Een bijzondere liefde

als je partner transgender is

Marian Geurtsen

Een bijzondere liefde, als je partner transgender is

© 2016 Marian Geurtsen

ISBN13: 978-90-6523-182-6

Als e-boek PDF met ISBN13: 978-90-6523-631-9

NUR: 401/600/865

1e druk, juni 2016

Grafische vormgeving: Glyphs, Baarn

Omslagidee: TenU, Nijkerk

Omslag: Square Design, Nijkerk

Omslagbeeld: © Konradbak | Dreamstime.com

Meer informatie: www.uitgeverijvanbrug.nl

Dit boek is mede tot stand gekomen dankzij de steun van Transvisie

Alle rechten voorbehouden. Deze uitgave mag worden verveelvoudigd, worden opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of in enige vorm of op enige andere wijze hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, of opnamen, worden gebruikt, wanneer u de in het economisch verkeer normaal gangbare rechten respecteert, waaronder het gebruik van volledige bronvermelding. Neem om alle twijfel weg te nemen contact op met Uitgeverij van Brug.
De uitgever aanvaardt geen aansprakelijkheid voor welke schade dan ook ontstaan tijdens of door het gebruik van deze uitgave. Deze uitgave is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. Noch de auteur, noch de makers, noch de uitgever stellen zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

Inhoudsopgave

* woorden waar een sterretje achter staat, worden in de verklarende woorden- lijst toegelicht.

Voorwoord

Inleiding

Nooit meer onopvallend samen over straat

Het geluk van de ander niet in de weg staan

Ik heb niets met frivole bloesjes

Stappen in een veld met verse sneeuw

Hij heeft mij uitgedaagd om mijn wereld te verbreden

Als ik een vrouw had gewild, had ik wel een vrouw geko- zen

Een vlinder uit haar cocon zien komen

Haar vrouwzijn integreren in ons gezin

Mijn eigen proces telt ook mee

De pijlers van onze relatie brokkelden af

Laura is gewoon de allerleukste

Ik wilde zo graag de perfecte partner zijn

Ik mag graag met grenzen spelen

Dancing through the mine field

Verklarende woordenlijst

Belangrijke organisaties

Over de auteur

Voorwoord

Leven zonder stigma, zonder discriminatie, zonder marginalisatie en zonder pathologisering. Nog schijnt deze wens voor de allermeeste transpersonen onbereikbaar. Toch is het leven voor een persoon met een transgender-achtergrond in de laatste jaren aantoonbaar verbeterd. Genderidentiteit heeft bijna de status van een fundamenteel mensenrecht bereikt en verplichte operaties als voorwaarde voor de erkenning van de gevoelde genderidentiteit zijn afgeschaft. Was het de wet van de remmende voorsprong dat Nederland tot de laatste Europese landen behoorde die de discriminerende wetgeving voor transseksuele personen op last van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens te Straatsburg corrigeerde?

Leven met een incongruente genderidentiteit blijft een uitdaging. Wat een moeite is er dagelijks nodig om in alledaagse situaties staande te blijven. Een vastberaden wil om ondanks de vele obstakels zelfbewust, eigen-wijs en congruent met zijn/ haar gevoel van genderidentiteit te leven, is wel een must voor transgender personen. Daarnaast kunnen veel transgenders gelukkig op partners, familie en vrienden leunen, die in eerste instantie de mens achter de transitie zien en blijven zien. Partners die het vertikken om familiaire samenhorigheid, vriendschap of liefde afhankelijk te maken van een ‘V’ of ‘M’ in het paspoort of rijbewijs.

Wat weten wij van deze mensen? Hoe beleven zij de transitie van hun partner? En nog belangrijker: wie helpt de partners? Partners van transgender-personen zien een bevriende of geliefde persoon langzaam veranderen. Zij staan ernaast als de eerste stappen als man of vrouw in het openbaar gedaan worden. Zij geven tips en trucs. Hoe voelt dat voor hen? Zijn zij blij dat diegene om wie even alles draait eindelijk een gevoel van geluk heeft? Jazeker. Het is altijd een heerlijk gevoel om voor een geliefde persoon iets te kunnen betekenen. Je doet er alles voor. Onvoorwaardelijk. Immers, jij – als partner – weet beter dan wie ook hoe belangrijk deze stappen van de transitie zijn. Jij weet dat er geen sprake van keuze is en dat het proces onomkeerbaar is. Jouw geliefde partner kan niet anders dan eindelijk zijn wie hij/zij allang is.

Maar ook partners doorleven moeilijke tijden, kunnen over de toekomst twijfelen en momenten van uitzichtloosheid ervaren. Sommigen van ons kunnen twijfel goed een plekje geven, anderen vinden het moeilijk. Hoe gaat het verder met ons partnerschap? Is het geluk van mijn partner ook mijn geluk? Wat betekent de transitie voor onze gezamenlijke toekomst? Deze vragen en ambivalente gevoelens ondermijnen het diepe gevoel van samenhorigheid niet, maar zijn natuurlijke reacties op verandering.

Partners van transgender-personen volgen hun gevoel zelfs bij onbegrip in de omgeving. Zij bekennen zich tot een geliefde persoon, zonder aanziens des persoons én zonder te letten op de sekse. Deze mensen, partners van transgenders, verdienen meer aandacht en erkenning. Dit boek draagt hieraan op fantastische wijze bij. Partners van transgender-personen zijn niet minder normaal of bijzonder dan anderen. Ze kunnen empathisch en kritisch zijn, zelf transident of niet, kort of lang verliefd, hetero- of homogeoriënteerd. Het zijn mensen met een gezicht, mensen die recht op aandacht hebben. Dit boek laat deze gezichten eindelijk zien. Het zijn mooie gezichten van mensen die hun liefde voor een persoon niet opgeven, omdat het uiterlijk verandert.

