiligheidsredenen moest iedere ambtenaar na zijn pensionering de kolonie verlaten.

Maar dat wist ik allemaal nog niet toen ik klein was. Wat ik al wel heel jong besefte, was dat we op een bijzondere plek terecht waren gekomen. Ons huis was groot en wit, het vormde één geheel met de school van mijn vader. Het lokaal waar hij lesgaf werd van de achterkamer gescheiden door een enkelsteens muur, zodat je hem kon horen voorlezen of met zijn leerlingen zingen. Ook herinner ik me, ik moet een jaar of drie zijn geweest, dat ik een keer in de erker aan de voorkant van het huis over de vensterbank stond te kijken. Op straat liep een grote groep in het bruin geklede mannen. Ze bewogen zich in slordige rijen naar de katholieke kerk, die vlakbij ons huis stond. Honderd meter verderop was de hervormde kerk, daar ging ook een groep lopend naartoe. Speciaal voor hen stonden tussen de beide kerken urinoirs. In die tijd was kerkgang niet meer verplicht voor de gestichtsbewoners, maar er waren er nog heel wat die vrijwillig naar de diensten gingen.

De vrije bevolking ging naar dezelfde diensten. Mijn ouders bezochten de hervormde kerk, waar de gestichtsbewoners tot 1960 op eenvoudige houten banken in het midden van het achthoekige gebouw zaten. De ambtenaren hadden een tribune achteraan, waarop de mooiste plaatsen waren gereserveerd voor de directie. Ook bij de katholieken zaten de ambtenaren tot ver in de twintigste eeuw op rang in de kerk, de hoogstgeplaatsten vooraan en daarachter op volgorde de lageren. De banken voor de gestichtsbewoners erachter waren van goedkoper hout.

Het terrein van Veenhuizen besloeg ruim drieduizend hectare, met rondom honderden bordjes ‘verboden toegang’. Mijn ouders zeiden altijd dat de stad Groningen even groot was, misschien om de afstanden te vergoelijken die je moest afleggen om in een ander deel van het dorp te komen. De straten waren kaarsrecht. Vanaf de Hoofdweg, die langs de Kolonievaart liep, ging om de zevenhonderdvijftig meter een aftakking loodrecht opzij. Onze straat, de Kerklaan, was een van de centrale zijwegen. Toch stonden er heel weinig huizen aan. Ja, het huis van de dominee. En het grote witte huis van de buurman, de pastoor. Verder hadden we aan de Kerklaan twee boerenhoeves en een stuk of zes kleinere woningen. Wilde je naar het Eerste Gesticht, zoals het gebied aan het zuidoostelijke uiteinde van Veenhuizen werd genoemd, dan was je een kilometer of twee, drie onderweg. In noordwestelijke richting had je het Tweede Gesticht, en nog verder, op een afstand die voor een kind onafzienbaar leek, had je het Derde.

In de vroege ochtend van 1 april 1962 is mijn vader nog in zijn Renault Dauphine naar het Derde Gesticht geracet omdat het in brand stond. De brandweer kwam eerst niet opdagen, die ging er vanuit dat het om een aprilmop ging. Er woonden op dat moment alleen nog bejaarde verpleegden op het Derde, waaronder ‘pake’ Rinus, die wel veertig jaar in Veenhuizen had doorgebracht. Na de brand werd het Derde Gesticht niet herbouwd.

*

’s Ochtends vroeg stopte er voor ons huis altijd een donkerblauwe justitiebus waarmee leerlingen van mijn vaders school werden gebracht. Toen ik zelf nog een kleuter was, kon ik dan instappen om me naar de kleuterschool op het Tweede te laten vervoeren. Gedurende de rest van de dag werd de bus voor het transport van gedetineerden gebruikt. Meestal had de schoolbus geen tralies, maar soms kwam er eentje voorrijden met ijzeren spijlen voor de ramen. Mijn moeder beweert dat ik in dat geval altijd uitriep: ‘Ik wil niet in de boevenbus!’

In mei 1963 vierde ik mijn vijfde verjaardag. Ik kreeg een prachtige rode fiets met kleurige slierten aan de handvatten. In principe hoefde ik nu niet meer met de boevenbus naar de kleuterschool. Ook kon ik nog eens een boodschap gaan doen. Toen mijn ouders op een zaterdag onverwachts bezoek kregen, stuurde mijn moeder me op mijn nieuwe fiets naar de kruidenier. Die zat tegenover mijn kleuterschool in een carrévormig complex dat werd omgeven door een gracht. Nu zit het Nationaal Gevangenismuseum erin, maar in 1963 werd het gebruikt als werkgesticht voor Esserheem, de gevangenis vlakbij. Je kon de gedetineerden onder gewapende begeleiding ernaartoe zien lopen. Via een dam gingen ze naar de binnenplaats, waar zich verschillende werkplaatsen bevonden. De kruidenier had zijn zaak aan de buitenkant, links naast de poort die als hoofdingang fungeerde. Mijn moeder had dringend een pak koffie voor de visite nodig, fanatiek trappend bereikte ik de gracht rond het werkgesticht.

Bij de dam waarover de gevangenen altijd naar hun werk liepen, lagen losse steentjes op het asfalt. Terwijl ik de bocht nam slipte mijn fiets en viel ik op straat. Het zal vast pijn hebben gedaan, misschien heb ik gehuild, dat weet ik niet meer. Wel zie ik nog voor me hoe er een man boven me verscheen die in zijn lange zwarte uniformjas wel een reus leek. Zijn fiets was ook zwart, met een geel stukje onder het stuur, zodat je kon zien dat het een dienstfiets was. Op zijn hoofd stond een harde zwarte pet. Het was een gestichtswachter, samen met zijn collega’s zorgde hij voor de buitenbewaking in Veenhuizen. Ze fietsten dag en nacht rond en stuurden vreemde mensen weg die de bordjes ‘verboden toegang’ negeerden. Nu hielp deze gewa, zoals we het woord gestichtswachter allemaal afkortten, mij overeind en zorgde dat ik verder kon fietsen.

Ik reed naar de kruidenier, kocht een pak koffie, peddelde naar de Kerklaan terug en meldde toen ik thuiskwam dat mijn arm was gebroken. ‘Ach, het zal allemaal wel een beetje meevallen,’ was de reactie. ‘Het gaat zo weer over.’ Dat tekent mijn ouders. Nog steeds zijn ze in mijn ogen een tikje naïef, zelfs nu ze al meer dan vijftig jaar in Veenhuizen wonen. Mijn moeder zei altijd tegen mij en mijn twee jongere broertjes dat we nooit bang hoefden te zijn, Veenhuizen was het veiligste dorp van Nederland. Waar werd je nu zo goed bewaakt? Iemand die ontsnapte zou wel gek zijn om te blijven hangen. Mijn moeder vond ook dat we ‘gedetineerden’ moesten zeggen, niet ‘gevangenen’, dat was niet respectvol genoeg. En over het munitiedepot van het ministerie van Defensie aan de rand van de kolonie beweerde ze dat het geen enkel gevaar opleverde. ‘Als het munitiedepot ontploft waait de wolk precies over ons heen.’

Ja ja. Dat je in Veenhuizen veilig was geloofde ik inderdaad, ik maakte het dagelijks mee. Ik was ook bereid om ‘gedetineerden’ te zeggen, een respectvolle houding ten opzichte van andere mensen vond ik zelf ook belangrijk. Maar het verhaal over de overwaaiende wolk vond ik als kind volstrekt ongeloofwaardig. Het viel immers ook niet mee met mijn arm. Toen ik uiteindelijk naar de dokter mocht, bleek het bot wel degelijk gebroken te zijn.

Ik vermoed dat een deel van mijn ouders’ houding verklaard kan worden door mijn vaders beroep. Je mocht alleen in Veenhuizen wonen als je er werkte; als schoolhoofd was hij een van de weinige inwoners die niet in dienst van Justitie was. Er waren maar twaalf gezinnen zoals het onze. Nog een paar onderwijzers, de postbode, wat boeren, de kruideniers op Veenhuizen I en II bij wie mijn moeder om beurten haar bestellingen deed, dan had je het wel zo’n beetje gehad. Mijn vader heeft altijd zijn best gedaan om strikt neutraal te blijven, vertelde hij me later. Als hij bij de ouders van een leerling op huisbezoek ging, wilde hij het alleen over hun kind hebben, niet over wat er in de gevangenissen gebeurde en wie er nu wel of niet bevorderd was. Er werd onderling toch al zoveel gepraat. Doordat vrijwel alle duizend Veenhuizers onder dezelfde werkgever vielen, wisten de meesten wat een ander verdiende en welke rang hij had bereikt. Je kon het ook aflezen aan iemands uniform. Mijn ouders hadden daar geen idee van, het viel ze helemaal niet op of iemand nu één zilveren koordje rond de pet had, een koordje van goud tussen twee zilveren of misschien een zilver- of goudkleurige band, laat staan dat ze aandacht hadden voor streepjes, sterretjes of andere symbolen op een uniformjas. Wel konden ze aan iemands huis afleiden of hij ‘hoog’, ‘laag’ of iets er tussenin was, want opklimmen in rang ging in Veenhuizen gepaard aan verhuizen naar een grotere woning. De grootste woningen hadden stichtende opschriften die ooit voor de bewoners van de Rijkswerkinrichtingen bedoeld waren, zoals Werken is Leven of Flink en Vlug.

De hoofddirecteur was de hoogste van alle justitieambtenaren en woonde in het mooiste huis, een witte villa aan de Hoofdweg die in de volksmond Klein Soestdijk is gaan heten, een benaming die in latere jaren door een bewoner boven de deur is geschilderd. Toen mijn ouders naar Veenhuizen kwamen, was ingenieur Mentrop de hoofddirecteur. Hij werd bijna als een halfgod beschouwd. Wie de burgemeester was van de gemeente Norg, waar Veenhuizen officieel toe behoorde, wisten mijn ouders nauwelijks. Ze gingen wel naar het gemeentehuis om zich als inwoners aan te melden, en voor een paspoort of rijbewijs moesten ze er ook naartoe, maar de hoofddirecteur beschouwden ze als de hoogste autoriteit.

Op een avond, ze woonden nog niet zo lang in de kolonie, bezochten ze een toneelvoorstelling in het Verenigingsgebouw. Het Verenigingsgebouw was een zogenaamd ‘emolument’, een voordeel dat justitieambtenaren genoten omdat er in Veenhuizen zo weinig voorzieningen waren. Lidmaatschap kostte per gezin slechts vijfentwintig gulden per jaar, alle voorstellingen waren dan gratis. Het Verenigingsgebouw werd schoongehouden door gedetineerden, die stiekem de sigarettenpeuken verzamelden en van de tabak nieuwe sigaretten rolden. Justitie zorgde dat er geld was om bekende artiesten uit te nodigen. Op de bewuste avond heette de voorzitter van het bestuur van het Verenigingsgebouw iedereen welkom. Maar hij maakte een cruciale fout. Hij vergat om een apart woordje te wijden aan de hoofddirecteur, die tijdens voorstellingen altijd met zijn gezin vooraan zat, met achter hen – net als in de kerk – de ambtenaren op rang. Nog voor het toneelstuk begon zagen mijn ouders de hoofddirecteur opstaan en de zaal verlaten, gevolgd door zijn vrouw en zoon. Later moest de voorzitter zijn verontschuldigingen gaan aanbieden.

Mijn ouders hebben altijd een hoop plezier gehad in Veenhuizen. Het begon al met de huurprijs van hun schoolhoofdenwoning, die een stuk of acht ruime kamers had. Wonen in Veenhuizen was niet meer gratis zoals vroeger, maar nog wel goedkoop. In eerste instantie betaalden mijn ouders maar drieënveertig gulden per maand, minder dan bij de gepensioneerde dames in Den Haag. Ook al hadden ze formeel geen banden met Justitie, van de emolumenten mochten ze volop gebruikmaken. Zo kregen ze bij hun aankomst een justitieel behangboek voorgelegd. Beter gezegd: één van de justitiële behangboeken, want hooggeplaatsten mochten uit een dikker boek kiezen dan de lageren. Er kwam ook iemand bij ons thuis om het behang op de muren te plakken. De hele situatie was zo nieuw en vreemd voor mijn ouders, dat ze niet in hun geheugen hebben opgeslagen of dit een gedetineerde was of een vakman van de Rijksgebouwendienst. Wel weten ze nog dat je een bon moest invullen en daarna een bescheiden rekening ontving. Werkzaamheden buitenshuis, zoals het lappen van de ramen, werden in ieder geval wel door gedetineerden gedaan. Ik zie nog voor me hoe er op onverwachte momenten zo’n man in bruine gevangeniskleding verscheen en vanaf zijn houten ladder naar binnen gluurde. Ook werd ons vuilnis door gedetineerden opgehaald.

Een anekdote die mijn ouders nog steeds met smaak vertellen, stamt uit hun begintijd. Mijn moeder zat al snel in het bestuur van de Christelijke Plattelandsvrouwen Bond. Op een avond had ze een vergadering in het Verenigingsgebouw. Na afloop kwam ze lopend naar huis en vroeg mijn vader of hij met de Renault Dauphine kon komen. ‘We hadden onze fietsen niet op slot gezet, nu hebben gewa’s alle sleuteltjes meegenomen.’

Ai! Je fiets op slot zetten was in Veenhuizen verplicht, er zou eens een gedetineerde op kunnen ontvluchten. Je mocht ook geen schuurtjes openlaten, afgedankt gereedschap in de asemmers deponeren of vogelverschrikkers plaatsen die uit kledingstukken bestonden.

Toen mijn vader naar het Verenigingsgebouw was gereden, bleken de vier vrouwen die naar huis gebracht moesten worden allemaal in verwachting te zijn. Hij probeerde er eentje voorin te krijgen en drie achterin, maar dat ging niet, samen waren de drie te dik. Uiteindelijk lukte het om de allerdikste voorin te zetten, waarna de andere drie achterin pasten. Toen de vrouwen afgeleverd waren, moesten hun mannen naar de gestichtswachtkazerne om de fietssleuteltjes te halen.

*

Ook in latere jaren bleef het leven goed voor ons gezin. Toen ik naar de lagere school mocht hoefde ik maar een paar meter te lopen, dan was ik er al. De omgeving was prachtig. Aan de overkant van de Kerklaan stond een rij kastanjebomen met daarachter een akker waar je reeën zag. Op een paar honderd meter afstand, aan de andere kant van de Kolonievaart, had je uitgestrekte bossen met statige oude bomen die waren aangeplant door de negentiende-eeuwse landlopers die het veen hadden ontgonnen. Ook latere lichtingen verpleegden en gedetineerden plantten boskavels aan. Het water van de sloten en kanaaltjes ertussen was spiegelend diepbruin. Sommige plekken in het bos hadden een tapijt van zachtgroene varens. Buitenstaanders mochten er niet komen, want ook bij de bospaden stond ‘verboden toegang’. Wij kinderen waren heer en meester in de natuur, wie opgroeide in Veenhuizen werd vanzelf een huttenbouwer.

Binnen, in ons grote huis, viel ook goed te spelen. Heel veel later heb ik met Klaske Huisman gepraat, die in hetzelfde huis opgroeide. Ook zij was dochter van het hoofd van de school, maar dan tussen 1928 en 1948. In Klaskes tijd was de school nog maar net opgericht en heette School met den Bijbel, haar vader was het eerste hoofd. Voor die tijd gebruikte Justitie het gebouw als pakhuis, en nog weer eerder fungeerde het als cellencomplex voor verpleegden die zich binnen de inrichtingen hadden misdragen. Oorspronkelijk was het de eerste katholieke kerk van Veenhuizen, die in 1826 in gebruik werd genomen, vrijwel meteen nadat de Maatschappij van Weldadigheid de kolonie stichtte. Pas nu realiseer ik me dat ik ben opgegroeid in een van de weinige overgebleven panden die uit de begintijd van Veenhuizen stammen. Uit de enige foto die ik heb kunnen vinden uit de tijd dat het een kerk was, maak ik op dat er ook toen al een woongedeelte aan vastzat. Op de zolder van de school zijn nog steeds de dichtgemetselde bovenkanten te zien van de boogvensters van de kerk.

Toen ik met mijn voorgangster Klaske Huisman praatte, was ze vijfentachtig. Haar geheugen was niet al te best meer. Toch wist ze een aantal dingen te vertellen waarin ik herkenning vond. Zo had ook zij groepen gestichtsbewoners over de Kerklaan zien lopen. ‘Er hebben een tijdje lui uit het psychopatenasiel van Avereest in Veenhuizen gezeten, het was me toch een gepráát als ze voor ons huis langs kwamen!’ Tijdens Klaskes jeugd werden de kinderen van de ambtenaren ook al in een justitiebus naar school vervoerd, alleen was die bus een soort woonwagen van geelgeverfd hout die werd getrokken door twee paarden. De koetsier was een verpleegde.

Klaske vertelde verder dat haar ouders net als de justitieambtenaren een grote gratis moestuin hadden, een van de emolumenten. Heel wat van mijn eigen jeugdherinneringen hebben ook met onze tuinen te maken. Zo maaiden gedetineerden het gras van de siertuin achter het huis. Als er weer eens een ploeg van die kerels verscheen, vloog ik als meisje meteen naar binnen, om ze heimelijk vanuit de slaapkamer te gaan begluren. Verder hadden ook wij een gratis groentetuin. Tijdens Klaske Huismans jeugd was zoiets nog geweldig, maar een generatie later leidde het bij mijn ouders tot gemengde gevoelens, ze kochten hun groente liever in de winkel. ‘Die tuin was wel tien are groot’, vertelde mijn vader. ‘Hij lag verderop, ergens schuin achter de roomse kerk. Behalve het inkopen van het zaaigoed hoefde ik er gelukkig zelf niets aan te doen. De gedetineerden onderhielden de tuin, er was een werkmeester bij en ook een gestichtswachter met een geweer. Wel kwamen ze bij ons achter het huis koffiedrinken. Meestal gaf je ze ook een sigaretje, anders waren je sla- of spinazieplantjes plotseling verdwenen. Je mocht ze niet binnenlaten.’

Op een gegeven moment kregen mijn ouders tuinmannen van een andere soort: er werden verkeersdelinquenten in Veenhuizen geplaatst, mensen die met een glaasje op achter het stuur hadden gezeten. Ze verbleven in de gevangenis Bankenbosch, die bestond uit houten paviljoens in de bossen van Veenhuizen I. Mijn moeder mag graag vertellen hoe er op een dag een keurige heer bescheiden achter het schuurtje stond. ‘Mevrouw,’ zei hij, ‘de werkmeester zegt dat ik hier een kopje koffie mag halen.’

‘Neemt u deze tuinstoel maar,’ en even later zaten mijn moeder en hij samen aan de koffie met koek. De volgende dag vertrouwde hij haar toe dat hij een bedrijf met tweehonderd werknemers had in Amsterdam. Zijn vrouw was met de caravan naar Duitsland, ze ging ansichtkaarten met hun beider naam versturen. Toen de straf van de man na drie weken voorbij was, bood hij mijn ouders aan dat ze altijd bij hem mochten aankloppen als ze in geldnood zaten.

*

De jaren zeventig van de twintigste eeuw begonnen. Nog steeds droegen bijna alle vaders van mijn vriendinnetjes een uniform. De vader van mijn beste vriendin droeg thuis oude uniformbroeken en overhemden af. Als hij op zondag gewone kleren aan had, vond ze hem er maar raar uitzien. Doordat gepensioneerde ambtenaren Veenhuizen moesten verlaten, maakten we nooit sterfgevallen mee, en als we ze meemaakten ging het meteen om iets heel ergs. Zo overleed de vader van een ander vriendinnetje aan een hartkwaal. Ook zij en haar moeder kregen te horen dat ze zo snel mogelijk uit de kolonie moesten vertrekken.

De gedetineerden bleven naar dezelfde kerkdiensten gaan als wij. Justitie maakte geen onderscheid tussen hervormden en gereformeerden, alle protestante gedetineerden gingen naar de koepelkerk. Sinds de verbouwing van 1960 zaten ze in een speciaal vak, op net zulke banken als de vrije bevolking. Ze werden per bus aangevoerd en kwamen door een andere ingang binnen. Er was altijd veel aan ze te zien: lange haren, tatoeages, oorbellen, een bruine huid. Misschien ben ik met terugwerkende kracht wat te romantisch geworden, maar soms denk ik dat ik me tijdens mijn puberteit meer met deze mensen begon te identificeren dan met de nette ambtenaren.

De Jehovagetuigen, dienstweigeraars van amper twintig die geen vervangende dienst wilden doen, waren weer een heel ander verhaal. Ze verbleven tijdens mijn jeugd bij de verkeersdelinquenten in Bankenbosch. Hun gevangenistenue was een spijkerpak. Toen de slaapkamer van mijn ouders geschilderd moest worden, paars met wit natuurlijk, naar de mode van die tijd, kwam er een Jehovagetuige over de vloer, want Jehova’s waren destijds de enige gedetineerden die je binnen mocht laten. Eddie vond het bijzonder aangenaam bij ons thuis. Het heeft twee maanden geduurd tot de slaapkamer af was.

Mijn vader had lange zomervakanties, waarin we altijd gingen kamperen in het buitenland. Een Amsterdamse oom en tante logeerden dan weleens in ons huis. Van te voren moesten mijn ouders daar toestemming voor aanvragen. Onze tijdelijke gasten kregen een papier dat ze altijd bij zich moesten dragen, zelfs in het bos. Eén zomer ging het mis. De oom en tante hadden een dochter van een jaar of vijftien. Op een dag verscheen er een Jehovagetuige achter het huis om het gras te maaien. Het duurde niet lang of de dochter en de Jehova waren met elkaar aan het badmintonnen. Een gestichtswachter die daar lucht van kreeg alarmeerde een leidinggevende. Het werd een hele rel.

*

Op de middelbare school werd mijn bestaan minder onbezorgd. Ik moest met de bus naar Assen. Justitie betaalde mee aan de buskaart, hoewel er nog even discussie is geweest of mijn ouders er wel recht op hadden. Het probleem voor mij persoonlijk was dat ik in de ogen van mijn vroegere klasgenoten een geleerd bolletje was geworden. Ik zat op een andere school dan zij en ging kleren dragen die ze gek vonden. In de bus naar Assen zag ik weleens een paar dorpsgenoten die op mij leken, maar dat waren ‘openbaren’. Nog steeds doet het een beetje pijn dat er tijdens mijn jeugd in Veenhuizen zo’n grote kloof tussen christelijken en openbaren bestond, tenminste zo heb ik het ervaren. Je kende elkaar niet, hoogstens had je elkaar een keer ‘openbaren stinksigaren’ of ‘christelijken misselijken’ toegeschreeuwd. Van sommige openbare kinderen wist ik de naam, daar bleef het bij. Ik vond jongens met lange haren en een elektrische gitaar leuk, bij de christelijken had je die niet. Pas nu ik om dit boek te kunnen schrijven met ongeveer vijfendertig oud-Veenhuizers heb gesproken, ben ik erachter gekomen hoeveel interessante mensen er bij de openbaren zaten en hoe fijn het voor mij geweest zou zijn als ik met ze had kunnen omgaan.

Er valt nog zoveel meer te vertellen. Hoe we als meisjes langs één van de gevangenissen fietsten, expres provocerend, en hoe er dan tikgeluiden met je meegingen van gedetineerden die vanuit hun cel je aandacht probeerden te trekken. En ach, de ontsnappingspogingen waarover je zoveel hoorde, bijvoorbeeld de ontsnapping met de boevenbus. Op een gegeven moment was het te onveilig geworden om de gedetineerden uit de gevangenis Esserheem nog lopend naar het werkgesticht te laten gaan, er zaten zware jongens tussen. Er werd besloten dat ze er in het vervolg per bus naartoe moesten, een ritje van zo’n tweehonderd meter. In een onbewaakt moment zag een gedetineerde kans het stuur te grijpen en op twee wielen door de bocht weg te racen. Een paar gedetineerden wilden helemaal niet ontsnappen en sprongen uit de bus. Een gestichtswachter gooide zijn dienstfiets ervoor, de vluchteling reed er dwars overheen. Toen de bus later ergens werd aangetroffen, zaten er nog steeds gedetineerden in die het ook allemaal maar was overkomen.

Dit soort verhalen hoorde je bij ons. Ze bereikten je aangedikt, vervormd en gemystificeerd. Iedere Veenhuizer wist dat er in 1952 iets vreselijks was gebeurd dat grote impact op het dorp had gehad, een gestichtsbewoner had een jongetje vermoord. Het kind had de gestichtsbewoner geplaagd, hoorden we altijd. Maar was dat wel zo? Of hadden de inwoners dat soms zelf bedacht om minder bang te hoeven zijn? En wie gebruikte eigenlijk voor het eerst de term ‘Hollands Siberië’ voor Veenhuizen? Hoe zat het met de ambtenaren die in de Tweede Wereldoorlog in het verzet hadden gezeten, en van wie een aantal was omgekomen? Ik had ook gehoord dat de gestichten na de oorlog werden bevolkt door foute Nederlanders, maar het fijne wist ik er niet van, net zomin als ik iets wist over de relaties die er zijn geweest tussen vrouwen uit Veenhuizen en gestichtsbewoners. Mijn kennis wat dat laatste betreft beperkte zich tot het oud-klasgenootje dat haar boezem graag naar voren mocht steken als er mannen uit de gevangenis voorbij kwamen.

Nu heb ik het dan toch eindelijk allemaal eens uitgezocht. Aan de hand van verschillende onderwerpen schetst dit boek de twintigste-eeuwse geschiedenis van Veenhuizen, en dan vooral de periode dat Veenhuizen een gesloten gevangenisdorp was. Alle verhalen zijn gebaseerd op mondelinge overlevering, en soms op lange brieven die ik heb ontvangen. Ze komen dus uit de eerste hand, ze zijn aan mij doorgegeven door degenen die erin voorkomen. Ik hoop dat duidelijk zal worden dat in Veenhuizen bij wijze van spreken de sperziebonen net zo belangrijk waren als de man die ze voor je plukte, of die man nou Franz Fischer heette of niet.

Omdat het menselijk geheugen niet altijd even betrouwbaar is, heb ik vooral herinneringen opgenomen die me door meerdere mensen op min of meer dezelfde manier zijn verteld. Een relaas van iemand die iets persoonlijk had meegemaakt, telde daarbij zwaarder dan wanneer hij of zij het van een ander had gehoord. Wanneer het desondanks moeilijk bleef om gebeurtenissen met elkaar te verbinden, heb ik een zekere artistieke vrijheid genomen. Droge feiten zijn beter te onthouden wanneer ze worden ingebed in een verhalende reconstructie.

Alle geïnterviewden zijn akkoord gegaan met het verhaal waarin ze voorkomen. In het hoofdstuk over geheime liefdes tussen gestichtsbewoners en inwoonsters van Veenhuizen, heb ik verschillende namen om privacy-redenen veranderd. In de rest van het boek heb ik van sommige informanten de namen helemaal moeten weglaten omdat de tekst anders te ingewikkeld zou worden. Deze personen worden wel vermeld in het dankwoord. Omdat er bijna geen mensen meer leven die voor de Tweede Wereldoorlog volwassen waren, wordt de kolonie in de eerste hoofdstukken bekeken vanuit kinderperspectief. Mijn oudste informant was zevenennegentig, maar hij kwam pas in 1942 naar Veenhuizen. Ieder verhaal staat op zichzelf, al hadden sommige van mijn gesprekspartners zoveel te vertellen dat ze in meerdere verhalen terugkeren.

Het is me opgevallen dat de meeste ex-koloniekakkers nostalgisch zijn. Iedereen roemt de vrijheid die je in Veenhuizen had. Geert de Wilde, die tussen 1955 en 1964 in de kolonie woonde en inmiddels is overleden, refereerde daar ook aan toen ik een jaar of vijftien geleden met hem sprak. Zo vertelde hij dat op een avond in 1956 iemand bij hem thuis op bezoek kwam die in de garage van Justitie werkte. De man sleutelde in zijn vrije tijd ook graag aan auto’s en handelde erin. Terwijl De Wilde even naar de wc was schafte zijn vrouw een tweedehands wagentje aan, de tiende auto in Veenhuizen. Dat het echtpaar geen rijbewijs bezat was geen probleem, op justitieterrein gold de Wegenverkeerswet toch niet. Als Geert de Wilde met de auto naar Norg moest, bleef hij zo lang mogelijk op Veenhuizer zandpaden.

Tijdens mijn interviews heb ik ook ontdekt dat werken in de kolonie mooie kansen bood om hogerop te komen. Het draaide allemaal om anciënniteit, met de jaren steeg je bijna vanzelf in rang. Slechts een enkeling leed onder het systeem waarin je altijd je pet moest afnemen voor een hogere. Wanneer een kind van een Veenhuizer justitieambtenaar kattekwaad had uitgehaald, werd zijn vader gesommeerd om in uniform bij zijn superieur te komen. Eén oud-inwoner, Leo van Luijk, die in 1923 in Veenhuizen werd geboren, vertelde me dat zijn moeder haar verblijf in de kolonie min of meer als een gevangenisstraf van veertig jaar heeft gezien. De familie kwam uit Zeeland, moeder Van Luijk had voortdurend heimwee. Voor haar stond het wonen in Veenhuizen zo’n beetje gelijk aan emigratie. Ze slaagde er ook niet in om ontspannen tegenover de gestichtsbewoners te staan, voortdurend was ze bezig haar kinderen bij ze weg te houden. Later zou één van haar dochters altijd proberen te verbergen dat ze uit ‘het slechtste dorp van Nederland’ kwam.

Zelf kan ik bij de nostalgische types worden ingedeeld. Ik heb er natuurlijk over nagedacht hoe dat komt, want zo’n vrolijk oord is Veenhuizen nou ook weer niet. Ik ben tot de volgende conclusie gekomen: dat ik zo’n mooie jeugd heb gehad, heeft ermee te maken dat het verschil tussen zogenaamd slechte en zogenaamd goede mensen bij ons minder groot was dan ergens anders. In de bijbel staat het bekende verhaal over het paradijs, een plek waar roofdieren vredig samenleefden met dieren die ze in andere omstandigheden met huid en haar zouden verslinden. Op min of meer dezelfde manier vormden bij ons boeven en burgers een hechte gemeenschap. Ik wist dat er in de gevangenissen Esserheem en Norgerhaven langgestrafte criminelen zaten, maar dat was theorie. De gedetineerden waren voor mij vooral mannen, veel meer dan misdadigers. En het gaat nog verder. In mijn roman De volmaakte man formuleerde ik het ongeveer zo: binnen de koloniegrenzen kon je duidelijk zien wie het lam en wie de leeuw was. Iemand die buiten de gevangenissen verbleef was goed, iemand die erin zat was slecht. Toch was in Veenhuizen zelfs het slechte niet bedreigend, want het werd door het goede binnen de perken gehouden. Zodra je je aan de verkeerde kant van de bordjes ‘verboden toegang’ waagde was alles anders. Buiten de kolonie kon alles, zelfs als het op het eerste gezicht tot het goede leek te behoren, toch bedreigend blijken te zijn.

*

Op mijn achttiende heb ik afscheid genomen van de plek waar lammeren met leeuwen samenleefden. En toch ben ik tijdelijk naar Veenhuizen teruggekeerd, naar de katholieke pastorie aan de Kerklaan, pal naast het huis waarin ik ben opgegroeid. Vanuit deze woning, die ik voor een schappelijk bedrag kon huren van de Rijksgebouwendienst, ben ik het hele land doorgereisd om met oudere ex-Veenhuizers te spreken. Anderen kwamen liever bij me op bezoek in de pastorie. Sinds me zoveel herinneringen zijn toevertrouwd, is de kolonie rijker voor me geworden, veelkantiger, maar ook zwaarder, gelaagder, gecompliceerder. Als ik nu rondfiets, zie ik niet meer alleen de huizen met hun moralistische opschriften, erdoorheen schemeren de levens die in Veenhuizen zijn geleid, de liefdes die er zijn ontstaan, de tranen die er zijn gelaten. Jaartallen zijn veranderd in beelden, namen zijn mensen geworden.

Dat mijn ouders nog steeds in het gevangenisdorp wonen, komt doordat het in 1983 dan toch eindelijk mogelijk werd om er te wonen zonder er te werken. Mijn vader heeft het geturfd: sinds de kolonie is opengesteld, zijn ongeveer negentig oud-leerlingen van de christelijke en de openbare school teruggekomen. Het hele dorp hoeft niet meer onder controle te worden gehouden, naarmate er meer ontsnappingen plaatsvonden zijn in en rond de inrichtingen telkens nieuwe maatregelen genomen. Tijdens mijn jeugd schaatsten we nog op de grachten rond de gevangenissen. Nu staan er hekken en videocamera’s.

Eén van de laatste emolumenten is afgeschaft in het jaar 2000. Mijn moeder belde me erover. ‘Zeg, schrik niet, we hebben een brief van het Hoofdbureau gekregen. Ze gaan stoppen met het “gratis begraven worden”. Kinderen van Veenhuizers en hun partners kunnen zich voor het laatst op de lijst laten zetten.’

Waarom er zo’n geheimzinnige lijst bestond wist ik niet, maar nu ben ik erachter. Nadat in 1971 de functie van hoofddirecteur werd afgeschaft, kwam er een Dienst Algemeen Beheer. Die werd vanaf 1975 geleid door Wim Pannebakker. Inmiddels is hij de tachtig gepasseerd, maar aan zijn heerlijk laconieke manier van vertellen is nog te merken dat hij destijds de juiste persoon op de juiste plaats was. Hij vertelde me dat de Dienst Algemeen Beheer op een gegeven moment een brief kreeg van iemand die na zijn pensioen uit Veenhuizen had moeten vertrekken. De man was nog maar drie maanden weg, maar miste de kolonie nu al. Kon hij misschien een briefje krijgen dat hij in zijn testament kon leggen? Hij wilde na zijn dood graag naar Veenhuizen terugkeren, naar de afgelegen begraafplaats buiten het bebouwde deel van het dorp.

‘Waarom is die man niet drie maanden eerder doodgegaan?’ grapte Pannebakker op het Hoofdbureau, maar natuurlijk vond hij het oké en schreef het briefje. Een maand later kwam er een telefoontje van de kinderen van ingenieur Mentrop, de vroegere hoofddirecteur, die in 1963 was overleden en op de Veenhuizer begraafplaats lag. Moeder Mentrop was ook overleden, ze woonde in Maastricht. Of ze bij haar echtgenoot begraven mocht worden? Daarna gebeurde het nog een paar keer dat er een dergelijk verzoek binnenkwam, zodat er een mapje werd aangelegd met – in Pannebakkers woorden – ‘toekomstige begrafenisklanten’.

Nadat Veenhuizen een wat normaler dorp was geworden, ging de begraafplaats naar de gemeente over. Vervolgens werd de brief rondgestuurd waarover mijn moeder me belde. Half Veenhuizen – aldus wederom Pannebakker – heeft nog snel ingetekend.

Ook ikzelf heb ‘ja’ gezegd, ook ik zal uiteindelijk terechtkomen op het Vierde Gesticht, zoals de Veenhuizer begraafplaats wel wordt genoemd omdat er naast inwoners duizenden naamloze verpleegden te ruste zijn gelegd. Nog steeds wordt het Vierde Gesticht onderhouden door gedetineerden. Een veroordeelde crimineel graaft straks mijn graf. Voor een koloniekakker is dat een geruststellende gedachte.

2

De Gortsoepstraat. Verpleegden en ambtenaren in symbiose

Aan het begin van de negentiende eeuw was Nederland als gevolg van de Franse overheersing sterk verarmd. Dat generaal-majoor Johannes van den Bosch samen met anderen de Maatschappij van Weldadigheid oprichtte, was een poging daar iets aan te doen. De Maatschappij van Weldadigheid, die werd gesteund door het koningshuis, begon in 1818 met de armenkolonies Frederiksoord, Wilhelminaoord en Willemsoord. Gezinnen met weinig perspectief mochten er in kleine boerderijtjes proberen een nieuw bestaan op te bouwen. Na een paar jaar vond de Maatschappij van Weldadigheid dat er ook dwangkolonies nodig waren. Veenhuizen werd daarvan de grootste. Of ze nu wilden of niet, vanuit het hele land gingen er grote aantallen verschoppelingen naartoe.

Toen de ouders van Leo van Luijk in 1920 vanuit Zeeland in Veenhuizen terechtkwamen, had de kolonie dus al een geschiedenis van bijna honderd jaar. De Van Luijks trokken niet naar Veenhuizen omdat ze in een gesticht opgenomen moesten worden, maar om er te werken en te wonen. Vader van Luijk was elektricien, het waren sobere tijden, hij zag het als een buitenkans dat hij terechtkon bij de Rijkswerkinrichtingen. Ondanks een bouwgolf die rond 1900 in Veenhuizen had plaatsgevonden, was er voorlopig alleen een houten noodwoning beschikbaar. Maar de kolonie bood de Van Luijks genoeg andere voordelen. Gratis wonen, een gratis tuin, gratis naar de dokter, gratis naar school, bijna gratis hout en turf: wat wilde je nog meer?

