OOSTWAARTSCH!

Linksum-reeks

1. Oostwaartsch!

© Martin Koster, Lieveren

Stichting Het Drentse Boek, 2016

Huus van de Taol, Postbus 163, 8410 AD Beilen

Opmaak Het Drentse Boek, Beilen
Foto’s Martin Koster, Lieveren
Spelling Klari Arp, Oosterhesselen

ISBN 978-90-6509-407-0

www.hetdrentseboek.nl

De uitgaven van Het Drentse Boek worden mede mogelijk
gemaakt door subsidie van de provincie Drenthe

Via est longa

Het daghet in den oosten
het lichtet overal
Hoe luttel weet mijn liefken
och waer ick henen sal

En toen

En toenn toen, op de dag dat ik afscheid nam van mijn collega’s, toen niemand de kop erbij had omdat er een meisje van onze school dat ik alleen van gezicht kende, vermoord was door een jongen die ik een aantal jaren eerder in de klas had en die toen ook al niet wilde deugen wat in die klas redelijk normaal was, nam ik het besluit om voordat ziekte, ouderdom of vriend dood toe zouden slaan, op reis te gaan en wel naar het voormalig Oostblok omdat ik enorm veel van reizen houd zolang het maar per spoor is en omdat ik - dat dacht ik tenminste - een daad moest stellen, zoiets als: toen moest ik oostwaartsch, zodat ik later zou kunnen refereren aan de lange tijd voor ik naar het oosten ging, aan de ultra korte tijd dat ik mij daar min of meer als analfabeet ophield en de hopelijk niet al te korte tijd die nog komen moest.

Of moest ik gewoon iets doen om mijn afscheid van het onderwijs te markeren? Een afscheid dat vrijwillig was, maar ook weer niet.

Of was het iets wat ik nog niet wist toen ik dinsdag 22 oktober 2013 op het Hoofdstation van Groningen, dat op een bepaald moment Centraal Station is gaan heten, maar niet voor mij, de trein naar Leer nam. In Leer nam ik de trein naar Bremen, in Bremen die naar Hamburg, daar die naar Berlijn en in de ongedeelde hoofdstad die naar Dresden, in de voormalige DDR.

Maar laat ik bij het begin beginnen, zoals de merel zei tegen de worm.

Spoor 1

De trein naar Leer vertrekt om 8.22 uur precies. Ik loop met rugzak, schoudertas (nooit losjes over een schouder, maar altijd over het hoofd en nooit aan de rand van het trottoir i.v.m. scooters!) en een altijd weer tegenvallende cappuccino grande (3,65 euro, voor de echt ouderen onder ons: dik acht gulden) van Starbucks in de hand naar spoor 3b. De trein, de Bastiaan Jan Ader, verzetsstrijder begraven op de erebegraafplaats in Loenen, Vak E Grafnummer 52, sukkelt urenlang door het eeuwig saaie Groningerland, langs Euroborg, Kropswolde, Martenshoek, Hoogezand- Sappemeer, ik hoop dat ik er een vergeet, Zuidbroek, Scheemda, Winschoten, naar Bad Nieuweschans. Het is acht over negen als we op het perronnetje van het kuuroord arriveren. Vergeet niet ùìt te checken. We zijn drie kwartier verder. Dominee Bastiaan Jan Ader, vader van Bas Jan Ader die ik in 2006 in Boijmans van Beuningen, lang nadat hij er niet in geslaagd was per boot van New York naar Ierland te zeilen, van het dak (en niet alleen van het dak) zag vallen, heeft in Drieborg (Gr.) en Holland heel wat joden van de dood gered, maar werd zelf in november 1944 door den vijand gefusilleerd. Dat ik net in de trein met zijn naam moet zitten en niet (voorbeeld) gezellig in de crèche van Lenie ’t Hart.
Is dit een teken? Het eerste? Maar van wie of wat? Ik zie anderhalve man en een paardenkop uitstappen. Wat zoeken zij hier, in dit door God en alleman verlaten landsdeel? De steeds onzichtbare machinist (Is er eigenlijk wel een machinist? Ik heb zo mijn twijfels) wacht nog een paar minuten. Maar behalve een donkerharig geverfde gratis krant lezende vrouw (geschatte leeftijd: 48⁺ en al net zo volvet; denkelijk gescheiden, maar wat gaat mij dat aan) die aan het andere eind van de coupé zit en ik (en de automatische machinist) gaat niemand mee. Zelfs geen commies die voor een mooi ík-ga-het-land-uit-gevoel had kunnen zorgen, stapt in.
We passeren de Westerwoldse Aa. Ik ben in het eerste buitenland.
Direct al verandert het landschap. Het wordt kleinschaliger, vriendelijker.
Ook de taal die hier van origine gesproken wordt, het Oostfries, de taal van Greta Schoon (Nix blifft as ’t is) klinkt - weet ik - veel vriendelijker dan het zeer nauw verwante Gronings. (voorbeeld) Moin! seggen de lu unn denn snacken se wedder Hoochduutsch.