Mick van Trotsenburg

April 2016

Inleiding

Zeven jaar geleden kondigde de man met wie ik al zeventien jaar mijn leven deelde aan dat hij verder wilde leven als vrouw. Vanaf dat moment stonden zijn en mijn wereld op zijn kop. Ik had geen idee wat me te wachten zou staan en waar ik tegen aan zou lopen. Ik heb toen meteen hulptroepen ingeschakeld, mijn vriendinnen gemobiliseerd, op zoek gegaan naar mensen in dezelfde situatie, literatuur gezocht. Maar daar stokte het al: er bestaan in Nederland geen of nauwelijks boeken over wat een gendertransitie betekent voor een relatie. Toen mijn partner aan haar transitie begon, begon voor mij het pionieren. Voor haar was er begeleiding: een psycholoog, artsen, een protocol, wachtlijsten om gefrustreerd van te raken. Voor mij was er nog niet één goed boek en evenmin professionele ondersteuning. De zelfhulpgroep (H)Erkenning van Patiëntenorganisatie Transvisie was een warm bad. Hier ontmoette ik een vader die met liefde over zijn ‘aanstaande dochter’ sprak. Hier werd Diane een groot voorbeeld voor mij, omdat haar relatie de transitie van haar partner had overleefd. Na verloop van een paar jaar realiseerde ik me dat de meeste partners die ik had leren kennen weer weg waren bij (H)Erkenning, omdat hun relatie was gestrand. De nieuwe partners die binnenkwamen, stelden dezelfde vragen die ik het eerste jaar had gehad, maar ik was inmiddels een paar stappen verder. Ik raakte ‘gevorderd’ en kwam alleen te staan met mijn vragen. Daarom besloot ik het boek te schrijven dat ik had willen lezen. Met antwoorden op vragen als ‘kun je lesbisch worden?’ en ‘gaat zijn karakter veranderen door de hormonen?’. Antwoorden vanuit de ervaringen van partners die met deze zelfde vragen hun eigen worsteling hebben gevoerd.

Aanleiding

Het was niet helemaal onverwacht dat mijn lief met de boodschap kwam dat hij in transitie wilde. Zeventien jaar eerder, we kenden elkaar nog geen week, stond ik op een avond onverwachts bij hem op de stoep. Hij zat juist moed te verzamelen voor de moeilijkste stap uit zijn leven. Zei dat hij me iets moest vertellen. Zo kwam het hoge woord eruit. Ik had van het bestaan van transseksualiteit nog amper gehoord en wist over travestie alleen maar dat het vies was. En nu vertelde deze leuke jongen me dat hij als hij had kunnen kiezen liever als meisje geboren was. Nu hij eenmaal een jongen was, leek het hem acceptabel om alleen met af en toe omkleden verder te leven. Het was 1991, internet bestond nog niet. Binnen een week had ik de NVSH gebeld en kreeg ik een afspraak met Sonja van de werkgroep T&T (nu: Vereniging Genderdiversiteit). Zij gaf me wat krantenknipsels mee en legde het een en ander uit over travestie, transseksualiteit en de smalle brug daartussen.

In de jaren daarna zette mijn lief zijn eerste stappen op het pad van de travestie en ik groeide met hem mee. Hij besloot zijn haar niet meer te laten knippen en droeg een eeuwige paardenstaart. De eerste keer dat hij een panty aan me liet zien, vond hij spannender dan ik: ‘Ja, en?’ De eerste rok die hij aantrok, stond gek. De eerste keer dat ik hem met make-up zag, vond ik het afschuwelijk. Ik, die mezelf nooit opmaakte, zag mijn lief verdwijnen achter een veel te dikke laag plamuur. Wat voor mij vervreemdend was, vond zij geslaagd, want de man was onherkenbaar geworden in de spiegel. Later kwam er meer kleding en werd hij handiger met make-up. Gingen we weleens samen de stad in, uiteten bij een pizzeria. Ik merkte dat mijn voornemen ‘gewoon twee vriendinnen’ te zijn, niet werkte. Ik kon het eenvoudigweg niet laten om hand in hand te lopen met mijn lief, ongeacht wat de buitenwereld van ons zou denken.

Ik had er naast mijn man een vriendin bij: twee voor de prijs van één. Aan haar hand deed ik nieuwe ontdekkingen over mezelf. Mijn eigen preutse opvoeding had mij verboden om zwarte beha’s te kopen. En mijn lief, oprecht verwonderd, vroeg me waarom. Met haar samen kon ik vrouwelijke kleding bekijken en zelf ontdekken wat ik mooi en leuk vond, wat ik met hem nooit had gekund. Met make-up was ik niet verder gekomen dan de foute rode lippenstift en blauwe oogschaduw die ik als kind had gekregen van Sinterklaas. Zij had alle kleuren make-up van de regenboog en experimenteerde volop met oogschaduw, foundation en lipgloss. Lippenstift staat mij niet, was mijn overtuiging. Totdat mijn lief zo vaak aangedrongen had om het toch eens te proberen dat ik uit haar make-updoos wat verschillende tinten pakte. De eerste die ik op mijn lippen deed, bevestigde alleen wat ik al dacht: zie je wel, ik lijk wel een clown! De tweede ook. Maar na nog een paar lippenstiften had ik een zachte kleur te pakken die wel matchte met mijn huid. Ik zag ineens geen clown meer. ‘Mag ik deze lippenstift van jou overnemen?’ Een paar jaar later wilde mijn lief gaatjes in zijn oren. Dat was slikken, want zo kwam hij alweer een stukje dichter op mijn terrein.