Na een jaar konden ze verhuizen naar een iets groter stenen huis. Van Luijk werkte in de elektriciteitscentrale, die in 1919 in gebruik was genomen om de machines van de gestichtshoutzagerij aan te drijven. Omdat de elektriciteitscentrale ook stroom moest gaan leveren voor de andere werkplaatsen, de woonhuizen, de straatlantaarns en de gestichtsgebouwen van Veenhuizen, mocht hij het schema van de bekabeling ontwerpen. Hij deed zijn werk zo goed dat hij opnieuw mocht verhuizen, naar een grotere woning op Veenhuizen I. In 1930 verhuisde het gezin Van Luijk alweer, ditmaal naar de Gortsoepstraat, die voor het Tweede Gesticht langs liep. De straten in Veenhuizen hadden nog geen officiële namen, maar deze straat werd zo genoemd vanwege de verrukkelijke geur die overwaaide als de bewoners van het gesticht gortsoep aten, met groenten en stukjes vlees gevuld. De Gortsoepstraat was dichter bij de elektriciteitscentrale, dat was voor Van Luijk het grootste voordeel, via een smal weggetje fietste je er in een paar minuten naartoe.

Het nieuwe huis heette Verdraagzaamheid. De Van Luijks kregen de rechterhelft. Leo, die dat jaar zeven werd, maakte mee hoe verpleegden de inboedel met paard en wagen overbrachten, de tuin opnieuw aanlegden en zorgden dat er een lange plank voor een wipwap kwam. Intussen hield zijn moeder haar kinderen weg bij de mannen met hun knevels, puntbaarden en knobbelneuzen.

Iedereen in Veenhuizen wist hoe het zat met de verpleegden, dat ze vanwege bedelarij of openbare dronkenschap tot maximaal drie jaar Rijkswerkinrichting veroordeeld waren. Bij hun aankomst in de kolonie werden ze eerst kaalgeknipt, waarna een zaalopziener hun behaarde lichaamsdelen op reinheid controleerde. Vervolgens kregen ze hun benodigdheden uitgereikt, waaronder een stel pilopakken, borstrokken, klompen, halsdoeken, een pet, een koffieketel en een blikken etensschaal. Eenmaal per week hadden de verpleegden recht op een voorraadje closetpapier, dat eerst in creolinewater werd gedrenkt om te voorkomen dat ze er sigaretten van draaiden. Sinds een jaar of dertig sliepen ze niet meer in hangmatten die overdag naar het plafond werden gehesen, maar in smalle kooien die naast elkaar stonden.

De kleine Leo – die later ook als ambtenaar in de elektrotechniek terecht zou komen – mocht weleens mee naar zijn vaders werk. Er zaten goede vaklieden tussen de verpleegden, op de elektriciteitscentrale waren er ook twee aangesteld. Eén van hen had een sterke lichaamsgeur, Leo rook het altijd meteen als hij in de buurt was. ‘O, daar komt Jan aan.’ De andere verpleegde heette Piet. Jan en Piet moesten stipt om twaalf uur in het gesticht zijn voor hun warme maaltijd. Vader Van Luijk wilde daarom ook altijd precies om twaalf uur met zijn gezin eten, want als Jan en Piet terugkwamen moest hij weer present zijn.

Thuis kwam regelmatig de tonnenman, ook een verpleegde. Leo moest zich dan van zijn moeder uit de voeten maken. Het paard van de tonnenman trok twee karren. Op de eerste lag een grote ronde tank met bovenin een gat, op de tweede stonden een stapel vieze en een stapel schone tonnen. Op een dag ging het mis, toen liet de tonnenman de volle ton van het gezin in het portaal vallen, zodat de hele boel onder de poep kwam te zitten. Leo zag het van een afstandje gebeuren.

Moeder Van Luijk was juist zo op netheid gesteld. Iedere vrijdagmiddag liep ze met haar zoontjes naar de badruimte in het Tweede Gesticht, haar dochters gingen op een ander moment. Binnen hing een lijst waarop in sierlijke letters de namen van de verschillende ambtenaren stonden en de tijd van hun baduur. Was je aan de beurt, dan kon je een warme en een koude kraan openzetten boven een geëmailleerde kuip, zodat die volliep met gefilterd bruin water uit de gracht. Na de jongens Van Luijk ging hun moeder in hetzelfde water. Ook de verpleegden wasten zich met water uit de gestichtsgracht. Alleen drinkwater was in Veenhuizen helder. Her en der stonden drinkwaterpompen, waar verpleegden het water voor je oppompten en het dan aan huis bezorgden.

De familie Van Luijk was katholiek. In hun kerk bespeelde een verpleegde het orgel. Bij bijzondere gelegenheden zong het verpleegdenkoor. De katholieke hoofddirecteur ging bij de communie als eerste met zijn familie naar voren. Op protestanten hadden de ouders Van Luijk het niet zo, hun kinderen konden de protestante kinderen maar beter mijden. Protestanten waren dwalenden, een gevaar voor je eigen geloof. Intussen dachten de protestanten precies zo over de katholieken en openbaren. Nadat gereformeerde ouders in 1928 de School met den Bijbel hadden opgericht, verlieten hun kinderen allemaal tegelijk de openbare school. Zelfs de hoofdmeester van de openbaren stuurde zijn kinderen naar de School met den Bijbel, terwijl hij zelf zijn comfortabele justitiebaan op de openbare school aanhield.

Voor Leo had het grote voordelen om katholiek te zijn. Als misdienaar mocht hij soms te laat op school komen. In 1934, hij was toen elf, kreeg hij een belangrijke taak: hij mocht voor het eerst met de kapelaan en een andere misdienaar mee naar de begrafenis van een katholieke verpleegde. Met een andere verpleegde als koetsier reden ze vanaf de pastorie in een koets naar de begraafplaats, terwijl de wagen met de overledene voor hen uit reed. Leo mocht in zijn misdienaarskleren op de bok zitten. ‘Papen, papen!’ hoorde hij toen ze langs de School met den Bijbel kwamen. Eenmaal op de begraafplaats reden de lijkwagen en de koets achter elkaar naar het katholieke deel van de begraafplaats, waar een verpleegde al een kuil had gegraven. Vier verpleegden tilden de kist op de balken die er dwars overheen waren gelegd. Toen de kapelaan met de begrafenisrituelen begon, hielpen Leo en de andere misdienaar met het wierookvat en het wijwateremmertje. Uiteindelijk lieten de verpleegden met elkaar de kist zakken. Verder was er niemand bij, verpleegden hadden over het algemeen geen contact meer met hun familie.

Toen Leo die ochtend op school kwam – de rekenles was net voorbij – waren alle kinderen jaloers.

*

Cor van Nieuwenhoven woonde ook aan de Gortsoepstraat, in een rijtje lage huizen dat Eendracht heette. Als volwassene zou hij carrière maken in het onderwijs, gaan zingen en schrijven en tot op hoge leeftijd avontuur zoeken in verre landen. Maar in maart 1939 had hij daar nog geen idee van, toen was hij een fantasierijk jochie van negen. Op een zaterdagmiddag in dat jaar was de jonge Cor aan het spelen met een cadeau dat tuinman Bruins Slot, een verpleegde, voor hem had meegebracht uit het gesticht. De tuinman kon geweldig houtsnijden, hij had een vogel gemaakt met vleugels die uit allemaal kleine stukjes bestonden. De tuinman kwam twee keer in de week en kreeg dan om elf uur koffie met een dubbele boterham. ’s Middags tikte hij altijd op de achterdeur om te vragen welke groente zijn moeder die dag wilde eten.

Cor van Nieuwenhoven zag hoe aan de overkant van de straat Leo van Luijk in het plantsoen naast het Tweede Gesticht verdween. Leo, die verderop in de straat woonde, was ouder dan hij, al wel zestien. Natuurlijk! Net nu er achter het gesticht een belangrijke voetbalwedstrijd zou worden gespeeld, was hij de tijd vergeten.

Cor legde de houten vogel voorzichtig weg en slaakte een vreugdekreet. Hij rende het huis uit, stak de straat over en ging het Lepralaantje in, de kortste weg naar het voetbalveld. Het Lepralaantje werd zo genoemd omdat het naar een laag wit gebouw leidde waarin vroeger verpleegden apart werden gehouden die uit Indië waren teruggekomen met een gevaarlijke ziekte. Nu was er een gereformeerde kerk van het gebouwtje gemaakt. De mensen die daar naartoe gingen mochten op zondag niet fietsen. Leo van Luijk had een keer gezegd dat hij hoopte dat er kraaien op hun koppen zouden schijten.

Cor, die zelf alleen met Kerst naar de kerk hoefde, de achthoekige koepelkerk van de hervormden, waar je een sinaasappel en likkoekjes kreeg, was bijna aan het eind van het Lepralaantje toen de fanfare begon te spelen. Hij schoot naar rechts en kwam hijgend bij het heuveltje aan, een met gras begroeide zandbult in het plantsoen, waarop de blaaskapel van de verpleegden zat. Omdat er vandaag achter het Tweede Gesticht een wedstrijd tegen het Eerste Gesticht werd gespeeld, stonden er veel mensen langs de gracht. De gevangenen van het Tweede tegen de gevangenen van het Eerste, daar wilde iedereen bij zijn. Gevangenen konden beter voetballen dan verpleegden.

Het fanfarekorps speelde zo opzwepend dat het hele publiek stond te springen. Zelf kon hij de muzikanten nauwelijks zien, al die mensen stonden ervoor. Waarom groeide hij zo langzaam, zelfs nu hij al negen was? Cors vader, die ook niet groot was, zei altijd dat je ‘klein maar dapper’ moest zijn. Zijn vader kwam uit een rietvlechtersgezin en was vijf jaar militair geweest. Daarna had hij bij de huishoudelijke dienst van Veenhuizen gesolliciteerd. Hij kreeg de baan en mocht na een paar jaar zaalopziener worden, daarna werd hij bevorderd tot hoofdzaalopziener. Binnenkort werd hij zelfs huismeester, wat betekende dat hij de baas werd over alle vijftig of zestig zaalopzieners van het Tweede Gesticht. Met de nachtdiensten zou het dan voorgoed afgelopen zijn, Cors moeder was er heel blij om. In het begin vond ze het eng om in Veenhuizen te wonen, ze kon nooit slapen als zijn vader ’s nachts in het gesticht was. De luiken moesten dan altijd goed dicht zijn. Ze durfde niet eens naar buiten te gaan om ze vast te zetten, van binnenuit schoof ze de ramen omhoog.

De fanfare stopte met spelen, de pauze was voorbij. Aan de andere kant van de gestichtsgracht kwamen de voetballers het veld weer in. Alle spelers droegen witte hemden met mouwtjes. Het team van het Eerste had er lange witte broeken bij aan, het team van het Tweede had de bruine pilobroek aangehouden. Cor was voor de bruin-witte ploeg, dat was logisch als je op Veenhuizen II woonde.

Terwijl hij probeerde tussen een paar grotere jongens door te kijken, hoorde hij iedereen joelen. Wat was er aan de hand, een doelpunt? Hij bukte zich en gluurde tussen een stel benen door. Wacht eens, de bal dreef in de gracht. Bij een deurtje in het gaas rond het voetbalveld lag altijd een stok met een ring, zodat een van de voetballers de bal uit het water kon vissen. Maar deze keer was de bal te ver weg gedreven, daarom keek iedereen naar een verpleegde die aan deze kant van de gracht stond opgesteld. Hij had ook zo’n stok met een ring en probeerde de bal te pakken te krijgen.

Er ging applaus op. Schetterend liet de fanfare de instrumenten klinken. De verpleegde, die er nog vrij jong uitzag, had de bal en schopte hem over de gracht heen naar het veld terug, druppels bruin water vlogen door de lucht. Wat er verder gebeurde kon Cor weer niet zien. ‘Klein maar dapper,’ zei hij zachtjes tegen zichzelf terwijl hij naar een jongen keek die ook achteraan stond, en die een paar jaar geleden plotseling ontzettend lang was geworden. Iedereen noemde hem Lange Jaap, hij ging naar de hbs in Assen. Jaaps vader was gestichtsveldwachter Eleveld, hij droeg een uniform met tressen. De hele dag hield hij vlijmscherp in de gaten of iemand misschien iets deed wat niet mocht. Soms nam een verpleegde bijvoorbeeld stiekem een bezem of een borstel uit het magazijn mee voor de mensen waar hij werkte, dat was verboden. Pasgeleden was er huis aan huis gecontroleerd, de vader van Lange Jaap deed daar ook aan mee. Maar nergens was iets gevonden. Wel dreven er ineens een heleboel dweilen, boenders en bezems in de gracht, en zelfs zakken meel.

Cor liep naar Lange Jaap en tikte op zijn arm. Jaap ging helemaal op in de wedstrijd en merkte niet dat iemand zijn aandacht probeerde te trekken. Cor trok aan Jaaps mouw. ‘Hé, mag ik op je nek?’

Jaap vond het goed. Hij liet Cor op zijn schouders klimmen en kwam zonder hulp van andere jongens weer overeind, Jaap was ontzaglijk sterk. Cor had nu de beste plek van iedereen. De rest van de wedstrijd zag hij vanaf grote hoogte, zelfs boven het heuveltje met de blaaskapel stak hij uit. Hij had ook uitzicht op afdeling K, waar zijn vader had gewerkt toen hij nog gewoon zaalopziener was. Cor wist wel zeker dat er van afdeling K niemand meedeed met de wedstrijd, er zaten daar gevaarlijke mensen die ‘souteneurs’ werden genoemd. Om de afdeling heen, helemaal achteraan de ‘Oosterkade’ zoals iedereen zei, waren extra tralies gemaakt. In totaal schenen er wel honderd souteneurs in het gesticht te zitten, ze mochten niet met de verpleegden in contact komen en ook niet met de andere gevangenen. Het allergevaarlijkst werden ze als ze vrouwen zagen, had hij gehoord.

Terwijl Cor de voetbalwedstrijd volgde, dwaalde zijn blik toch telkens weer naar afdeling K. Volgens zijn vader kwamen de souteneurs bijna allemaal uit Amsterdam. Eerst hadden ze op hun eigen afdeling gewerkt, maar daar kregen ze de hele tijd ruzie met elkaar. Zodra ze begonnen te vechten werd de sirene aangezet, alle zaalopzieners die in de buurt waren moesten er dan hollend naartoe. Op een gegeven moment had de directie besloten dat het zelfs voor zulke mensen niet goed was om dag en nacht binnen te zijn. Sindsdien moesten de souteneurs zwaar buitenwerk doen aan de rand van de kolonie. Zijn vader zei dat er tegenwoordig veel minder problemen op afdeling K waren.

De wedstrijd was afgelopen. Lange Jaap ging door de knieën, zette hem op de grond en wreef kreunend zijn nek. Toch was hij in een goed humeur, want het Tweede had gewonnen en Jaap woonde zelf ook op Veenhuizen II.

De orkestleden begonnen hun instrumenten op te ruimen. Terwijl het publiek lopend of per fiets vertrok, bleef Cor nog wat bij Lange Jaap en Leo van Luijk in de buurt. Ook een paar andere jongens van een jaar of vijftien, zestien bleven hangen. ‘Ik kon afdeling K zien!’ schepte Cor op. ‘Daar zitten mannen die van de smeerlapperij van de vrouwen leven!’

Jaap, Leo en de andere jongens begonnen te lachen. ‘Hoe weet jij dat nou? Wat doen ze dan allemaal, kleintje?’

‘Nou, ze doen smerig,’ herhaalde hij beledigd. ‘Dat heb ik zelf gehoord, mijn moeder zei het een keer tegen mijn tante.’

De grote jongens lachten bulderend, Cor snapte er niks van. Echt, de mannen van afdeling K waren heel apart. Sommigen hadden nog nooit op klompen gelopen, als je ze ’s morgens het gesticht uit zag komen leken ze wel te dansen.

In het wilde weg begon hij iets te vertellen wat de anderen misschien wél interessant vonden. ‘Een verpleegde heeft een keer een fles brandspiritus leeggedronken.’

Hier lachte inderdaad niemand om. Lange Jaap begon zelfs meteen een heel verhaal over nieuwe mensen die in Veenhuizen waren komen wonen en nog niet wisten dat je een verpleegde geen spiritus moest geven als hij je ramen kwam lappen. Zo’n spiritusdrinker werd volgens Jaap helemaal blauw in zijn gezicht. In één adem ging hij door over een verpleegde van wie hij zwemmen had geleerd in het zwembad aan de Hoofdweg, en die razendsnel een mes tussen zijn gespreide vingers kon doorsteken. ‘Maar hij heeft ook een keer ingebroken in de gestichtskwekerij naast het zwembad, waar bestrijdingsmiddelen lagen.’

De andere jongens keken alsof ze niet helemaal konden vatten wat dit nou met de spiritusdrinkers te maken had. Jaap legde uit dat er alcohol in sommige bestrijdingsmiddelen zat, de badmeester had daar wel zin in. Hij was eraan gestorven.

Ze huiverden allemaal. ‘Tuinman Bruins Slot is heel anders,’ zei Cor. ‘Die maakt mooie dingen van hout, ik heb een vogel van hem gekregen.’

De anderen vielen hem bij, zij kenden ook normale verpleegden. Plagen kon je ze beter niet, dan kreeg je zo een paar klappen, maar verder waren ze heel aardig. Eén man deed de hele dag niets anders dan het zitgedeelte van wc’s witkalken en te drogen hangen, zodat de mensen een schone konden krijgen. Een ander zwierf lopend door Veenhuizen om de mest op te ruimen die paarden hadden laten vallen. De melkman was ook een verpleegde uit het gesticht, als hij melk of karnemelk voor je af mat gaf hij altijd een beetje extra ‘voor de kat’. En de ouders van Lange Jaap hadden een tuinman gehad die operazanger was geweest. Als de man achterin de tuin aan het werk was, begon hij wel eens aria’s te zingen. Buurvrouwen kwamen dan bij de moeder van Jaap in het prieel zitten luisteren. De tuinman mocht dat zelf niet zien, want dan stopte hij onmiddellijk. ‘Ik heb het ook gehoord, het was schitterend!’ zei Jaap.

Ze begonnen weer door elkaar te praten over andere verpleegden zoals Neus, een kachelsmid die je met een zak op zijn nek naar Veenhuizen I kon zien sjokken als daar iets gerepareerd moest worden. Voor De Boskat moest je uitkijken, die had een rode baard en een misvormde hand, op klimbeugels ging hij naar boven om bomen te snoeien. Schold je hem uit, dan gooide hij een kapmes achter je aan, eenmaal was zo de hak van Jaaps klomp afgeslagen. Leo van Luijk nam altijd een ander pad zodra hij die roodbaard in de bossen zag lopen. En dan had je nog een verpleegde die Peks heette. Als je ‘ha Peks!’ tegen hem zei, was het: ‘Voor jou ben ik meneer Peks.’ Maar Peks kon schilderen! Van goedkope deuren maakte hij zogenaamd deuren van eikenhout, hij gebruikte verschillende kleuren en technieken om noesten, lijnen en nerven te imiteren.

Lange Jaap vertelde dat er twintig jaar geleden een systeem was opgezet om de verpleegden in drie klassen te verdelen, A, B en C. Verpleegden van klasse C werden als onverbeterlijk gezien, eeuwige recidivisten en psychopaten. Klasse A, de besten, hadden luxere meubels in hun verblijfszaal en mochten naar de kerk in een zondags pakje. Hadden ze trouwens wel eens gehoord dat er tijdens de Eerste Wereldoorlog meer dan vijftienhonderd smokkelaars in de Veenhuizer gestichten waren vastgezet? Ze hadden korte straffen, alle dagen kwamen er nieuwe transporten aan en vertrokken er weer andere. De ambtenaren hadden er heel wat mee te stellen gehad, het bracht ontzettend veel werk met zich mee. De meeste smokkelaars kwamen uit de zuidelijke grensprovincies en waren rooms-katholiek, toen hij dat vertelde kon Jaap het niet laten naar Leo te kijken. ‘Er zat geen enkele discipline in, heel anders dan bij de verpleegden.’

Cor van Nieuwenhoven stond te gapen. De grote jongens praatten met elkaar verder over allerlei soorten gevangenen. Iedere groep droeg een speciaal merkteken op de kleren. Souteneurs hadden een groene streep op de mouw, gevangenen die een achterstallig vonnis uitzaten hadden zowel op hun mouw als op hun broekspijp een witte band. Openluchtgevangenen – een systeem dat in Veenhuizen werd uitgeprobeerd, openluchtgevangenen werkten altijd buiten – kregen een zwarte band op de broekspijp en één mouw die helemaal zwart was. Ze konden rode streepjes verdienen, wat tegelijkertijd betekende dat ze hun klompen voor schoenen mochten omruilen. Soms werden zwartbanders op een vijftigpersoonswagen naar ontginnings werkzaamheden gebracht, een verpleegde op de bok en marechaussees achterop.

Pfff, saai, dacht Cor. Dat kon hij allemaal niet onthouden, hoor. Zonder gedag te zeggen liep hij bij de jongens weg en huppelde over smalle paadjes in het plantsoen naar huis terug. Hij neuriede. Op school hadden ze een nieuwe meester die viool kon spelen en de klas driestemmige liedjes had geleerd. Bij mooi weer zette de meester de ramen van het lokaal open. Verpleegden die toevallig voorbij kwamen zetten hun kruiwagen neer en gingen zitten luisteren.

Thuis liet hij zijn houten vogel weer een tijdje door de kamer vliegen. Hij verheugde zich op het huis waar ze binnenkort naartoe zouden verhuizen. Het heette Tucht. Links zat er maar één huis aan vast, dat heette Orde. Het was een heel mooi huis, zelfs mooier dan dat van Leo van Luijk, daarom had hij het maar niet verteld. Hij verwachtte dat ze nu wel een knop op het deksel van de wc zouden krijgen, net als bij Leo. Als je laag in rang was had je alleen een gleuf.

Met zijn hand hoog in de lucht liet hij de vogel de keuken in vliegen en vroeg zijn moeder of hij mocht vissen in de gracht rond het gesticht. Ze vond het goed, gauw pakte hij zijn spullen. Even later zat hij aan de overkant van de Gortsoepstraat aan het water, zijn gezicht naar de Westerkade van het gestichtsgebouw. Bij Lange Jaap hadden ze een operazanger in de tuin gehad? Nou, achter de ramen van de Westerkade oefende altijd het koor van rooms-katholieke verpleegden, dat was nog mooier. Wanneer de verpleegden op zondag op hun klompen naar de kerk klepperden, pruimden ze zoveel dat het plaveisel bruin werd van hun uitgespuugde fluimen. En toch konden diezelfde mannen zo fabelachtig zingen dat de rillingen over je rug liepen. Bepaalde liederen had hij al zo vaak gehoord dat hij ze uit zijn hoofd kende.

Terwijl hij zijn hengel stevig vasthield tuurde Cor naar boven, naar de ramen van de oefenzaal. Omdat hij nog steeds niets hoorde, zong hij zelf alvast maar een paar regels in het Latijn.

3

De dienstcape. Een vader in het verzet

Het geluk is bijna voelbaar op de zwart-wit foto uit 1933. Het is voorjaar, een jong paar zit op het gras. De man draagt een soepel zomeruniform. Een dienstpet is nergens te bekennen, je ziet zijn dikke golvende haar. Met zijn bovenlichaam neigt hij een beetje naar links, naar zijn lachende vrouw, die net geen meisje meer is. Ze heeft haar mooiste witte bloese aangetrokken. De mollige modelbaby die het middelpunt van de foto vormt kijkt verbaasd naar voren. Veilig ligt hij in de holte van zijn moeders arm, met haar vrije hand houdt ze zijn voetjes vast.

De baby op de foto is Arie Egberts. Zelfs nu nog, bijna tachtig jaar later, zijn er trekken in zijn gezicht terug te vinden van het jongetje dat hij ooit is geweest. Hoewel hem in zijn leven veel verdrietigs is overkomen – zo zijn zowel zijn zoon als zijn vrouw veel te vroeg overleden – maakt hij een hele rits woordgrapjes, alsof hij zichzelf daarmee aanzet tot dapperheid. Zijn vader moet dezelfde levenskracht hebben gehad. Toen de foto werd gemaakt was vader Egberts vijfentwintig en werkte in Veenhuizen. Kennelijk was hij opgevallen bij de directie, hij had te horen gekregen dat hij van zaalopziener was bevorderd tot hoofdzaalopziener van het Veenhuizer cellencomplex, waar verpleegden en gevangenen werden opgesloten die zich in het gesticht hadden misdragen. Bij de nieuwe functie hoorde een huis dat via een speciale deur in de woonkamer verbonden was met het cellencomplex. Als hoofdzaalopziener moest je onmiddellijk beschikbaar zijn wanneer er iemand amok maakte.

En zo kwam baby Arie naast de disciplinair gestraften terecht. Zijn eerste jaren waren onbekommerd. Op de vrije dagen van zijn vader mocht hij graag achter hem aan dribbelen in de grote achtertuin van het gezin Egberts. Die werd aan één kant afgeschermd door een laag gedeelte van het cellengebouw, waarvan de matglazen raampjes tralies hadden. Aan de voorkant van het huis van de Egberts was een uitgestrekt grasveld en links, tegen de muur van hun woonkamer aan, stond het grootste stuk van het gebouw. Het had twee verdiepingen en was dwars op de straat neergezet. Doordat er ook nog twee luchtplaatsen met bakstenen muren aan vastzaten, zag je het huis van de familie nauwelijks. Achter de speciale deur in hun woonkamer leidde een gang naar alle afdelingen van het cellengebouw. In de gang zat voor de veiligheid na een paar meter een hoog hek dat openging met een kanjer van een sleutel.

Arie Egberts herinnert zich hoe hij rond zijn vijfde wel met zijn vader mee naar kantoor mocht, midden in de lage vleugel van het cellengebouw. Hij kreeg dan potlood en papier en mocht aan zijn vaders bureau zitten tekenen. Als er geluid op de gang klonk ging Arie snel even kijken, dan werd er iemand voor een uur naar de luchtplaats gebracht. De rest van de dag zaten de gestrafte gevangenen in hun cel bonen te lezen of postzakken te repareren. Even gaan liggen was verboden. Wanneer een gevangene iets kapotmaakte in zijn cel, schreef vader Egberts er een rapport over. Arie wist dat als hij in de gang geroep en geschreeuw hoorde, er een nieuwe gevangene werd aangevoerd. Meestal was het iemand die een zaalopziener had aangevallen of zich op een andere manier in het gesticht had misdragen. Zo’n gevangene wist maar al te goed wat hem te wachten stond: in de cel zou hij gedurende een aantal weken om de dag alleen water en brood krijgen.

Het eten voor de celbewoners die wel warm mochten eten werd door de cellenknecht, een oude verpleegde op klompen, in een handkar uit de centrale keuken van het Tweede Gesticht gehaald. Als er snert in de grote pannen zat, snert met vlees en worst, kreeg Arie er ook weleens wat van, de cellenknecht en hij waren goede maatjes. Hij mocht ook toekijken wanneer de knecht aan het dweilen was of andere schoonmaakkarweitjes deed. Op een keer was de knecht ineens een tijdje weg. Hij was terug naar Amsterdam, naar de Jordaan, waar hij het volgens Arie’s ouders niet kon redden, hij was liever in Veenhuizen. De cellenknecht zorgde er daarom altijd voor om zo snel mogelijk weer opgepakt te worden. Ook ditmaal was dat het geval, al snel was alles weer bij het oude. ’s Winters zorgde de cellenknecht ervoor dat de kolenkit gevuld bij de achterdeur van het huis stond en hij schilde ook de aardappels voor Arie’s moeder. Als beloning kreeg hij op zondag een bord soep in het schuurtje, wat eigenlijk niet mocht.

Vader Egberts werd bij zijn werk geholpen door Gilo, een zwarte bouvier. Het dier sliep in een nachthok met een grote ren. Aan tafel werd er altijd iets voor hem achtergehouden, hij at hetzelfde als de familie. Broertjes of zusjes had Arie niet, maar hij had wel Gilo. Ze stoeiden graag. Op een zondag, toen zijn vader dienst had, kwam er een zaalopziener van het Tweede Gesticht aanzetten met een gevangene die iets had uitgevreten. Pas achteraf hoorden Arie en zijn moeder wat er na het vertrek van de zaalopziener gebeurde: de gevangene sprong boven op zijn vader en begon hem te schoppen en te slaan. Vader Egberts sloeg terug, het werd een felle vechtpartij. Gelukkig kon hij zijn sleutels als wapen gebruiken. Intussen zat Gilo in het kantoor en hoorde alles, hij was door het dolle heen. Hoewel de deur van het kantoor naar binnen draaide, zag de hond toch kans hem open te krijgen en grommend de gang in te duiken. Hij greep de gevangene bij zijn broekspijp. Toen hij er een flinke ruk aan gaf viel de man op de grond. Gilo sleepte hem door de gang naar een cel waarvan de deur openstond en Arie’s vader was gered.

Arie was ook op de hoogte van andere dingen die gebeurden in het cellengebouw. Eenmaal kwam zijn vader onder de groene smurrie thuis, toen had een celbewoner met snert gesmeten. Zo iemand moest dan ‘in het pak’, net als andere gevangenen die heisa maakten. Op een keer tilde zijn vader hem op zodat hij heel even zijn oog voor het kijkgat in de deur van een cel kon houden. Nu begreep hij wat ‘in het pak’ betekende, er lag dan iemand ingesnoerd in een strak pak van stof. Hielp dat nog niet om hem rustig te krijgen, dan moest zo’n man op de fiets, een soort bed waarop hij met riemen werd vastgebonden. Wanneer zijn benen weer werden losgemaakt, trapte hij zo hard om het bloed weer te laten stromen dat het wel op fietsen leek.

In 1939 werd Arie Egberts zes. Hij mocht voor het eerst naar de openbare lagere school, die vlakbij was, hij kon er lopend naartoe. Hij kwam dan langs de gestichtsbakkerij, waar het heerlijk naar versgebakken brood rook. Sommige van de kinderen uit zijn klas kende hij al, zoals Wilte Timmer. Hun ouders waren vrienden, zo waren zij ook vriendjes geworden. Al gauw konden Wilte en hij lezen wat er met rode dakpannen op het donkere dak van de school geschreven stond: Leerlust. Op dagen dat de schoolkinderen niet al te goed hun best deden, zei de hoofdmeester: ‘Hier op het dak staat Leerlust, maar ze hebben zich vergist, er had moeten staan: “Meer Rust”.’

In hetzelfde jaar begon Justitie met de bouw van een nieuw cellengebouw van twee verdiepingen, een eindje verder van de straat af, voorbij het huis van de familie Egberts. Het andere gebouw was te oud en te vol geworden, er waren betere cellen nodig. Arie was net zeven toen de arbeiders die aan het nieuwe gebouw werkten de vloer van de bovenverdieping begonnen te storten. Buiten stond een enorme betonmolen te draaien, en als het betonmengsel klaar was werd het met een dik touw naar boven getakeld. Toen Arie op 10 mei 1940 ’s ochtends heel vroeg buiten geratel hoorde, dacht hij net als zijn ouders dat de werkmannen daar al mee bezig waren. Toch klonk het vreemd. Alle drie stonden ze op. Ze ontdekten dat het geluid niet van de bouw, maar van schietende mitrailleurs kwam. In de strakblauwe lucht waren Duitse en Nederlandse jachtvliegtuigen in gevecht.

*

Jaap Eleveld – door velen nog steeds ‘Lange Jaap’ genoemd – heeft op zijn zevenentachtigste een fabelachtig geheugen. Zijn ogen zijn niet al te best en hij loopt met een stok, maar zijn hersens zijn meer dan in orde. Hij woont in de buurt van Breda, waar hij zijn carrière bij justitie beëindigde als penitentiair consulent voor de zuidelijke helft van het land. In die functie moest hij bijvoorbeeld bepalen welke gedetineerde naar welke inrichting ging. Jaap Eleveld schudt namen van oud-Veenhuizers uit zijn mouw alsof hij ze nog dagelijks gebruikt, en vertelt over gebeurtenissen van vroeger alsof ze gisteren plaatsvonden.

Zo weet hij nog tot in detail wat er gebeurde toen na het luchtgevecht op 10 mei 1940 de sirene ging. Net als iedereen in Veenhuizen had hij gehoord dat Nederland in oorlog was. Hij was zestien jaar. Snel schoot hij zijn schoenen aan en rende op zijn lange benen naar het Tweede Gesticht, misschien kon hij iets doen. Uit de poort van het Tweede kwam directeur Buitenga rennen, zijn armen vol wapens. Buitenga riep dat er versterking nodig was op het Eerste Gesticht, de gevangenen daar waren niet meer te houden. Ze wilden eruit, naar buiten, naar het front, Nederland verdedigen. Eén van hen had gevochten in de Spaanse Burgeroorlog. En er zaten nog meer van die communisten in het Eerste.

Jaap Eleveld kreeg een revolver met koppel in handen gedrukt. Hij wist hoe hij ermee om moest gaan, bij hem thuis waren ook wapens. Als zijn vader het gestichtsveldwachtersuniform aantrok, zag je hem bij ieder kledingstuk indrukwekkender worden.

Met nog wat anderen die op het geluid van de sirene waren afgekomen sprong Jaap in een busje dat klaarstond. Ze scheurden naar het Eerste, waar de sirene ook stond te loeien.

‘Jullie houden de buitenkant van het gesticht onder schot,’ beval Buitenga.

Binnen klonk geschreeuw en gejoel, er werd op de ramen gebonkt. Jaap zocht een plaats schuin voor het gestichtsgebouw en hield de ontgrendelde revolver op de voorgevel gericht. Het duurde niet lang tot hij een paar schoten hoorde. Daarna werd het stil. Hij zag binnen ook geen beweging meer. Een minuut of tien later kwam er een groepje zaalopzieners met gebogen hoofd de poort uit. Ontdaan vertelden ze dat de opstandelingen het onderpaneel al uit de buitendeur hadden getrapt en bezig waren de deur verder te slopen, toen een werkmeester van de weverij in paniek was geraakt. Met zijn revolver in de aanslag had hij de opstandige gedetineerden gesommeerd terug te gaan. Toen ze dat weigerden haalde hij de trekker over en schoot, één opstandeling viel dood neer. Het tumult was toen meteen afgelopen. De grootste raddraaiers zouden naar het cellengebouw worden overgebracht.

Jaap leverde zijn revolver weer in en reed met de anderen in het busje terug naar het Tweede Gesticht. De volgende dag stond hij op het plaatsje achter het huis aan de Hospitaallaan waar hij woonde met zijn vader te praten, toen er iemand aan kwam rennen. Het was mevrouw Egberts van het cellengebouw, de moeder van Arie, ze was op klompen en droeg een schort. ‘Eleveld, kom gauw! Die rooie wil eruit, die communist! Ik was de was aan het ophangen en toen zag ik zijn hoofd uit een bovenraampje steken. Het plafond van zijn cel was verrot, met zijn vuisten heeft hij er een gat in gebeukt en toen is hij naar boven geklommen. Ik heb al om versterking gebeld, maar ze zijn er nog niet. Mijn man is alleen, hij kan niet weg, dan gaat die rooie door het raam.’

Jaaps vader pakte zijn revolver. Nog in overhemd rende hij in de richting van het cellencomplex, dat op een paar honderd meter afstand van hun huis lag. Jaap rende achter hem aan. Toen ze bij het cellengebouw aankwamen liepen ze om het huis van de familie Egberts heen naar de achtertuin, waar een wasmand op zijn kant in het gras lag. Uit een bovenraampje van de laagbouw stak inderdaad een hoofd. ‘Terug jij, anders schiet ik je kop eraf,’ sommeerde Jaaps vader. ‘Je weet wat er in het Eerste is gebeurd.’ De communist dook inderdaad terug. Voor Egberts was het toen niet moeilijk meer om de man te grijpen en hem naar een andere cel te brengen.

*

De radio stond aan. De presentator vertelde dat de koninklijke familie naar Engeland was gevlucht. Arie Egberts weet nog hoe verwonderd hij naar zijn vader zat te kijken, je zou niet zeggen dat de gevangenen hem altijd ‘IJzeren Hein’ noemden. Vader Egberts verborg zijn gezicht in zijn handen en maakte een geluid alsof hij ineens verkouden was geworden. Toen hij eindelijk zijn handen weghaalde, liet hij zijn armen zakken en staarde met betraande ogen voor zich uit. Na een tijdje veranderde de blik in zijn ogen. ‘In dienst van Hare Majesteit,’ zei zijn vader fier. Tegelijkertijd zwaaide hij zijn rechterhand weer in de richting van zijn gezicht en legde hem heel even horizontaal tegen zijn slaap, zoals hij ook altijd deed wanneer er iemand van een hogere rang voorbij kwam.