Het gespreuken Grunnigs (en ok het Fries) döt mij seins zeer an de oren, terwijl (veurbield) de wondere poëzie van Simon van Wattum mit de nuverste poëzie is die ’k kenne:
Ik dicht nait veur het haail van ’t dialect,
nait veur zo’n volk dat cultureel verrekt
en ’t geern dut as ’t wint in ’t kommerciële…
Ik dicht bloots zó omdat het weerstand wekt.
(Of omdat ’t haart toch aigen woarhaid sprekt?)

Dezölfde kwaliteit hef ’t wark van Tsjêbbe Hettinga daor ik in Taal an taofel in Bloembarg an de Riest (waor aans?) samen mit optreden much. Wat een kwaliteit had Taal an taofel in die tied!
Mar Koster, zeg ie, leesder, ie geeft nou wel of op ’t Grunnings en ’t Fries, mar weet ie wel wat een niet-Drent van dat samme taaltien van oe viendt? En wat ze - veule slimmer nog - viendt van de betrouwbaarheid van de Drenten? En ie weet vaste ok wel wat ze vrogger zeden over Drenten: ‘Aj een jeude verneuken wilt, muj twei Drenten mitnemen.’ Zukswat heur ie tegenwoordig niet meer. Jeuden bint betuun dizze dagen.

Dik halftien zijn we in Leer. Tien minuten later stap ik, en met mij velen, allen Duitstalig zo te horen, zo giet dat seins, in de RE 4415 naar Bremen. Oh, wat is het altijd een genot om gast te zijn van DB. Kan, lieve God van het Spoor, kan Deutsche Bahn, ik begin zowat te stotteren, kan Deutsche Bahn NS en ProRail niet overnemen, dan kunnen zij gelijk een mooi koppel oude-vrouwtjes-de-trein-uitzettende-conducteurs ontslaan en zijn we van alle winterse spoorellende af.

In Bremen is er even tijd voor een kop stationskoffie van superkwaliteit voordat de IC 2220 naar Hamburg voorrijdt. Even later zie ik honderden kraanvogels. Weer eens wat anders dan die drie door Reiner Robaord*bedreigde broedpaartjes in het Fochteloërveen. Voor je het weet, zijn we in Hamburg. Daar ga ik later beslist een keer heen. Nu moet ik verder, met de ICE 38 naar Berlijn.
Er komt een blonde dame in uniform voorbij die vraagt of ik iets drinken wil. Krantje erbij? Mijn buurman leest Bild. Ik lees met hem mee. Op de voorpagina Rafael van der Vaart: ‘Wij krijgen een kleine!’ Als ik wat van voetballen wist, had ik nu een mooi gesprek kunnen voeren. Ik lees Die Welt. En zwijg. Nog geen twee uur later mindert de trein vaart. We naderen Berlijn. Het voelt alsof je in een landend vliegtuig zit, maar dan zonder angst. Angst dat de baan te kort is (Eelde) of dat de wielen niet uit willen klappen.
Berlijn. De ooit door oost en west gedeelde hoofdstad Duitslands. Met muur en alles. Toen. Nu is er hier en daar nog wel een stukje muur, maar dat is er voor de toeristen. Zal ik uitstappen en op de Pariser Platz een teleurstellende cappuccino grande kopen bij de Starbucks? En even kijken of het paard van Botero met z’n dikke billen er nog staat? Oh, ik ben gek op dikke billen. Paardenbillen in het bijzonder. Wat is er mooier dan een Belg? En wat Berlijn betreft: over twee uur gaat er weer een trein. Ik stap niet uit. Ook Berlijn komt, later. Alles komt later. Ook niet onbelangrijk: Dresden wacht.