Er is een groot verschil tussen leven met een man die aan travestie doet of leven met een transvrouw. Lange tijd vond ik het allemaal goed leefbaar. Want als de vrouwenkleren weer op de stoel lagen en de make-up weg was geboend, was er altijd nog dat prachtige mannenlijf van degene op wie ik verliefd was geworden. Totdat het moment dat hij me vertelde dat hij een stap verder moest gaan. Het was 2 november 2008, het zwaard van Damocles was dan toch gevallen.

Samen in transitie

Wanneer je in een duurzame relatie te horen krijgt dat je partner zich niet thuis voelt in haar of zijn lichaam kan dat het begin zijn van een lange weg. De partner zal zich anders willen gaan presenteren, parttime of fulltime in de gewenste genderidentiteit willen gaan leven. Vaak, niet altijd, zal de partner een medisch traject in gaan van gehele of gedeeltelijke geslachtsaanpassing. In de eigen omgeving kom je niet vaak andere partners van transgenders tegen, dus het is pionieren om samen door het transitieproces heen te komen. Waar krijg je allemaal mee te maken als partner van een transgender? Hoe verander je zelf mee? Waarin kun je niet veranderen? Wat hoef je niet te veranderen? Kun je samen een transitie doen? Waar liggen de grenzen tussen trouw aan de ander en trouw aan jezelf? Welke aspecten van een transitie zijn nu eenmaal anders voor de transgender dan voor de partner?

Ook kan het gebeuren dat je een relatie krijgt met iemand die vertelt dat hij of zij in het verleden een transitie heeft doorgemaakt. Wat betekent dat voor je? Is de genderdysforie voltooid verleden tijd? Vaak krijg je er toch nog mee te maken in indirecte zin zoals het leren kennen van iemands geschiedenis en familierelaties. Of in directe zin wanneer de seksualiteit vraagt om aanpassingen vanwege de lichamelijke beperkingen die transseksualiteit soms met zich meebrengt. Een verleden van je partner als transseksueel kan ook gevolgen hebben voor een kinderwens.

Samen in transitie?

Het is duidelijk dat de transitie voor degene die transgender is zeer gewenst is. Voor de partner is het echter niet haar of zijn eigen wens, maar één van die situaties waar het lot je mee opzadelt. Welke gevolgen heeft dat voor het transformatieproces van de partner van de transgender? Welke verwerkingstaken krijgt een partner wanneer haar of zijn geliefde een gendertransitie ingaat? In grote lijnen zijn er drie velden die aandacht vragen en vaak door elkaar heen lopen.

Verlies

Het heden staat op zijn kop. De verwachtingen die je had voor de toekomst gaan niet uitkomen. De toekomst gaat er heel anders uitzien en je weet nog niet hoe. Maar zeker is dat het nooit meer wordt zoals het vroeger was.

Ik had het geluk dat ik vanaf het begin op de hoogte was van de extra identiteit van mijn partner. Het gebeurt ook nog steeds dat de partner van een transvrouw of transman per ongeluk ontdekt welk geheim haar man of zijn vrouw al die jaren verborgen houdt. Andere transgenders vertellen hun partner pas na jaren over hun geheime gevoelens. Dat betekent een vertrouwensbreuk in de relatie: het diepste wat je partner heeft beziggehouden, heeft ze nooit eerder aan je verteld. Het voelt ineens alsof je je eigen man nooit gekend hebt. Ook wanneer er geen sprake is geweest van een geheim staat het verleden ter discussie. Het kostte mij moeite om mijn lief met haar nieuwe naam aan te spreken. Haar oude naam was verweven met alle mooie herinneringen die ik had, verweven met heel mijn liefde. Haar oude naam begraven betekende een breuk in de geschiedenis. Daarbij heeft de transgender het nodig haar eigen verleden te ‘herschrijven’ nu ze eindelijk zichzelf mag zijn. Eindelijk kan zij vertellen dat zij zich nooit gelukkig heeft gevoeld als de man die zij gedwongen was te zijn. Eindelijk kan hij op een rijtje zetten hoe hij altijd al wist dat hij een jongen was. En als partner kun je het gevoel krijgen dat het gezamenlijke verleden ontkend wordt. Is hij al die jaren ongelukkig geweest? Wat betekent dan nog de intimiteit die je gedeeld hebt? Wat heb jij dan voor hem of haar betekend? Met wie ben je al die jaren samen geweest? Ken je je eigen partner wel? Alles staat op losse schroeven. Dat is ontwrichtend. Terwijl de transgender staat te popelen om eindelijk te beginnen aan de toekomst, staat de partner te kijken naar de brokstukken van het heden en vraagt zich af of het verleden wel echt heeft bestaan.

Op de tweede plaats komen

Vanaf het moment van de coming-out staan de transgender en haar transitie centraal in alle gesprekken. Voor de transgender zelf is het proces zo ingrijpend dat er even niets anders meer bestaat. Voor de familie en omgeving is het gespreksonderwerp nummer één. De psychologische en medische begeleiding is gericht op de transgender. Als partner kom je in deze fase op de tweede plaats. Veel partners hebben daar begrip voor en passen zich aan. De partner wil de ander zoveel mogelijk ondersteunen, bijvoorbeeld door haar te helpen met kleding kiezen. Of ze ziet het als haar taak om het gezin draaiende te houden terwijl de ander aan het uitvinden is hoe haar nieuwe leven eruit gaat zien. Ondertussen is het zaak voor de partner om zich niet te verliezen in het proces van de ander, om de eigen ruimte te bewaken en de transgender te vragen ook oog voor jou te blijven hebben.