Niet lang later verhuisden ze. Behalve het nieuwe cellengebouw had Justitie ook een dubbele dienstwoning laten bouwen, die nog dichter bij de bakkerij en de school stond, naast het slachthuis van de Rijkswerkinrichtingen. Een collega van vader Egberts, die een streep minder op zijn kraag had, kreeg de rechterhelft van het nieuwe huis. Een andere collega, met nog minder strepen, verhuisde nu met zijn gezin naar hun oude woning. ‘Egberts is een strooplikker,’ hoorde Arie op straat een keer iemand zeggen. Maar zijn vader was helemaal geen strooplikker, hij had heus niet zelf bedacht dat hij naar zo’n mooie nieuwe woning wilde. Sommige mensen konden het niet uitstaan dat zijn vader goed met meneer Buitenga kon opschieten, de directeur van het Tweede Gesticht, waaronder het cellencomplex viel. Zijn vader en Buitenga hielden allebei van tuinieren. De directeur was niet getrouwd, dus hij nodigde zijn vader weleens uit om in zijn woning Arbeid Adelt een kopje koffie te komen drinken en daarna een ronde door de tuin te maken. Om tien voor acht ’s avonds, net als de nieuwe ploeg zaalopzieners op weg naar het gesticht was, wilde Buitenga altijd de rozenperken in de voortuin bekijken, zodat iedereen kon zien dat Egberts in zijn vrije tijd bij de directeur thuis kwam. Hij vond het belangrijk om daar open over te zijn. De langskomende zaalopzieners salueerden voor hun directeur, Arie’s vader moest dat ook altijd doen als hij in uniform was.

Net als in het oude huis hadden ze in het nieuwe huis telefoon, want vader Egberts moest altijd alarm kunnen slaan. Meneer Timmer, de vader van Arie’s vriend Wilte, was de baas van de justitiegarage. Ook hij had telefoon op zijn werk. Bij mooi weer mocht Wilte graag vanuit Arie’s huis naar de garage bellen om zijn vader te vragen of er nog een ritje buiten Veenhuizen te verwachten was. ‘Nou, ik zal eens even kijken,’ zei meneer Timmer dan. ‘Ja, er moet straks nog een vrachtwagen met goederen naar het Huis van Bewaring in Groningen.’ Dus dan gingen ze mee. Op Veenhuizer gebied moesten ze bukken, pas als de vrachtwagen de grens met Norg was gepasseerd zei de chauffeur dat ze naar boven mochten komen om op de bank te gaan zitten.

Bij slecht weer kozen Wilte en hij graag een ander tijdverdrijf. Dan belde Arie zijn vader in het nieuwe cellenblok en vroeg of ze mochten rolschaatsen in de brede gang tussen de cellen. Zijn vader keek dan eerst in zijn grote boek om te zien of er bezoek van de directie werd verwacht en zei meestal: ‘Kom maar over een halfuur, ik zal de cellenknecht vragen de lopers op te rollen.’

*

Enkele jaren gingen voorbij. De bezetters bemoeiden zich relatief weinig met Veenhuizen. Wel vonden kleine incidenten plaats. In 1943 haalden de Duitsers bijvoorbeeld de klokken uit de beide kerken weg. Maar de gestichtsgebouwen, die vanuit de lucht op kazernes leken, werden niet geconfisqueerd, ontruimd of gebombardeerd. Voor de justitieambtenaren was het een betrekkelijk drukke tijd. Er werden veel zwarthandelaren vastgezet, evenals boeren die clandestien een varken hadden geslacht. Het oude cellengebouw moest weer in gebruik genomen worden. In sommige van de cellen werden drie mannen tegelijk opgesloten.

Vader Egberts zat in het verzet. Hij deed allerlei dingen die geheim moesten blijven, zoals het bewerken van persoonsbewijzen. Arie mocht graag zitten toekijken als zijn vader daarmee bezig was. De spullen die hij gebruikte zaten in een blikken trommel. ‘Denk erom, stoot niet tegen de tafel,’ kreeg hij dan te horen. ‘Alleen als je stilzit mag je zien hoe ik het doe.’ Zijn vader had een vloeistof waarmee hij over de letters heen schreef en dan verdwenen ze ineens, je kon niet zien dat het papier was aangetast. Een pasfoto erop, een andere naam, en er was weer iemand geholpen. Twee dochters van een familie uit Veenhuizen werkten op het distributiekantoor in Norg. Arie had de indruk dat zij die persoonsbewijzen achterover drukten, net als bonkaarten voor onderduikers. Als zijn vader zei: ‘Arie, haal de blikken trommel even,’ wist hij meteen waar hij moest wezen: onder de vloer in het hok van Gilo. Vreemden hoefden het niet te wagen er een stap te zetten.

Vader Egberts vertrouwde erop dat zijn zoon niemand iets zou vertellen, ook niet op school. Het was belangrijk, dus Arie hield zich eraan. Op woensdagmiddag zei zijn vader soms zomaar tegen hem: ‘Er komen straks mannen die naar radio Oranje willen luisteren. Ze verwachten een codebericht over mensen die kans hebben gezien naar Engeland over te steken. Wil jij even meegaan?’

Meestal kwamen er een stuk of drie, vier onbekenden. Arie moest als antenne fungeren, zodat er een betere ontvangst was. De radioapparatuur zat verstopt in een grote kast. Arie stak koperdraad in de antenneaansluiting en hield het andere uiteinde in de hand, het geluid knalde eruit. Zijn moeder vond het maar niets dat zijn vader hem er zo bij betrok, ze was vaak bang.

Als zijn vader op zondagmorgen geen dienst had, mocht Arie altijd eventjes bij zijn ouders in bed liggen. Hé, dacht hij op een keer, waarom heeft vader zijn revolver op het nachtkastje liggen? Er lag een doos met wel veertig ‘blauwe bonen’ naast, zoals zijn vader altijd zei. Arie was gewend aan wapens, zijn vaders riem met de revolver hing altijd aan de kapstok, maar om nou tijdens het slapen ook zo’n ding doorgeladen naast je neer te leggen?

Arie was tien toen hij iets opving over mannen die in het Tweede Gesticht op kantoor werkten, maar opgeroepen waren voor een kamp van de Arbeitseinsatz. Daar beviel het ze niet, ze knepen er tussenuit. Terug in Veenhuizen boekte zijn vader ze in als gevangenen, zodat ze veilig opgeborgen zaten. Ook zaten er twee joodse mannen in de cel. Ze hadden een jodin vermoord die hen wilde verraden bij de Sicherheitsdienst. Het was zij of wij, er zat niets anders op, met een kachelpook hadden ze de vrouw in elkaar geslagen. De rechter had het goed met hen voor, hij begreep dat een zo lang mogelijke celstraf het beste voor deze twee mensen was. Op zondag stuurde vader Egberts Arie vaak naar de twee joodse mannen toe met een dienblad met zijn moeders soep en pudding. Ze mochten het opeten in de ruimte waar de ketel van de centrale verwarming stond. En als Arie vond dat zijn fiets te smerig werd, belde hij zijn vader op kantoor en zei: ‘Papa, kan mijn fiets gepoetst worden?’ Hij wist dat de joodse mannen dan weer even uit hun cel konden, ze waren blij iets te doen te hebben.

Het eten bij Arie thuis was altijd heerlijk. Dat had met de groentetuin achter de nieuwe woning te maken. En met de mest. Als je die nodig had, bracht een verpleegde voor maar één gulden een hele kar vol. De groenten uit de broeibak deden het allemaal even goed, van heinde en ver kwamen familieleden aanfietsen om sla, spinazie of aardappels te halen. Zelfs meloenen teelde Arie’s vader. Een van zijn andere hobby’s was het invlechten van de manen en staarten van paarden. Vlakbij, op de Wijkmeestershoeve van de familie Assies, stonden veel paarden op stal, regelmatig wandelde het gezin Egberts daar naartoe. Ze kenden de familie Assies goed. Hun zonen zaten ook bij de ondergrondse.

Als Arie’s vader naar Westervelde fietste, naar meneer Tonckens die daar in een heel groot huis woonde, ging Arie graag op de bagagedrager mee en wachtte bij het personeel in de keuken tot zijn vader klaar was. Waarom dat moest wist hij niet, het zou ook wel weer met de ondergrondse te maken hebben. Het liefst had hij dat het op de terugweg regende, dan trok hij de dienstcape van zijn vader als een tent om zich heen en sloeg zijn armen om zijn vaders middel. Met zijn hoofd tegen zijn vaders rug hoorde hij dan de regendruppels op de stof tikken. Nergens had je het fijner dan bij vader Egberts onder de dienstcape.

’s Avonds in huis was het ook altijd gezellig. Als het buiten pikdonker was en de verduisteringsgordijnen zaten zo goed dicht dat er geen streepje licht doorheen kwam, werd er vaak op de achterdeur geklopt. Dan kwam Bill Woering langs, de zoon van een Veenhuizer hoevenaar. Bill heette eigenlijk Hennie en was niet bang uitgevallen, zijn pistool zat altijd voor in zijn broek. ‘Eerst schieten, dan praten,’ zei hij graag, alsof hij het in een boek had gelezen. Op een keer zag Arie hoe Bill ’s avonds in hun keuken stond te roeren in een pan met ingrediënten voor bloedworst. Er was een zogenaamde noodslachting geweest in het slachthuisje naast hun huis, Arie’s ouders hadden het bloed opgevangen.

Net als vader Egberts deed Bill Woering er alles aan om de Duitsers tegen te werken. Vaak nam Bill andere mensen mee, zoals zijn verloofde en haar zus, dezelfde vrouwen die op het gemeentehuis in Norg persoonsbewijzen en bonkaarten achterover drukten. Arie had opgevangen dat er een prijs op het hoofd van deze mensen stond. Je kreeg veel geld als je ze aangaf bij de Duitsers. Ze verbleven daarom in een ondergrondse ruimte bij de familie Laméris, die naast de familie Eleveld woonde. Als het groepje op visite kwam, slopen ze langs het cellengebouw naar de achterdeur en klopten op een afgesproken manier aan.

Op school was alles normaal. Nou ja, normaal, de hoofdmeester kookte suikerbieten op de grote kachel in de klas. Die bieten werden verbouwd op de justitiehoeves, als ambtenaar had je recht op een aandeel. De hoofdmeester probeerde er stroop van te maken, waardoor het in alle lokalen stonk. Hij woonde schuin tegenover de school in een huis dat Leering door Voorbeeld heette. De vrouw van de hoofdmeester had sinds kort een nieuw meisje voor dag en nacht, er werd gefluisterd dat ze joods was. Het verzet zorgde voor extra bonkaarten voor het hoofdmeestersgezin, want er verborg zich ook nog iemand anders bij hen thuis, een joodse man uit Amsterdam.

*

Eind 1944 deed vader Egberts zoveel voor het verzet dat hij niet meer thuis kon slapen. Hij bracht de nachten door op een geheime plaats. Waar dat was wist Arie niet, misschien wel vlakbij in een cel van het cellengebouw.

Er was veel meer dat hij niet precies wist. Een tijdje geleden was er in de achterkamer een bed verschenen waarin een vreemde man lag. Volgens zijn moeder was de man ziek geweest en moest ‘revalideren’. En dat moest hij geloven? Die man werd vast gezocht.

Toen zijn vader nog thuis sliep was er ook iets anders gebeurd, op een keer had zijn moeder totaal onverwacht tegen hem, Arie, gezegd dat hij naar bed moest.

‘Naar bed? Het is nog veel te vroeg.’

‘Vooruit, naar bed.’

Terwijl hij nukkig naar de trap liep, zag hij achter de deur van de keuken een laars uitsteken. Hij had meteen gewaarschuwd dat er een mof in de keuken zat, maar zijn moeder reageerde daar niet op, hij moest en zou naar boven. De hele nacht hoorde hij gepraat. In de keuken werd ook gelachen, en langzaam drong tot hem door dat het toch haast geen mof kon zijn. Het was vast een geallieerde piloot die door zijn ouders werd opgevangen. Binnenkort zou hij er wel achter komen, in het zuiden van Nederland waren de Duitsers al bijna weg. Het duurde vast niet lang meer of ze waren uit het hele land verdreven.

Op 13 december 1944 liep Arie Egberts langs de bakkerij naar school. Omdat de bakkers in de omgeving geen meel meer hadden, werd er in de gestichtsbakkerij nu ook brood voor de ambtenaren gebakken. Het was koud en mistig. Toch voelde Arie zich tevreden. Hij had een nieuwe broek, niemand had er zo een. De broek was gemaakt bij de familie Assies op de Wijkmeestershoeve, waar zijn vader graag paarden invlocht. De stof was afkomstig van een geallieerde uniformbroek, dat kon je zien aan een zak die op één van de broekspijpen had gezeten. Hij had gesmeekt of de zak erop mocht blijven, het stond stoer en je kon er veel in kwijt, maar nee, de zak moest eraf. De broek was op de Wijkmeestershoeve ook geverfd, zodat je bijna niet meer kon zien hoe bijzonder hij was, je moest het echt weten. En hij, Arie Egberts, wist het.

Hij arriveerde bij het huis Orde en Tucht, dat niet ver van de school stond. In de linkerkant woonde sinds kort een nieuwe onderwijzer. Hij was getrouwd met de oudere zus van zijn vriend Wilte. Het jonge paar had net een baby gekregen, daarom was Arie iets vroeger van huis gegaan om de luiken voor het gezin open te kunnen doen. Hij was er aan de voorkant mee bezig toen hij een auto hoorde. Hij draaide meteen zijn hoofd om, zoveel auto’s zag je niet in Veenhuizen. Het was een grote glanzende zwarte, die in de richting van de Hoofdweg reed. Arie liet het luik los en keek de auto na. Het leek hem een A-Ford. Zo, wat een mooie. Die was vroeg op pad!

Eenmaal op school zat hij nog maar net in zijn bank toen de onderwijzer voor wie hij de luiken open had gedaan het lokaal in kwam en vroeg of hij even wilde meekomen. Arie moest maar naar huis gaan, naar zijn moeder, er was iets aan de hand.

Thuis lag alles overhoop. Hun spullen waren uit de kasten getrokken, de vloer lag ermee vol. Zijn moeder stond te trillen. Ze vertelde Arie dat zijn vader was thuisgekomen om afscheid te nemen, omdat hij nu ook overdag ging onderduiken. Terwijl zijn ouders elkaar omhelsden, stonden er plotseling Duitsers in huis, het was allemaal razendsnel gegaan. Zijn vader droeg zijn dienstcape. Hij stormde weg en trok de achterdeur te snel achter zich dicht, zodat de cape, die achter hem aan wapperde, ertussen bleef zitten.

De Duitsers hadden Arie’s vader afgevoerd in een zwarte A-Ford.

*

De twintigjarige Jaap Eleveld schrok wakker uit een droom waarin de Ortskommandant in Assen tegen hem stond te brullen. De droom kwam regelmatig terug en liep altijd slecht af. In werkelijkheid was het gelukkig anders afgelopen.

Hij bleef in zijn bed liggen en dacht terug aan zijn echte bezoek aan de Ortskommandant. Na 10 mei 1940 had Veenhuizen vreemde dagen meegemaakt. De verpleegden mochten de poort niet uit, de hele huisdienst was buiten bedrijf. De inwoners moesten het werk van de verpleegden overnemen. Zelf was hij met wat andere jongens korte tijd melkboer geweest. Drinkwater konden de mensen zelf wel oppompen en hun poeptonnen, tja, die gooiden ze maar leeg over de tuin. Na de capitulatie was de zaak vrij snel op orde en in september ging hij weer naar de hbs in Assen. Op een gegeven moment kwam hij daar op straat twee Duitse soldaten tegen, voor wie hij weigerde opzij te gaan. De klap die hij van hen kreeg retourneerde hij direct. Daarop sleepten de soldaten hem naar de Ortskommandant, die hard tegen hem begon te bulderen. Toen de man heel even de kamer uit was, had hij een stempel van een stempelrek gepakt. Een tel erna kwam de Ortskommandant de kamer weer in. ‘Entschuldigung, Sie können gehen.’

Pas thuis in Veenhuizen had hij zich gerealiseerd welk risico hij had genomen. Het stempel – er stond ‘Ortskommandantur Assen’ op – had hij achter in het tuinprieel gesmeten, dat vol turf zat. Daar had het gelegen tot hij op zijn negentiende van school ging. De afgelopen tijd was het stempel héél mooi van pas gekomen. Handtekeningen vervalsen kon hij ook, hij had het geleerd uit een driestuiversromannetje over een Amerikaanse oplichter. Je moest een handtekening op de kop leggen en van achteren naar voren natekenen, dan waren het alleen maar kriebeltjes, haaltjes en lijntjes.

Jaap draaide zich nog eens lekker om in zijn warme bed. Dankzij zijn maagzweer was hij afgekeurd voor zware arbeid in Duitsland. Gelukkig kon Veenhuizen hem gebruiken. Hij werkte op het Algemeen Bureau van het Tweede Gesticht. Daar had hij op een onbewaakt moment het wapen van de directeur weggepakt, dat met een doosje kogels achter slot en grendel lag. Misschien kon hij er nog iets goeds mee doen, tenslotte was het land bezet. Toen de directeur erachter was gekomen dat zijn wapen verdwenen was, had hij, Jaap, gezegd dat het ‘een andere bestemming had gekregen.’ De directeur vroeg niets meer, hij wist genoeg.

Met bonkaarten rommelde hij ook. Dat was niet zo moeilijk, wekelijks moest hij naar het distributiekantoor in Norg om bonnen voor de gedetineerden te halen. Na het uitzitten van hun straf kregen ze bonnen voor een week mee, wat hem op het idee had gebracht om niet alleen handtekeningen, maar ook ontslagbewijzen te gaan vervalsen, zodat hij extra bonnen kon halen. Hun buurman Laméris kon ze goed gebruiken voor Bill Woering en andere verzetsmensen.

Jaap sloeg de dekens van zich af en stapte op het koude zeil. Hij rekte zich uit en pakte zijn kleren. Wacht eens even, dacht hij terwijl hij de trui over zijn hoofd trok die zijn moeder had gebreid van uitgehaalde wol. Nu lijkt het net of ik dat gebrul weer hoor, terwijl mijn droom over de Ortskommandant toch al een hele tijd afgelopen is. Hij deed zijn horloge om en zag dat hij ruim de tijd had, pas om acht uur hoefde hij op kantoor zijn.

Buiten werd weer geschreeuwd, het was dus inderdaad echt. Het geluid leek wel van achter het huis te komen. Hij deed het licht in de slaapkamer uit en liep naar het dakraam. Het was nog donker buiten, maar misschien kon hij toch iets gewaarworden. Nadat hij het verduisteringskarton uit het raampje had gehaald, deed het hij open en stak zijn hoofd naar buiten. Hij keek naar links, naar de kazerne. Sinds 1942, toen de Veenhuizer Marechaussee op last van de bezetters werd ontmanteld, zat daar het nieuw opgerichte Korps Gestichtswacht in. Schuin achter de kazerne lag het cellencomplex. Het hoofd, Egberts, was pas door de Duitsers opgehaald, net als een aantal anderen.

Bij de Marechausseekazerne – zo noemde iedereen het gebouw nog steeds – zag hij schijnwerpers. Jongens in lange gestichtswachtersjassen waren aan het graven in de springbak erachter, die ze bij hun trainingen gebruikten. Terwijl hij bleef kijken, zijn rug gebogen omdat het raam te laag voor hem was, kwam zijn jongere broer uit de andere slaapkamer. ‘Wat is dat toch voor lawaai de hele tijd.’

‘Hou je kop man! Volgens mij is er iets verschrikkelijks aan de hand.’

Na wat geduw en getrek keken ze om beurten uit het raam. Er kwam iets uit het zand van de springbak tevoorschijn, het leek wel een container. Nog een container, hij ging open, er werd een lange vorm uitgehaald. Er zat papier omheen, het ging eraf, een stengun! Iemand, waarschijnlijk een Duitser, duwde er een patroonhouder in. Op de schoorsteen van de kazerne stond een ‘gek’, zo’n metalen ding dat kan draaien, de Duitser schoot erop. Ja, dit was foute boel. Er werden meer wapens naar boven gehaald, er klonken meer knallen. Zo langzamerhand lag er een hele berg van het papier waar de wapens in waren verpakt.

Een halfuur later pakte Jaap zijn fiets uit het schuurtje en ging op weg naar zijn werk. In het duister zag hij een paar andere personeelsleden voor zich uit fietsen. Maar hij zag ook iets anders: bij de Oude Gracht werden mensen opgepakt. Het waren gestichtswachters, dezelfde die net aan het graven waren. Ze werden door de Duitsers gedwongen in grote wagens te stappen.

Hij remde en fietste terug, om het Hospitaal heen, zodat hij via het Lepralaantje naar zijn werk kon. Maar ook daar zag hij in de verte het silhouet van een stel Duitsers. Achter het voetbalveld van het Tweede Gesticht langs fietste hij helemaal om de Oosterkade heen naar de poort.

*

Arie Egberts hoefde nadat zijn vader was opgepakt een paar dagen niet naar school. Toen kregen zijn moeder en hij bericht dat ze moesten onderduiken bij kennissen van zijn ouders in Veenhuizen. Terwijl ze daar waren had hij veel om over na te denken. Hij was blij dat zijn vader een echte IJzeren Hein was. Tijdens een knokpartij met een beer van een gevangene had hij zelfs een keer zijn gummiknuppel doormidden geslagen.

Arie wist dat kort na de arrestatie van zijn vader de transportploeg van de gestichtswacht ook was opgepakt. De transportploeg bewaakte gedetineerden die naar het ziekenhuis of de rechtbank vervoerd moesten worden, of die vanwege ernstige omstandigheden op familiebezoek mochten gaan. Net als alle gewa’s mocht de transportploeg ’s nachts rondfietsen, ze moesten immers de kolonie bewaken. Daardoor hadden ze wapendroppingen achter de schietbaan aan de overkant van de Kolonievaart kunnen organiseren, de schietbaan waar altijd werd geoefend door justitiepersoneel. Er was daar in de buurt een heideveld. Vliegtuigen hadden er containers met wapens afgeworpen en ook een aantal parachutisten. De containers werden verstopt in de schijvenloods van de schietbaan. Later was onder leiding van zijn vader een deel van de wapens verborgen op de zolder van het hoge oude cellengebouw.

Op een keer had Arie ’s nachts geluiden gehoord. Het leek toen net of er een ladder langs de muur schuurde, alsof er iets gebeurde bij de luchtkokers op het dak. Het zou wel met die wapens te maken hebben gehad. Op een gegeven moment had zijn vader het beter gevonden dat de wapens van de zolder af gingen, directeur Buitenga kwam namelijk jaarlijks de inventaris opnemen. Hij controleerde dan zelfs op de zolder of alle eigendommen van Justitie er nog wel waren. Het risico dat de wapens daar werden ontdekt kon zijn vader niet nemen, een deel was daarom alvast naar het terrein van de kazerne overgebracht en ingegraven in de springbak.

Na een paar weken onderduiken konden Arie en zijn moeder toch weer naar huis. Ze wisten waar vader Egberts was, in het Huis van Bewaring in Assen. Er waren daar genoeg lege cellen; pas had een knokploeg waartoe ook Bill Woering behoorde er een stuk of dertig verzetsleden bevrijd. Arie had gehoord dat mensen zoals zijn vader in een villa in Norg verhoord en gemarteld werden door de Bloedploeg, maar hij hoopte dat het niet waar was.

Op een avond ging de telefoon. Arie was er als eerste bij. Een man zei iets in het Duits. Snel riep hij zijn moeder. Ze kreeg zijn vader aan de lijn, die nog steeds in het Huis van Bewaring in Assen zat. Hij had warme kleren nodig, zei hij. Daarna was het gesprek alweer afgelopen. De volgende dag gingen ze er samen naartoe. Arie moest buiten blijven, zijn moeder gaf binnen de kleren af.

Op een dag in januari kwam meneer Timmer op bezoek, Wilte’s vader, de baas van de justitiegarage en zijn vaders vriend. Hij vertelde dat de Duitsers justitiebussen hadden gevorderd. De letters MJ, Ministerie van Justitie, stonden er nog op. De justitiechauffeurs moesten mee, daar was geen ontkomen aan, ze werden onder schot gehouden. Vanuit het Huis van Bewaring in Assen waren toen een heleboel mensen naar Duitsland afgevoerd, waaronder Arie’s vader. Timmer moest zelf ook mee als chauffeur. Er mocht geen woord gewisseld worden. En zo werd de ene vriend gedwongen de andere naar het concentratiekamp Neuengamme te brengen.

*

Op 26 februari 1945, toen Arie Egberts nog maar elf jaar was, kwam zijn vader in Neuengamme door ophanging om het leven. Na de oorlog werden in zijn cel in Assen vijfendertig velletjes justitieel toiletpapier met een verslag van zijn gevangenschap gevonden.

4

Een aardige tuinman. Judenfischer en andere oorlogsdelinquenten

Koop Meijer is zevenennegentig en heeft een rollator nodig. ‘Dit is nu mijn paard!’ roept hij vrolijk als hij erachter loopt. Zijn hele leven heeft in het teken van paarden gestaan. Het is niet moeilijk om de rollator weg te denken en je voor te stellen hoe hij vroeger in Veenhuizen fier in het zadel zat. Hij vertelt met een sterke tongval, gewoonlijk praat hij Drents. In combinatie met de verhalen van anderen ontstaat langzaam een beeld van zijn bestaan in de kolonie.

Zo haalde Koop Meijer op een zaterdagmiddag in het voorjaar van 1946 zijn lievelingspaard uit de stal van de Wijkmeestershoeve, een sterke schimmelruin. Nadat hij was opgestegen, spoorde hij het dier lichtjes met zijn hakken aan. Daar zat hij dan, het voormalige bakkersknechtje uit Norg, dat bijna arbeider bij een boer in Roden was geworden. Vlak voor hij bij die boer zou beginnen, had hij gehoord dat er in Veenhuizen een voorwerker nodig was, iemand die hier en daar kon invallen op de boerderijen. Je kreeg een mooi pakje aan en werkte met gevangenen op het land. Het leek hem wel wat: diensturen van acht tot vijf en op zaterdagmiddag en zondag vrij, terwijl hij gewend was om zich driehonderdvijfenzestig dagen per jaar uit te sloven.

In rustige stap reed Koop het erf af. Hij ging in de richting van de Oude Poort, zoals het oorspronkelijke Tweede Gesticht door iedereen werd genoemd. Tevreden dacht hij terug aan 1942, toen hij inderdaad in Veenhuizen was aangenomen. Eerst fietste hij iedere dag vanuit Norg heen en weer, later kon hij blijven slapen op de Wijkmeestershoeve. Met de boer, Jans Assies, kon hij heel best overweg. Al snel mocht hij vast op de Wijkmeestershoeve komen en werd toen meteen meester-knecht. Hun boerderij was de hoofdboerderij van het Veenhuizer gevangeniswezen. Een stal vol koeien, zeventien paarden, allerlei koetsen, het begrafenisrijtuig, strontkarren, waterkarren, de turfwagen waarmee de gestichten van brandstof werden voorzien; het beviel hem er uitstekend. Als je op de Wijkmeestershoeve werkte, stond je vooraan.

Koop liet zijn paard rechtsom langs de Oude Gracht stappen. Sinds hij terug was uit het concentratiekamp, ging hij liever niet linksom langs het cellengebouw. Hij keek in de richting van het Tweede Gesticht. Toen hij meester-knecht was, moest hij daar op werkdagen om acht uur present zijn bij het appèl op de binnenplaats, om mensen op te halen die hij bij het boerenwerk kon gebruiken. Het ging er militaristisch aan toe. In de houding, je hand aan de pet voor de hoge heren. Hij probeerde altijd de beste werkers mee te krijgen, een man of vijf. Veenhuizen had moderne landbouwmachines, maar je moest er wel mee kunnen omgaan. De geschiktste mensen waren meestal oude verpleegden die thuis waren in het boerenvak. Bij hen hoefde je niet zo op te letten of ze wel in de pas liepen, terwijl je met gevangenen marcherend de poort uit moest.

In de tijd dat hij net was begonnen in Veenhuizen, raakte de gevangenis steeds voller met allerlei geboefte, zodat hij als los voorwerker op zaterdagmiddag en zondag wel eens in nette kleren naar het gesticht moest komen om orde op een zaal te houden. Eén van zijn taken was dan om het eten van de gevangenen voor te proeven. Dat zat wel goed, het smaakte altijd lekker. Niemand in Veenhuizen had tijdens de eerste jaren van de bezetting te klagen gehad, niet in de gestichten en ook niet erbuiten. Wel waren de Veenhuizers altijd een beetje bang voor de inwoners die openlijk op de hand van de vijand waren, dat wel. Vooral de justitiemolenaar, die in het huis Maallust aan de Hoofdweg woonde, was fanatiek. Op zondag bespeelde de man het orgel in de hervormde kerk, op maandag ging hij op jodenjacht in de omgeving.

Tijdens de bezetting was ook van verschillende justitieboeren bekend dat ze zich bij de NSB hadden aangesloten. Kinderen van verzetsmensen fietsten wel naar Norg om te kijken welke leeftijdgenoten uit Veenhuizen er in café Norgerhout zaten, dan wist je dat ze bij de Jeugdstorm waren. Sommige NSB’ers uit de kolonie hielden er een dubbele moraal op na, die verraadden mensen van buiten en lieten dorpsgenoten ongemoeid. Op Veenhuizen III had een ambtenaar gewoond die met een Duitse vrouw was getrouwd. Hij was zo fout als wat, maar als er een razzia op komst was vertelde hij het wel aan zijn buren, zodat hun zoon op tijd kon verdwijnen in de geheime slaapplaats. Het voordeel was ook – maar dat wist de Duitsgezinde ambtenaar niet – dat er een hoevenaar gewaarschuwd kon worden die diep in het verzet zat. Want dat was opvallend: er had niet alleen een aantal ‘fouten’ bij de justitieboeren van Veenhuizen gezeten, maar ook een aantal zeer goeden.

Met een lichte druk van zijn benen die een grovere knol niet eens gemerkt zou hebben dreef Koop zijn paard aan. Hij rechtte zijn rug en dacht aan 12 december 1944, toen het menens was geworden. Die dag was zijn baas Jans Assies opgepakt. Een dag later waren er nog een paar justitieboeren gearresteerd die in het verzet zaten, net als Egberts van het cellengebouw. Zelf had hij de leiding van de Wijkmeestershoeve moeten overnemen, tot die ene middag in januari 1945 kwam. Hij was toen net met het rijtuig naar Assen geweest om een gevangene naar het ziekenhuis te brengen. Weer thuis op de hoeve was hij zijn schoenen gaan borstelen. Niet iedereen had nog schoenen, je was er zuinig op. Gestichtswachters droegen zware kisten zonder veters die eerder door een ander waren gedragen. Plotseling stond er een Duitser voor zijn neus. ‘Herr Meijer?’

‘Dat ben ik.’

Hij moest de schoenen aantrekken en meekomen. Voor de boerderij stond een auto waarin een stel Duitsers zat. Ze brachten hem naar het oude cellengebouw, waar op de zolder nog een rest van de partij gedropte wapens gevonden was. Over de vliering onder het dak moest hij ernaartoe kruipen om ze te pakken. Terwijl hij de wapens een voor een aan de Duitsers gaf, slaagde hij erin een briefje met gevaarlijke informatie op te kauwen dat in zijn zak zat. Hij wist dat er bij Laméris thuis ook nog wapens onder de grond lagen, hij had zelf het wagensmeer geleverd om ze in te vetten.

Nadat hij alle wapens van de zolder had gehaald, namen de Duitsers hem mee naar het Huis van Bewaring in Assen, waar hij twee weken vastzat. Daarna voerden ze hem in een dichtgespijkerde veewagon naar Duitsland af. Er waren meer Veenhuizers bij, de Duitsers wilden ze als gijzelaars gebruiken. Twee nachten en een dag duurde de reis, je behoefte deed je in een hoek van de wagon. In een kamp bij Nordhorn moesten ze slapen op stro, de volgende ochtend zaten ze onder de luizen. Gewerkt had hij in Duitsland ook; hij moest een noodvliegveld en siertuinen voor officieren aanleggen. Alleen als er controle kwam zette hij de spade in de grond. Op een dag, toen de lucht zwart van de vliegtuigen zag, kon hij vluchten onder dekking van het bombardement. Te voet was hij naar Nederland teruggekeerd, bij gevaar plat in de modder duikend. Na nog een maand in de onderduik ontmoette hij bij de bevrijdingsfeesten in Roden – tussen het arresteren van NSB’ers door – zijn meisje.

Koop liet zijn schimmel de Hospitaallaan op gaan. Hij verhoogde het tempo, de ruin hief zijn voorbenen alsof hij danste. Het liefst wilde hij zo snel mogelijk voorbij de gestichtswachtkazerne zijn. Toen hij pas in Veenhuizen woonde was hij bij de gestichtswacht in de kost geweest, tussen de middag at hij in hun kantine. Daardoor kende hij alle jongens die na Assies en de anderen waren opgepakt. Stuk voor stuk waren ze omgebracht in Neuengamme. Soms dacht hij dat de molenaar de zaak verraden had. Hij was hem alle dagen tegengekomen bij het appèl, waar de man werkers voor de molen kwam halen. Sommige Veenhuizers verdachten de ondercommandant van de gestichtswacht van het verraad, of juist de commandant zelf.

Koop dacht aan wat er na de bevrijding was gebeurd in Veenhuizen. Er moest onmiddellijk een oplossing voor de landverraders worden gevonden. De gestichtswachtcommandant, die de stemming in de kolonie erg dreigend vond, had aangeboden dat alle NSB’ers zich voor hun eigen veiligheid in het cellengebouw konden laten insluiten. De meeste NSB’ers meldden zich inderdaad, zoals een foute justitieboer. Hij laadde ook zijn vrouw en kinderen op een wagen en liet ze afvoeren door een koetsier uit het gesticht, de verpleegde Rinus de Vet. Later bazuinde Rinus overal rond hoe het was gegaan; dat hij de boer had gevraagd welk hotel het moest zijn: het oude of het nieuwe cellengebouw?

Sommige NSB’ers en landwachters zagen niet in dat ze ook hun vrouw in veiligheid hadden moeten brengen. Voortgejaagd door gestichtsveldwachters, die tijdens de oorlog ‘rechercheurs’ waren gaan heten, werden enkele NSB-vrouwen door Veenhuizen gedreven, hun achterwerk beurs, hun neus bloedend van de klappen met de gummistok. Bij het cellengebouw stond een massa nieuwsgierigen klaar. Intussen voerden mensen van de Binnenlandse Strijdkrachten nog meer opgepakte personen aan in het chocoladebusje, een bruine justitieauto. Uit een vrachtwagen werden strozakken gegooid die door de opgepakte NSB’ers in looppas naar het cellengebouw gedragen moesten worden. Eén man beefde zo, dat hij niet in staat was het bevel op te volgen om ‘Leve de koningin!’ te roepen. Zodra een NSB’er voor het raampje van zijn cel verscheen om te kijken wie er nog meer werden aangevoerd, schoten de mensen van de Binnenlandse Strijdkrachten op het gebouw, de stukken steen vlogen eraf.

Ook de bloedbeul van de beroepslandwacht werd per justitiebus naar Veenhuizen gebracht, Piet Burgman, een dikke kerel van achter in de twintig onder wiens leiding verzetsmensen in een villa in Norg waren gemarteld. Vooral de badkuipmethode was verschrikkelijk, je hoofd werd onder water gehouden tot je bijna verdronk. Piet Burgman was door Lange Jaap Eleveld en andere BS’ers uit een hol in het bos bij Norg gehaald. Hij was zo gevaarlijk, dat langs het pad naar het cellengebouw een dubbel cordon bewakers stond. Eén van hen gaf Burgman een flinke trap.

Na de bezetting waren alle foute justitieambtenaren ontslagen. Terwijl Koop Meijer door de Hospitaallaan reed dacht hij weer aan de commandant van de gestichtswacht, die voor een zuiveringscommissie was geweest en zes weken huisarrest had gekregen. Ach, zo’n man, hij begreep het allemaal ook wel. Een Duitser de weg wijzen, iets drinken met die moffen, militairen onder elkaar. Omdat de gestichtswachters allemaal een wapen droegen, kwamen de Duitsers geregeld controleren of het aantal patronen nog wel klopte. Allicht dat je ze dan wel eens een bakje surrogaatkoffie voorzette. Nadat de transportploeg van de gestichtswacht was afgevoerd, was met de Duitsers meewerken waarschijnlijk het beste van twee kwaden. De commandant had ook zijn verantwoordelijkheid ten opzichte van de bevolking. Hij had volledig eerherstel gekregen.

Ter hoogte van het Hospitaal zag Koop voor de zoveelste keer zijn vroegere baas Jans Assies voor zich. Toen duidelijk werd dat Assies niet terug zou komen uit Duitsland, bleven zijn vrouw en zijn dochter op de Wijkmeestershoeve achter. Eén zoon was gefusilleerd in de buurt van Den Haag, de andere zonen woonden buiten Veenhuizen. Uiteindelijk was hijzelf, Koop, aangesteld als boer op de belangrijkste hoeve van Veenhuizen, al had hij daar wel eerst voor moeten trouwen met zijn meisje. Voor een justitieboer was het verplicht om getrouwd te zijn. Maar daarna was het dan zover: Koop Meijer, het bakkersknechtje, het boerenarbeidertje, droeg op zijn dertigste een pet met een fiere blauwe bies!