General der Obdachlosen

Bij Starbucks op de Pariser Platz
Uutzicht op de Brandenburger Tor
Kwam ik hum tegen:
Buusdoek op de bezwiete kop.
Hij vertöl van de demonstraotie
Tegen de rechtse regering
Van Angela Merkel
Die arbeiders en Obdachlosen
Niks in de reken hef
En over zien auto
Die in Arnheim ekraakt was.
Der bint ok wel goeie Hollanders
Zee hij en ik dachte nao
Over goeie Duutsers,
’t Vaarrad van mien va
En over nog zoveule meer.
Over ’t veurdiel van de Spätgeburt
Um mar ies wat te numen.
Ik dacht der even over
Hum een dik verdiende
Bak koffie an te bieden. Wiedergutmachung?
Mar hij zette zien pette
Mit Oost-Duutse steern
Op de kop en zee:
Ich bin der General der Obdachlosen.

Hij zee ’t wel twei, drei maol.
’t Klunk overtugend
In mien westerse oren.

Ik zag dat hij
Een kop groter eworden was
En wus:
Dit is een man die zien koffie zölf betaalt.

Om kwart voor drie vertrekt de EC 379 van spoor 2 naar Dresden. Tot 13 februari 1945 was Dresden een mooie oude stad, maar daarover later meer. De Eurocity is Tsjechisch, evenals de dikbuikige conducteur die langdurig praat met landgenoten en mij ondertussen mompelend en in korte zinnen iets duidelijk wil maken door te wijzen op mijn kaartje dat volgens hem niet in Ordnung is. In mijn beste Duits probeer ik helderheid te krijgen. En ik probeer te bedenken wat beleefd is in het Duitsch. Of liever nog onbeleefd. En wat is conducteur? Ik hoor mijn moeders stem: ‘Waart oe, mien jonge.’
‘Moet ik wat opschrijven?’
‘Wat moet ik opschrijven?’
‘Waar?’
En het slimste mut nog komen. Schopenhauer zee het al.

Als dikbuik uitgepraat is met zijn landgenoten (en mij verder volkomen negeert, wat ik vanzelf niet zo erg vind), mag ik weer genieten van het uitzicht. Behalve dat in de bomen grote trossen maretak hangen, vallen mij nog drie dingen op: er zijn hier heel, heel veel bossen; er zijn hier heel, heel veel door onkruid overwoekerde spoorrails (Waar gingen die naar toe?
Ik wil het niet weten!) en de huizen zien er heel, heel erg armoedig uit. Nu al. De trein gaat te snel om te zien of er - in de lokale taal vanzelf - bordjes op geschroefd zijn met een in mijn jeugd vertrouwde tekst.

(Wij hebt het dan over 1956-1966, de jaoren op de openbare Heufdvaortschoele van meister Vlas en de Rijks HBS in Zwolle, mit een directeur die deur oens de Bolle* enuumd wordde en die de hiele schoele bij menare reup toen Winston Churchill uut de tied ekomen was.) De tekst was, ie raodt het al: ONBEWOONBAAR VERKLAARDE WONING.

Anna
Ik reize niet allent. Ik hebbe Anna bij mij.**

Dresden