Een ander probleem is dat je als partner het gevoel kunt hebben dat je de ander niet kunt bijhouden. Veel transgenders hebben er jaren over gedaan om uit de kast te komen. Al die tijd heeft hij al nagedacht over wat hem bezielt, wat genderdysforie is, heeft zij uitgeprobeerd of zij zou kunnen leven zonder transitie. De transgender heeft informatie opgezocht, misschien in het geheim, en contacten onderhouden met andere transgenders. Als de partner nog van niets wist, komt deze die vragen allemaal pas tegen zodra het hoge woord eruit is. De transgender voelt zich als een vogeltje dat eindelijk uit zijn kooi verlost is en wil zo snel mogelijk door de transitie heen, terwijl de partner nog een informatieachterstand moet inhalen. Door de groeiende acceptatie die er de laatste jaren in de maatschappij is, durven veel transgenders tegenwoordig gelukkig sneller te vertellen aan hun partner dat ze twijfels hebben over hun genderidentiteit. In dat geval is het gemakkelijker om samen op zoek te gaan naar informatie.

Het inhalen van deze informatieachterstand en het rouwen om alles wat verloren is, kosten tijd. Ook als de partner de intentie heeft om mee te gaan met de transitie van haar man of vrouw heeft zij of hij meer tijd nodig dan de transgender zou willen. Vaak heb ik verzucht dat ik dankzij de wachtlijst de tijd kreeg om te wennen aan het idee dat mijn man mijn vrouw ging worden.

Een nieuwe identiteit verkennen en ontwikkelen

Als je partner verandert, heeft dat consequenties voor wie je zelf bent. Je hebt vragen. Waarom ben je verliefd geworden op iemand van wie de buitenkant niet klopte met de binnenkant? Waarop ben ik eigenlijk verliefd geworden: op de persoon of op de man? Wat doet het met je ideeën over mannen en vrouwen, mannelijkheid en vrouwelijkheid? Wat blijft er nog overeind van de pijlers van jullie relatie? Kun je nieuwe pijlers ontwikkelen?

Als je partner eindelijk zichzelf ontdekt door de transitie heeft dat effect op de onderlinge verhouding, zoals iedere grote verandering effect heeft op de verhouding tussen partners. Het komt vaak voor dat een partner in een relatie het voortouw nam voordat de transgender uit de kast kwam. Doordat na de transitie de transgender beter in zijn vel zit, heeft de partner ineens te maken met een geliefde die actiever is en veel beter weet wat hij wil. Je moet opnieuw samen een balans vinden. Wellicht ook opnieuw rollen of taken verdelen en misschien je eigen plek vinden in je relatie, in je sociale omgeving. In het begin van haar transitie weigerde mijn lief de boormachine op te pakken, want dat herinnerde haar aan de verfoeide mannelijke rol. En wat doe je dan met de klussen in huis? Veel transgenders veranderen na hun transitie niet wezenlijk van karakter. Wat wegvalt zijn de rollen of maskers die een transgender nodig had om zich staande te houden in een wereld waarin hij niet zichzelf kon zijn. Maar als er wel dingen blijvend zijn veranderd, moet je opnieuw nadenken over de redenen waarom je voor elkaar gekozen had.

Je moet ook het vraagstuk van de seksualiteit in jullie relatie onder ogen zien. Mijn partner kon gemakkelijk zeggen dat zij mij nog steeds even aantrekkelijk vond als vroeger. Zij verschoof van heteroman naar lesbische vrouw zonder haar seksuele voorkeur te hoeven veranderen. Voor mij was die verschuiving wel degelijk zichtbaar en voelbaar. Kun je lesbisch worden? Laat je seksuele oriëntatie het toe dat het lichaam van je partner verandert en je hem / haar toch aantrekkelijk blijft vinden? En zo niet, hoe ga je dan samen om met seksualiteit en intimiteit in je relatie? Als partner kun je je soms onder druk gezet voelen om het ‘gewoon’ te vinden dat de lichamelijke identiteit van je lief verandert. Als de familie, buren en collega’s het allemaal wel accepteren, waarom vind jij het dan zo moeilijk? ‘Het gaat toch om de persoon, niet om het lichaam’, is een veel geuite kreet. Natuurlijk is het mooi als de omgeving op deze manier uiting geeft aan de gegroeide acceptatie van transgenders. Maar als het om je seksuele partner gaat, is lichamelijke aantrekkingskracht wel degelijk van belang. Ook al steun je van harte haar of zijn transitie, als je ontdekt dat je je niet meer aangetrokken voelt tot je geliefde moet je toch opnieuw uitvinden hoe je intimiteit en verlangen in een relatie verweeft.

De verandering van je partner doet ook iets met hoe je jezelf waarneemt. Pas toen het op losse schroeven stond, merkte ik dat mijn gevoel van vrouwzijn mede bepaald werd door de man naast me. Mijn identiteit als vrouw begon te schuiven toen de man naast mij verdween en vrouw werd. Aan de buitenkant betekent het dat je door de omgeving gezien zult worden als de helft van een lesbisch stel. Ik heb er lang aan moeten wennen dat we in een café aangesproken werden met: ‘Dag dames, wat wilt u drinken?’ Dan keek ik verward om me heen: bedoelt die ober ons? Misschien maak je discriminatie mee als je hand in hand gaat lopen met je geliefde. Zelf ontwikkelde ik een sterkere solidariteit met homo’s, lesbische en biseksuele mensen. Een complexe solidariteit, want tegelijkertijd zit ik zelf in de kast als hetero in een lesbische relatie.