Nu het inmiddels 1946 was geworden, ontstond er in Veenhuizen ruimte voor nieuwe ideeën. Pasgeleden had hij het plan opgevat om een rijvereniging op te richten. De vrouw van hoofddirecteur Wijers reed graag paard, zodat zijn voorstel meteen goed was gevallen. Wijers had hem en zijn medeoprichter, zaalopziener Douwes, een stuk grond op Veenhuizen III toegewezen. Paarden waren er genoeg, iedere justitiehoeve had ze, de leden van de rijvereniging gingen ze zelf op zaterdagmiddag halen.

Op de hoek van de Hospitaallaan en de Eikenlaan kon Koop een grote grijns niet tegenhouden. Straks eens even mevrouw de hoofddirecteur leren om over een hindernis te springen, dacht hij. Voor de oorlog was zoiets onbestaanbaar, toen was er een nog striktere scheiding tussen hoog en laag. Er waren in die tijd zelfs twee kegelclubs, want als klerk kon je toch echt niet je directeur voor schut zetten.

Het laatste stuk naar het terrein van de rijvereniging op Veenhuizen III legde hij af in gestrekte draf.

*

April 1949. Een van de merries moest een veulen krijgen. Koop Meijer sprong energiek uit zijn bed. Dat het halfdrie in de ochtend was deerde hem niet, voor de paarden deed hij alles. Het was het eerste veulen van deze merrie, op de rijvereniging deed ze het zo goed dat hij lang met de hengst had gewacht. Die witte voorvoeten, de sierlijk gewelfde hals, alles maakte het dier geschikt voor de dressuur.

Het was een heldere nacht. Hij besloot om buitenom naar de paardenstal te gaan. Nadat hij in zijn klompen was geschoten deed hij vergenoegd het buitenlicht aan. Iedereen in Veenhuizen had stroom, maar de Wijkmeestershoeve was als enige boerderij aangesloten op de oude elektriciteitscentrale even verderop. Als de stroom onverhoopt uitviel werd de centrale aan de praat gebracht. Pufpufpufpuf hoorde je dan, een heel typisch geluid, en na twintig minuten had zijn boerderij weer licht. Wat het werk betrof liep ook alles uit de kunst, ondanks de vele regels waarmee je als justitieambtenaar rekening moest houden. Voor de veerantsoenen ging hij altijd naar het Hoofdbureau, waar jongens zaten die er weinig verstand van hadden. Voor vijf liter melk gaven ze je één kilo voer. Hij wilde meer melk en dus ook meer voer. Sinds hij dat voor elkaar had gekregen, leverde de Wijkmeestershoeve van alle justitieboerderijen de meeste melk per koe. Op het moment molk hij er tweeënveertig, zijn doel was om zestig melkkoeien te hebben.

In een afgescheiden ruimte bij hem op het erf hield de hoofdopzichter van de Veenhuizer Landbouw kantoor. Hij werd geholpen door een oude verpleegde die Kuntz heette en al het schrijfwerk deed. Kuntz liep tegen de tachtig, hij had in Zuid-Afrika als tolk van Paul Krüger de hele Transvaalse Boerenoorlog meegemaakt. Verpleegde Kuntz liep niet, hij schreed. Hij sprak zeven talen, een echte geleerde. Als er een hoge afgezant uit Den Haag naar Veenhuizen kwam, de directeur-generaal van het departement of zelfs de minister, ging de telefoon op de Wijkmeestershoeve: ‘Meijer, kun je oude Kuntz even sturen?’ Kuntz stond in aanzien in Veenhuizen. Zodra zijn tijd in de inrichting om was, zag je hem binnen veertien dagen terug.

Ik heb het goed voor elkaar, dacht Koop. Heel goed zelfs. Doordat er sinds de oorlog een nieuw type gevangenen in de gestichten zat, had de Wijkmeesterhoeve uitstekende krachten gekregen. Met een veel te mooi woord werden ze ‘politieke delinquenten’ genoemd. Het ging om de wat zwaardere gevallen van landverraad; mensen die na eerst in een tijdelijk kamp te hebben gezeten door de bijzondere strafkamers van de rechtbank waren veroordeeld tot een gevangenisstraf. Ze werden altijd ’s avonds in groepen van zo’n veertig personen aangevoerd en dan in de sportzaal van het gesticht door een verpleegde kaalgeknipt. Er werd ook altijd even onder hun bovenarm gekeken, als daar een getatoeëerd nummer zat ging het om een SS’er. Verspreid over Veenhuizen zaten nu ongeveer negenhonderd politieke delinquenten – wat Koop betreft zouden ze ‘oorlogsdelinquenten’ mogen heten.

Vooral in het Tweede Gesticht, dat sinds kort ‘Esserheem’ werd genoemd, was een grote groep van deze mensen terechtgekomen. Het was heel ander volk dan het gevangenispersoneel gewend was. De politieke delinquenten waren gedisciplineerder en betrouwbaarder dan criminelen of verpleegden, hoewel ze ook eerder op hun strepen stonden. Koop had gehoord dat de directie complete verhandelingen met hun grieven ontving wanneer iets ze niet beviel. Ook de geestelijk verzorgers, zoals de pastoor, konden uitstekend geformuleerde, puntsgewijs opgezette klaagzangen verwachten. Tegelijkertijd was Veenhuizen door de komst van de politieke delinquenten tot grote bloei gekomen. Veeartsen, een dokter, een architect, een politiecommissaris; van alles zat erbij. De voormalige hoofdredacteur van Volk en Vaderland, het tijdschrift van de NSB, had in Esserheem een administratief baantje.

Net als iedereen in Veenhuizen kende Koop het verhaal van een andere politieke delinquent, een katholieke reclameschilder van Duitse afkomst met de naam Adolf Carel Eduard Gantzert. Tijdens zijn detentie had Gantzert verschillende goedgelukte schilderijen op doek gemaakt, zoals een portret van de pastoor. In 1948 opperde Gantzert dat hij het complete gewelf van de absis van de katholieke kerk wel onder handen zou kunnen nemen, hij vond het zo kaal en leeg. Hij had toen een maquette met een schets mogen maken. De hemelvaart van Jezus, engelen en apostelen rondom: ieder een was zo enthousiast dat de schildering mocht worden uitgevoerd. Helaas wilde de Rijksgebouwendienst niet meewerken, zodat de afdeling Landbouw uiteindelijk de steigers had geleverd, van grover materiaal dan normale steigers. Daarop gezeten had Gantzert, geassisteerd door een collega-delinquent, de eerste laag van de schildering aangebracht. Ze werden bewaakt door een gestichtswachter die met een revolver en een geweer beneden in de kerk stond. De verf voor de schildering had de pastoor losgekregen bij een firma in Amsterdam, waar hij de potten persoonlijk was gaan halen. Aan één van de apostelen gaf Gantzert zijn eigen gezicht, de engelen kregen de gezichten van zijn familieleden. Aan een rooms jochie dat graag bij hem bovenop de steigers zat, vertelde hij tijdens het schilderen dat het gezicht van de belangrijkste engel, die aan Jezus’ rechterhand zweefde, het gezicht van zijn vrouw was. Na Gantzerts detentie bleef hij nog twee weken langer in Veenhuizen om de schildering af te maken.

Koop keek onwillekeurig omhoog, naar het echte hemelgewelf. Sinds de komst van de politieke delinquenten waren de oogsten van het land sterk toegenomen. Er zaten goede boeren tussen, heel goede boeren. Het kwam maar een enkele keer voor dat iemand het wat minder deed, zoals die ene die de doodstraf had en de hele tijd aan zijn hoger beroep zat te denken. Maar de meeste andere politieke gevangenen waren bovenste beste krachten, zeker de twee stalknechten die hij op het moment had, allebei echte boeren. De één sliep bij de paarden, de ander bij de koeien. Joosten was nog vrijgezel, een doodgoeie vent. Postma was al getrouwd en had kleine kinderen. Dat hij landwachter was geweest merkte je nergens aan. Hij was plezierig in de omgang en een aanpakker bovendien. Als Postma slootkanten moest maaien deed hij er twee in de tijd dat een ander er één deed. ’s Morgens vroeg reed hij in zijn eentje met paard-en-wagen naar de bakkerij om het brood te halen dat naar Bergveen moest, het voormalige Derde Gesticht, waar de lichtst gestrafte politieke delinquenten zaten. Postma was dan de hele weg aan het zingen, er waren zelfs klachten gekomen van Veenhuizers die er wakker van werden.

Koop liep voorbij het fietsenschuurtje. Welke fietsen er op dit nachtelijke uur precies stonden wilde hij niet weten. Hij deed de deur van het schuurtje wel altijd dicht, zoals hij verplicht was, maar niet op slot. ‘De gestichtswacht moet ’s nachts maar op jullie passen,’ zei hij altijd tegen zijn werkers. In de schuur hing een prikklok, die op gezette tijden door gestichtswachters werd gecontroleerd. Elke nacht gluurden ze door het raampje van het stalknechtenhok, als het zo uitkwam legden Joosten en Postma een stropop in hun bed. ‘Het enige wat ik van jullie verwacht is dat jullie stipt om vijf uur ’s ochtends terug zijn,’ zei hij altijd tegen ze. Ze woonden op fietsafstand, een kilo meter of vijfendertig verderop in Drenthe. Af en toe moest je iets door de vingers zien, anders had je geen leven in Veenhuizen.

Er schoot hem een voorval te binnen waarover hij van een voerman had gehoord die met bieten op pad was geweest. Sinds de komst van de politieke gevangenen reden er veel voermannen door de kolonie. Gewaarschuwd door hun ouders gingen sommige kinderen gauw achter een boom staan als er eentje aankwam, terwijl andere kinderen juist trots naast zo’n oorlogsdelinquent op de bok klommen. Op een dag vroeg een nogal hoge ambtenaar die op de administratie van Esserheem werkte aan de bietenvoerman, die hij van vroeger kende: ‘Zeg, ik heb thuis konijnen, als jij nou eens één of twee suikerbieten laat vallen als je voor ons huis langs rijdt?’ Zo hoorde het niet, maar ach, zulke dingen moesten kunnen. De voerman vond dat ook, en toen hij een keer langs het huis van de ambtenaar kwam zei hij ‘ho!’ tegen het paard en trok de klep van zijn wagen open. Een hele partij bieten rolde op straat. Maar helaas, toevallig fietste er net een ambtenaar van de afdeling Landbouw langs. ‘Gaat dat hier zo?’ De kantoorman legde het uit, de landbouwman kon erom lachen en zo was de zaak afgedaan.

Bij hem op de Wijkmeestershoeve kon er heel wat door de beugel, al zorgde hij er wel voor om schone handen te houden. Iedere zondagmiddag was het bezoekuur in het gesticht, dan kwam de vrouw van Postma. Op de boerderij mochten die twee elkaar niet zien. Maar ja, boven de stal was een hooizolder, wat daar gebeurde wilde hij niet weten. Hooi was lekker warm en zacht, dat was algemeen bekend. Op een dag wilde Postma hem kennis laten maken met zijn vrouw, maar dat ging hem nou net te ver, zoiets moest je niet willen. Later, als Postma vrij was, zouden ze wel verder zien.

Bij de deur van de paardenstal stond Koop stil om te luisteren. Hij hoorde niets bijzonders. Voorzichtig deed hij de deur open en snoof met welbehagen de vertrouwde beestengeur op. Hij zag dat Postma de merrie apart had gezet, met het hoofd naar beneden stond ze te dommelen. Schoon stro, een ruif met hooi, veel fris water; hij kon wel weer naar bed. Postma had al gezegd dat het nog zeker een paar dagen zou duren.

Hij liep toch even naar de merrie toe en legde zijn hand op haar flank. Terwijl hij een hoefje van het veulen voelde, kwam er een beeld in zijn gedachten. Een paar dagen geleden was er bezoek voor Postma gekomen. Met fladderende pij, de grote bruine capuchon op de rug, kwam meneer pastoor het erf van de Wijkmeestershoeve op. ‘Jij bent ondeugend geweest,’ zei hij tegen Postma, die katholiek was. ‘Jij zit in Veenhuizen en toch kan ik jou aankondigen dat jij er een jongedochter bij hebt.’

Tja, dat wist Postma al. De bevalling was ’s nachts geweest, hij had hem meegemaakt.

*

Op een zonnige meidag in 1952 stapte Koop Meijer genoeglijk voort op de rug van de schimmelruin waarop hij al jaren reed. Straks weer rijvereniging. Hij was ruim op tijd van huis gegaan, zodat hij eerst nog even langs kon bij Douwes, zijn mede-oprichter. Mevrouw Wijers had een beter zadel nodig, Douwes had nog wel iets liggen. De rijvereniging reed tegenwoordig op een andere plek, niet ver van het huis van de hoofddirecteur, aan de overkant van de Kolonievaart.

Aan het eind van het geasfalteerde stuk van de Meidoornlaan, die vroeger de Gortsoepstraat werd genoemd, ging hij verder op het onverharde deel. Als hij hier langs ging, via een omweg, kon hij meteen even kijken hoe het land van zijn collega erbij lag. De opbrengst per hectare verschilde per justitieboer. Bij de boer die dit deel van de kolonie beheerde stond het onkruid nogal eens hoog tussen de gewassen.

Terwijl hij van bovenaf de landerijen overzag en de stand van zaken vergeleek met die op zijn eigen land, kreeg hij zin om een stuk te galopperen. Het was niet verstandig, de schimmel moest nog de hele middag mee, als instructeur kon je niet met een bezweet paard aankomen. Aan de andere kant: hij was ruim op tijd. Bij Douwes kon de merrie drinken en een halfuur rusten. Meteen klakte hij met zijn tong en spoorde zijn rijdier met zijn onderlichaam aan. Omwolkt door het fijne zand van het pad stoven ze vooruit. Dit was vrijheid!

Koop was nog steeds aan het galopperen toen hij in de verte twee mannen zag aankomen. Ze liepen naast elkaar. De één was in uniform. Koop hield de ruin in en ging over op een kalme stap, zodat de twee geen last van het opwaaiende zand zouden hebben. Toen hij ze bijna had bereikt zag hij wie hij voor zich had: een nog heel jonge gestichtswachter die hij alleen van gezicht kende, samen met een gevangene van een jaar of veertig, vijfenveertig. Waarom liepen die twee daar, zat dat wel goed?

Koop groette en liet zijn paard halthouden. ‘Alles in orde?’ vroeg hij de gestichtswachter.

‘Met mij wel. Maar met deze figuur niet, hij zegt dat hij ziek is. Een Duitser.’

‘Wat is het er voor eentje?’

De Duitser antwoordde zelf iets, de gestichtswachter gaf hem een snauw. ‘Wat heb ik gezegd?’

Stuurs begon de gevangene naar het zand van het pad te staren. ‘Hij werkt als kok in de keuken van Norgerhaven,’ legde de gestichtswachter uit. ‘Ik moet hem voor onderzoek naar het Hospitaal brengen. Kotälla heet hij, hij mag niet op de Hoofdweg komen, daarom gaan we hier langs. Sinds we uit Norgerhaven zijn vertrokken kraamt hij al onzin uit. En natuurlijk is hij niet zelf schuldig aan wat er in de oorlog is gebeurd, hij is maar een uitvoerder geweest. Befehl ist Befehl enzo. Ik heb gezegd dat hij zijn Maul moet houden.’

‘Gelijk heb je,’ zei Koop. Hij had over Kotälla gehoord en wist wat de man tijdens de bezetting als hoofd van de administratie van Kamp Amersfoort had gedaan; gevangenen de nieren kapotgetrapt, met een zweepje op hun geslachtsdelen geslagen, ze doodgeschoten als lid van het vuurpeloton. Met mensen als Postma en Joosten kon hij prima omgaan, nu Postma weer vrij was zagen ze elkaar zelfs regelmatig met hun vrouwen erbij, maar op dat Duitse spul had hij het nog steeds niet zo. In Esserheem waren twee zalen voor de Duitse oorlogsdelinquenten vrijgemaakt. De kapitein van de Sicherheitsdienst was ingedeeld bij de schildersploeg, waar hij alles en iedereen naar zijn hand zette. De opperbevelhebber van de Wehrmacht in Nederland, generaal Friedrich Christiansen, zat ook in Esserheem. Christiansen was één van de ergsten geweest, hij was degene die de opdracht had gegeven om als vergelding voor de dood van één van zijn luitenants alle zeshonderd volwassen mannen in het dorp Putten op te pakken en af te voeren. Slechts negenenveertig van de Puttense mannen hadden het overleefd. Christiansen had dus genoeg redenen voor nederigheid. Maar nee, Herr General weigerde in de hem toegewezen kooi te slapen en kreeg het voor elkaar dat er twee kooien aan elkaar werden gelast zodat er een ledikant in paste. Zijn landgenoten in Esserheem hield hij onder de duim, voor het personeel was dat lekker makkelijk. Als Christiansen naar de administratie ging om iets te overleggen, sloeg hij met zijn hakken en salueerde, dat zat heel diep bij hem. De Nederlandse politieke delinquenten vond hij maar tweederangs Germanen.

‘Ik ben benieuwd welke vréselijke ziekte er bij je patiënt wordt gevonden in het Hospitaal,’ zei Koop tegen de gestichtswachter. Of zou Kotälla hetzelfde kunnen regelen als Christiansen, die pasgeleden vanwege vermeende gezondheidsklachten was vrijgelaten? Herr General was daarna plotseling niet te ziek geweest om een afscheidsreceptie voor het personeel te geven. Hij had zelfs geëist dat de directeuren aantraden met hun echtgenotes, zodat hij de dames bij zijn vertrek uit de poort een handkus kon geven. De commandant van de gestichtswacht, nog steeds dezelfde als tijdens de bezetting, was niet blij met deze gang van zaken en stuurde een rapport naar het departement. De betrokkenen hadden een officiële reprimande gekregen.

Kotälla zei weer iets. Koop verstond het woord ‘buikpijn’, veel van die Duitsers hadden in de loop van de jaren een beetje Nederlands geleerd.

De jonge gestichtswachter verloor Kotälla geen moment uit het oog en probeerde tegelijkertijd naar Koop omhoog te kijken. ‘Laatst kwam ik met een groep kortgestraften de binnenplaats van Norgerhaven op,’ vertelde hij. Deze kerel wilde daar juist wat afval uit de keuken in een container gooien. Iemand uit mijn groep, die vroeger door hem was afgeranseld, begon achter hem aan te rennen. Maar meneer de kampbeul was bang, hij verstopte zich in de keuken achter de kookpotten.’

Voor ze afscheid namen praatten Koop en de jonge gestichtswachter nog even door over Fischer, een andere SS’er die in Norgerhaven zat. Vanwege zijn fanatisme bij de jodenvervolging werd hij ook wel ‘Judenfischer’ genoemd. Veel Veenhuizers hadden hem weleens gezien, hij werkte als tuinman en had veel bewegingsvrijheid. Omdat hij ook de tuin van de commandant van de gestichtswacht moest onderhouden, kreeg hij daar rond elf uur net als alle andere tuinlieden in Veenhuizen een kop koffie met een plak koek of een dubbele boterham. De commandant had tegen zijn jongste zoontje gezegd dat hij zich niet met de tuinman mocht bemoeien. Maar het joch trok zich er niets van aan en er groeide een band tussen die twee. Op een dag, toen hij aan tafel vertelde dat meneer Fischer zo aardig was, verslikte zijn vader zich zowat. ‘Zo’n hónd van een vent heeft toch nog menselijke eigenschappen.’

Het jongetje snapte er niets van. Meneer Fischer was toch geen hond? De tuinman was echt ontzettend aardig, dat wist hij zeker.

*

Koop Meijer volgde de verdere gebeurtenissen in 1952 vanuit zijn geliefde Wijkmeestershoeve. De buikpijn van Joseph Kotälla had niets te betekenen en Franz Fischer bleef tuinman op Veenhuizen I. Op een dag kwam de minister van Justitie op werkbezoek. Een directeur leidde hem door de kolonie. ‘Wat zijn dat voor heren met die gele streepjes op hun mouw?’ vroeg de minister.

‘Excellentie, dat zijn de politieke delinquenten. De oorlogsmisdadigers.’

De minister was verbijsterd. ‘Die kerels lopen hier vrij rond, dat kan toch niet?’

‘Ze hebben hun erewoord gegeven.’

Nadat op 26 december 1952 in Breda zeven zware oorlogsmisdadigers uit de koepelgevangenis waren ontvlucht, wilde de minister meteen van de directies van Esserheem en Norgerhaven weten hoeveel politieke delinquenten zij onder hun hoede hadden en wat de vermoedelijke datum van invrijheidsstelling zou zijn. Duurde die datum nog meer dan twee jaar, dan moesten ze worden overgeplaatst.

Niet lang daarna kwamen er inderdaad touringcars voorrijden in ‘das Siberien Hollands’, zoals de rechts-radicale Duitse krant Die Soldatenzeitung het gemoedelijke Veenhuizen karakteriseerde, en dan met name de gevangenis Norgerhaven. Een groot aantal politieke delinquenten werd afgevoerd. Kotälla en Fischer gingen naar Breda, evenals hun mede-oorlogsmisdadigers Willy Lages en Ferdinand Aus der Fünten.

Voor de commandant van de Veenhuizer gestichtswacht braken drukke tijden aan. Hij moest extra gestichtswachters leveren om de gevangenis in Breda te bewaken. Bij zijn bezoeken aldaar kwam hij regelmatig zijn vroegere tuinman tegen, die vloerendweiler was geworden. ‘Wilt u de herzliche Grüsse aan uw zoontje doen?’ vroeg de man altijd.

*

In Duitsland leefde de ‘zieke’ generaal Christiansen nog lang en gelukkig. Hij zou pas sterven in 1972, vlak voor hij drieënnegentig zou worden. In hetzelfde jaar ontstond er in Nederland politieke commotie over de andere zware oorlogsmisdadigers die in Veenhuizen een relatief prettige periode hadden meegemaakt. Eén van hen, Lages, had het al snel voor elkaar gekregen dat hij werd vrijgelaten omdat hij net als Christiansen ernstig ziek zou zijn. Maar Fischer, Aus der Fünten en Kotälla zaten nog steeds in de gevangenis van Breda. Ze werden in de volksmond ‘De Drie van Breda’ genoemd. Moesten zij ook in vrijheid worden gesteld? Nadat het halve land zich ermee had bemoeid, was de uitkomst dat ze in Breda moesten blijven. Kotälla overleed daar in 1979. Fischer en Aus der Fünten werden in 1989 alsnog vrijgelaten.

In de decennia na het vertrek van de oorlogsdelinquenten zou Veenhuizen de bijnaam ‘Hollands Siberië’ houden. Niemand besefte dat Die Soldatenzeitung dit begrip had gekozen omdat deze categorie gedetineerden vanuit rechts-radicaal standpunt de ‘goede partij’ waren, dissidenten.

5

Het konijn. De moord op Jannes Houkes

Siep Hazenberg heeft zijn werkzame leven voor een groot deel doorgebracht bij de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders. Net als zijn vader, die justitieboer in Veenhuizen was, heeft hij zowel boerenbloed als ambtenarenbloed.

Siep herinnert zich scherp hoe hij als jochie van tien op een zaterdag in juni 1952 heel voorzichtig over de Hospitaallaan fietste. Het was lekker weer, hij floot een liedje van de operette waarin hij mocht mee spelen. Telkens als hij zijn rechtertrapper naar beneden duwde, zorgde hij ervoor dat zijn knie niet tegen de tas kwam die aan het stuur hing. Er zaten eieren in, zijn moeder had gevraagd of hij ze naar hun vroegere buren aan de Eikenlaan wilde brengen. Hun eigen gezin was naar een boerderij aan de Limietweg verhuisd, helemaal aan de andere kant van Veenhuizen. Sindsdien had hij vaker eieren naar hun vroegere buren gebracht, mensen zonder kinderen. ‘Direct naar huis terugkomen,’ zei zijn moeder altijd.

Vlakbij het Hospitaal zag hij twee jongens die hij wel kende langs de weg staan. De grootste was net zo oud als hij, ook tien. Je kon hem nooit helemaal vertrouwen, in de Spar pakte hij soms zomaar een reep chocola. Toen hij een keer was betrapt, kwam er ook nog een rol pepermunt uit zijn zak rollen. Nu stond hij te kletsen met een kleiner jochie dat Jannes heette maar meestal Broertje werd genoemd, Broertje Houkes. Hij woonde aan de Hospitaallaan. Het was een vriendelijk kereltje met donkerblond golvend haar. Hij stotterde altijd een beetje.

Terwijl Siep voorbij de twee jongens kwam, hield Broertje Houkes een doos naar hem omhoog. ‘Ik weet een konijnenhol!’ riep hij. Het klonk grappig, de eerste woorden kwamen hortend uit zijn mond. Terwijl Siep vertederd remde kwam de tas tegen zijn stuurstang aan. Hij hoopte maar dat alle eieren nog heel waren, zijn moeder was behoorlijk streng.

Broertje Houkes zei nog eens dat hij een konijnenhol wist. Hij was van plan de doos voor het hol te houden zodat hij een konijntje kon vangen. ‘Wiii… wii… wil jij mij helpen?’

Verwachtingsvol keek het kereltje Siep aan. Hij had grote blauwe ogen en droeg een gestreept truitje met korte mouwen. Siep bedacht dat als hij Broertje zou helpen, hij dat vooral zou doen om hem een plezier te doen. Het jongetje was nog maar een jaar of zeven, te klein om te snappen dat je een wild konijn niet zomaar kon vangen. Het zou veel tijd kosten, zijn moeder zou vragen waarom hij zo lang was weggebleven.

Hij knipoogde naar de grotere jongen die weleens wat uit de Spar pikte. ‘Laat de konijntjes maar lekker los lopen!’ Terwijl hij weer opstapte zag hij vlakbij een verpleegde in bruin pilopak. Hij kende allerlei verpleegden, ze werkten bij hem thuis op de boerderij, harkten bladeren uit de berm of schepten de afvoerputjes van ambtenaren schoon. Ook nu, op zaterdagochtend, waren ze buiten. De meesten waren al behoorlijk oud, maar deze leek jonger dan de andere verpleegden. Met zijn armen over elkaar stond hij hun richting op te kijken, één voet op de grond en één zelfverzekerd op zijn kruiwagen.

*

Andries Tiesinga, wiens vader ook justitieboer was, maar die zelf kapitein op de grote vaart zou worden, maakte dezelfde dag ook iets mee wat hij nooit zou vergeten. Zijn stem klinkt melancholiek, wat treurig zelfs, als hij vertelt hoe hij op zaterdag 14 juni 1952 zat te vissen voor het huis van zijn aanstaande schoonouders aan de Hoofdweg. Het was een belangrijke dag voor hem, de dinsdag erop moest hij in Den Haag examen doen voor de Zeevaartschool. Hij was tweeëntwintig en had al een jaar gevaren als stuurmansleerling bij de KNSM. Nu wilde hij zijn derde rang behalen. Helaas was hij al een keer voor het examen gezakt, dinsdag kwam het er echt op aan.

In gedachten herhaalde Andries de lesstof. Het was zijn einddoel om kapitein te worden. Voor een baan bij Justitie voelde hij niet, volgens hem verdiende zijn vader als boer op een justitieboerderij maar heel weinig. Ach, eigenlijk had hij wel vertrouwen in dat examen, hij voelde zich ontspannen. Het was heerlijk om even lekker te vissen en na te denken. Vanochtend had het geregend, nu was het prima weer. De zon scheen, maar niet zo fel dat je in de schaduw moest gaan zitten.

Achter zich hoorde hij een fiets remmen. ‘Hé Andries! Heb jij soms Broertje Houkes gezien? Een zoontje van bewaarder Houkes uit de Hospitaallaan. Eerst woonden ze in die lage huizen rechts, en nu in Helpt Elkander er tegenover.’

‘Hoe ziet dat jongetje eruit?’

De knaap achter hem beschreef het zevenjarige kind: dikke donkerblonde krullen, een guitig gezicht, een door zijn moeder gebreid truitje met strepen in verschillende kleuren. Misschien was het joch naar Haulerwijk gefietst, daar woonden zijn pake en beppe. Maar Andries had niemand gezien die aan het signalement voldeed.

*

Jan Houkes is een jongensachtige man op gympen. Hij heeft lang in Amsterdam gewoond. Nu hij sinds kort niet meer werkt – hij zat in het onderwijs – is hij toch weer naar het noorden terug verhuisd. Hoewel hij open overkomt, vindt hij zelf toch dat er ‘een zekere argwaan’ in hem is geslopen sinds die ene dag in juni 1952. Hij was toen elf. Omdat zijn jongere broer niet was thuisgekomen voor het middageten, liep hij naar buiten en zette zijn handen voor de mond. ‘Broertje!’ riep hij, ‘Broertje!’ Het was hem zelf ook wel eens overkomen dat hij zo fijn aan het spelen was dat hij de tijd vergat, maar ditmaal duurde het wel erg lang. Zou Broertje geen trek hebben? Ook al scheelden ze drieëenhalf jaar, ze waren elkaars beste vriend. Officieel heetten Broertje en hij bijna hetzelfde, Jannes en Johannes, daarom hadden ze voor het gemak allebei een andere roepnaam. Zelf werd hij Hannie genoemd, waardoor sommige mensen dachten dat hij een meisje was. Later wilde hij weer Johannes heten, of misschien Jan.

Hij liep nog maar weer eens naar de ijskelder, een grote halve bol schuin achter de tuin van het huis waar ze hadden gewoond voor zijn vader promotie maakte. Hij wist niet of de kelder nog steeds werd gebruikt voor het oorspronkelijke doel: ijsblokken bewaren waarmee medicijnen voor het Hospitaal koud werden gehouden.

‘Broertje!’ Voor de zekerheid gluurde hij door de heg in de tuin van hun vroegere huis. Hun vader had er een zandbak en een schommel gemaakt. Ze zagen hem niet zo vaak, vader moest geld verdienen in Esserheem, de gevangenis vlakbij. Wanneer hij vrij was zat hij meestal in een van zijn drie tuinen, waar hij ook kippen hield. Heel Veenhuizen leek wel één grote moestuin.

Hij riep opnieuw, nog steeds kwam er geen antwoord. Hij moest maar eens verderop gaan zoeken, bij de Kalahari, een zandafgraving achter Esserheem. Of misschien was zijn broer naar de reservebult gegaan, een vuilnisbelt waar de putjesschepper die bij de huizen langsging zijn kruiwagen leegde en waar ook andere, interessantere spullen lagen. Ja, hij zou in steeds grotere kringen om Esserheem gaan rijden, tot aan het Houtjesplein aan toe, de gestichtshoutzagerij.

Terwijl hij zijn fiets ging halen hoorde hij andere mensen ook ‘Broertje’ roepen.

*

Andries Tiesinga borg zijn hengel op in het schuurtje van zijn aanstaande schoonouders. De hele middag waren er mensen bij hem langs gekomen die vroegen of hij het jongetje van Houkes had gezien. Er schenen zelfs verpleegden aan het zoeken te zijn. Zijn verloofde, die eigenlijk in het Verenigingsgebouw zou repeteren voor een operette, was naar huis gestuurd omdat Broertje Houkes verdwenen was. Ook bij de rijvereniging aan de overkant van de vaart waren ze er maar mee opgehouden.

Het hele geval zat hem niet lekker. Het laatste halfuur had hij geen zoekende mensen meer gezien, kennelijk had men het opgegeven. Hij was bij de padvinderij geweest en bovendien had hij op zee het een en ander geleerd. Een kind van die leeftijd kon nooit ver weg zijn. Als zo’n jochie na een hele middag nog niet was opgedoken, zou het weleens foute boel kunnen zijn. Het was absurd om te denken dat hij hier in de buurt zou rondzwerven, laat staan dat hij helemaal naar Haulerwijk was gefietst. Een kind van zeven had geen idee waar hij Haulerwijk moest situeren. Het was een bekende menselijke fout om de oplossing van een probleem ver weg te verwachten.

Hij ging het huis in en stak zijn hoofd om de deur van de woonkamer. ‘Ik ga eens even kijken of ik nog iets voor de familie Houkes kan betekenen,’ zei hij. ‘Ik heb zo’n idee dat ik iets… nou ja… ik weet het niet. Intuïtie. Logica.’

Zijn verloofde, wier grootvader op bezoek was, vond het oké en hij stapte op de fiets. In de Hospitaallaan zag hij meteen dat de korte, onbestrate oprijlaan naar de koepelvormige ijskelder van het Hospitaal op gezichtsafstand van Helpt Elkander lag. Langs de oprijlaan stonden oude bomen. Het leek hem typisch iets voor een jongetje om vanaf Helpt Elkander de straat over te steken en naar de koepel te huppelen, waarop een intrigerende laag mossig onkruid groeide. Karren en auto’s kwamen daar niet, waarschijnlijk was dit zijn dagelijkse speelterrein.

Andries stapte af en zette zijn fiets tegen een boom. Rondom de koepel lag een jong, nog niet uitgedund bosje. Er stond ook een verwaarloosde schuur, waarin vroeger de strozakken werden gevuld waarop de gestichtsbewoners sliepen. De begroeiing onder het jonge bos was donker van kleur, dat kwam door de regen die er ’s ochtends was gevallen.

Alert keek hij om zich heen. Er kwam nog iemand aan. Hij droeg een uniform. Het was een bewaarder, zoals zaalopzieners tegenwoordig werden genoemd. Ze praatten even met elkaar. De man was een collega van Houkes, hij was ook nog aan het zoeken. Ze spraken af om ieder een ander stuk van het bosje uit te kammen. Zelf ging hij ter hoogte van de koepel linksaf. Terwijl hij de grond afspeurde, zag hij vrijwel onmiddellijk een lichter gekleurd spoor tussen het donkere groen. Hé, daar heeft nog iemand gelopen, dacht hij. Als voormalig padvinder wist je zoiets.

Het zou natuurlijk iemand geweest kunnen zijn die ook aan het zoeken was. Toch begon hij het spoor te volgen. Het was enigszins bochtig en leidde naar een sloot langs de achtertuinen van het rijtje lage huizen dat aan de Hospitaallaan stond, en waar tot voor kort de familie Houkes ook woonde. De sloot was een beetje dichtgegroeid. Er lagen wat afgevallen takken half overheen. Tussen die takken zag hij precies aan het eind van het spoor een hoop bladeren, alsof er daar iets was toegedekt. Hij riep de bewaarder die ook aan het zoeken was en boog zich voorover om de bovenste bladeren opzij te schuiven.

Het jongetje lag eronder. Het truitje, het dikke blonde haar. Wat hij verder zag was gruwelijk. Toch aarzelde hij geen moment en stak zijn hand onder de trui om aan het lichaampje te voelen, misschien ademde het kind nog. Maar zijn borstkasje was koud en stijf.

‘Andries, laat maar,’ hoorde hij achter zich.

Hij keek omhoog. ‘Wat doen we?’

De bewaarder stond te beven. ‘Ik blijf hier niet.’

‘Ga dan maar als de bliksem naar het Hospitaal om te kijken of de dokter er is. En er moet politie komen. Ik blijf hier wel.’

Terwijl de man wegrende richtte hij zich op. Dit was geen ongeluk geweest, hier was geweld aan te pas gekomen. Zoiets was in Veenhuizen nog nooit eerder gebeurd. De schoft die dit op zijn geweten had, kon het hier in het dorp wel vergeten. Wat zou hij die lafbek graag onder handen willen nemen. Een onschuldig kind doodmaken, het was walgelijk.

Heet van woede begon hij met de rug naar het lichaampje de wacht te houden. Het moest haast een zedenmisdrijf zijn geweest. Zo’n jongetje begon te gillen en dan wist zo’n kerel niets beters dan hem met zijn grote handen de keel dicht te knijpen, dergelijke dingen begreep je pas als je meer van de wereld had gezien dan de kolonie.

‘Een zedenmisdrijf, denk ik,’ zei hij nadat de justitiedokter zich een weg door het bosje had gebaand en voorover boog om het dode lichaampje in de droge sloot te onderzoeken. ‘U mag wel kijken of er zaad op hem zit.’

De dokter vloekte. ‘Wat weet jij daar nou van, lummel.’

‘Ik heb de Zeevaartschool gedaan.’

‘Nog eigenwijs ook.’

De dokter onderzocht het jongetje vluchtig. Het duurde niet lang tot de politie kwam. ‘Je hebt het lichaam toch niet aangeraakt?’ vroeg één van de agenten aan hem, Andries.