Ook aan de binnenkant gaat het schuiven: kan ik vrouw blijven als de man naast mij ophoudt te bestaan? De man naast mij bevestigt mijn vrouwzijn. Als zij meer vrouw is, word ik dan minder vrouw? Sommige partners houden op met make-up gebruiken of leuke kleren aantrekken. Want dat doet de transvrouw al. Ik vond het bedreigend dat mijn partner oorbellen wilde. En hoe ga je ermee om als je partner jouw kleren aan wil, omdat zij die ook leuk vindt? Ik wil niet dat we er samen uitzien als een tweeling, maar betekent dit dat ik mijn favoriete kleren niet meer draag omdat ik anders wil zijn dan zij? En toen ze voor haar operatie het advies kreeg maandverband te kopen, voelde dat als het laatste stukje ‘vrouwelijk terrein’ dat niet meer alleen van mij was. Hoe verander ik daardoor? Een lesbische vrouw zegt het zo: juist als lesbische vrouwen kunnen we onze vrouwelijkheid zelf vormgeven, want er is geen man door wie je vrouw wordt. Andersom, wanneer een lesbische vrouw een relatie heeft met iemand die transman blijkt te zijn, levert dat vragen op over de eigen lesbische identiteit van de partner. Soms heb je er jaren over gedaan om te ontdekken dat je op vrouwen valt en ben je er trots op om je met een vrouw samen te presenteren. Wil je dan wel verdergaan met een man? Keer je dan weer terug in het ‘saaie’ bestaan van de heterovrouw? Word je nog wel geaccepteerd in de lesbische kringen waarin je jezelf hebt gevonden?

Al deze processen gebeuren tegelijkertijd en door elkaar heen. Dat maakt de transitie voor een partner een chaotische en verwarrende periode. Er vindt een aardverschuiving plaats en alle houvast is onderuitgehaald. Hulpverlening specifiek voor partners is er niet. De eerste arts aan wie ik ooit vertelde dat mijn partner twijfelde over haar genderidentiteit reageerde zonder enige aarzeling: ‘Dan zoek je toch een nieuwe partner.’ Die reactie was voor mij niet bepaald uitnodigend. Er zijn enkele zelfhulporganisaties: (H)Erkenning, een van de groepen van Patiëntenorganisatie Transvisie, organiseert enkele bijeenkomsten per jaar waar mensen verhalen en vragen kunnen delen. De groep Transpartner Zone op Facebook maakt ervaringen uitwisselen mogelijk via social media. In Vlaanderen is net een aanbod voor partners gestart vanuit het Transgender Infopunt.

Opzet van het boek

Dit boek bestaat uit een reeks van portretten van partners en enkele ex-partners in verschillende relaties, van diverse leeftijden, met allerlei seksuele voorkeuren. Ieder portret staat op zichzelf. In dit boek staat de partner van de transgender centraal. Dit levert ‘halve dubbelportretten’ op. Ik heb ervoor gekozen alleen partners in beeld te brengen om precies het eigene van het proces van de partner te kunnen verkennen.

De interviews hebben plaatsgevonden tussen mei 2013 en november 2015. Iedere vrouw en man die ik geïnterviewd heb, heeft zichzelf blootgegeven om te laten zien wat er met de relatie gebeurt als je geliefde een transgenderachtergrond heeft. Om de privacy van de partners en van de betrokken transgenders te beschermen, zijn alle namen in de portretten gefingeerd. Datzelfde geldt soms voor plaatsnamen en andere situaties die te gemakkelijk herleidbaar zouden kunnen zijn naar individuele personen.

Een van de dingen die we leren van transgenders is dat de verdeling van de wereld in twee genders tekort schiet. Ik heb ervoor gekozen de keuze van de partners te respecteren in hoe zij hun geliefde benoemen, zowel in het heden als het verleden. Soms zal de lezer in verwarring komen omdat bijvoorbeeld er over ‘hij’ wordt gesproken terwijl in dezelfde alinea of zelfs dezelfde zin de persoon al met een vrouwennaam genoemd wordt. Deze verwarring op papier weerspiegelt de verwarring die menig transgender en zeker ook de directe naasten een tijdlang meemaken. Een van de dingen die we leren van transgenders is dat de taal tekort schiet door de verdeling van de wereld in twee genders.

Ondanks het bijzondere proces waar ze doorheen zijn gegaan, zijn het verhalen over gewone mensen. Het gaat over geliefden die het liefst samen op de bank zitten en tv-kijken, die houden van wandelen en lezen, en afspraken maken over koken en de was doen. Die vertellen dat het klikt omdat ze elkaar zo aanvoelen, omdat ze samen een droom voor de toekomst hebben. Een liefde met een bijzonder verhaal, maar geen onmogelijke liefde. Net als veel stellen hebben ze wel kinderen of geen kinderen, of een kinderwens. Dit boek wil vooral laten zien dat het niet het einde van je relatie hoeft te betekenen als je partner vertelt dat hij of zij transgender is. Een belangrijke factor daarin is een goede communicatie. Kun je goed samen praten over de transitie, over de wederzijdse verwachtingen met betrekking tot de relatie en de toekomst? Daarnaast is van beide kanten een basishouding nodig van respect voor elkaar: de bereidheid om je te verplaatsen in de ander en om de ander de ruimte en de tijd te geven om te groeien in de nieuwe situatie.

Dit boek wil een perspectief bieden voor partners die willen weten hoe hun wereld er na deze aardverschuiving uit kan zien. Daarnaast hoop ik dat transvrouwen en transmannen met een relatie door dit boek meer begrip krijgen voor wat het bij hun partner teweegbrengt als zij zelf de stap zetten om in transitie te gaan. Ten slotte kan dit boek hulpverleners van transgenders en hun partners van dienst zijn om beter te begrijpen welk proces de partner doormaakt door de gendertransitie van de ander.

Marian Geurtsen

Maart 2016

Nooit meer onopvallend samen over straat

Diane, partner van transvrouw Vera

Diane en Vera zijn beiden 48 jaar. Ze kennen elkaar 26 jaar. Toen Vera 33 was, is ze begonnen aan haar transitie. Tien jaar geleden is ze geopereerd. Ze hebben geen kinderen. Diane ontvangt me op hun zonnige dakterras, terwijl Vera beneden de kozijnen staat te schilderen.

Het begin

Ik heb Vera als Erik leren kennen in onze studententijd. We zaten beiden op de lerarenopleiding en ik woonde op een studentenflat. Op de dag dat ik het uitgemaakt had met mijn vorige vriend, was het Erik die ’s avonds een wijntje kwam drinken bij mij. Gewoon om te vragen hoe het met me ging, verder niets. Dat werd een gewoonte: een jaar lang bleven we samen wijntjes drinken en gesprekken voeren, gezelligheid en verder niets. Bij ons was het geen liefde op het eerste gezicht. Toen gingen we een keer zwemmen. Met die natte haren weggestreken uit zijn gezicht was het alsof ik hem voor het eerst echt zag! Hij droeg altijd z’n haar zo, dat het voor zijn ogen viel. Hij hield ook altijd zijn hoofd iets naar beneden, dus ik had zijn gezicht eigenlijk nog nooit zo goed gezien. Op dat moment realiseerde ik me dat ik hem heel aantrekkelijk vond. Op Valentijnsdag stond ik met een bos bloemen aan zijn deur en heb ik hem verteld dat ik verliefd op hem was.

In de loop van de jaren werd het samenwonen en later nog eens verhuizen. Erik maakte zijn opleiding niet af – die paste toch niet bij hem. Hij vond werk in een witgoedwinkel als reparateur en installateur van wasmachines en ander witgoed.

Ontdekking

Op een dag zag ik dat er een plafondtegel loszat in de badkamer. Toen ik die weer recht wilde leggen, vond ik daar een beha. Wat is dít, dacht ik meteen en stapte op Erik af. Daarop bekende hij dat hij aan travestie deed. Daar had ik nooit iets van gemerkt. Het was niet de eerste keer dat ik vreemde dingen vond die ik niet begreep: in de periode daarvoor was ik ook allerlei briefjes tegengekomen met telefoonnummers die van vrouwen bleken te zijn. Ik heb weleens gedacht dat hij vreemdging. Naderhand bleken het nummers te zijn van een schoonheidsspecialiste en een nagelstudio waar hij naartoe ging, maar dat begreep ik achteraf pas. Hij had altijd overal een logische verklaring voor: hij moest iemand bellen voor school of het was een klant. Die verklaringen stellen je wel gerust, maar ergens voel je toch ook dat het niet klopt. Eindeloos heb ik nagevraagd wat er was, net zolang doorgezaagd tot hij een verhaal had dat ik plausibel vond. Ik vond continu wel dingen die ik niet begreep. Dat gevoel, dat hij dingen achterhield voor mij, werd steeds sterker. Op een gegeven moment ging ik in zijn zakken neuzen als hij onder de douche stond. Een keer vond ik een oogpotlood in zijn pennenetui. En natuurlijk vroeg ik hem waarom hij een oogpotlood had. Dat had hij gevonden, vertelde hij. Gevónden? Een man vindt niet zomaar een oogpotlood en stopt dat in zijn etui. Maar dan zei hij dat hij niet wist dat het een potlood voor je ogen was.

Ik vond het heel erg toen ik dat geheim ontdekte. Ik heb me echt belazerd gevoeld dat hij iets wat zo belangrijk voor hem was zo lang voor mij verborgen heeft gehouden. Het heeft vele maanden en heel wat gesprekken gekost voordat dat gevoel wegebde. Later, toen ik het eenmaal wist, hebben we al die dingen uitgebreid doorgesproken, ook over dat oogpotlood. Toen vertelde ze me dat ze dat oogpotlood natuurlijk zelf gekocht had en dat ze zich tijdens de schoolpauzes opmaakte in de toiletten. Dat probeerde ik me dan voor te stellen: in de toiletten op school – niet echt een rustige plek. Zo had ik ook nog veel meer kleine dingen onthouden dan zij. Het bleken allemaal stukjes van een puzzel die haar transseksualiteit was. Hoe ik haar weer ging vertrouwen? Door eindeloos te praten. Doordat ze me een uitleg had gegeven die ik kon begrijpen. Een woord als spijt is gemakkelijk in de mond genomen, maar ik zag ook dat het wat met haar deed dat ik het vertrouwen kwijt was.

Hij heeft nooit met mijn kleren geëxperimenteerd voor zover ik weet. Ik heb een heel andere maat en een heel andere smaak dan hij – in die tijd dan. De eerste tijd wilde hij er niet over praten. Ik stelde soms wel voor om samen kleren te gaan kopen. Als dat bij hem hoort, dan wil ik daar ook bij betrokken zijn, dacht ik. Maar hij hield dat enorm af en zei dan: ‘Ik kleed me niet meer om. Ik ben ermee gestopt.’ Dat klopte niet, want ik had dan weer net een hemdje of iets anders gevonden. Maar hoe meer ik aan hem trok om erover te praten, hoe meer hij gesloten werd, net een oester. Achteraf begrijp ik het: hij voelde dat hij niet eerlijk was. Hij wist allang dat het voor hem geen travestie was, maar hij durfde het niet te zeggen. Ongeveer anderhalf jaar heeft dat zo geduurd.