‘Natuurlijk wel,’ antwoordde hij met opgeheven hoofd. ‘Het interesseert mij niets dat mijn vingerafdrukken op het jongetje staan. Ik vond het belangrijker om te weten of ik nog iets voor hem kon doen.’ Hij vertelde waarom hij juist op die plek was gaan zoeken en hoe hij het kind had gevonden. Daarna kreeg hij te horen dat patholoog-anatoom Zeldenrust erbij zou worden gehaald. Zeldenrust was gerechtspatholoog, heel Nederland kende hem. Hij verrichtte in dit soort gevallen altijd sectie. Hij, Andries, moest er rekening mee houden dat Zeldenrust hem zou laten komen.

Hij fietste naar het huis van zijn schoonouders terug. Hij kon het allemaal wel aan, dacht hij, tenslotte was hij al tweeëntwintig. Toch kon hij het dode jongetje maar niet uit zijn hoofd wegkrijgen. Misschien was het beter als hij maandagochtend naar school zou bellen om uitstel van het examen te vragen.

*

Hannie had Broertje nog steeds niet gevonden, ook niet op het Houtjesplein. Flink doortrappend reed hij naar de Hospitaallaan terug en zag daar allerlei mensen voor hun huis staan. Ze praatten druk met elkaar, maar toen hij dichterbij kwam hielden ze zich ineens stil. Wat was er aan de hand? Toen hij de dokter zag aankomen, glipte hij achter hem aan naar binnen.

In de woonkamer waren allerlei mensen aan het huilen en schreeuwen. Zijn moeder huilde het hardst van allemaal, ze werd vastgehouden door de buurvrouw. De dokter ging meteen naar haar toe, pakte een spuitje uit zijn tas en begon vloeistof uit een flesje op te zuigen. Terwijl de dokter de naald van de spuit in de arm van zijn moeder zette, vroeg Hannie haar wat er was. Ze hoorde hem niet eens, zo overstuur was ze. Zijn vader was ook thuis, hij zat in uniform aan tafel en lag voorover met het hoofd op zijn armen. Broertje was nergens te bekennen en ook zijn kleinste broertje zag hij niet.

Met zijn vingers in de oren liep hij naar het raam. Er stonden nu nog meer mensen bij het groepje op straat. Ze gebaarden opgewonden en stonden naar de overkant te wijzen. Hij liet zijn handen zakken en hoorde het gegier van zijn moeder weer. Zijn vader lag nog steeds voorover. Intussen kwamen er twee tantes binnen, zussen van zijn moeder. Pas toen zij met de dokter begonnen te praten drong er iets tot hem door, het leek wel of hij het woord ‘overleden’ hoorde. Hadden ze het over Broertje? De buurman was er nu ook, hij schreeuwde dat hij degene die het had gedaan naar de andere wereld zou helpen.

Hannie ging in een hoek van de kamer op de grond zitten. Er begon tot hem door te dringen wat er gebeurd was. Het was goed mis met Broertje. Dat had te maken met iets wat grote mensen in het geheim met elkaar deden. Een jongen die in de Spar weleens wat meepikte, had er een keer iets over gezegd. Het was vies en je kreeg er kinderen van.

’s Avonds gaf zijn tante uit Haulerwijk hem een paar boterhammen. Verder lette niemand op hem. Heel laat ging hij naar boven, zijn tanden poetste hij niet. Waar zou Broertje nu zijn?

*

Siep Hazenberg, die na het wegbrengen van de eieren ’s middags opnieuw naar het dorp was gefietst, om in Verenigingsgebouw voor de operette te repeteren, was naar huis teruggekeerd toen de repetitie niet doorging omdat er iets met Broertje Houkes aan de hand was. Hij had zijn moeder verteld wat hij die ochtend had beleefd en ze zei ze dat hij wel mocht gaan vissen. Nadat hij zijn hengel had gepakt, evenals een riek om pieren te kunnen vangen, was hij naar de Eerste Wijk vlak bij de boerderij gelopen. Met de riek trilde hij een vette pier naar boven en daarna begon hij met vissen. Zijn dobber lag al een tijdje in het water toen er achter hem een politieauto verscheen, hij schrok zich rot. Nu was hij erbij, hij had geen visvergunning.

De politieauto reed naar de boerderij door en stopte daar. Siep bleef met een zo onschuldig mogelijk gezicht naar zijn dobber kijken, de politie had hem nu toch al gezien. Wacht, hij zou gaan fluiten, dan leek het net of hij van niets wist.

Terwijl hij het liedje floot dat al de hele dag in zijn hoofd zat, kwam de politieauto naar hem toe. Er stapte een agent uit die veel minder boos keek dan hij had verwacht. ‘Jij bent Siep? Zou je misschien even willen meekomen? Jij hebt vanmorgen het jongetje van Houkes gezien, hoorde ik. Waren er nog andere mensen bij?’

Hij vertelde alles precies zoals hij het zijn moeder had verteld. Daarna moest hij zijn hengel bij de riek op de kant leggen en in de politieauto stappen. Zijn moeder stond voor de boerderij en zwaaide, ze vond het dus goed. In de auto zat nog een agent, ze reden naar het cellengebouw aan de Oude Gracht. Toen ze daar waren moest hij tussen de twee agenten in naar het gebouw lopen. Binnen klapte een groot hek achter hen dicht en daarna een heel dikke deur. Ze waren nu in een gang van wel vijf meter breed met een heleboel deuren waarin een kijkgleuf zat. Boven was ook een galerij met zulke deuren, die je kon bereiken via een open trap.

Siep voelde zich klein. Hij was erg zenuwachtig. Behalve de twee agenten waar hij tussen stond waren er meer mensen in de gang, een stuk of zeven bewaarders in uniform. Ze stonden opgesteld in een halve cirkel en keken grimmig. ‘Nu moet jij eens even goed opletten, Siep,’ zei de politieman die hem van huis had opgehaald. Zijn woorden galmden door de gang.

Eén van de bewaarders hield een gummiknuppel vast. Hij liep naar een deur en maakte het slot met een grote sleutel open. Nadat hij naar binnen was gegaan, kwam hij weer tevoorschijn met een onwillige verpleegde in pilopak. De handen van de man waren voor zijn buik geboeid. ‘Kop omhoog,’ zei de bewaarder terwijl hij dreigde met de knuppel. ‘En lopen jij, vooruit.’

Hij duwde de verpleegde voor Siep en de agenten langs. Tegenover hen stonden de geüniformeerde bewakers, die boven op de man zouden springen zodra hij een stap verkeerd zou zetten.

‘Is dat hem?’ vroeg de agent.

Siep twijfelde niet. De man met zijn voet op de kruiwagen stond in zijn geheugen gegrift. ‘Ja,’ zei hij zelfverzekerd. ‘Deze was het.’

De bewaarder met de gummistok sleepte de verpleegde naar de open deur terug. De politieman die Siep had opgehaald kon zich niet beheersen en gaf de man zo’n harde trap dat hij voorover zijn cel in donderde.

*

Zondagavond. Zeldenrust was net weer vertrokken. Thuis in zijn villa aan de Hoofdweg boog hoofddirecteur Wijers zich over een onbeschreven blad justitiepapier. Het kwam niet vaak voor dat hij een order voor de bevolking uitvaardigde, maar ditmaal was het strikt noodzakelijk. Morgen zou hij de tekst op het Hoofdbureau laten uittikken, zodat de order kon worden vermenigvuldigd en huis aan huis gedistribueerd.

Gistermiddag was zijn vrouw vroeger dan anders thuisgekomen van haar wekelijkse uitstapje, paardrijden aan de overkant van de Hoofdweg. Ze vertelde dat het dochtertje van één van de oprichters van de rijvereniging was komen zeggen dat er een zoontje van Anna werd vermist, hun voormalige dienstbode. Na Anna’s huwelijk had hij bemiddeld om haar echtgenoot, een landarbeider met weinig perspectief, een positie als hulpbewaarder te bezorgen. In de loop van de jaren was de man tot bewaarder opgeklommen en een respectabel lid van het ambtenarenkorps geworden. Uit saamhorigheid met de familie Houkes waren de paarden onmiddellijk afgezadeld en naar de boerderijen teruggebracht. Toen uiteindelijk bekend werd wat er was gebeurd, ontstond er al snel algehele paniek in Veenhuizen, zowel onder de bevolking als in de gestichten. Het was zaak om de rust zo snel mogelijk te laten wederkeren. Verpleegde Peters, die op zaal verdacht gedrag had vertoond en bij wie bloedsporen waren aangetroffen, was stante pede naar het cellengebouw afgevoerd.

Dat monster, gromde Wijers tussen zijn tanden. Dat ellendige hondsvod. Linea recta naar Avereest ermee. Hij voorzag grote problemen met het departement, Justitie wilde al langer van het systeem met de verpleegden af. Vanaf volgend jaar, als de beginselenwet van 1951 in werking zou treden, moest de detentie ‘dienstbaar worden gemaakt aan de terugkeer in de samenleving’, zoals artikel 26 vermeldde. Je diende aandacht aan de individuele gedetineerden te geven en ze niet alleen op te bergen en te voeden. Zelfs de laatste verpleegden moesten de maatschappij weer in. Quatsch! Onmogelijk! Wat had hij toch altijd veel te verhapstukken met Den Haag, de laatste tijd logeerden er in het Directiehotel voortdurend Haagse afgezanten. Hijzelf mocht dan in Veenhuizen worden gezien als de hoogste autoriteit, in werkelijkheid was het de minister die aan de touwtjes trok.

Zodra de excellentie van de gebeurtenissen van gisteren op de hoogte zou zijn gebracht, zou hij eisen dat de verpleegden in het vervolg binnen werden gehouden. In dat geval voorzag hij grote spanningen in Veenhuizen. Als de Veenhuizers van hun vertrouwde hulpkrachten moesten afzien, stortte de hele samenleving hier in elkaar. Wanneer de mensen zelf hun tonnen met fecaliën zouden moeten legen, kreeg hij met een regelrechte volksopstand te maken, de roep om riolering en waterleiding werd toch al steeds sterker. Hogere ambtenaren waren haast niet meer naar Veenhuizen te krijgen, elders waren ze beter gewend. Bij het hoofd van de openbare school, die zestien jaar geleden uit Amsterdam was gelokt met de belofte van waterleiding, stond sinds die tijd een badkuip te wachten.

Het leek hem het beste om binnenskamers te houden dat Peters zijn lusten op het kind had botgevierd. Zelfs de pastoor wilde hij er niet van op de hoogte brengen. De onrust kon dan misschien nog enigszins binnen de perken worden gehouden. Het monster had verklaard dat hij het eigenlijk had gemunt op de tweeling van de dominee, knappe meiden van een jaar of vijftien. Hij kon ze niet vinden en daarom had hij maar een jongetje genomen. De dochters van de dominee waren ieder apart door de politie ondervraagd.

Misschien was dat joch wel een plaaggeest geweest. Ja, dat was hij vast. Anna was een lieve dienstbode, maar niet erg sterk van karakter. Met boze uithalen kalkte hij zijn order op papier. Het was gewenst dat ouders de al te vertrouwelijke omgang van hun kinderen met de gedetineerden tegengingen, schreef hij, aangezien hierin grote gevaren schuilen, gelijk thans op wel zeer tragische wijze is gebleken. Men ziet er dus zoveel doenlijk op toe dat kinderen niet met gedetineerden spelen, op wagens of karren meerijden, of zich laten meenemen naar plaatsen waar goed toezicht niet mogelijk is. Hij besloot zijn order met een vermanende zin speciaal voor de volwassenen: Ook in de eigen omgang met de gedetineerden moet men de juiste afstand bewaren.

*

Hannie Houkes lag in bed. Hij kon niet slapen. Zijn broertje was er al een paar jaar niet meer. Zijn volgende broer was zeven jaar jonger, daar had hij weinig aan. Bovendien moest je voortdurend opletten of hij niet te ver van huis ging.

Hannie vond het heel moeilijk om te vergeten wat Jannes op het laatst had meegemaakt. Volgens de volwassenen zag hij er verschrikkelijk uit. Ze hadden hem gevonden met zijn broekje omlaag. Nog steeds werd er in de kolonie over de afschuwelijke gebeurtenis gepraat.

Hannie huiverde. Hij durfde nog wel bij de ijskelder in de buurt te komen om er te spelen, maar het bosje ernaast vermeed hij. Met zijn vader en moeder praatte hij nooit over Jannes. Ze vonden dat je flink moest zijn. De meester op school had ook geen woord aan de gebeurtenissen gewijd.

Het lichaam van zijn broer had bijna een week in de achterkamer gelegen. Af en toe was hij even bij hem gaan kijken, dat vond hij fijn om te doen. Eerst dacht hij dat het maar tijdelijk zou zijn, dat zijn broer op een dag wel weer wakker zou worden. Maar hij werd niet wakker en op een gegeven moment reed er een koets met zwarte gordijnen voor, zelfs het paard had een zwarte muts over zijn hoofd. Nadat de kist in de koets was getild moest hij met zijn ouders in een andere zwarte koets gaan zitten. Op weg naar het kerkhof liep er een grote groep mensen achter ze aan. Rond Jannes’ graf waren toespraken gehouden waarvan hij maar weinig had begrepen.

In de nacht na de begrafenis had hij gehoord hoe zijn moeder in een onbedaarlijke huilbui uitbarstte. Zijn vader probeerde haar te troosten. Iedere nacht kwamen de huilbuien terug, dat duurde maandenlang. Omdat hij het oudste kind was en zijn vader vaak moest werken, probeerde hij altijd zo lief mogelijk voor zijn moeder te zijn. Als er iets onverwachts gebeurde raakte ze in paniek, daarom slikte ze pillen. Gelukkig kwamen er vaak buren en familieleden langs om te kijken hoe het met haar ging. Niet lang na Jannes’ dood had ze een baby gekregen, een zoontje dat ook Jannes heette. Maar het was niet dezelfde Jannes.

Bij Justitie begrepen ze dat het voor zijn vader moeilijk was om dienst te doen in Esserheem, dezelfde gevangenis waar de man had gezeten die zijn kind had vermoord. Hoofddirecteur Wijers wist dat zijn vader landarbeider was geweest en had persoonlijk geregeld dat hij boer zou kunnen worden op een justitieboerderij. Maar dat wilde zijn vader niet, hij wilde afmaken waaraan hij was begonnen. Later kreeg hij het aanbod om naar Hoorn te gaan, waar hij als bewaarder promotie kon maken. Maar daar was zijn moeder tegen, ze kende niemand in Hoorn. Daarom bleven ze voorlopig in Veenhuizen. Regelmatig fietste zijn moeder naar de begraafplaats toe, waar op het graf van Jannes een stenen duifje stond dat op een dag zomaar verdwenen was.

Hannie hoopte dat hij gauw in slaap zou vallen. In zijn dromen leefde Jannes nog.

6

De geur van een gevangene. Verboden liefdes

Emma de Vries heet in werkelijkheid geen Emma de Vries. Ze staat model voor de gemiddelde volwassen vrouw die in de naoorlogse jaren in Veenhuizen woonde. Terwijl ze aan het granieten aanrecht in haar keuken stond, zou Emma tevreden gedacht kunnen hebben dat je als huisvrouw in Veenhuizen minder te doen had dan als huisvrouw in een ander dorp. Je drinkwater werd gebracht, je ramen werden gelapt, je groente werd geoogst; wat wilde je nog meer. Zelf was Emma in 1921 als baby in de kolonie terechtgekomen, omdat haar vader er werk kreeg. Ze wist niet beter of er waren verpleegden en gevangenen om haar heen. Als jong meisje besefte ze heel goed dat je een beetje moest oppassen, dat er wel eens een potloodventer tussen de gestichtsbewoners zou kunnen zitten. Maar bang was ze toen nooit, helemaal nooit. Na haar huwelijk met een assistent-boekhouder kwam ze in haar mooie grote huis te wonen, de helft van een dubbele woning in de buurt van het Eerste Gesticht. Ze werd nu aangesproken als ‘mevrouw’, zoals alle ambtenarenvrouwen in Veenhuizen.

Emma de Vries – of hoe ze ook maar heette – pakte het pond gehakt dat ze had klaargelegd en begon er balletjes van te draaien. Het was vrijdag, de soep was alvast voor morgen. Omdat haar echtgenoot geen gevoel voor tuinieren had, was zij degene die driemaal per week het contact met de tuinman onderhield. Regelmatig stopte ze hem iets lekkers toe, ze wist dat zulke mannen het heerlijk vonden om een beetje verwend te worden. Zodra hij morgen klaar was met het verwijderen van onkruid, zou ze hem misschien wel twee borden van haar soep geven. Soms liet ze hem binnen, ook al mocht het eigenlijk niet. ‘Als hij zit te eten ga jij de keuken niet in!’ zei haar man dan. Ze snapte dat best, je moest op je tellen blijven passen, tenslotte had je te maken met mannen die lang alleen waren. Zodra ze tegen haar zeiden: ‘U lijkt precies op mijn vrouw’, wist ze dat ze extra moest uitkijken. Ze had zich laten vertellen dat een schoolknecht van de openbare lagere school, die tussen de meisjes van de hoogste klassen niet meer voor zichzelf in kon staan, op zijn eigen verzoek was vervangen door een andere verpleegde.

Emma draaide nog meer gehaktballetjes, bestrooide ze met zout en peper en zette het vuur onder de braadpan aan. Nadat ze de balletjes in het vet had laten vallen begon de keuken heerlijk te ruiken. Op de een of andere manier associeerde ze de geur met een melange dat iedere vrouw in de kolonie kende: de geur van bezwete mannenkleren, aangevuld met een vleug van tabak en gemaaid gras. Zelf was ze altijd braaf gebleven, ze had ook bepaald niet de bedoeling daar verandering in te brengen, maar van enkele Veenhuizer vrouwen was bekend dat ze gemakkelijk te verleiden waren. Ook een paar meisjes waren openlijk losbollig. De kolonie lag geïsoleerd, als je ergens naartoe wilde moest je een heel eind op de fiets of met de bus. Honderden mannen, waarvan sommigen heel aantrekkelijk waren, liepen voortdurend om je heen. Weersta dan maar eens de voormalige flierefluiter met zijn mooie verhalen.

Emma dacht aan twee van haar leeftijdsgenoten, de dochters Van der Weide*. Ze gingen vroeger naar een andere lagere school dan zij, de School met den Bijbel, maar ze kende ze wel. Hun vader was een wat oudere, strenggelovige man. De twee zoons uit het gezin waren keurig, net als de twee andere dochters, maar Jansje en Trijntje waren bereid om met iedereen mee te gaan die er maar zin in had. Rond 1936 was Jansje altijd paraat als er achter het Tweede Gesticht gevoetbald werd. Zodra de bal over de gracht ging, schopte ze hem met een zo hoog mogelijke zwaai van haar been terug, zodat de gedetineerden onder haar rok konden kijken. Op haar zestiende begon ze een verhouding met de verpleegde die de bal moest opvissen als hij te water was geraakt. Die twee ontmoetten elkaar na afloop van de wedstrijden, als de man via het plantsoen langs de Westerkade terugliep naar het gesticht.

Hele stukken plantsoen waren dichtbegroeid, er liep een slingerpaadje doorheen. Daar werd het paar op een keer betrapt door een zaalopziener die vlakbij woonde, waarna de voetbalopvisser zijn baantje moest opgeven.

Over Trijntje, de jongste van de twee zussen Van der Weide, gingen in Veenhuizen nog meer verhalen rond dan over Jansje. Net als andere meisjes zocht Trijntje verkering met jongens uit de kolonie, maar ze hield er ook spannender relaties op na. ’s Ochtends vroeg mocht ze graag naar een bepaalde boerderij fietsen, waar ze met de verpleegde-stalknecht de hooiberg in dook. Ook ’s avonds was ze uit op mannenvlees. Als ze met haar vriendinnen naar de meisjesclub was geweest, fietste ze in haar eentje naar huis terug en kwam in het donker altijd wel een gestichtswachter op patrouille tegen. Dan gingen alle remmen los. Sommige gestichtswachters die een avontuur met Trijntje hadden beleefd, vertelden er grove verhalen over, het liefst aan haar eigen vader, Van der Weide, die portier van het Tweede Gesticht was. De naam van het betreffende meisje viel dan nooit, en vader Van der Weide, die in de wij-vorm placht te spreken, zei altijd hetzelfde: ‘Wij zijn toch zó blij dat onze dochters zoiets niet doen.’

Onvermijdelijk raakte Trijntje zwanger. De hele transportgroep van de gestichtswacht, die in die tijd – het was oorlog – ook betrokken was bij geheime wapendroppingen, moest op appèl komen. ‘Wie is er wel eens uit geweest met die jongedame?’ brulde de commandant. De complete transportgroep stapte naar voren en de commandant stond machteloos. Na het eerste kind kreeg Trijntje ook nog een tweede kind van een onbekende. Vader Van der Weide moest er nu toch echt aan geloven, samen met zijn vrouw nam hij de opvoeding op zich. Na afloop van zijn portiersdienst gingen de kindertjes van zijn dochter hem soms ophalen. Dan zag je hem lopen in zijn uniformcape, met aan weerszijden een stel kleine beentjes er onderuit. Later vertrok Trijntje naar een ander dorp, waar iemand met een klein gebrek haar trouwde en ook de kinderen echtte. Maar het huwelijk mislukte en ze hertrouwde met een ander.

Emma schepte voorzichtig de balletjes om. Nee, zoiets zou zij zich nooit laten overkomen. Ze was eenendertig en had een prachtig leven met haar man en kinderen, niets en niemand kwam daar tussen. Gelukkig had ze ook nooit zoiets meegemaakt als Rooie Rita, een meisje met opvallend rood haar dat in Levenslust woonde, een dubbel huis voor hogere ambtenaren tegenover Esserheem. Rita’s vader had een goede positie als werkmeester van de Centrale Werkplaats, zoals het gebied rond het Houtjesplein officieel heette. De man had er geen idee van dat zijn dochter het met een gevangene hield. Het ging om een voerman, die veel vrijheid had. Volgens sommigen was hij de lieveling van de directie, hij genoot hun volle vertrouwen.

De liefde tussen Rooie Rita en haar vriend bleef in het verborgene, ook toen de voerman zich op een middag niet meer meldde in Esserheem. Later bleek dat Rita, die immers vlakbij woonde, hem in haar slaapkamer had gelaten en onder haar bed had verstopt. Voor de zekerheid bleef de man daar drie dagen liggen. Toen het echt niet langer kon bedacht Rita een oplossing en haalde stiekem de uniformcape van haar vader uit de kast. Gekleed als een justitieambtenaar verliet de vluchteling het huis en stapte op Rita’s fiets, met Rita zelf op de bagagedrager. Patrouillerende gewa’s trapten er met open ogen in. Bij de koloniegrens ging de vluchteling lopend verder en slaagde erin definitief te ontsnappen. Rita fietste in haar eentje terug naar huis.

Negen maanden later, in 1949 was het, zat er in het consultatiebureau aan de Hospitaallaan, in het grote Hospitaal waar zieke gedetineerden werden behandeld en ook de bevolking naar de dokter ging, een jonge vrouw met een schattig roodharig baby’tje op haar beurt te wachten.

*

Willem Wieling, die de negentig al is gepasseerd, kan uit rijke herinneringen putten. Hij woont met zijn vrouw in Appelscha, rijdt nog prinsheerlijk in zijn autootje en voelt zich verder ook een gezegend man. Hij komt uit een arm Appelscha’s gezin en moest op zijn dertiende bij een boer in de kost. Dat hij later gestichtswachter kon worden in Veenhuizen, de in zijn ogen zo welvarende, goed onderhouden gevangeniskolonie, ziet hij nog steeds als iets geweldigs dat hem is overkomen. Hij maakte nog promotie ook, hij werd bewaarder en later hoofdbewaarder.

Als Willem Wieling destijds nachtdienst had en de gedetineerden lagen rustig te slapen, zat hij wel eens te mijmeren. Hij dacht dan bijvoorbeeld aan zijn vrouw, een Veenhuizer meisje met wie hij nog heel lang samen hoopte te blijven. Nadat ze bijna vier jaar verloofd waren geweest, trouwden ze in 1951. Omdat er geen huis voor hen beschikbaar was hadden ze een houten woonwagen laten maken. Drie andere jonge gezinnen woonden ook in zo’n wagen, op een stuk grond achter de Limietwoning op Veenhuizen I, waar gedetineerden speciaal een stuk bos hadden weggekapt.

Een mooie tijd, dacht Willem, terwijl hij aan het gerinkel van sleutels hoorde dat een van zijn collega’s voorbij kwam. Het avontuur met de woonwagen had twee jaar geduurd, daarna waren ze naar een stenen huis verhuisd.

Hij was blij dat hij geen vrijgezel meer was. Toen hij vlak na de oorlog nog maar net bij de gestichtswacht zat, vierentwintig was hij, en er oorlogsdelinquenten naar Veenhuizen waren gekomen, zat er een groep vrouwen bij, voor wie in het Eerste Gesticht een speciale afdeling was vrijgemaakt. Uitgerekend hij, de nog vrijgezelle Willem, moest ze bewaken tijdens hun werk, bijvoorbeeld als ze het Verenigingsgebouw schoonmaakten, dat tijdens de laatste oorlogsjaren nogal verwaarloosd was.

Na drie weken hield hij het niet meer vol. Bij de ploeg vrouwen waren Amsterdamse meiden die hem straal negeerden als hij probeerde ze strak te houden. ‘Gestichtswachtertje, als ik vrij kom trouwen wij’, en dan hing er weer eentje om zijn nek. Je moest een beetje met ze meedoen, ontdekte hij al snel, maar hoe kreeg je het voor elkaar om daar niet te ver in te gaan? Als tussen de middag het eten voor de vrouwen werd gebracht, waren er altijd bij die er meer zout in wilden hebben. Wat deed de jonge Willem Wieling? Hij nam zout uit de gestichtswachtkazerne voor ze mee.

Bij de herinnering gniffelde hij. Toen hij in de gaten had gekregen dat van het een het ander zou kunnen komen, was hij naar zijn majoor gegaan en had gevraagd of iemand anders zijn taak kon overnemen, het liefst een oudere, getrouwde man. De majoor vond dat hij zich schuldig maakte aan dienstweigering. Toch was hij vervangen door een getrouwde gestichtswachter. En niet door één, maar door meerdere, die elkaar afwisselden, het was zelfs te riskant om telkens dezelfde getrouwde figuur bij de NSB-vrouwen neer te zetten.

Het duurde maar kort dat er vrouwen in Veenhuizen zaten, vrijwel alle politieke delinquenten waren mannen. Daar zaten ook twee veeartsen tussen. De veearts uit Norg had het te druk om alle dieren op de Veenhuizer boerderijen te behandelen, daarom kregen de gedetineerde veeartsen ieder een eigen dienstfiets. Op voorwaarde dat ze in de gevangenis sliepen, mochten ze zelfstandig rondpeddelen. Was er ’s nachts ergens een koe of een paard ziek, dan fietsten de veeartsen zo de poort uit. Eén van de twee was een oudere man, die ook tijdens zijn detentie een felle Nazi bleef. Na zijn ontslag werd hij nog regelmatig gezien in een café waar oud NSB’ers elkaar troffen. De andere veearts was jong en nog niet zo lang afgestudeerd, een grote, blonde vent uit Friesland. Tijdens de twee jaar dat hij in Veenhuizen moest zitten, kreeg hij de verantwoordelijkheid voor de paarden van de rijvereniging. Een dochter van een zeer geziene Veenhuizer familie was ook lid. Er was áltijd wat met haar paard, en natuurlijk moest de knappe jonge veearts dan komen kijken. Toen ze een verhouding met hem kreeg was haar vader daar bepaald niet blij mee. Maar ze zette door. Nadat de veearts was vrijgekomen mocht ze met hem trouwen, op voorwaarde dat zij en haar man Veenhuizen zouden verlaten. Haar vader, die zijn andere dochter had verloren bij een auto-ongeluk, kon niet anders dan zijn schoonzoon accepteren. De twee verhuisden naar het westen van het land, waar ze kinderen kregen. Later scheidden ze.

Willem keek op de klok. Nog drie uur, dan zat de nachtdienst er weer op. Ik mag dan maar kort naar school zijn geweest, dacht hij, ik snap wel iets van psychologie. Het was heel logisch dat er na de oorlog betrekkelijk veel geheime verhoudingen waren ontstaan, de mensen hadden iets in te halen. Iemand had hem verteld over de gestichtsdokter die in Geestkracht woonde, een groot wit huis aan de Hoofdweg dat oorspronkelijk voor de dominee was bedoeld. De dokter had een wulpse vrouw. Ze verwaarloosde haar drie kinderen, die door de buren uit Nauwgezetheid werden opgevangen. Op woensdagmiddag liet de buurvrouw zelfs haar baduur in het gesticht wel eens schieten omdat ze de kinderen van de dokter niet buiten wilde laten zwerven.

Willem dacht aan het ontslag van de dokter, waarna de familie naar Indonesië was vertrokken. Dat scheen met de vrouw van de dokter te maken te hebben, ze was betrapt met een kerel uit het gesticht. Toch bleef de dokter verliefd op zijn vrouw. Elke dag als hij thuiskwam, liepen ze met de armen om elkaar heen naar binnen. Sommige mensen zeiden dat hij om iets anders was ontslagen, dat hij een gedetineerde verkeerd had behandeld zodat de man overleed.

Hij keek opnieuw op de klok en verheugde zich erop weer bij zijn lieve vrouw te zijn.

*

Annie Douwes heeft het schrijftalent van haar vader geërfd. Hij publiceerde vroeger als amateur-historicus stukjes over Veenhuizen in het gestichtsblad De Lantaarn. Zijn dochter – leeftijdsloos, lang donkerrood haar – leeft in zijn geest. Ze is een warme, creatieve vrouw, die liever schriftelijk dan mondeling over haar jeugd in Veenhuizen vertelt, in smakelijke verhalen die al bijna helemaal af zijn.

Op een vrijdagnacht, een heerlijke zomernacht in het jaar 1958, zat de twintigjarige Annie in de vensterbank van haar ouders’ logeerkamertje een shagje te rollen. Eigenlijk vond ze het jammer om het raam dicht te doen en te gaan slapen. Ze woonde niet meer thuis, maar morgen en overmorgen bleef ze nog bij haar ouders. Ze zou wel een verhaal kunnen schrijven over wat ze vandaag allemaal had meegemaakt. Ook over haar eerdere belevenissen in Veenhuizen viel heel wat te vertellen.

Annie dacht aan zes jaar geleden, toen ze veertien was en smoorverliefd werd op Chiel, een gevangene die vlakbij haar school, de mulo op Veenhuizen II, in de justitiegarage werkte. Hij was veroordeeld omdat hij een brandkast met zestigduizend gulden had willen kraken. Haar vriendin was in diezelfde tijd verliefd op gevangene Jan. ’s Zondags zagen ze Jan altijd tussen twee gestichtswachters in naar de kerk gaan, zo vluchtgevaarlijk was hij. Haar vriendin en Jan hadden een geheime code in de vorm van een smachtende blik. Zelf liet ze om Chiel te kunnen ontmoeten af en toe haar fietsband leeglopen, dan kon ze naar de justitiegarage met de smoes dat hij het lek moest zoeken. Al te vaak kon je zoiets niet doen, dan begon het op te vallen, daarom had ze op een gegeven moment bedacht dat ze in de buurt van de garage iets zou kunnen verliezen, zodat ze de volgende dag kon gaan vragen of het daar soms gevonden was. Met kleine dingetjes ging dat een paar keer goed, tot ze haar zilveren vulpotlood ‘verloor’. Heel toevallig had Chiel dat nou net niet gevonden. Haar verliefdheid was onmiddellijk over.

Een paar jaar later, in 1954, woonde hun gezin nog steeds in de Tien Geboden aan de Hoofdweg, een rij van zes kleine huizen naast een rij van vier. Zij, Annie, zat voor het eindexamen van de mulo. Ze had moeite met wiskunde, avond na avond boog ze zich zorgelijk over het leerboek. Haar moeder praatte over het probleem met de buurvrouw van drie huizen verderop, mevrouw Lina Rond*. De man van Lina Rond was huisvlijtleider in Norgerhaven, zoals het Eerste Gesticht nu heette. Hij begeleidde de gevangenen bij het knutselen. Zo had hij een goede verstandhouding opgebouwd met een oorlogsdelinquent die de administratie van de afdeling huisvlijt deed, Roelvink, een ontwikkelde man. Roelvink had een eigen dienstfiets tot zijn beschikking en reed regelmatig met de man van Lina Rond mee naar huis om een kopje koffie te drinken of iets op te halen. Toen eind 1952 de meeste politieke gevangenen naar Breda waren overgebracht, had Roelvink in Veenhuizen mogen blijven omdat hij binnen twee jaar zou vrijkomen. En zo had Lina Rond bijles voor haar buurmeisje Annie kunnen regelen, want meneer Roelvink had verstand van algebra en meetkunde. Annie’s moeder mocht er met niemand over praten, niet met haar eigen man en vooral niet met die van Lina. Als Roelvink kwam, gingen de gordijnen dicht en de deur op slot.

De bijlessen hadden effect. Ze was voor de mulo geslaagd met op haar eindlijst een zeven voor wiskunde. Na het examen zag ze Roelvink nog wel eens als hij bij de familie Rond op de koffie kwam. Maar plotseling werd meneer Rond overgeplaatst naar Den Haag. Samen met Lina en hun kinderen verliet hij de kolonie.

Er heerste in die tijd huizenschaarste in Veenhuizen. Een paar gezinnen bivakkeerden in een woonwagen en een ander gezin, waarvan de heer des huizes ook op de afdeling huisvlijt van Norgerhaven werkte, had een kleine woonboot aangeschaft. Die lag in een brede sloot die uitkwam op de Zesde Wijk, een van de overgebleven zijarmen van de Kolonievaart. Op een ochtend was zij, Annie, per fiets op weg naar Assen, toen ze in de Kolonievaart een motorbootje zag tuffen dat een woonboot trok.

Het was de woonboot van de Veenhuizer familie. Aan het roer stond een man met de kraag van zijn jas omhoog. Ze herkende meteen Roelvink, de oorlogsdelinquent die haar met wiskunde had geholpen. Zijn straf zat erop, in plaats van zijn pilo gevangenispak droeg hij nu zijn eigen kleren.

Roelvink bleek de woonboot gekocht te hebben van de huisvlijtambtenaar. Deze openlijke transactie had grote gevolgen, een ambtenaar mocht geen zaken met een gevangene doen. Toen de woonboot op palen vanuit de sloot naar de Kolonievaart was gerold, had iedereen kunnen zien wie erbij waren. Roelvink had daarmee tegelijkertijd zelfs nog een ander verbod overtreden: hij had zich na zijn ontslag vertoond op rijksgrond. De huisvlijtambtenaar die hem de boot had verkocht werd door Justitie geschorst. Werkloos verhuisde de man met zijn gezin naar een naburig dorp.

Vandaag, vier jaar later, in 1958 dus, was het verhaal op een totaal onverwachte manier vervolgd. Annie schoot in de lach toen ze aan haar eigen verbazing van ’s middags dacht. Ze had op de bus staan wachten in Laren, waar ze verpleegkunde A was gaan studeren. Ze wilde naar haar ouders in Veenhuizen. Vlak voor haar stopte een auto. De bestuurder stak zijn hand op en nodigde haar uit om in te stappen. Het bleek de man te zijn die haar met wiskunde had geholpen, Roelvink. Ze stapte bij hem in en liet zich naar het station in Amersfoort brengen. Tijdens de rit onthulde Roelvink dat hij al tijdens zijn gevangenisstraf een geheime verhouding met Lina Rond had gehad. Op het moment dat hij trots aan het roer van het motorbootje stond met zijn pas aangeschafte woonboot erachter, zat Lina in de kajuit verstopt. Later was ze gescheiden van meneer Rond en met hem, Roelvink getrouwd. Ze woonden niet ver van Amersfoort en hadden samen twee kinderen gekregen. Roelvink gaf haar een foto van zijn nieuwe gezin mee, voor haar moeder.

Annie dacht aan wat er was gebeurd toen ze vanmiddag in Veenhuizen was aangekomen. Ze had de foto meteen aan haar moeder gegeven. Opgewonden begon ze haar ouders het hele verhaal te vertellen. ‘Hou je mond!’ gebood haar vader halverwege. Hij vond het een schande dat Lina Rond in de kajuit van dat bootje had gezeten, hij vond het ook een schande dat zij, Annie, zich door meneer Roelvink naar het station had laten brengen. ‘Ik wil nooit meer iets over dit onderwerp horen.’

Als je niet mocht praten, kon je altijd nog schrijven. In gedachten begon Annie een verhaal te maken over iets anders wat zich een aantal jaren geleden in Veenhuizen had afgespeeld, vlakbij de Tien Geboden nog wel. Schuin achter hun huis stond een hoeve, een mooie middenhuisboerderij met links en rechts van het woonhuis een stal. De boer die er met zijn gezin woonde was heel gelovig. Zijn kinderen gingen naar de School met den Bijbel en ook zijn vrouw was de degelijkheid zelve. Ze droeg altijd een lange zwarte jurk. Haar haren zaten in een vlecht, die ze iedere ochtend in een strenge knot draaide.

Op een avond, de kinderen sliepen al, zat het echtpaar aan tafel in de woonkamer van hun boerderij. De stalknecht, een gevangene, waakte vanuit zijn kleine kamertje over de koeien, die rustig stonden te herkauwen. Terwijl de boer de krant las, breide de boerin zwarte sokken voor onder zijn zondagse pak, want wanneer ze naar de kerk gingen moest hij er netjes uitzien.

In die vredige stilte legde ze met een diepe zucht haar breiwerk neer en zei nadrukkelijk: ‘Je bent ook nooit eens wég, Tinus.’

Tinus sloeg zijn ogen op van zijn krant, keek zijn vrouw langdurig aan en zei: ‘Nee, ik ben nooit eens weg.’

Toen werd het weer stil. De pendule tikte, de vrouw bewoog haar breipennen en Tinus las in zijn krant. De volgende dag fietste hij naar het postkantoor naast de poort van het oude gesticht op Veenhuizen II en kocht er een briefkaart. Met verdraaid handschrift schreef hij daar zijn eigen naam en adres op. Op de achterkant schreef hij een namaakuitnodiging voor een bijeenkomst van de ambtenarenbond en deed hem op de bus.

De volgende dag lag de kaart op de mat van de boerderij. De boer raapte hem op. ‘Volgende week woensdag heb ik een vergadering,’ vertelde hij zijn vrouw. ‘Het wordt heel laat.’

Toen het eenmaal woensdag was stond boer Tinus na het dankgebed van tafel op, waste en verschoonde zich, trok zijn zondagse pak met de mooie nieuwe sokken aan en pakte zijn fiets. Hij reed erop door Veenhuizen tot het donker was. Toen hij terugkwam, gluurde hij door het stalraampje waarachter het kamertje van de knecht zich bevond. Hij zag dat er op een éénpersoons stromatras ook twee kunnen liggen.

De volgende dag stond er een vrouw in een lange zwarte jurk te wachten op de bus die haar voor altijd weg zou brengen. Ze had een rieten koffertje in haar hand.

*

Vijftien jaar na de overdenkingen van Annie Douwes gebeurde het in Veenhuizen wel eens dat een huisvrouw in een piepklein bikinietje ging zitten zonnebaden zodra ze wist dat dat de tuinploeg eraan zou komen, de tuinmannen kwamen destijds in groepen. Maar het bleef dan bij wat lonken. Met de fatale liefdesrelaties tussen inwoonsters en gevangenisbewoners was het over. De pil was uitgevonden, dergelijke verhoudingen hoefden niet meteen meer verwoestend te zijn. Bovendien stonden er nu hekken om de inrichtingen en mochten gedetineerden vanaf midden jaren zeventig niet meer naar dezelfde kerkdiensten als de bevolking, behalve als hun straf er bijna op zat. Dus in de kerk hoefde je ook niet meer te proberen een relatie aan te knopen. Wel bleef Veenhuizen op dezelfde afgelegen plek liggen, daar was nu eenmaal niets aan te doen. Maar vrouwen haalden hun rijbewijs en konden verderop op avontuur.

Bovendien was er de Sleutelclub. In 1975 kwam een gezin uit Kampen in Veenhuizen terecht, de vader kreeg een baan als bewaarder. Toen er op een avond een voorstelling in het Verenigingsgebouw was, ging deze familie daar ook naartoe. Ze wilden naast hun buren gaan zitten, wat niet de bedoeling bleek te zijn.

‘Waarom niet?’ wilden ze weten.

‘Dit is de tafel van de Sleutelclub.’

Na afloop van de voorstelling legden de leden van de Sleutelclub hun huissleutels op tafel. Iedere man pakte er blind eentje vanaf en ging naar het bijbehorende huis met de bijbehorende vrouw, erg geheimzinnig deden ze daar niet over. Veel Veenhuizers wisten wie bij de club zaten, tenslotte had iedereen dezelfde werkgever. Zolang je je werk maar goed deed, gaf het geen problemen.

Een jaar of acht jaar later, tegen 1983, toen Veenhuizen nog net een gesloten gemeenschap was waar je alleen kon wonen als je er werkte, ging de jongste zoon van meester Meester, het hoofd van de christelijke school, met een openbaar vriendje mee naar huis. De scheiding tussen christelijke en openbare kinderen was verdwenen, alle Veenhuizer jongeren gingen onbekommerd met elkaar om. Toen de twee vrienden via de achterdeur van het huis naar binnen wilden gaan, vluchtte er door de voordeur een man weg.

De Veenhuizer Sleutelclub bestond nog steeds.

Voetnoot

* Ook de andere namen in het relaas van Emma de Vries zijn gefingeerd.

* Ook in de verhalen van Annie Douwes zijn enkele namen veranderd.

7

Roomse halfgoden. De zoon van de hoofddirecteur

Piet Mentrop is zo iemand die langzamerhand de leeftijd krijgt om het rustig aan te gaan doen, maar die in plaats daarvan iedere ochtend vroeg uit zijn bed springt. Hij rijdt dan van zijn woonplaats Den Haag naar een bedrijventerrein in Utrecht, waar hij samen met zijn zoon een houtbewerkingsfabriekje runt.

Piet Mentrop is het jongste kind van hoofddirecteur Mentrop, na hoofddirecteur Wijers de tweede roomse halfgod die Veenhuizen heeft gekend. Net als alle hoofddirecteuren woonde de familie Mentrop in de speciale ambtswoning, een lage witte villa aan de Hoofdweg met zijvleugels en een halfronde oprijlaan, het mooiste pand van de hele kolonie. Daar begon de zestienjarige Piet in 1959 een dagboek. Hij woonde sinds zijn elfde in Veenhuizen. Zijn vader Jacques Friedrich Helena Maria Vincenz Mentrop kwam uit Maastricht en had voor chemisch ingenieur gestudeerd. Na de bezetting kreeg hij de taak om kampen voor NSB’ers op te zetten. Toen hij vervolgens bij de Bijzondere Rechtspleging terechtkwam, voor de berechting van oorlogsmisdadigers, verhuisde hij met zijn hele gezin – alle zeven kinderen waren al geboren – naar Den Haag. Daar volgde voor vader Mentrop een carrière bij Justitie, die werd bekroond door de detachering in de strafkolonie. En zo kwam het dat Veenhuizen in 1954 opnieuw een katholieke hoofddirecteur kreeg.

De zestienjarige Piet wist niet wat de inwoners van Veenhuizen over zijn vader zeiden, dat ze ingenieur Mentrop menselijker dan zijn voorganger vonden. Nadat Mentrop de gescheiden ingangen van het zwembad had afgeschaft, mocht er ook gemengd gezwommen worden. Je moest hem niet tegenspreken, zo autoritair was hij wel, maar iedereen vond dat hij veel voor het dorp deed. Als er in het Verenigingsgebouw een film werd vertoond liet hij gevangenisbussen door het dorp rijden. Een jonge moeder kon dan naar de eerste filmvertoning gaan, en als ze weer thuis werd gebracht stapte haar echtgenoot in de bus voor de tweede vertoning. Deze service was voor iedereen gratis. In 1956, na de Suezcrisis, was de benzine te duur geworden en mocht het niet meer van Den Haag.

Piet heette eigenlijk Pierre Nicolas Marie. Zijn moeder was Franstalig opgevoed. Als ze schrok, telde of droomde deed ze dat nog steeds in het Frans. Hij noemde zijn ouders dan ook Père en Mère. Piet was het enige kind dat nog thuis woonde. Omdat Père en Mère al op leeftijd waren letten ze niet zo op hem, hij kon zijn gang gaan. Ze merkten het niet eens als hij pas midden in de nacht naar bed ging. Toen hij met zijn dagboek begon, zat hij in de vierde klas van de openbare ulo in Norg, een typische koloniekakker. ‘Het gaat op school niet best,’ schrijft hij, ‘maar daar zal wel verandering in komen.’

Al heel gauw in het dagboek wordt duidelijk dat voor iemand als Piet de dagen te kort zijn. Hij danst graag en zit in de schoolband. De trommel die hij daarvoor nodig heeft, leent hij in de gevangenis Esserheem. Ook is hij misdienaar. Als hij een keer tijdens de mis met het kruisbeeld tegen de Godslamp aanstoot, leidt dat tot hilariteit onder de gevangenen. Verder heeft Piet het druk met biljarten in het Verenigingsgebouw, tennissen op de privébaan achter het huis en modelvliegtuigen in elkaar zetten. Regelmatig rijdt hij in de auto van zijn vader een stuk over de Hoofdweg. Eerder dat jaar heeft Père een zware hartaanval gehad, daarom probeert Piet hem wel altijd een beetje te ontzien. Zijn slechte schoolresultaten verbergt hij zoveel mogelijk.

Uit het dagboek blijkt dat in huize Mentrop veel hooggeplaatsten op bezoek komen. Piet vindt dat heel normaal. De burgemeester van Norg, topambtenaren uit Den Haag, zelfs de minister komt langs. En natuurlijk hebben zijn ouders veel contact met de pastoor, die qua salaris min of meer in dezelfde schaal zit. Maar wat Piet vooral bezighoudt is dat hij al drie jaar verliefd is op een meisje uit Norg. ‘Ze is het enige meisje uit de buurt dat mijn stand benadert.’ Maar hoewel hij in Veenhuizen met verschillende meisjes aan het zoenen raakt, krijgt hij met dit meisje maar geen verkering. ‘Vrouwen zijn lastige dingen,’ is zijn conclusie. Als hij verderop in het dagboek een slecht rapport van de ulo heeft gekregen, voelt hij zich ‘reddeloos, radeloos en redeloos’ en overweegt zelfs zichzelf van kant te maken. Van zijn ouders houdt hij onvoorwaardelijk, hij vindt het verschrikkelijk dat hun jongste zoon waarschijnlijk de ulo niet zal halen. Om maar niet met zijn slechte resultaten geconfronteerd te worden, spijbelt hij steeds vaker.

Dat Veenhuizen een bijzondere gemeenschap is, waar de vader van Piet een bijzondere positie inneemt, valt uit terloopse regels in het achthonderd pagina’s dikke document op te maken. Als hij voor de zoveelste keer geen tijd heeft gehad om voor een proefwerk te leren, besluit Piet dat het beter is om weer eens te spijbelen. Hij raakt dan verdwaald in het bos en is opgelucht als hij een bordje Verboden Toegang passeert, zodat hij weet dat hij weer op rijksterrein is beland. Tijdens zijn tocht gaat zijn fiets ook nog stuk, zodat hij verder maar loopt. ‘Ik kwam nog een gewa, een bewaarder en een gevangene tegen, voordat ik in het Domineesbosje achter ons huis kwam. Ik zette de fiets tegen een boom en keek voorzichtig rond, of ik de tuinman ook zag.’ Het is winter, door de vrieskou sluipt hij door het bos en springt over de sloot langs de achtertuin. Dan ziet hij dat de gedetineerde die de tuin van zijn ouderlijk huis onderhoudt aan het houtzagen is, dus daar kan hij niet langs. Uiteindelijk besluit hij zich te verbergen in een houten hokje bij de tennisbaan, waar hij zich tweeënhalf uur warm houdt door te ‘zingen en te swingen’.

Piet, intussen zeventien, zakt langzaam verder in het moeras, vooral op school en in de liefde. Het probleem met meisjes blijft dat ze óf van een andere stand zijn, óf van een ander geloof. Desondanks gaat hij met grote gretigheid door met het vastleggen van zijn bestaan in Veenhuizen. Hij is optimistisch van aard, opgewekt zelfs. Alles bij elkaar overkomt hem meer leuks dan naars. Op een zaterdagavond mag hij met zijn vader mee naar de pastorie. ‘De Pastoor is altijd erg royaal met wijn, en daardoor kwam het dat ik voor mij alleen een hele fles witte wijn kreeg.’ De volgende dag verslapen zijn vader en hij zich, zodat ze niet naar de vroegmis kunnen, maar naar de hoogmis gaan. Daar is iets nieuws aan de hand: twee gevangenen fungeren als misdienaars.

Piet Mentrop zakt voor de ulo en doet de examenklas over. Desondanks heeft hij het dat jaar opnieuw te druk voor zijn huiswerk. Hij rookt veel en koopt sigarettenpapier bij de gestichtswachtkazerne. Ook in het Verenigingsgebouw komt hij vaak. Op zaterdag 22 oktober 1960, als zijn zus het weekend thuis is, gaan ze er allebei dansen. ‘Céline gaf een nummertje swing weg, wat de algemene belangstelling van het publiek trok. Alles klapte op de maat mee. Ik schaamde me wel een beetje, omdat Céline de reputatie van de familie in groot gevaar bracht met die “hot-rot-jazz-swing”.’

Een maand later, op maandag 28 november 1960, beleeft Piet als zoon van de hoofddirecteur een ander hachelijk moment in het Verenigingsgebouw. ‘Meneer van Veen opende de avond en heette de verschillende personen welkom, maar hij vergat, wat hem de laatste tijd meer overkomt, om Père te noemen. Père als hoogste autoriteit nam dat niet en zo kwam het dat wij uit protest de zaal verlieten. Later kwam meneer van Veen zijn excuses aanbieden, maar Père kon hem niet spreken, omdat hij vanwege al de opwindingen met een begin van een hartkramp op bed lag.’ De volgende dag, op dinsdag 29 oktober, noteert Piet maar één zin in zijn dagboek: ‘Ons optreden van gisterenavond heeft nogal wat deining veroorzaakt in de Kolonie, maar men moet toch ééns een keer voelen, dat men de Hoofddirekteur niet zomaar in een hoekje kan drukken.’

Niet veel later heeft Piet het eindelijk voor elkaar: hij krijgt verkering met het meisje uit Norg. ‘Dit is pas leven!’ Maar ondanks dat haar vader dokter is, voelt ze zich toch te min voor hem en maakt het uit. Alweer heeft het standsverschil Piet genekt. ‘Ik ben een gebroken man,’ noteert hij. Een paar pagina’s verder maakt hij zich druk om iets anders, namelijk het zedelijk peil in Drenthe. ‘Er komt nog een tijd dat je voor je fatsoen niet meer netjes kunt zijn.’ Maar als hij in 1961 een dikke plank nodig heeft, gaat hij die zoeken op het Houtjesplein en haalt hem in het donker op. ‘Dat is natuurlijk diefstal, maar ik denk, dat het Rijk daar wel niet failliet van zal gaan.’

Eind juni 1961 slaagt Piet Mentrop dan toch voor het ulo B-diploma. Hij wordt telefonisch gefeliciteerd door een hele rij functionarissen uit Veenhuizen, waaronder zowel de commandant, de ondercommandant als de brigadier van de gestichtswacht, die hij ‘Blackman’ noemt. De dokter, de dominee en de pastoor van Veenhuizen bellen ook, evenals de conciërge van het Hoofdbureau en de directeur-generaal van het departement in Den Haag. Nadat hij een feest heeft gegeven, helpt een katholieke vrouw uit Veenhuizen hem om de rommel op te ruimen. Diezelfde mevrouw staat met bloemen klaar als hij later die zomer samen met een vriend in de wrakke zeilboot van zijn oudere broer een hachelijke, dagenlang durende tocht heeft gemaakt van Vinkeveen naar Veenhuizen.

Op dinsdag 1 augustus 1961 noteert de zeventienjarige Piet dat hij besprekingen met twee justitieambtenaren heeft gehad, ‘want morgen wordt de boot uit het water gehaald.’ De volgende dag gaan de twee tuinmannen van de familie, die van achternaam Lodewijk en Israël heten, met hem mee om te helpen, evenals de man die het gras achter de hoofddirecteurswoning altijd maait, ‘zodat ik dus met drie gevangenen op stap ging naar Friese Schut.’ Er komt ook nog een ambtenaar met een tractor naar Friese Schut toe, die twee extra gevangenen heeft meegenomen. ‘In optocht gingen we op weg naar huis. Iedereen keek z’n ogen uit bij het zien van een boot op een wagen. Het was tegen twaalven toen ik thuis kwam. De boot bleef zolang op de wagen staan, want de gevangenen moesten eerst in het gesticht gaan eten.’ Later op de dag komt er een justitieambtenaar bij hem langs die verstand van zeilboten heeft. In het vervolg zal de man regelmatig komen helpen met het herstellen van beschadigingen aan de boot.

Na de zomervakantie gaat Piet naar de hts in Groningen. Daar loopt het meteen al niet lekker. Het spijbelen begint opnieuw, dagen achter elkaar blijft hij weg van school. Op Eerste Kerstdag 1961 heeft hij gelukkig weer iets positiefs te melden in zijn dagboek, over het koor van gevangenen dat in de kerk een tweestemmige mis heeft gezongen. ‘Er was ook een solist, een souteneur, die zeer verdienstelijk kon zingen (heeft hij zeker in de een of andere nachttclub geleerd!’)

Anderhalve maand later schrijft Piet Mentrop opnieuw iets in zijn dagboek over souteneurs: er zijn twee beruchte pooiers ontsnapt uit Norgerhaven. Ze zijn door een wc-raampje ontvlucht. ‘De tralies werden doorgezaagd en buiten stond een auto op hen te wachten, vermoedelijk een witte Porsche. Het hele gesticht stond op z’n kop en Père moest er ’s avonds nog naartoe.’ Via de telex laat Père de politie en de grensposten inlichten. ‘Die kerels hadden echter drie punten in hun voordeel. Het was zondag, dus er was een minimale bewaking. Het was erg vies weer, dus er waren weinig mensen op straat. En ze hadden hulp van buitenaf, wat duidt op afgesproken werk. Men haalde er nog een speurhond bij, maar deze raakte het spoor al gauw kwijt, daar die kerels door de gestichtsgracht zijn gezwommen.’

In maart 1962 is er een zanguitvoering in het Verenigingsgebouw. Na afloop zit Piet met zijn ouders aan een tafeltje. Ongevraagd komt de directeur van Esserheem bij hen zitten, een nieuwerwets figuur die de gedetineerden wil ‘bejegenen’ en soms televisiekijkend in de recreatiezaal te vinden is, een jasje van een gedetineerde over zijn schouder. Piet schrijft dat hij het helemaal niet zo erg gevonden zou hebben om met iemand een tafel te delen, als die directeur maar niet zo’n nieuwlichter was.

Op zondag 1 april 1962 noteert Piet dat in de vroege ochtend – zelf lag hij nog te slapen – Bergveen is afgebrand, het voormalige Derde Gesticht waar alleen nog oude verpleegden wonen. ‘Het is een uitstervend ras en de vijftien die er nog zaten waren zogezegd de laatsten der Mohikanen, die Bergveen als toevluchtsoord beschouwden en er vele vrijheden genoten, daar zij niet als criminelen werden gezien, maar als slachtoffers van de maatschappij. (…) Het zijn prachtkerels. (…) Enfin, het is doodzielig voor deze oude bazen dat Bergveen is afgebrand, want het was hun laatste toevluchtsoord. (…) De oudjes, zoals de verpleegden ook wel genoemd worden, zijn voorlopig in het cellengebouw ondergebracht. Na het ontbijt gingen we ze opzoeken. Ze hokten zielig bij elkaar (…). Mère had sigaren voor hen meegenomen, waar ze erg blij en dankbaar mee waren. (…) Het was ontroerend om de kinderlijke eenvoud te ontdekken in deze bonken van kerels. Drie van hen waren dusdanig geschrokken, dat ze in het Hospitaal moesten worden opgenomen. Ook hen brachten we een bezoek.’

Nog steeds kan Piet het goed vinden met zijn ouders. Hij vindt het stoer dat zijn vader een pistool in huis heeft voor het geval er in de gevangenis een opstand uitbreekt. Het is een oude colt, daarnaast heeft Père een browning. Wat Piet verder stoer vindt, is autorijden. Ook al heeft hij nog niet de leeftijd om een rijbewijs te kunnen halen, op een dag mag hij van zijn vader helemaal van Assen naar huis rijden. ’s Avonds gaat Père naar het Verenigingsgebouw voor een filmavond van het Verbond voor Veilig Verkeer, waarvan hij voorzitter is.

Koninginnedag is een enerverende dag in huize Mentrop. Mère beoordeelt dan als voorzitter van de jury de praalwagens. Ze draagt er haar mooiste kleren bij, een mantelpak met witte dophoed. Op 5 mei 1962 vindt er in Veenhuizen een ander groot evenement plaats, de vijfde Gewa-wandelmars. Samen met de commandant van de gestichtswacht staan Père en Mère op hun bordes en laten de wandelploegen en muziekkorpsen aan zich voorbij trekken. Vanzelfsprekend doen er ook groepen gedetineerden mee.

Op de hts in Groningen wordt het niets met Piet. Als het zijn vader duidelijk wordt dat zijn zoon de hts niet zal afmaken, huilt Père er zelfs om. Piet moet in dienst, er zit niets anders op. Hij wordt gelegerd bij de cavalerie in Amersfoort. Het duurt niet lang of Père is toch weer trots op hem. Als zijn zoon in het weekend thuiskomt, moet hij zelfs in de kerk zijn uniform aanhouden.

Op 1 februari 1963 wordt Piet Mentrop in de kazerne in Amersfoort gebeld door de justitiedokter uit Veenhuizen. Hij moet meteen naar Assen komen, naar het ziekenhuis, er is iets met zijn vader aan de hand. Piet vertrekt onmiddellijk en arriveert een paar uur later op het station in Assen. Hij vindt het eigenaardig dat daar niemand hem op staat te wachten. ‘Ik had de dokter, ofwel Mère verwacht, of anders een chauffeur van de garage.’ In het ziekenhuis krijgt hij te horen dat Père overleden is. Verdwaasd loopt hij naar buiten, hij voelt zich hopeloos verlaten en alleen. Zijn moeder is bij zijn zus in Assen, zelf gaat hij er ook naartoe. ‘We hadden Père allemaal innig lief.’ Met de bus reist hij door naar huis, naar Veenhuizen, waar ziekenhuisspullen in het rond liggen, zijn vader is gestorven aan een hartaanval. ‘Het hoofdkussen van Pères bed rook nog naar Père.’ Omdat hij intussen zijn rijbewijs heeft, scheurt hij met de auto in dolle vaart naar het Hospitaal en levert de spullen daar af. ‘Hierna racete ik weer naar huis.’ Meteen wordt hij opgebeld door de directeur van Esserheem, dezelfde die hij eerder in zijn dagboek een nieuwlichter heeft genoemd. ‘Hij had me met de auto zien rijden (…) en zei dat ik hem bij de garage moest inleveren. Ik voelde dat anderen pogingen deden om de macht in Veenhuizen over te nemen. Ik nam het vaste besluit, me niet door direkteuren of anderen in Veenhuizen te laten overdonderen, zolang ik nog in Veenhuizen zou zijn. (…)’

Dezelfde dag gaat Piet in de auto met een justitiechauffeur naar het ziekenhuis terug, waar hij gaat kijken bij zijn opgebaarde vader. ‘Er speelde een lichte glimlach rond zijn mond. Zijn hele gezicht had een rustige, vredige uitdrukking. Ik kon mijn tranen niet meer bedwingen.’ ’s Avonds wordt Père in een kist naar huis gebracht en opgebaard in de tuinkamer middenachter in de hoofddirecteurswoning. Piet krijgt de zorg voor de tuinkamer opgedragen, hij moet ’s ochtends controleren of het lichaam van zijn vader niet te veel tot ontbinding is overgegaan. Hij vindt het ‘een rottaak’.

De volgende dag gaat de leedaanzegger door Veenhuizen rond. De man is in het dagelijks leven bode, op een brommertje rijdt hij met poststukken van gevangenis naar gevangenis. Nu loopt hij van woning naar woning in een speciaal pak met tressen en een hoge hoed, en murmelt aan iedere deur zijn mededeling. Sommige mensen bieden hem een borreltje aan, wat invloed heeft op zijn manier van spreken. Intussen wordt in de hoofddirecteurswoning druk overlegd, Justitie wil Père een begrafenis met korpseer bezorgen. Er zijn al veertien kransen en bloemstukken gebracht. Verschillende kranten schrijven over het overlijden.

Op dinsdag 5 februari moet er nog veel geregeld worden. Omdat het overdag tien graden vriest, wordt besloten dat het te koud is voor toespraken op de begraafplaats. Tijdens de nacht van dinsdag op woensdag heeft Piet het erg moeilijk. ‘Ik wist dat Père na morgen niet meer concreet aanwezig zou zijn, en deze gedachte gaf me een zekere beklemming. (…) Ik kon niet begrijpen dat Pères intellect zomaar teniet zou gaan, daar in die stilte van het kille kerkhof.’

Op woensdag 6 februari 1963 rijden om kwart voor elf de begrafenisauto’s voor. ‘Er waren acht dragers bij, allen gevangenisambtenaren. Even had ik het verlangen om die dragers te beletten met de kist het huis te verlaten.’ Omdat Père altijd zo graag wilde dat hij in de kerk zijn militair tenue droeg, trekt Piet geen jacquet maar zijn soldatenuniform aan. ‘Bij de ingang van de kerk hadden twaalf man van de gewa post gevat, een soort erewacht.’ Tijdens de Mis van Requiem zingt het zangkoor van gedetineerden. Na de mis worden er toespraken gehouden in de kerk. Alom is men van mening dat de heer Mentrop voor de Veenhuizers heeft gezorgd en over ze heeft gewaakt, zowel ambtelijk als privé.

Na afloop van de toespraken gaat de lijkwagen in de snijdende wind stapvoets naar de begraafplaats, geëscorteerd door de erewacht van de gestichtswacht. Ondanks het gure weer en de gladheid gaan er enorm veel mensen mee. ‘Buiten ambtenaren van Veenhuizen en andere aanwezigen, zag ik zelfs ook enkele gedetineerden en verpleegden rond het graf staan. Ik vond het ontroerend dat deze gevangenen naar het kerkhof hadden mogen komen. Ik zag onder andere Rinus de Vet staan. Als landloper-recidivist is hij een van de oudste klanten van Veenhuizen. (…) Père was altijd vertederd bij het zien van Rinus.’

Meteen de volgende dag beginnen Piet en zijn moeder hun spullen in kisten te pakken. Op zondag 10 februari 1963, slechts vier dagen na de begrafenis van hun man en vader, verlaten ze de grote witte hoofd directeurs woning. Mère weet niet waar ze naartoe moet, daarom gaat ze logeren bij familie. Piet gaat naar de kazerne in Amersfoort terug. Hij kan zich nauwelijks voorstellen dat hij nooit meer in het huis zal komen waar hij de gelukkigste jaren van zijn leven heeft doorgebracht. Maar in Veenhuizen zijn regels ook regels voor de allerhoogste. Wie er niet werkt, dient de kolonie onmiddellijk te verlaten.

8

Opstand! De gestichtswacht in veranderende tijden

Sarien Visser is lerares Nederlands geweest. Ze is nauwkeurig en bevlogen, één van die oud-Veenhuizers bij wie de kolonie diep in het hart zit. Ze was erbij toen in het voorjaar van 1967, om precies te zijn op donderdagavond 18 mei, een laatkomer buiten adem het Heuveltje binnenstormde, het gebouw waar ooit aan lepra lijdende verpleegden verbleven en dat later gereformeerde kerk was geworden. Op deze donderdagavond hield een groep Veenhuizer jongeren er jeugdvereniging. ‘Allemaal meteen komen!’ riep de laatkomer. ‘In Esserheem zijn de gevangenen met stoelen aan het smijten!’

Iedereen sprong op en pakte voor de zekerheid zijn jas. Een paar dagen geleden was het nog noodweer geweest. De moeder van Sarien was thuis in de kelder gaan zitten, zo hard onweerde het. Later bleek dat de bliksem in hun perenboom was ingeslagen.

Achter elkaar aan renden ze naar buiten. Het Heuveltje stond schuin achter Esserheem in het plantsoen dat langs de gevangenisgracht liep. Sommige leden van de jeugdvereniging wilden boven op het eigenlijke heuveltje gaan staan, een afgeplatte zandbult vlakbij, maar degene die ze had gewaarschuwd rende verder.

Allemaal wisten ze wel dat het al een tijdje onrustig was in Esserheem, dat er de afgelopen maanden verschillende ontsnappingen waren geweest. Tijdens het heftige onweer was er binnen paniek ontstaan, de gevangenen dachten dat ze bij een inslag als ratten in de val zouden zitten in hun ouderwetse ijzeren slaapkooien. Sarien had van haar vader gehoord dat één gedetineerde na het onweer een strijkijzer aan had laten staan, waarschijnlijk expres, zodat de andere gedetineerden konden zeggen: ‘Zie je wel, wij hebben hier binnen nu al brand.’

Bij het dierenparkje in het plantsoen konden ze niet verder, ze stuitten op het gaas. Doordat in de gevangenis het licht aan was, konden ze toch zien wat er binnen gaande was. In een verblijfszaal op de begane grond in het midden van de Westerkade werd inderdaad met meubels gegooid, tafels en stoelen vlogen door de lucht. Er werd ook geschreeuwd, maar het was onverstaanbaar. Boven de zaal was de slaapzaal, waar de gedetineerden in een soort grote hondenhokken naast elkaar lagen, ijzeren alkoven die vroeger smal waren, maar waarvan later voor één persoon drie aan elkaar waren gelast. Volgens een jongen wiens vader er werkte was dit afdeling C. Het was er ontzettend vol, in korte tijd waren er veel te veel gedetineerden bij gekomen. De selectie deugde ook niet, er zaten raddraaiers tussen. Gelukkig had zijn vader vanochtend al dienst gehad, hij zat veilig thuis.

Hun groepje klitte bij elkaar. Ze waren ongerust, hoe zou dit aflopen? Zou het personeel de boel onder controle krijgen zonder dat er gewonden vielen? Eén gevangene kwam naar het raam van de zaal en begon op het glas te bonken, zijn silhouet stak af tegen het licht. Hij zag hen ook en riep er andere gevangenen bij, die meededen met het bonken en hun vuisten omhoog staken. ‘Moet je daarachter zien, bij de trap,’ fluisterde Sarien. ‘De goedwillenden proberen naar de slaapzaal te komen.’ Ze was zestien en enig kind, doordat haar ouders haar overal in betrokken wist ze altijd net iets meer dan de anderen.

Op de naastliggende zalen werd nu ook met meubels gesmeten, ook daar klonk geschreeuw en werd op de ramen geslagen. Uit een megafoon galmde een stem, van de directeur waarschijnlijk. Hij herhaalde steeds hetzelfde, hij vroeg om kalmte en sommeerde de gedetineerden naar hun slaapzalen te gaan. De directeur was een nieuwe, Verheij heette hij, zijn gezin woonde nog in Den Haag. Sinds er een nieuwe wet voor het gevangeniswezen gold, de beginselenwet uit 1951, was bepaald dat de gedetineerden meer recht op bepaalde faciliteiten kregen, zoals uitbreiding van hun contacten met de buitenwereld. Ook hun resocialisering was een taak voor het gevangeniswezen geworden. De laatste jaren waren er psychologen, sociologen, pedagogen en andere gestudeerde types naar Veenhuizen gekomen. Sommige directieleden moesten daar weinig van hebben, die wilden alleen maar zoveel mogelijk rust binnen hun inrichting, terwijl de logen en de gogen juist pleitten voor meer bewegingsvrijheid voor de gedetineerden. De bewaarders mochten niet eens meer een gummiknuppel hebben. Ze moesten práten, hun overwicht moest uit hun woorden blijken. ‘Bejegenen,’ werd dat genoemd. Sommige bewaarders konden het niet, ze werden er letterlijk ziek van.

De oproep van de nieuwe directeur had geen enkel effect. Het vechten, smijten en vernielen ging gewoon door. Even later hoorden ze sirenes en zagen justitiebussen op volle snelheid aan komen rijden. Twee jongens uit hun groepje renden naar de Meidoornlaan en kwamen hees van opwinding terug, er waren gestichtswachters uit de bussen gesprongen en de gevangenis in gestormd, majoor Zwarte Mulder voorop. Vrijwel tegelijkertijd waren er ook politieauto’s met mannen in gevechtsuitrusting gearriveerd.

Terwijl de jongens het vertelden bleven ze allemaal naar zaal C kijken, waar de deur openzwaaide en iets naar binnen werd gegooid. Meteen erna ontstond binnen een rookwolk. ‘Wij worden vergast!’ verstonden ze nu, de gevangenen hadden met stoelpoten de ramen ingeslagen. Ook uit de slaapzaal klonken kreten over vergassen, er werd daar op de grond gebonkt. Natuurlijk, het traangas trok omhoog.

Tot heel laat bleven ze staan kijken. Van een gewa op fietspatrouille hoorden ze dat er op de Hoofdweg journalisten van de Telegraaf staande waren gehouden.

De donderdag erop was er weer jeugdvereniging. Eén van de leden wist te vertellen dat er tijdens de opstand tweehonderdzesenveertig ruiten, drieëntwintig tafels, dertien stoelen en twee klokken waren vernield. Vijfenzestig gedetineerden hadden geweigerd hun slaapkooien in te gaan. Een groot aantal was door de gestichtswacht afgevoerd naar De Rode Pannen, zoals het cellengebouw vanwege de rode dakpannen op het oude gedeelte de laatste tijd werd genoemd. Daarna waren ze naar andere gevangenissen overgebracht. ‘Na een dergelijke calamiteit is het gebruikelijk dat degenen die bij de opstand waren betrokken worden overgeplaatst,’ doceerde Sarien. ‘Anders gaan ze tegenover medegedetineerden de macho spelen, en dat kan weer een basis zijn om opnieuw te gaan muiten. Nu is het directeur Verheij die heeft gewonnen.’ Ze had kranten bij zich, in de Telegraaf stond het grootste stuk. Nog nooit eerder was er een opstand van deze omvang in het Nederlandse gevangeniswezen geweest.

*

Roelof Eleveld – zijn vader was de jongere broer van ‘Lange’ Jaap Eleveld – bekleedt een directiefunctie bij hogeschool InHolland en woont in Rotterdam. Maar hij groeide op in Veenhuizen. In 1969 was hij twaalf en ging naar de brugklas in Assen. Op een dag in dat jaar zat hij in zijn ouderlijk huis aan de Hoofdweg over zijn huiswerk gebogen. Na schooltijd had hij even op zijn accordeon gespeeld, een gevangene die in de tuin werkte was bij het raam komen luisteren. Nu maakte Roelof juist zo weinig mogelijk geluid. Hij zat in de achterkamer, met de deur naar de voorkamer op een kier. Majoor Zwarte Mulder was op bezoek. Hij wilde bijhouden hoe vaak Zwarte Mulder vloekte, misschien werd het record wel verbroken.

Zwarte Mulder, een man met heel donkere wenkbrauwen die vroeger smidsknecht was geweest, had bij de gestichtswacht een hogere rang dan zijn vader bereikt, zijn vader stond als brigadier net iets lager. De majoor stond zelf onder de ondercommandant, daarboven had je alleen nog de commandant.

Já! daar had je de eerste. Met potlood zette Roelof een streepje in de kantlijn van zijn geschiedenisschrift. Tijdens een spreekbeurt op zijn nieuwe school in Assen had hij over Veenhuizen verteld, maar niemand wilde hem geloven. Het huis waar hij woonde heette Opvoeding en stond niet ver van de gevangenis Norgerhaven waarin hij naar de kleuterschool was geweest. Een kleuterschool in de gevangenis, zoiets viel niet uit te leggen. En toch was het echt waar: zijn kleuterschool was in de bezoekerszaal van Norgerhaven. Van zijn oom Jaap had hij gehoord dat de bezoekerszaal de vroegere transportzaal was, waar altijd een paar kooien stonden. De gevangenen die op transport gingen werden de nacht van te voren in die kooien ingesloten, zodat ze geen contact met anderen meer konden hebben. Tot voor kort sliepen de gevangenen op zaal ook nog steeds in zulke kooien, drie aan elkaar, maar sinds de opstand van twee jaar geleden in Esserheem werden de Veenhuizer gevangenissen verbouwd en kreeg iedereen een eigen cel.

In de voorkamer vloekte Zwarte Mulder weer. Roelof zette een tweede streepje. Zijn vader en majoor Mulder waren aan het praten over de ruzie die na de opstand tussen hen tweeën was ontstaan. De majoor had bij het ministerie voorgesteld dat er in elke gevangenis een kast met wapens en munitie moest komen om sneller te kunnen ingrijpen. Zijn vader was daar fel tegen, hij vond dat je dan een te groot risico liep. Zodra de gevangenen erachter kwamen dat er ergens een kast vol wapens stond, zouden ze er alles aan doen om die kast open te breken. Den Haag gaf zijn vader gelijk, het plan van Zwarte Mulder mocht niet doorgaan. De majoor was woedend geweest.