Hij kon soms depressieve periodes hebben, dan zat hij alleen maar somber op de bank. Daar had hij al jaren last van. Ik heb altijd gedacht dat er meer aan de hand moest zijn. Maar hoe we ook praatten, het kwam er niet uit, totdat ik het een keer rechtstreeks vroeg. Het was vlak voor kerst: ‘Wil jij soms vrouw zijn?’ Daarop moest hij ‘ja’ zeggen. En hij dacht alleen maar: nu raak ik alles kwijt, Diane, de toekomst, alles. Voor mij was het een opluchting dat ik eindelijk wist wat er echt speelde. We hebben veel gepraat toen, ontzettend veel gepraat. Die gesprekken waren open en eerlijk waardoor het wantrouwen verdween. Na oud en nieuw heeft hij zich toen aangemeld bij het VU-ziekenhuis. Anderhalf jaar heeft het nog geduurd voordat hij mocht komen voor het eerste gesprek.

Ik was nergens op voorbereid, wist niet goed wat het was. Over travestie had ik inmiddels wel wat boeken gelezen, zoals Vriendinnen onder elkaar. Daar werd transseksualiteit ook wel genoemd, maar daar bleef het bij. Ik had geen idee waar we in terecht zouden komen. Maar de liefde bleef: dat ‘houden van’ veranderde niet zomaar. We praatten veel en er was altijd respect voor elkaar. Ik kon mee naar het VU-ziekenhuis als het nodig was en Vera betrok mij bij alle stappen.

De buitenwereld

We zijn samen bij mijn schoonouders en ouders langsgegaan om het te vertellen. Mijn broer en zus heb ik het alleen verteld – dat kwam toevallig zo uit. Vera is alleen naar haar zus gegaan. Mijn ouders zeiden meteen dat het hen niets uitmaakte; de ouders van Vera vonden het moeilijker.

Toen Erik als vrouw ging leven, hebben we een soort van geboortekaartje rondgestuurd. Op de voorkant een plaatje met daarop de afdrukken van zijn oude, stoere wandelschoenen die veranderden in afdrukken van hoge hakken en binnenin de tekst met haar nieuwe naam. We hebben de mensen uitgenodigd op een middag bij ons thuis om kennis te maken met hoe Vera eruitzag. Een aantal vriendinnen van mij waren er en mijn ouders natuurlijk. Mijn schoonvader en de broers en zussen waren er ook, mijn schoonmoeder niet, want zij vond het te moeilijk. Het werd een heel rare middag: iedereen deed alsof het de gewoonste zaak van de wereld was dat Vera omgekleed en opgemaakt was, met een houding van ‘we gaan het er niet over hebben’. En zodra Vera in de keuken verdween, vroegen ze aan mij hoe het ging met haar. Maar er open over praten: ho maar!

We hadden deze middag georganiseerd om mensen voor te bereiden op hoe Vera eruit zou zien als we een keer bij hen op de stoep zouden staan. In die tijd hebben we vaak mensen voorbereid. We belden ook altijd eerst naar een winkel als we voor Vera kleding wilden kopen; er was toen in Waddinxveen een winkel met kleding voor lange vrouwen. Vera was een keer een andere winkel uitgezet, omdat ze opgemaakt en in vrouwenkleding binnenkwam en het winkelpersoneel haar niet wilde helpen als vrouw. Daarom zijn we vanaf toen maar vooraf gaan bellen met de vraag of het winkelpersoneel er bezwaar tegen zou hebben als ze een transseksueel in de winkel zouden zien. Je wilt niet die hele reis naar Waddinxveen maken als je er vervolgens niet welkom bent. Achteraf is het raar dat we zoveel rekening gehouden hebben met anderen. Nu zouden we het niet meer zo doen: we gaan gewoon kleding kopen – punt.

Mijn schoonvader heeft zich zeer lang verzet tegen de transseksualiteit van Vera. Hij heeft verschillende keren gezegd dat ze maar eens een goede psychiater moest zoeken en dan zou het wel overgaan. Mijn schoonmoeder was vooral heel verdrietig en kon er niet over praten. In de loop van de tijd is dat wel weggeëbd en nu gaan ze goed met Vera om. Mijn ouders zeiden dat ze het helemaal geen probleem vonden, maar nog steeds noemen ze Vera ‘hij’ en ‘hem’. Ik kan me voorstellen dat je je in het begin nog vergist, maar dat dit na zoveel jaren nog steeds gebeurt, vind ik respectloos. Zelfs haar eigen moeder, die toch 35 jaar lang ‘hij’ en ‘Erik’ gezegd heeft, doet het nu wel goed. Ik begrijp dat Vera niet graag meegaat als ik naar mijn ouders ga. We hebben ook alle buren bezocht. We hadden een paar Turkse buren die beiden doof waren. Hoe leg je in gebarentaal uit wat transseksualiteit is? Eerst dachten ze dat we het over de kermis hadden en daarna dat het iets met carnaval te maken had. Ik had geen idee of zij met hun achtergrond überhaupt wisten van het bestaan van transseksualiteit. Maar zij gingen er in de loop van de tijd heel goed mee om en het contact met hen is altijd goed gebleven. We hadden ook Nederlandse buren, een wat ouder stel. Ook zij zeiden meteen dat ze het geen enkel probleem vonden dat Vera vrouw ging worden, maar wat heeft die buurman Vera het leven zuur gemaakt! Als hij haar op de trap zag, dan begon hij al te schelden. Als ze de deur uitging, stond hij voor het raam gekke bekken te trekken. Hij heeft dingen op de motorkap van onze auto geschreven en nog ergere dingen gedaan; je begrijpt niet dat iemand zo doet. In het begin hebben we het genegeerd in de hoop dat het vanzelf over zou gaan. Maar het ging niet over, het werd steeds erger. Vorig jaar is hij overleden. En daarna heeft de buurvrouw haar excuses aangeboden voor het gedrag van haar man.