Nummer drie! Meteen erachteraan kwamen nummer vier en vijf. Terwijl hij de streepjes zette, dacht hij aan iets anders wat de jongens in zijn nieuwe klas niet wilden geloven. Toen hij een jaar of zes was, stond er vlakbij een groot wit huis leeg. Humaniteit heette het, er had een dominee gewoond. Op een dag was zijn broer met een paar vrienden door een open raampje het lege huis in gegaan. Even later had zijn broer hun moeder om een stapel boterhammen met pindakaas gevraagd. Zij vond dat flauwekul, ‘we gaan zo eten’. Toen er een brigadier van de gestichtswacht was langsgekomen die haar vroeg of ze misschien een ontsnapte gevangene had zien lopen, kwam ze op het idee om zijn broer te vragen waarvoor hij die boterhammen eigenlijk nodig had. ‘Nou,’ zei zijn broer, ‘in het huis van de dominee zit een meneer op zolder die honger heeft.’

Majoor Zwarte Mulder oreerde nog steeds over de wapenkast die er van het ministerie niet had mogen komen. Terwijl Roelof het zesde streepje zette, hoorde hij zijn vader triomfantelijk lachen. Het gebeurde weleens dat ’s morgens heel vroeg, als zijn ouders nog lagen te slapen, de bakelieten tele foon in het halletje ging. Zijn broer en hij renden dan altijd om het hardst in hun pyjama de trap af. Als je oppakte hoorde je: ‘Mulder hier! Zeg maar tegen je vader…’ – en dan voegde de majoor meestal dat ene woord in – ‘“… posten uitzetten!”’ Posten uitzetten betekende dat er iemand op Veenhuizen I ontvlucht was. Zijn vader moest dan zorgen dat er op strategische plekken gestichtswachters werden opgesteld. Meestal kwam de deserteur wel ergens tevoorschijn, want gedetineerden ontsnapten bijna altijd lopend, op een gegeven moment moesten ze dan toch ergens een weg of een pad oversteken. Op school had hij ook hierover verteld, maar de andere jongens uit de brugklas bleven hem een fantast vinden.

Zijn vader praatte nu tegen Zwarte Mulder over de zogenaamde ‘Mobiele Eenheid’ die zou worden opgericht, zodat groepen opstandige gedetineerden in het vervolg beter aangepakt konden worden dan in 1967 was gebeurd.

‘Eleveld, zit niet te zeiken,’ hoorde Roelof. ‘Ik ga – hij kon streepje zeven zetten – terug naar mijn Sjons.’ De majoor noemde bijna iedereen die bij de gestichtswacht werkte ‘Sjon’, dan hoefde hij niet zoveel namen te onthouden. Vrouwen heetten volgens hem allemaal ‘Zus’. Zelfs de deftige dame die Directeur Algemeen Beheer was geworden nu Veenhuizen geen echte hoofddirecteur meer had, en die op Klein Soestdijk woonde, was voor hem ‘Zus’.

Driftige voetstappen. Even later viel de voordeur van hun huis met een dreun dicht. Op een dag zal ik de jongens uit mijn klas overtuigen, dacht Roelof. Op een dag zal ik bewijzen dat ik de waarheid vertel.

*

Joop Oosting heeft zijn herinneringen aan Veenhuizen op schrift gesteld. Hij is net gestopt met werken en strijdt met een aantal collega’s tot in Den Haag voor een rechtvaardiger pensioenregeling voor oud-justitiemedewerkers.

Op een hete zomeravond in 1972 was de jonge Joop Oosting nog gestichtswachter en zat in de entreehal van de kazerne, waar de communicatiemiddelen en de wapens van de gestichtswacht zich bevonden. Majoor Zwarte Mulder was binnen, hij hoorde hem in de kamer van de brigadier op een typmachine rammen. Joop was op zijn hoede. Hoewel de majoor in burger was, wist je maar nooit of hij plotseling zou opspringen en jou zonder enige vorm van overleg zou aanwijzen om voor hem paraat te staan. Eerder in het jaar waren er verschillende opstandjes in de inrichtingen geweest, telkens nadat een groep gedetineerden had geweigerd zich te laten insluiten voor de nacht. Ze eisten bijvoorbeeld dat ze in de recreatiezaal mochten blijven om de afloop van een televisieprogramma te zien. In november 1971 had de Mobiele Eenheid van de gestichtswacht onder leiding van majoor Mulder een opstand in het Huis van Bewaring in Groningen neergeslagen, en toen er korte tijd later een zootje gedetineerden aan de regenpijpen van Norgerhaven hing, ging hij er vanzelfsprekend ook met zijn mannen op af. Hijzelf, Joop, was nog maar eenentwintig en net bij de gestichtswacht begonnen, maar ook hij had een karabijn en wat patronen in zijn handen gedrukt gekregen. Toen hij vlak voor zich gevangenen over het dak en de achtermuur van de inrichting zag lopen, kreeg hij het toch wel wat benauwd. Maar volgens de majoor was het allemaal heel eenvoudig: als ze naar beneden kwamen hoefde hij alleen maar te schieten.

Uit de kamer van de brigadier klonk een kreet, daar had je het al. ‘Sjon!’ hoorde hij in zijn richting roepen. ‘Breng mij eens een flesje bier!’

‘Zeker majoor.’ Hij snelde naar de kantine, spoelde een glas om, opende een flesje bier, plaatste het geheel op een dienblad en trad met een theedoek over de arm de kamer van de brigadier binnen. ‘Zal ik alvast voor u inschenken?’

‘Gooi er maar wat in, Sjon.’

De brigadier, die ook in de brigadierskamer was en zoals gebruikelijk met de dienstlijsten zat te worstelen, zei: ‘Oosting, breng mij ook maar een flesje.’

Zwarte Mulder verslikte zich bijna en begon tegen de brigadier te vloeken en te tieren. ‘Zuipen in diensttijd Sjon, ben je nou helemaal gek geworden!’

Joop maakte dat hij wegkwam. Nadat de deur van binnenuit was dichtgesmeten, hoorde hij net als de andere gestichtswachters in de kazerne hoe de brigadier werd uitgekafferd.

Na enige tijd ging de deur van de brigadierskamer weer open. De brigadier verscheen. Met een gezicht waar niets vanaf te lezen viel zei hij: ‘Oosting? Breng mij maar een kopje koffie.’

*

Een maand of wat later hielp Joop Oosting mee met de voorbereidingen voor de komst van hoog bezoek uit Den Haag. Samen met de andere gestichtswachters veegde hij het pad naar de voordeur van de kazerne, sopte de entree en liet zijn uniform inspecteren door de majoor zelf. Het was zwart, er werden rijlaarzen bij gedragen. Had iemand te lang haar of zijn laarzen niet gepoetst, dan gaf de majoor op geheel eigen wijze uiting aan zijn ergernis.

Op het uur dat de hoge heer uit Den Haag zou arriveren stond er een escorte van geüniformeerde gestichtswachters klaar, keurig gekapt en met de vouw in de broek. Voor de kazerne stopte een grote zwarte dienstwagen van het ministerie van Justitie. Het commando ‘Geef… acht!’ schalde over het terrein. Nadat de chauffeur van de dienstwagen het achterportier had geopend, stapte er een man uit in een suède jasje met franje aan de mouwen. Hij droeg laarzen met puntneuzen en zijn lange haar was bijeengebonden in een staart. Als lid van het ontvangstcomité was de majoor even uit het veld geslagen, maar hij hervond zich snel. Nadat hij hardop had gevloekt zei hij tegen de hoge heer: ‘Sjon, wat zie jij eruit!’ Vervolgens bestookte hij de man in de brigadierskamer met een preek over de noodzaak van een nette verschijning. ‘Daar wijs ik mijn personeel voortdurend op!’ hoorden alle gestichtswachters hem bulderen, ‘anders kunnen mijn mannen beter sjouwer bij de melkfabriek in Norg worden!’

‘Meneer, ik kan u zo slecht verstaan,’ zei de hoge heer uit Den Haag. Majoor Mulder had een sterk accent, bovendien praatte hij binnensmonds.

‘Dat komt zo wel als ik ben warmgedraaid!’

Het gebulder ging door, tot ze allemaal hoorden: ‘Wegwezen!’ Op zijn puntlaarzen kwam de hoge heer uit Den Haag het kantoor uit.

‘Geef… acht’, commandeerde de majoor, iedereen sprong in de houding.

Buiten opende de chauffeur van de dienstauto het portier. De hoge heer stapte in en de wagen van het ministerie verdween langzaam in de verte.

*

Nadat Joop Oosting op een zaterdag één-tien had gehad, zoals de dienst van 13.00 uur tot 22.00 uur in Veenhuizen werd genoemd, ging hij met drie collega’s in twee auto’s naar Oosterwolde om bij een van hen thuis te kaarten. Het was november 1972 en verraderlijk glad, de andere auto raakte van de weg. Eén man werd eruit geslingerd en moest naar het ziekenhuis worden afgevoerd. De andere drie keerden naar de kazerne terug. ’s Nachts tegen drie uur kwam majoor Mulder de slaapzaal op, ging op de rand van het bed van één van hen zitten en vertelde vloekend en huilend dat hun maat was overleden.

Joop moest de volgende ochtend vroeg op om de dienst van de overledene waar te nemen. Hij had ‘post kerk’. Terwijl hij in de motregen in zijn zwarte uniform schuin achter de katholieke kerk stond en hoorde hoe de pastoor binnen aandacht aan het sterfgeval besteedde, kwam Zwarte Mulder aanlopen, diep weggedoken in zijn jas, zijn handen in zijn zakken. ‘Wat een kloterig ongeluk, Sjon.’

‘En dan ook nog van dat kloteweer.’

‘Vandaag is alles kloterig. Maar ik zal er voor jullie zijn.’

Terwijl hij wegliep keek de majoor nog even om. ‘Wel je doppen loshouden, Sjon. Laat er niet een lopen.’

*

Johan van Maaren trekt samen met Joop Oosting op in de strijd voor een eerlijker pensioen voor ex-justitiemedewerkers. Hij heeft een mooie loopbaan achter de rug, met als hoogtepunt de jaren dat hij in Veenhuizen een speciale inrichting mocht opzetten om jonge delinquenten op het goede spoor te krijgen. Met zijn halflange grijswitte haar en bijpassende snor is hij een imposante verschijning.

Net als veel Veenhuizer justitieambtenaren begon Johan van Maaren bij de gestichtswacht. Dat was in 1974, hij was toen vierentwintig. De opleiding duurde twee maanden. Zijn uniform was grijs en modern van snit, het zwarte met rijlaarzen was net afgeschaft. Op zijn eerste dag als gestichtswachter meldde Johan zich bij majoor Mulder.

‘Sjon, wanneer ga je naar de kapper?’ vroeg Mulder.

‘Daar kom ik net vandaan, majoor.’

De majoor was inmiddels wel wat gewend, hij accepteerde het. Toen hij de sokken van Johan inspecteerde, constateerde hij tevreden dat het grijze waren. ‘Meld je maar op Norgerhaven.’

Op Norgerhaven werd Johan portier. Hij moest het personeel en de bezoekers binnenlaten, ieder door een aparte ingang. Ook controleerde hij de auto’s die goederen kwamen afleveren, bij hun vertrek zou er een gedetineerde onder of in kunnen zitten. Norgerhaven werd door veertien mensen van de gestichtswacht bewaakt. Wie nachtdienst had, liep rondjes om de inrichting om te kijken of er soms ergens gezaagd werd. Iedere dag waren de rondetijden anders, zodat de gedetineerden niet konden uitrekenen wanneer er weer iemand zou komen.

Bij het werkgesticht vlakbij ging het er net zo aan toe, ook daar zat een portier en ook daar liep een gestichtswachter aan de binnenkant van de gracht zijn rondes. Een andere gewa had fietspatrouille en fietste zowel rond Norgerhaven als de fabriek, zoals het werkgesticht wel werd genoemd. Doordat de gevangenis verbouwd werd – nog steeds waren niet alle zalen met kooien door cellen vervangen – kwam het regelmatig voor dat er toch een gedetineerde wist te ontsnappen. Nadat daar Kamervragen over waren gesteld, kreeg Veenhuizen I er in één keer tien gestichtswachters bij en moesten Johan en zijn collega’s buiten in de kou gaan staan posten. Ze losten elkaar om het halfuur af. Dat was een koude en saaie bedoening. De open schildwachthuisjes die werden neergezet veranderden daar weinig aan. Uiteindelijk kwamen er schaftketen met houtkachels, zodat je eerst uren in de rook zat. Maar het was wel afgelopen met de ontvluchtingen uit Norgerhaven.

Op een ochtend in 1975 kregen de gestichtswachters die bij Norgerhaven dienst hadden de melding dat in de fabriek een gedetineerde een werkmeester had bedreigd. ‘We halen die gast maar niet op,’ zeiden ze tegen elkaar. ‘Om escalatie te voorkomen laten we hem met de koffiepauze met de groep meelopen, dan kunnen de adjunct-directeuren hem opvangen.’ Johan van Maaren werd aangewezen om de agressieve gevangene naar het cellengebouw De Rode Pannen te brengen voor een disciplinaire straf.

Alles verliep volgens plan. De groep gevangenen kwam Norgerhaven in voor de koffiepauze. Zoals altijd werden ze geteld. Het aantal klopte, degene die de bewaarder had bedreigd liep er dus tussen. Volgens voorschrift had Johan zijn pistool afgelegd, binnen de inrichting was in dit soort gevallen een gummiknuppel het zwaarste wapen dat was toegestaan. Nadat de gevangene die de bewaarder had bedreigd bij de directie op het matje was geweest, stond Johan klaar om hem op te vangen. Hij had al een busje voor de deur neergezet. ‘Ik breng jou naar het cellengebouw,’ en hij liep met de gevangene de inrichting uit. Terwijl hij de deur van de bus opendeed, sprintte de man weg. Johan rende meteen achter hem aan en trok intussen het jasje uit dat bij het nieuwe uniform hoorde. De vluchteling sprong in de gracht rond het gesticht, hij dook er achteraan. Halverwege de gracht had hij de man te pakken en kon hem met zich mee trekken. Terwijl ze samen druipend tegen de wal opklommen, stonden daar collega’s klaar. ‘Zullen wij hem even naar De Rode Pannen brengen?’

‘De afspraak was dat ik hem zou wegbrengen.’

Met modder en eendenkroos bedekt zette Johan van Maaren de vluchteling achterin de bus. Druipnat ging hij naast hem zitten. Terwijl een chauffeur de bus startte keek Johan opzij, zijn natte haren sliertten mee. ‘Hebben we samen toch maar mooi even een frisse duik gemaakt.’

*

In 1976 zat Roelof Eleveld in het examenjaar van de havo. Zijn vader was uiteindelijk majoor van de gestichtswacht geworden, net als Zwarte Mulder. Maar niet in Veenhuizen, in Den Haag. Daar woonde zijn vader nu ook. Na Roelofs eindexamen zou de rest van het gezin hem achterna gaan.

Zijn vader had altijd bewakingshonden gehad, die hij zelf trainde. Roelof mocht ze graag uitlaten. De hond die ze nu hadden, een grote herder, was op het moment uitgeleend aan de politie in Assen. Omdat er bij Wijster een treinkaping was geweest, zouden de Molukkers die het hadden gedaan in Assen berecht worden. Er werden demonstraties verwacht, de politie had extra honden nodig.

Op de dag dat het proces werd gehouden ging Roelof samen met andere jongens uit zijn klas naar de demonstraties bij de rechtbank kijken. De sfeer was gespannen. Molukkers gooiden met rotjes, de ME stond met grommende honden klaar om in te grijpen.

Roelof rook zijn kans. ‘Durven jullie je hand in de bek van zo’n hond te steken?’ vroeg hij zijn klasgenoten.

‘Ben je gestoord, dat is levensgevaarlijk.’

‘Om hoeveel wedden dat ik het durf?’

Ze wedden om een ijsje van Jamin, Jamin had vanille-ijs met losse wafeltjes.

Terwijl om hen heen nog meer rotjes werden gegooid en groepen demonstranten zich naar voren drongen, stonden de politiehonden met opstaande nekharen aan hun riem te trekken. Zelfverzekerd liep Roelof Eleveld naar de allergrootste bewakingshond en stak zijn hand diep tussen zijn vervaarlijke kaken.

Niet lang later liep Roelof tevreden aan een ijsco te likken.

9

Carrière. Twee families en een groot verdriet

Ook nu hij een respectabele bibliotheekdirecteur is geworden, denkt Nanno Nanninga met reserve aan zijn Veenhuizer jaren terug. Hij houdt van motoren, klassieke auto’s en goede popmuziek, voor iemand als hij was de kolonie anno 1973 maar een saaie bedoening. Het hielp om Black Sabbath te laten knallen over de zolder van het grote witte huis waar hij woonde. Hij speelde dan mee op zijn luchtgitaar, zijn haren zwierend voor zijn gezicht.

‘Veenhuizen sucks!’ zal hij ongetwijfeld hebben geroepen zodra de elpee was afgelopen. Op zijn blote voeten snelde Nanno dan naar zijn geluidsinstallatie. Zonder zijn muziek zou hij dit bekrompen gat nooit kunnen overleven, dacht hij. Hij was geboren in Alkmaar, waar zijn vader een kantoorbaan in de gevangenis had. Later waren ze via Rotterdam naar Den Haag, Groningen en Winschoten verhuisd, waar zijn vader telkens een stapje hogerop kwam in het gevangeniswezen. Uiteindelijk, toen hij directeur kon worden in Alkmaar, waren ze teruggekeerd naar Noord-Holland en in Bergen gaan wonen, te gekke feesten had je daar. Hasj, poëzie, liften; vanaf zijn vijftiende had hij het volle leven ontdekt. En de muziek, vooral de muziek.

De negentienjarige Nanno Nanninga haalde In-a-gadda-da-vida van Iron Butterfly uit de hoes. Toen hij de plaat op de draaitafel wilde leggen, aarzelde hij. In-a-gadda-da-vida was Bergen, In-a-gadda-da-vida was vrijheid. Vorig jaar, toen er directieproblemen waren in Veenhuizen, had zijn vader zich voor de zoveelste keer laten overplaatsen. Hij was nu directeur van een gevangenis met de weidse naam ‘Esserheem’. Omdat hij zelf in het eindexamenjaar van de havo zat, hadden zijn ouders voor hem een kamer in Alkmaar gehuurd. Af en toe liftte hij naar ze toe, naar dit huis aan de Hoofdweg waar voor hen Verheij had gewoond, zijn vaders voorganger op Esserheem. Eén keer was hij op zijn Kaptein Mobylette van Alkmaar naar Veenhuizen getuft, een vuilniszak wasgoed tussen zijn benen.

Nanno legde Iron Butterfly weg. Nadat hij voor de havo was gezakt, had zijn vader verordonneerd dat hij hier moest komen wonen. En dan te bedenken dat hij volgend jaar nota bene twintig werd! Zijn zus Jenneke was zes jaar ouder dan hij en al getrouwd. De hele zolder was voor hem alleen, dat was het enige lichtpuntje in Veenhuizen. In het dienstbodekamertje waar hij sliep, had zijn beste vriend uit Alkmaar een gave blauwe wandschildering gemaakt. In Veenhuizen had hij geen vrienden. Op zondagen wandelde hij in zijn eentje door het bos aan de overkant van de vaart en ruimde hier en daar een verwaaide kunstmestzak op. Het was te maf voor woorden, maar tegenover hun huis, aan de andere kant van de Kolonievaart, was een stuk bos weggekapt en met rododendrons beplant, zodat meneer de directeur een wat aangenamer uitzicht had. Een eind verderop had je nog zo’n overtuin, maar dan groter, want die was gemaakt voor de hoofddirecteur.

Zijn vader was directeur van Esserheem geworden om vernieuwingen door te voeren die Verheij niet voor elkaar had gekregen. Vernieuwingen, zijn vader! Een snuivend lachje ontsnapte hem. Meteen wist hij welke elpee hij moest kiezen. De grote vernieuwer was nog steeds niet gewend aan deze plaat, die hij scherp veroordeelde.

Hij legde de elpee op de draaitafel, haalde de arm van de pick-up naar achteren en dacht aan de teksten waarmee hij tegenwoordig om de oren werd geslagen, alsof de Drentse bekrompenheid jarenlang in zijn ouders had liggen sluimeren en hier weer naar de oppervlakte was gekomen. ‘Je haren, je arbeidersjas, wat zullen de mensen er wel van denken. En nee Nanno, je gaat niet op de brommer naar school, de buskaart van Justitie kost bijna niets.’ Hij deed havo 5 nu over in Assen, de ‘stad’ waar zijn ouders allebei vandaan kwamen. Als kind van een beroepsmilitair had zijn vader na de hbs niet door mogen studeren, destijds was daar geen geld voor. Hij had toen in Veenhuizen een baan gevonden op de administratie van de gevangenis Bankenbosch, een stelsel van houten paviljoens diep in het bos. Ernaast stonden barakken voor het personeel, na zijn huwelijk was zijn vader daar met zijn jonge gezin gaan wonen. Toen was het al misgegaan, op die plek was iets gebeurd waar nooit meer over gesproken mocht worden. Zodra zijn moeder het eens probeerde, kapte zijn vader haar onmiddellijk af.

‘Ver-níeuwingen,’ declameerde Nanno hardop. Naast hun huis stond een rode beuk, alleen de hoogste bazen hadden er zo eentje in Veenhuizen. Er kwamen steeds gedetineerden langs om het gevallen blad weg te halen. Bespottelijk vond hij dat, anno 1973 wist toch iedereen dat het veel beter voor het milieu was om bladeren te composteren. Hij had daarom een groot gat in de grond gegraven waar hij de bladeren telkens in harkte voordat de gedetineerden ermee aan de haal konden gaan. Zijn ouders vonden dat hij raar bezig was. Sinds ze weer in Veenhuizen woonden was hun blik op de wereld echt ernstig vernauwd.

Hij gaf een draai aan de volumeknop en liet de naald zakken. ‘I can get no… satisfaction…’ zong hij loeihard mee.

*

John Verheij is een paar jaar ouder dan Nanno Nanninga. Hij heeft een makkelijk, vriendelijk karakter. In navolging van zijn vader heeft hij een loopbaan in het gevangeniswezen doorlopen. Op het laatst was hij in Middelburg als lid van de directie betrokken bij de bouw van een nieuwe inrichting. Met zijn vrouw Janny woont hij in een Zeeuwse flat. Nu hij niet meer werkt, heeft hij eindelijk de tijd om alles wat er in het verleden is gebeurd op een rijtje te zetten.

In de herfst van 1973 fietste John zachtjes neuriënd over de Bankenboschweg in de richting van zijn werk. Prachtig, die bomen met hun warmgele, bijna oranje tooi van bladeren. Het deuntje dat hij neuriede hoorde je de laatste tijd vaak op de radio, het was van de Eagles. Ha! dacht hij. Herfst 1973 en ene John Verheij, drieëntwintig jaar oud, was sectiehoofd bevolkingsadministratie van de gevangenis Bankenbosch geworden. Vlak naast datzelfde Bankenbosch had hij zijn vroegste jeugd doorgebracht, in één van de knusse houten barakken die daar stonden. Zijn vader had toen – net als hij nu – een baan op de administratie van Bankenbosch, alleen was zijn vader er hoofd van de héle administratie.

Mijn tijd komt nog wel, dacht John. Bij pa is het ook stapsgewijs gegaan. Zijn vader was in Breda bij het gevangeniswezen begonnen en hield sindsdien een schriftje bij waarin hij de anciënniteit van zijn collega’s noteerde, de ‘liturgie der heiligen’ volgens zijn moeder. Van tijd tot tijd haalde hij het schriftje tevoorschijn en controleerde wie er aan de beurt was om in rang op te klimmen. Toen hij, de kleine John, zeven jaar oud was, kwam er een functie vrij in Den Haag en waren ze verhuisd. Eigenlijk zou hij het liefst daar gebleven zijn; in Den Haag had je alles. Maar ja, in 1966 werd bekend dat er in Veenhuizen op korte termijn een directeur voor Esserheem nodig was. In Esserheem zaten zware criminelen, vanuit het hele land kwamen ze ernaartoe, dat zag je terug in de salariëring. In de loop van 1967 waren ze daarom naar Veenhuizen terugverhuisd, gevangenisdirecteuren verhuisden voortdurend.

Hijzelf zat toen net in een moeilijke periode, hij was in Den Haag voor de ulo gezakt. Eenmaal in Veenhuizen had hij het nog even geprobeerd op de lagere detailhandelsschool in Groningen, tot ook dat mislukte. Met behulp van een heel grote kruiwagen, namelijk zijn vader, was hij toen als ‘schrijver’ op de administratie van Norgerhaven begonnen, de allerlaagste rang. In het begin was hij zo nerveus dat hij de ene fout na de andere maakte. Op advies van het hoofd van de administratie, een toffe vent, was hij daarom naar de handelsavondschool gegaan, om te voorkomen dat zijn eindrang ‘hoofdschrijver’ zou zijn, een positie waarin je alleen maar routinematige handelingen mocht verrichten.

Toen hij net op Norgerhaven werkte had hij vreemd opgekeken van het gedrag van het geüniformeerde personeel. Regelmatig kwam het voor dat er op de administratie iemand van de bewaking langskwam met een vraag over een van de gedetineerden. Zo’n bewaarder kwam dan binnen, zette zijn pet af en ging om je niet te storen in de houding staan tot je hem had opgemerkt. Voor hem, jonger en minder levenswijs, ook veel lager in rang, was het moeilijk om daarmee om te gaan, want hij was wél een directeurszoontje.

Op een gegeven moment mocht hij de voedingsadministratie gaan doen, wat betekende dat je tot op de gram berekenende hoeveel voedingsingrediënten er voor de gedetineerden van Norgerhaven nodig waren. Daar hoorde ook de inkoop bij. Samen met de koks stelde hij het weekmenu samen. Ook had hij contact met de plantsoenendienst, want nog net als vroeger was Veenhuizen in zekere zin zelfvoorzienend, groenten en aardappelen voor de gevangenissen werden op de eigen landerijen geteeld.

Kortgeleden was besloten dat Bankenbosch, voorheen onderdeel van Norgerhaven, verzelfstandigd zou worden. De houten paviljoens zouden worden vervangen door stenen nieuwbouw en Bankenbosch kreeg eigen personeel onder een eigen directie. Zo kwam het dat hij, John, de kans had gekregen om hoofd van de bevolkingsadministratie te worden.

Aan het eind van de Bankenboschweg sloeg hij af naar links. Hij huiverde. Dat overkwam hem telkens sinds hij hier werkte, onherroepelijk kwamen de eerste beelden die hij zich uit zijn kindertijd herinnerde hier boven. Hij zou ze wel nooit meer kwijt raken. Zijn familie, de familie Verheij, en de familie Nanninga zouden er voor altijd door verbonden blijven, ook al hadden zijn ouders Veenhuizen vorig jaar alweer verlaten voor Breda.

Terwijl hij zijn fiets neerzette en een paar modderspatten van de kettingkast wreef, probeerde hij zichzelf af te leiden door aan iets moois te denken, het mooiste dat hem de afgelopen jaren was overkomen. Op 30 december 1970 was hij met zijn Janny getrouwd. Janny was een Veenhuizer meisje, haar vader had geen hoge rang. Op het Hoofdbureau, waar ze werkte, waren allerlei grappen gemaakt toen zij en hij verkering kregen. Op een ochtend, toen Janny met een pleister om haar vinger op haar werk verscheen, had iemand gevraagd of ze soms bij de familie Verheij had gegeten? Thuis was ze vast niet gewend om met mes en vork om te gaan.

John liep Bankenbosch in en zat al gauw met twee medewerkers gedetineerden in te schrijven. Bankenbosch was een huisvestingsfabriek. Behalve dienstweigerende Jehovagetuigen zaten er op het moment voornamelijk mensen die kleine vergrijpen hadden gepleegd, en die dus maar kort hoefden te blijven. Zelfmelders werden ze genoemd, na een oproep meldden ze zich uit eigen beweging bij de rechtbank in Assen en werden dan met de bekende blauwe bus naar Bankenbosch vervoerd. Nadat ze waren ingeschreven ging telkens een groepje van tien zelfmelders naar het magazijn, waar ze van gevangeniskleding werden voorzien, stevige manchesterpakken.

Er verscheen een nieuwe man aan zijn tafel, die hem steels aankeek. De man kwam hem bekend voor, straks eens even bij zijn collega’s informeren of het iemand van de televisie was. Veel zelfmelders waren veroordeeld vanwege een te hoog alcoholpromillage, hij had al toneelspelers, muzikanten, politici en een voetbaltrainer ingeschreven. ‘Drankenbosch’ of ‘Hilversum 4’ zeiden de inwoners van Veenhuizen wel.

*

Terwijl John Verheij in Bankenbosch bleef werken, maakte Nanno Nanninga met zijn vriend uit Alkmaar een reis van zevenduizend kilometer door de Sovjet-Unie. Bijna thuis, bij Oldenburg, begaf hun Eend het. Nanno probeerde naar Veenhuizen te bellen, maar het lukte niet. Hij kon zich nog net inhouden om niet in de telefoon te gaan schreeuwen.

‘Kalm blijven, weet je wel,’ siste zijn vriend.

Voor de derde keer gaf Nanno het nummer van de Duitse telefooncel aan de telefoniste van de PTT door. Het enige wat hij wilde was de telefonist van de Veenhuizer strafinrichtingen spreken. Die kon dan de noodzaak van het gesprek beoordelen en hem doorverbinden met zijn vader op zijn werk of met zijn moeder thuis aan de Hoofdweg.

Zijn vriend wees eerst op zijn eigen T-shirt, waarop een vredesteken stond, en daarna op het gezichtje met de smile op zijn borst.

Oké, oké, hij zou zich rustig houden. Maar hij bleef het maf vinden dat zijn ouders alleen gebeld konden worden via de telefooncentrale van ‘de gestichten’, zoals de Veenhuizer inrichtingen werden genoemd. Er kon altijd worden meegeluisterd, ook als je privé via de centrale naar buiten belde. De lijn moest zoveel mogelijk vrij blijven, dat vond hij ook vervelend. Van zijn vader moest hij gesprekken met zijn vrienden uit Noord-Holland altijd kort houden. Je wist maar nooit of er calamiteiten zouden plaatsvinden, een zelfmoord binnen de gevangenis of iets dergelijks.

Na de havo in Assen, hij was met vijven en zessen geslaagd, was hij meteen in dienst gegaan, uitstel zat er op deze leeftijd niet meer in. Omdat zijn vader uit een militair geslacht kwam, durfde hij geen dienst te weigeren of te proberen S5 te krijgen. Van de dochter van de buren, ook een directeurskind, had hij gehoord dat de Bibliotheek- en Documentatie Academie wel meeviel. Zijn vader had nog pogingen gedaan hem de richting van het gevangeniswezen op te krijgen, maar nu zat hij dan toch op de BDA. Als hij in het weekend bij zijn ouders logeerde, had hij nog steeds de hele zolderverdieping tot zijn beschikking.

Yep! De telefonist van het gesticht aan de lijn. Nanno vroeg naar zijn vader. Zijn moeder had volgens hem de laatste tijd steeds meer te kampen met haar onverwerkte trauma. Regelmatig zag hij haar naar de foto staren die in al hun huizen in de woonkamer had gestaan, de foto waarover niet gepraat mocht worden. Zijn zus Jenneke had volgens hem ook een trauma aan de gebeurtenis in Veenhuizen overgehouden. Hij was de enige van hun gezin voor wie het allemaal maar theorie was.

Even later had hij zijn vader te pakken. Die ouwe had het ook niet altijd even makkelijk, Esserheem was een moeilijke standplaats. De één vond hem te conservatief, de ander te progressief, het was nooit goed. Altijd oproepbaar zijn, bedreigingen uit de criminele hoek; het verbaasde hem niets dat er onder de directeuren zoveel alcoholisme voorkwam.

Zijn vader vroeg wat er was.

‘De Eend is niet aan de praat te krijgen. We zitten bij Oldenburg.’

Vier uur later reed er een optocht de strafkolonie binnen. Voorop tufte een beschaafde man in een VW Golf, naast hem zat een hippie uit Alkmaar. Achter de Golf volgde aan een touw een Lelijke Eend met een tweede hippie.

Volgend jaar naar Afghanistan. Zijn vader mocht dan sinds jaren in zichzelf opgesloten zitten, in een noodgeval zou hij hem zelfs daar komen ophalen, dat wist Nanno heel zeker.

*

Het was 1979. John Verheij leunde opgelucht achterover op zijn bureaustoel. Sinds een jaar werkte hij in de koepelgevangenis van Breda, waar zijn vader directeur was geworden. Niemand had bezwaar gemaakt toen hij, als zoon van de directeur, had gesolliciteerd naar de functie van plaatsvervangend hoofd van de administratie. Zijn vader was aan het afbouwen, dat scheelde, binnenkort ging hij met vervroegd pensioen.

In zijn nieuwe baan had hij, John, een kanjer van een fout gemaakt. Die had te maken met een van de laatste oorlogsmisdadigers die in Breda vastzaten, Joseph Kotälla. Kortgeleden ging het niet zo goed met Kotälla, de gevangenisarts verwachtte dat hij snel zou overlijden. In dat geval zou er van alles geregeld moeten worden, als plaatsvervangend hoofd van de administratie moest hij daarom zelfs in het weekend paraat blijven. Nadat Kotälla inderdaad was gestorven had hij per ongeluk te veel geld aan de nabestaanden meegegeven, Kotälla had tijdens zijn detentie minder zakgeld opgespaard dan hij eerst had verondersteld. Na de ontdekking van de fout had hij de nabestaanden er onmiddellijk in zijn beste Duits een brief over gestuurd. Vandaag had hij antwoord ontvangen, in stilte zat hij te juichen. Ze zouden het bedrag terugbetalen. Na alles wat Kotälla tijdens de oorlog had uitgehaald, wilden ze kennelijk ’s mans blazoen niet nog eens extra besmeuren.

Hij was er nog steeds niet achter hoe hij de fout had kunnen maken. En dan te bedenken dat hij na de handelsavondschool ook nog het praktijkdiploma boekhouden en het diploma moderne bedrijfsadministratie had gehaald. Waarschijnlijk was hij door het belang van de zaak te gespannen geweest. Radio, televisie, krant, er hoefde maar een kleinigheid verkeerd te gaan met die oorlogsmisdadigers of de pers zat er bovenop. Eén komma op de verkeerde plek kon voor een hoop ellende zorgen.

*

Veenhuizen 2011. John Verheij stond in zijn moderne leren jack bij de dam van de Hoofdweg naar de Bankenboschweg. Nadat iemand hem kortgeleden een overlijdensadvertentie van directeur Nanninga had toegestuurd, had hij contact met diens kinderen opgenomen. Sinds achtenvijftig jaar had hij Jenneke, de oudste dochter van de Nanninga’s, niet gezien. Ze was al getrouwd en het huis uit toen haar vader zijn eigen vader als directeur van Esserheem opvolgde. De afgelopen maanden hadden ze per brief gecorrespondeerd, heel fijn vond hij dat. Jenneke bleek zijn bestaan niet in haar geheugen opgeslagen te hebben. Ze wist ook niet meer dat hij erbij was geweest toen de ramp zich voltrok die voor haar familie zulke ingrijpende gevolgen had gehad.

Een auto stopte. Er kwam een mevrouw in een paarse mantel uit. Ze had kort, grijswit krullend haar en droeg een boeket witte rozen.

John en Jenneke schudden elkaar de hand. De gebruikelijke clichés sloegen ze over, daar was deze situatie te beladen voor. ‘Jenneke, stap maar bij mij in,’ zei hij. Nadat hij de auto had gestart reden ze over de door bomen omzoomde Bankenboschweg. Aan het eind parkeerde John. Allebei verwonderden ze zich erover dat er niets meer te zien was van de barakken waar ze als kind hadden gewoond. Erna stonden ze een hele tijd naast elkaar te staren naar de ‘wiek’, zoals de kanalen met het diepbruine veenwater in Veenhuizen heetten. Om beurten strooiden ze rozen op het glanzende oppervlak. John maakte een foto.

Pas een halfuur later, toen ze verderop in Veenhuizen zaten te lunchen, begonnen ze samen te reconstrueren wat er die fatale 25e april 1953 was gebeurd.

Het was op een zaterdagochtend. Op de hoek van de rij houten barakken naast de gevangenis Bankenbosch woonde het jonge echtpaar Nanninga. Ze hadden twee dochtertjes, Jenneke van vier en Anneke van twee, die graag in de zandbak achter het huis speelden. Maar vandaag zat Jenneke er alleen, Anneke was weggegaan met Johnny, het buurjongetje van een paar deuren verderop, om bloemetjes te plukken. Johnny was drie, samen met Anneke was hij de straat overgestoken en naar het gras voor de wiek gedribbeld. Nadat hij een nieuwe spriet had geplukt, zag hij Anneke niet meer. Hij draaide zich om en keek in haar gezichtje, dat hij langzaam in het water van de wiek zag verdwijnen. Het gezichtje was bruin, dat vond hij gek. Eromheen zag hij kringen en luchtbellen.

Johnny wist niet wat hij moest doen. Hij riep Anneke’s naam, maar ze antwoordde niet. Even later kwam haar moeder eraan, ze had ontdekt dat Anneke niet meer bij Jenneke in de zandbak zat. Waar was Anneke? Johnny wees naar het water. Anneke’s moeder wilde hem niet geloven. Intussen kwamen er allerlei mensen naar hem toe. Hij bleef wijzen naar de plek waar hij Anneke’s gezichtje had zien verdwijnen.

Sommige mensen begonnen aan hem te trekken. ‘Zeg op, waar is Anneke,’ zei mevrouw Nanninga schril.

Bij de poort van Bankenbosch verscheen een meneer in een stofjas. Willem Wieling werkte in het magazijn waar de gedetineerden hun kleren kregen uitgereikt. Toevallig moest hij vlak bij de ingang van de gevangenis zijn. Hij vroeg aan de portier wat er was. Er werd een dochtertje van Nanninga vermist, kreeg hij te horen.

Willem Wieling peilde de situatie. Hij zag dat iedereen om een jochie van een jaar of drie heen stond. Het was Johnny Verheij, het zoontje van het hoofd van de administratie. Hij liep naar de groep mensen en vroeg vriendelijk aan Johnny waar zijn vriendinnetje was. Het leek hem niet verstandig om het joch met boze woorden te forceren, je moest blijven praten zoals je altijd tegen een kind praatte.

Johnny wees met zijn vingertje naar de wiek. Vrijwel tegelijkertijd kwam vader Nanninga het bos uit, waar hij aan het zoeken was geslagen. Normaal zou Willem Wieling zich inhouden, Nanninga had een hogere rang dan hij, net als Verheij. Maar dit was een noodsituatie, er mocht geen kostbare tijd verloren gaan. Met zoveel mogelijk overtuigingskracht zei hij: ‘U zoekt uw dochtertje? Dit jongetje zegt dat ze in de wiek ligt. We moeten hem geloven. Kom op, we gaan erin.’

Het kostte toch nog een aantal minuten voor hij Nanninga zover had. Uiteindelijk stapten ze allebei met hun kleren aan het water in. Eerst liepen ze de verkeerde kant op. ‘Dit is niet goed,’ zei Willem na een meter of vijf, zes, ‘we moeten van de stroom af, niet tegen de stroom in.’ Ze draaiden zich om en sloegen hun armen om de schouders van een paar gedetineerden die door anderen uit Bankenbosch waren gehaald en die ook in het water waren gestapt om te zoeken. Zo, op een rij met de gedetineerden, kwamen ze op de plek die de kleine Johnny had aangewezen. Willem voelde dat er iets op de bodem lag, hij schopte er met zijn voet tegen. Er kwam een pol veengras naar boven.

Nanninga voelde ook een grote pol. Hij schopte ertegen. Er kwam iets naar boven. Maar het was geen pol, het was zijn eigen dochter. Hij tilde het meisje omhoog, haar gezichtje was blauwzwart. Nanninga vloekte en tierde terwijl hij haar op de wal gooide. Hij brulde om de dokter.

De sportinstructeur van Bankenbosch, die een EHBO-diploma had, begon aan de armen van het meisje te pompen. Intussen klommen de mannen die in het water waren geweest door omstanders geholpen op de wal. ‘Johnny Verheij heeft Anneke Nanninga in het water geduwd,’ zeiden sommige mensen vol ontzetting. Jenneke, die het hoorde, begon Johnny met haar kleine knuisten te slaan.

Willem Wieling wist genoeg. Dat pompen was zinloos. Waren ze maar sneller geweest, had er maar iemand naar dat joch van Verheij geluisterd. Druipnat en verslagen liep hij naar de plek waar zijn fiets stond en ging op weg naar zijn vrouw. Ze bekeken het allemaal maar vandaag, hij kon echt niet meer werken.

’s Middags luisterde de moeder van Johnny Verheij haar zoontje af terwijl hij op de pot tegen zichzelf zat te praten. Hij herhaalde wat er die dag was gebeurd. Zo kwam ze erachter dat Johnny Anneke echt niet in het water had geduwd. Ze ging meteen naar de Nanninga’s om dat te vertellen.

Veertien dagen later kwam Willem Wieling meneer Nanninga voor het eerst weer tegen. Hij gaf hem een hand. ‘Bedankt,’ zei Nanninga kortaf.

Wieling wist niet waar Anneke begraven was. Niemand uit Veenhuizen wist het. Dat kwam door Nanninga’s schoonvader, hij had geadviseerd om zo weinig mogelijk over het gebeurde te praten.

Drie weken na het ongeluk werd er een justitiefunctie voor Nanninga gevonden in Alkmaar. Daar begeleidden de gevangenisdirecteur en zijn vrouw het ontredderde gezin. Elf maanden na de dood van Anneke werd Nanno geboren.

10

Bitter en Zoet. Het Hospitaal en het hotel

Een dag in 2012. De glazen deuren van Bitter en Zoet zoefden open. Leunend op zijn wandelstok stapte een heer van wel twee meter lang naar binnen. Nadat er opnieuw glazen deuren voor hem open waren gegaan, liep hij door naar de lobby. Er stond smaakvol, comfortabel meubilair. Achter de lobby was het restaurant van het hotel, maar Jaap Eleveld koos voor een van de comfortabele fauteuils. Met enige moeite plooide hij zijn benen.

Het kopje koffie dat hij bestelde werd neergezet op een kubus van massief hout. Het duurde even voor hij zich kon oriënteren. Vroeger, tijdens zijn jeugd, zag het er hier totaal anders uit. De drie grote woningen die samen het hotel vormden, werden toen nog niet verbonden door de serre waarin hij nu zat. In feite bevond hij zich ergens in de achtertuin van het middelste pand, Bitter en Zoet. Tijdens zijn jonge jaren zat in Bitter een apotheek en in Zoet woonde een verpleger met zijn gezin. Het huis dat er vanaf de straat gezien links naast stond heette Plichtgevoel. Daarin woonde de apotheker. Toewijding, het rechter huis, was bestemd voor de dokter. De panden hoorden bij het Hospitaal dat erachter stond, en dat was verrezen tussen 1892 en 1895. Zowel de gestichtsbewoners als de inwoners van Veenhuizen konden er terecht voor hun medische verzorging. Er werd druk gebruik van gemaakt, hij had ergens gelezen dat alleen al in het jaar 1912 de apotheker meer dan twintigduizend recepten verwerkte. Daarvan waren gemiddeld 9,65 recepten per persoon voor de gestichtsbevolking en maar liefst 12,18 voor de ambtenaren. Omdat er van hogerhand richtlijnen waren uitgevaardigd voor een strengere behandeling van de geïnterneerden, heerste er in die tijd nogal wat spanning onder het personeel. Wat dat betreft was er niets nieuws onder de zon. Tijdens al zijn jaren bij het gevangeniswezen had hij meer mensen overspannen zien worden door van bovenaf opgelegde maatregelen, dan door de omgang met gedetineerden.

Jaap Eleveld pakte zijn koffiekopje op en dacht verder over vroeger. De dochter van de apotheker die in Plichtgevoel woonde had de gewoonte om haar ouders ’s ochtends een kopje thee op bed te brengen. Op een dag zag ze voeten onder het bed uitsteken, twee grote, in sokken gestoken voeten. Ze slaagde erin om met een uitgestreken gezicht haar ouders hun thee te serveren en ging toen op een holletje naar de buren. ‘Er ligt een kerel bij mijn ouwelui onder het bed!’ Het bleek een vluchteling uit het gesticht te zijn. Hij, Jaap, kende hem wel, een nog betrekkelijk jonge vent, de zoon van een onderwijzer uit Gorredijk. De man was onder het echtelijk bed van de apotheker in slaap gevallen. Uiteindelijk was hij afgevoerd naar het cellengebouw, waar hij achtentwintig dagen om de andere dag op water en brood was gezet.

Eleveld grinnikte. Wat hij allemaal had beleefd rond het Hospitaal! Hier in de hotellobby ging een groot deel van de twintigste-eeuwse geschiedenis van Veenhuizen nog eens aan hem voorbij. Voor de oorlog had je de ‘oude mannetjes’, bejaarde verpleegden die blauw-met-grijze pakken droegen waarbij een pet met een zwartleren klep hoorde. Eén van hen, die in Indië de tropenkolder had opgelopen, liep soms in het Lepralaantje te schreeuwen en zichzelf met een stok tegen het hoofd te slaan tot het bloed eruit stroomde. Zijn vriendjes en hij hadden het mannetje een keer meegenomen naar het Hospitaal om hem te laten verbinden.

Het kwam wel vaker voor dat verpleegden een beetje getikt waren, vooral de oud-kolonialen die door hun familie naar het Nederlandse leger in Indië waren gestuurd om van ze af te zijn. Dan raakten ze aan de drank, werden oneervol ontslagen en moesten naar Nederland terug. Bij hun familie hoefden ze dan helemaal niet meer aan te komen. Het einde van het liedje was Veenhuizen.

Jaap keek omhoog naar de metalen hoepelvorm die schuin boven hem in de hotellobby hing. Er bengelde elegant serviesgoed aan, het leek hem een lamp of een kunstwerk. Het was maar goed dat niemand zijn gedachten kon lezen, want door die bengelende kopjes en schoteltjes zag hij weer voor zich hoe zijn vriendjes en hij een oud-Indiëganger in volle vaart het Hospitaal uit hadden zien rennen, slechts gekleed in een hemd. Een paar verplegers zaten de naaktloper achterna. Ze kwamen langs twee jonge meisjes die toevallig op straat liepen, gelukkig boerendochters die wel wat gewend waren. Uiteindelijk hadden zes marechaussees de doorgedraaide verpleegde weer kunnen opsluiten.

Vanuit zijn lage positie draaide hij zijn hoofd een eindje om en keek naar de bakstenen keuken van het Hospitaal, die nu restaurantkeuken was geworden. De glazen aanbouw van het hotel was er op ingenieuze wijze aan vastgemaakt. Voor één raam van de keuken zaten tralies, die hem aan het cellengebouw deden denken. De zwaarste disciplinaire straf was voor de oorlog niet eens achtentwintig dagen ‘om de andere dag’, maar achtenveertig uur dwangbuisverpleging. Tegenwoordig zou je dat misschien marteling noemen. Als iemand achtenveertig uur dwangbuis had gehad, stond hij helemaal krom en kon bijna niet lopen van de spierpijn. Bovendien zat hij onder de pis en de poep, want in een dwangbuis had je geen andere keus dan alles te laten lopen. Zodra zo’n man naar het badlokaal in het Tweede Gesticht werd gebracht, meestal tussen twee bewaarders in omdat hij moeilijk vooruit kon komen, stoven zijn vriendjes en hij er altijd op af om te zien wie het was. ‘Aha, die,’ zeiden ze dan tegen elkaar. ‘Tuurlijk, hij deed altijd al zo gek.’

Iets waar zijn vriendjes en hij nooit zo op letten omdat ze eraan gewend waren, was het transport van zieken vanuit het gesticht naar het Hospitaal. Daar kwam een speciale handkar op twee hoge houten wielen aan te pas, een langwerpig gevaarte met een grijslinnen kap. Een verpleegde had als taak om de ‘ambulance’ voort te duwen. Naast hem liep altijd een bewaker. Toen er een tijdje geleden een reünie van oud-inwoners van Veenhuizen was geweest, had hij iemand horen vertellen over een gestichtsveldwachter die in de Tien Geboden woonde. Als de man vanaf het Eerste Gesticht het vervoer van een zieke naar het Hospitaal moest begeleiden, helemaal naar de andere kant van de kolonie, stopte hij altijd even bij zijn eigen huis. Hij liet de kar met de zieke dan achter het huis parkeren, zodat de verpleegde en hij samen koffie konden drinken bij moeder de vrouw. Was de koffie op, dan wandelden ze vrolijk verder met de patiënt.

Ook in verschillende andere huizen in de buurt van het huidige hotelcomplex woonden vroeger ambtenaren die bij het Hospitaal betrokken waren. De huismeester van het Hospitaal zat in de linkerhelft van Controle, het gezin van een verpleger rechts. Aan de overkant, in Helpt Elkander, woonde Bromet, die ook verpleger was. Tijdens de oorlog was Bromet de enige joodse ambtenaar in Veenhuizen. Zijn dochter was bloedmooi, alle jongens waren verrukt van haar. Maar toen de Bromets te horen kregen dat ze naar het Judenviertel in Amsterdam moesten verhuizen, stak niemand een poot uit. Waarschijnlijk waren de Bromets met een auto van justitie afgevoerd, zo ging dat vaak. Nee, Veenhuizen had daarmee bepaald geen fraaie beurt gemaakt. En dat terwijl onderduiken nergens zo makkelijk was als hier. Even de straat oversteken en de familie Bromet had zich kunnen verbergen op de zolder van het Hospitaal, dat deden er wel meer. In het quarantainegebouw ernaast, waarin tegenwoordig een rugkliniek zat, sliep vanaf 1942 vanwege plaatsgebrek in de kazerne een aantal gestichtwachters. De familie Bromet had daar vast ook terecht gekund.

En er waren nog meer oplossingen voor de familie mogelijk geweest. Eén ambtenaar in Veenhuizen had zijn zoon, die niet voor de Duitsers wilde werken, een gevangenispak aangetrokken. Doodgemoedereerd stond de jongen in de tuin te schoffelen. En met de twee joden die bij het gezin van de openbare hoofdmeester in huis zaten was ook alles goed afgelopen.

Jaap Eleveld wenkte de serveerster en betaalde zijn koffie. Nadat hij zich uit de fauteuil omhoog had gewerkt, begaf hij zich naar de glazen deuren van de uitgang. Ter hoogte van de receptie snoof hij de geur van versgebakken brood op dat in een klein hotelwinkeltje werd verkocht. In een flits zag hij twee oude verpleegden voor zich, Van Workum en Moes. Moes was een keer dronken op de tramrails gaan liggen en had als gevolg daarvan geen onderbenen. Op zijn olifantspootjes hobbelde het mannetje door Veenhuizen, vaak samen met Van Workum. Tijdens de oorlog werd er in de gestichtsbakkerij alleen rogge- en tarwebrood gebakken, iemand kon alleen wittebrood krijgen als hij het aan zijn maag had. Van Workum wilde per se ook wittebrood. Maar de justitiedokter vond dat voor hem niet nodig. Op een dag stond Van Workum daarom de dokter op te wachten. ‘En, krijg ik wittebrood?’

‘Nee.’

Van Workum, die als taak had om de perken en paadjes rond het Hoofdbureau netjes te houden, haalde uit met zijn kapmes en bezorgde de dokter een hoofdwond. Hij werd voor vier jaar naar een inrichting voor zwaargestraften in Leeuwarden gestuurd, maar kwam daarna gewoon weer naar Veenhuizen terug. Gantzert, de politieke delinquent die in de roomse kerk de absis had beschilderd, had een schilderij van Moes en Van Workum gemaakt waarop je het duo in pilopak voor de Oude Poort zag staan, het huidige Nationaal Gevangenismuseum.

Jaap Eleveld ging de glazen deuren van Bitter en Zoet uit en verliet via een rode loper het hotelcomplex. Buiten passeerde hem een charmant geklede vrouw die hier duidelijk eerder was geweest. Doelgericht begaf ze zich naar de grote voordeur van het Hospitaal, waarin een raampje zat waarachter je vroeger altijd het hoofd van de portier zag verschijnen. Er waren nu vergaderruimtes en appartementen in het Hospitaal, en het werd gebruikt als ‘gezondheidsacademie’. Vroeger hing er een schilderij van koningin Wilhelmina in de hal, ook door Gantzert geschilderd. Een oorlogsdelinquent kreeg de gelegenheid een schilderij van het Nederlandse verzetssymbool bij uitstek te vervaardigen en het resultaat werd nog opgehangen ook, zoiets kon alleen in Veenhuizen.

Jaap Eleveld begon in de richting van het Nationaal Gevangenismuseum te wandelen. Een paar jaar na de oorlog, toen hij op de administratie van het Tweede Gesticht werkte, moest hij eens in het Hospitaal zijn om er iemand te spreken. Op het moment dat hij zijn fiets neerzette zag hij de auto van de pastoor verschijnen. De pastoor, die een kazuifel droeg en een misdienaar bij zich had, vertelde dat de oude Moes, de verpleegde zonder onderbenen, op sterven lag. Achter de pastoor aan was hij meegelopen het Hospitaal in. Op een zaal lag helemaal alleen een kort figuurtje in bed, bedekt door een laken. ‘Hij wil niet onder het laken uit,’ zei een verpleger die erbij kwam staan.

‘Nou,’ zei de pastoor, ‘dan doe ik het zo.’ Samen met de misdienaar voerde hij de rituelen uit waarmee katholieken voor hun sterven worden bediend. Na afloop vroeg de pastoor of Moes nog een laatste wens had. Nu zagen ze onder het laken toch beweging. Eén vingertje haakte de rand naar beneden, een gerimpeld koppie met twee kraaloogjes verscheen. ‘Hej een pruumpie tabak veur me?’

Iedereen die erbij was moest lachen. De pastoor wist raad, hij haalde de doos sigaren tevoorschijn die hij altijd onder zijn gewaad bij zich droeg. Van één sigaar brak hij een stukje af. ‘Alsjeblieft Moes,’ en hij stopte voorzichtig een plukje tabak in de mond van de oude verpleegde. Het zat er nog steeds toen Moes stierf.

*

Sarien Visser stapte over de drempel van het Hospitaal en voelde zich weer een meisje van zes. In 1946 was haar vader verpleger in Veenhuizen geworden, in 1950 kwam zij ter wereld. Vanaf haar zesde vroeg haar vader vaak al aan het begin van de week: ‘Komende zondag heb ik dienst, gaat mijn knechtje weer met me mee?’ En dan stapte ze op zondagmiddag parmantig aan zijn hand het Hospitaal binnen.

Nu, in 2012, was de entree nauwelijks veranderd. Als je vroeger de deur middenachter in de hal nam, kwam je in de wachtkamer van de tandarts. De burgers gingen altijd naar dezelfde tandarts als de gedetineerden, maar wel op een andere dag van de week. Omdat de wachtkamer ook voor de poli van de dokter werd gebruikt, kwam het toch voor dat je er samen met gedetineerden zat, daarom was op een gegeven moment besloten dat de burgers boven moesten wachten. De wachtkamer beneden was op zondagmiddag bezoekruimte. Als klein meisje ving ze er altijd wel een glimp op van zieke gedetineerden die onder bewaking van een gestichtswachter in ochtendjas bij hun familie zaten. Lang niet alle patiënten waren er even slecht aan toe, zelfs bij een griepje van twee dagen moest een gedetineerde al naar het Hospitaal. Dat had met het besmettingsgevaar in de gevangenis te maken, ze staken elkaar snel aan in de slaapzalen met kooien. Operaties werden niet in het Hospitaal uitgevoerd, daarvoor gingen de gedetineerden naar ziekenhuizen elders.

Sarien Visser voelde aan de deur linksachter in de entreehal, ze was benieuwd hoe de rest van het gebouw er tegenwoordig uitzag. Mooi zo, de deur was open. Ze ging erdoor en kwam onderaan de hoofdtrap. Hier troonde achter een bureau altijd een portier met een pistool. Via de deur die naar de lange gang van het Hospitaal leidde – er zat een raam in die deur – kon hij precies zien wie daar liepen en wat ze er deden.

Ze opende de deur, die geen raam meer had. Verderop, voorbij een aantal zalen, vond ze de uitbouw waarin haar vader vroeger kantoor hield. Als klein meisje mocht ze er altijd dossierkaarten in de juiste mappen leggen en de dossiers dan op volgorde in de archiefkast stoppen, haar vader liet ze speciaal voor haar liggen. Hoewel ze het alfabet nog maar net beheerste was ze na een uur meestal wel klaar, achteraf bezien was het niet verwonderlijk dat ze docente Nederlands was geworden. Haar beloning was een beker ingevroren vanillevla die haar vader ’s ochtends al in het vriesvak van de hospitaalkoelkast had gezet.

Daarna kwam er altijd een ander fijn onderdeel van de zondagmiddag: samen met haar vader ging ze naar de recreatiezaal helemaal achterin het gebouw. Daar stonden zowel een volière als een aquarium, dé grote attracties in het Hospitaal. Ze mocht dan de vogels en de vissen voeren. Als enige ruimte in het gebouw had de recreatiezaal geen tralies, er zat kippengaas voor de ramen. Via openslaande deuren kwam je rechtstreeks in de tuin, waar de patiënten konden wandelen over voetpaden en een romantisch bruggetje. Het kerstfeest werd ook altijd in de recreatiezaal gevierd, de patiënten lagen dan in verrijdbare bedden of zaten in ochtendjas op een stoel. De dominee of de pastoor vertelde het kerstevangelie, waarna de dochter van de dominee en zij, Sarien, liederen voor de gevangenen speelden op hun blokfluit.

Maar dat was alleen met Kerst. Op gewone zondagen ging ze na het voeren van de vogels en de vissen altijd met haar vader mee om de ronde te doen. Op iedere zaal stonden twaalf bedden, die lang niet allemaal bezet waren. Soms waren er maar vier of vijf zieken in het hele Hospitaal, andere keren wel vijfentwintig. Als een trouw hondje wachtte ze bij elke zaaldeur, de kaarten van de patiënten in de hand. Zodra haar vader bij de deur terug was stopte ze de gebruikte kaarten onderop en togen ze samen naar de volgende zaal.

In 1957 had het Hospitaal een nieuwe hoofdverpleger nodig. Haar vader had interesse voor de functie, net als een oudere collega die meer dienstjaren had. ‘Wordt hij het of word ik het,’ drie maanden lang was dat bij hen thuis aan tafel het belangrijkste gespreksonderwerp. Als enig kind had ze volop mogen meepraten. Uiteindelijk was haar vader, die zowel het Witte als het Zwarte Kruis had gehaald, de hoofdverpleger van het Veenhuizer Hospitaal geworden. Zijn oudere collega bleef in een klein huisje wonen, terwijl hun gezin begin 1959 van een houten noodwoning over ging naar de rechterhelft van Controle. De gepasseerde verpleger had het geaccepteerd. Voor zover ze wist had hij nooit vervelend tegen haar vader gedaan.

Sarien Visser stond in de recreatiezaal, die tegenwoordig onderdeel van de sauna van Bitter en Zoet was. Volgens haar was de volière behoorlijk hoog geweest, er zaten wel twintig kanaries in. Op een gegeven moment, toen ze op zondag liever met haar vriendinnetje ging spelen, was het afgelopen met haar werkzaamheden als zondagmiddagknechtje. Toch bleef ze bij het Hospitaal betrokken, dat was logisch, in Veenhuizen waren werk en leven één. Als ze ’s zondags tussen de middag met haar ouders in Controle zat te eten, werd er altijd wel een keer aangebeld door vrouwen wier man of vriend in het Hospitaal lag. Met de tas al open vroegen ze dan: ‘Moeten we ons hier laten controleren?’

Sarien wist nog goed hoe ze rond 1966 op een zondagavond in de tuin met een badmintonracket in de weer was. Plotseling klonken er dichtbij drie schoten. Het was warm, haar ouders zaten voor het huis in het avondzonnetje. Omdat haar vader ‘ter beschikking’ had en oproepbaar moest zijn, stond de voordeur open. Niet lang na de schoten ging de telefoon, hij haastte zich naar binnen en nam op. Op een holletje kwam hij weer naar buiten en stormde weg. ‘Ontsnapping uit het Hospitaal!’ Niet lang daarna zagen haar moeder en zij een stuk of acht rennende en fietsende gestichtswachters met karabijnen, pistolen en gummiknuppels.

Gespannen wachtten ze af. Pas na een paar uur kwam haar vader thuis en kregen ze te horen wat er gebeurd was. De portier had vanaf zijn zitplaats gezien dat twee zieken van verschillende zalen meermaals in de gang met elkaar stonden te smoezen. Hé, vreemd, had hij gedacht. Toen hij het stel gedecideerd naar de recreatiezaal zag lopen, was hij er ook maar eens gaan kijken. De twee hadden een met groene zeep ingesmeerde dweil tegen het raam geplakt en het glas met een bezem kapot gestoten. Daarna hadden ze het kippengaas dat voor het raam zat met de bezemsteel weggedraaid en waren door het gat naar buiten gekropen, hij kon ze nog net zien wegrennen. ‘Blijven staan!’ riep hij.

De portier schoot in de lucht. Geen reactie, ze renden door. Pas nadat hij ze allebei over het hoofd had geschoten bleven ze wel staan. Met de loop van zijn pistool op hen gericht kroop hij ook door het gat en liep in een bocht om hen heen, zodat hij ze via hetzelfde gat het Hospitaal weer in kon dirigeren en ze kon opsluiten in het washok. Voor allebei had hij nog één kogel. Strak hield hij zijn pistool op het hok gericht.

De verpleger van dienst stond te trillen op zijn benen en was nergens toe in staat, behalve tot het draaien van het telefoonnummer van Sariens vader. Haar vader was ook degene die de gestichtswachters had gebeld. Pas toen de ontsnapte gevangenen naar het cellengebouw waren afgevoerd, dacht haar vader weer aan de verpleger. Waar zat hij toch? De man werd uiteindelijk gevonden onder een bed in een kamertje waar één patiënt geïsoleerd kon worden.

Zoals altijd wanneer er iets fout ging in Veenhuizen, stelde Den Haag een onderzoek in. Meestal leidde dat tot overplaatsing, degradatie of inhouding van loon van degene die in gebreke was gebleven, daarom verzweeg haar vader dat de betreffende verpleger zich onder het bed had verstopt en niet rechtstreeks de gestichtswacht had gebeld. Je hield elkaar de hand boven het hoofd, niemand had er belang bij dat er maatregelen tegen een collega werden genomen.

Sarien keek nog even in de andere ruimtes van de sauna en liep terug naar de gang. Ze herinnerde zich dat één man maandenlang in het Hospitaal had gelegen. Wegens het ontbreken van een been liep hij op krukken. In de gevangenis was hij niet welkom, de directie was bang dat de krukken door de andere gedetineerden als slagwapen gebruikt zouden worden. De toenmalige justitiedokter ging met Den Haag overleggen of er geld vrijgemaakt kon worden voor een kunstbeen. Na een paar maanden, de ambtelijke molens maalden langzaam, kreeg de gedetineerde inderdaad zijn prothese. De dokter was trots dat de man weer kon lopen en naar de gevangenisgemeenschap terug kon keren. Nadat ’s mans straf voorbij was kwam de dokter toevallig een keer langs zijn huis, ergens in de provincie Groningen. Hij herinnerde zich het adres vanwege alle formulieren die hij had ingevuld. In de voortuin van de ex-gedetineerde stond de prothese ingegraven. In de kom van de heup prijkte een geranium.

Sarien, die dit verhaal vaak op verjaardagen had gehoord, moest er in haar eentje toch weer om lachen. Ze nam de hoofdtrap naar boven en liep daar langs de reservezalen, die in het voorjaar van 1967 door haar vader in gereedheid waren gebracht toen het broeide in Esserheem en de directie ieder moment een opstand verwachtte. Het Hospitaal moest op alles voorbereid zijn, er zouden gewonden kunnen vallen. Er was inderdaad een opstand gekomen, die zijzelf van heel dichtbij had meegemaakt. Traangas, rook, lichtflitsen, binnenstormende commando’s: het leek wel oorlog. Maar voor zover ze wist waren de reservezalen niet gebruikt.

In 1972 had haar vader het einde van het Hospitaal ook nog meegemaakt. Na een grote renovatie van de Veenhuizer gevangenissen hadden de gedetineerden eindelijk ieder een eigen cel gekregen, zodat het besmettingsgevaar verminderd was. Bovendien kreeg iedere gevangenis een eigen ziekenboeg. Wat de beveiliging betreft was dat ook verstandiger, er kwamen steeds zwaarder gestraften naar Veenhuizen. Begin 1973, toen haar vader met functioneel leeftijdsontslag ging, moest hun gezin Veenhuizen verlaten en waren ze naar Assen verhuisd. In 1978 had zij gehoord dat er een docent nodig was in de gevangenis Norgerhaven, en zo was ze tot 1992 voor acht uur per week naar Veenhuizen teruggekeerd.

Sarien keek hoe laat het was. Er was nog tijd, ze kon nog iets gaan eten en drinken. Ze nam de trap naar beneden en stak van het Hospitaal over naar het restaurant van Bitter en Zoet. Daar bestelde ze een goed glas witte wijn met wat kaas en worst.

Een halfuur later verliet ze aangenaam licht in het hoofd het complex van Bitter en Zoet. Terwijl ze de Hospitaallaan opliep in de richting van het museum, zag ze in haar verbeelding de ‘reiniger’ zitten op een hekje dat er nu niet meer stond. De reiniger was een gevangene die het Hospitaal schoonmaakte en er ook sliep. ’s Avonds mocht hij altijd een tijdje naar buiten. Haar nicht van vijftien, die niet uit Veenhuizen kwam, papte met hem aan. Nadat haar vader erachter was gekomen had zij, de twaalfjarige Sarien, een flinke uitbrander gekregen. Als justitiekind wist je dat zoiets niet mocht.

Ter hoogte van Controle keek ze weer op haar horloge. Nee, ze moest nu toch echt voortmaken. Tegenwoordig zat theetuin Zunneschien in hun vroegere woning, maar ze had niet genoeg tijd om er naartoe te gaan.

Ze versnelde haar pas. Ter hoogte van De Rode Pannen, het cellengebouw, leek het bijna of haar vader weer tot leven was gekomen. Ze zag voor zich hoe hij eens op een zondagmiddag haastig uit het Hospitaal kwam met het zilverkleurige doosje waarmee hij regelmatig naar De Rode Pannen ging. Op zondagmiddag was alles anders, dan hing er een speciale sfeer, waarschijnlijk kwam het daardoor dat zij met hem mocht meerijden. Nadat ze hun fietsen bij De Rode Pannen hadden neergezet, zei haar vader langs zijn neus weg tegen de portier dat zijn dochter even was meegefietst. Ze mocht nog mee naar binnen ook.

Terwijl ze bij de portier op haar vader stond te wachten hoorde ze kabaal, dus deed ze maar even een paar stapjes naar voren om in de brede gang te kijken. Op de trap naar boven zag ze het zilveren doosje staan. Vlakbij, voor een open celdeur, waren vier gestichtswachters met een gedetineerde aan het worstelen. Waarschijnlijk wilde haar vader niet uit zijn concentratie worden gehaald, want hij stond met een spuit in de hand met zijn rug naar het tafereel toe.

Het duurde een paar minuten tot de gestichtswachters de gevangene eindelijk in bedwang hadden. Ze verdwenen met hem in de open cel. Wat daar gebeurde kon ze niet zien, maar haar vader had er al vaak over verteld en ze had de inhoud van het doosje ook wel eens bekeken. Behalve de spuit zaten er watten in, ontsmettingsmateriaal, een koker met naalden en een flesje met kalmeringsvloeistof.

Nog een paar minuten later kwam haar vader samen met de vier gestichtswachters naar de portiersloge terug. De vier hijgden en waren bezweet. Op de terugweg naar huis zei haar vader dat hij blij was dat het weer goed was gegaan. ‘Je moet er toch niet aan denken dat de naald zou afbreken en via de aderen van de gevangene zou gaan rondzwerven tot in zijn hart. Dan hadden we meteen Den Haag weer op ons dak.’

*

Wat was zo’n boevenbus toch laag. Jaap Eleveld had zijn hoofd al gestoten. Met een rustig gangetje tuften ze door Veenhuizen. De bus maakte het kenmerkende dieselgeluid. Aan het stuur zat een vrijwilliger van het Nationaal Gevangenismuseum die hij herkende omdat hij een van de organisatoren van de laatste reünie was geweest. Naast de chauffeur stond een vrouw in een microfoon te praten, dezelfde charmante vrouw die hij het Hospitaal had zien binnengaan. Natuurlijk, Sarientje, de dochter van hoofdverpleger Visser, pas nu herkende hij haar. Net als de chauffeur van de bus was ze vrijwilligster voor het museum geworden.

De chauffeur reed langs de gevangenis Norgerhaven. Het gebouw was in de loop van de jaren flink uitgebreid. Ernaast was een penitentiaire inrichting voor jongeren verrezen. Bankenbosch en Esserheem functioneerden ook nog steeds, Veenhuizen was intussen al bijna tweehonderd jaar een strafkolonie. De overgang naar een wat opener gemeenschap, die vanaf 1983 in gang werd gezet, was zonder noemenswaardige perikelen verlopen. Na 1990 kon je als particulier voor het eerst een woning bezitten in Veenhuizen, de bewoners hadden toen voor weinig geld hun justitiewoningen kunnen kopen. Sinds in 2005 het nieuwe museum was geopend had het dorp ook nog een toeristische functie gekregen. Het was maar goed dat de historische waarde van de oude gebouwen tegenwoordig werd ingezien, er waren al diverse panden gerestaureerd.

De boevenbus tufte langs de rooms-katholieke pastorie aan de Kerklaan en minderde vaart. Binnen in de pastorie brandde licht. Jaap Eleveld dacht aan de keren dat hij er was geweest om zijn herinneringen vast te laten leggen. Hij had spijt dat hij had verteld over het dienstwapen dat hij tijdens de oorlog uit het kastje van de directeur had gepikt, ook al had hij er nooit iets onoorbaars mee gedaan. Nadat twee van zijn zoons het ding hadden ontdekt, had hij het uit elkaar gehaald en in de wiek gegooid.

Sarien Visser keek ook naar buiten. Vroeger en nu vloeiden ineen. In de voortuin van de pastorie, waar een monumentale rode beuk stond, waren mannen in felgekleurde hesjes bladeren aan het wegharken.

Dankwoord

Heel veel oud-Veenhuizers hebben me geholpen bij het maken van dit boek. Bijna al mijn gesprekken met hen zijn gefilmd en helemaal uitgetypt. Zo is ook de informatie behouden gebleven waarvoor nu geen ruimte was. De verhalen van een aantal mensen ga ik gebruiken voor een volgend project. Ik heb – in alfabetische volgorde – gesproken en gecorrespondeerd met Willem Betten, An Douwes, Arie Egberts, Jaap Eleveld, Roelof Eleveld, Kees Greeven, Harry Haver, Siep Hazenberg, Albert ten Hoor, Jan Houkes, Willem Kroes, Frans van Luijk, Leo van Luijk, Johan en Dina van Maaren, Jan en Iet Meester, Koop en Roel Meijer, Piet Mentrop, Bets Mug-Verhagen, Bertus Mulder, Jenneke Nanninga, Nanno Nanninga, Cor van Nieuwenhoven, Sicco en Roelie Oosterhoff, Joop Oosting, Wim Pannebakker, Chris Seetz, Henk Seetz, Gé Sevenhuijsen, Gré Sinkgraven, John Slot, Andries en Annie Tiesinga, Sarien Visser, John en Janny Verhey, Menno Walters, Roelof Walters, Willem en Ellie Wieling en Mien van Wijk. In een eerder stadium had ik al eens gepraat met Klaske Huisman en Geert de Wilde.

Ook heb ik allerlei geschreven herinneringen ontvangen, bijvoorbeeld van Jans Abbring, Hennie-Appel Ties, Ineke Ariaans, Clemens van den Brink, Jacob Meinardi, Ton Pots en Tineke de Vries-Hazenberg. Henk Kleiker heeft als mede-organisator van een grote reünie in 2010 voor verschillende adressen en telefoonnummers gezorgd. Tinie Veenstra belde regelmatig om me op mogelijke informanten te wijzen. Via het Ontwikkelingsbureau, met name Krijn Troost van de Rijksgebouwendienst, kreeg ik de kans om meer dan een jaar in de katholieke pastorie van Veenhuizen te wonen. Tom Yntema, directeur van de Penitentiaire Inrichtingen Veenhuizen, was één van de initiatiefnemers van deze bundel, samen met de directeur van het Nationaal Gevangenismuseum, Peter Sluiter. Baukje Bloemert en Hermien Haar van stichting Het Drentse Boek hebben veel werk verzet. De families Bouma en Scholten schonken meubels voor de pastorie. Tijdens televisieopnames gaf de familie Stam en passant nieuwe informatie. Gerben E. de Vries schreef het boek dat altijd op mijn bureau lag, Honderd jaar gemeenschapsregime in Esserheem Veenhuizen 1895-1995, Gouda Quint 1995. In het boek Naar verkeerd spoor van H. Stouten, uitgeverij Stubeg 1986, kwam ik tegen dat de rechts-radicale Duitse krant Die Soldatenzeitung het begrip ‘Hollands Siberië’ introduceerde. Miranda Stolze stuurde me haar artikel over het Vierde Gesticht. In oude Lantaarns las ik de observaties van Aise ‘majoor’ Douwes. Ook heb ik geput uit het registrum memoralis van de opeenvolgende justitiepastoors, met name wat betreft de passage waarin hoofddirecteur Wijers nadenkt over de moord op Jannes Houkes. Mijn levensgezel Jaap de Ruig maakte de filmopnames van de interviews en heeft me me verder ook met álles bijgestaan. Al deze mensen bedank ik heel hartelijk.