Nieuw leven

Ik heb het nooit moeilijk gevonden om Vera in vrouwenkleding te zien. Wel had ze in het begin veel bevestiging nodig. Ze stond continu voor de spiegel. Als we samen zaten te praten, keek ze over mijn schouder in de spiegel of ze er nog wel goed uitzag. Dat kwam zo narcistisch over, dat vond ik echt irritant. Op een gegeven moment zei ik tegen haar: ‘En nu klaar daarmee. Je bent met mij in gesprek en dan moet je niet met jezelf bezig blijven.’ Ja, ik heb haar wel veel en vaak bijgestuurd op hoe ze eruitzag in het begin. Totdat ze een keer zei: ‘Hou maar op over de manier waarop ik loop. Ik loop zoals ik loop en dat ben ik nu eenmaal.’ Zoals ze nu eenmaal ook brede schouders heeft en een lage stem, dat verandert niet door de transitie. Die eerste tijd droeg ze een pruik, dat vond ik naar. Hij rook vreemd, het was niet haar eigen haar. Voor haar was het belangrijk dat haar oude zelf onherkenbaar was. Make-up dus, pruik, kleding. Dan voelde ze zich minder onzeker, maar ik vond het niet fijn. En als het dan slecht weer was, was ze ook nog eens bang om de straat op te gaan met die pruik, omdat hij nat kon worden en lelijk zou worden. In het begin ging ik daarin mee: blijven we thuis? Oké, dan blijven we thuis. Maar na verloop van tijd voelde het niet goed meer om me zo aan te passen aan haar. Dan dacht ik: ho, wacht even, we hebben afgesproken bij vrienden en ik ga nu niet thuisblijven alleen omdat het regent.

Later is ze daar zelf ook makkelijker in geworden. Lassen en slijpen met een pruik bleek bovendien veel te beperkend. Nu draagt ze geen pruik meer.

Net zoals veel beginnende transvrouwen had Vera een voorliefde voor hoge hakken. We zijn een keer samen schoenen gaan kopen in een zaak voor grote maten in Amsterdam. Ze zocht een paar heel hippe schoenen uit met enorm hoge hakken. Prima natuurlijk. Alleen heb ik er wel op aangedrongen om ook een paar schoenen te kopen met wat lagere hakken, gewoon voor het gemak. Natuurlijk ging ze die schoenen het meeste dragen. Die met de hoge hakken zijn maar een paar keer uit de kast gehaald. Weet je wat wel weer aardig is aan die periode dat zij experimenteerde? Ze las ontzettend veel. Met make-up bijvoorbeeld is zij veel handiger dan ik. In al die jaren toen het nog geheim was had ze zich heel goed leren opmaken. Ze kan mij daarin advies geven, net als over kleding. Dan zegt ze: ‘Met jouw figuur kun je beter een ronde hals dragen dan een V-hals.’ Dat heeft iets met de schouders te maken of zo – ik weet het niet eens precies. Maar Vera heeft zich daarin verdiept, die heeft alles gelezen over stijl en figuur. Zij kan je vertellen wat je moet dragen om je taille uit te laten komen of juist je taille wat te camoufleren. Dat is best handig.

Voorbeelden zoeken

Ik wilde graag meer mensen ontmoeten die in hetzelfde schuitje zaten en heb me toen gemeld bij de zelfhulpgroep (H) Erkenning*. Ik zocht voorbeelden en bovendien was ik nieuwsgierig naar hoe een geopereerde transvrouw er dan uit zou zien en hoe anderen hun relatie hadden vormgegeven.

Van mijn vriendinnen kreeg ik steeds weer te horen hoe knap het was dat ik bij Vera bleef. En op een gegeven moment ben je daar klaar mee. In onze relatie spelen ook gewone huis-tuinen-keukendingen waar ik weleens over wil praten. Als ik het daarover met een vriendin probeerde te hebben, dan kwam in haar reactie altijd die transseksualiteit mee, alsof je daardoor geen gewone relatie meer hebt. Een Marokkaanse collega die met een Nederlandse vrouw getrouwd was, vertelde hetzelfde. Zodra hij bij vrienden of anderen iets over zijn relatie ter sprake wilde brengen, was de standaard reactie altijd: ‘Dat komt natuurlijk door de cultuurverschillen‘. Of: ‘We hebben je van tevoren gewaarschuwd: dat komt ervan als je met een Nederlandse trouwt’. Alles wordt de hele tijd op dat ‘anderszijn’ geschoven. Bij (H)Erkenning trof ik andere partners die net als ik een relatie hadden met iemand die transgender was. Er was ook een partner die al veel verder in het proces was, haar partner had de operatie al achter de rug. Dat vond ik heel fijn: iemand die me kon vertellen wat er allemaal nog voor ons lag. Ik wilde graag vragen kunnen stellen: hoe doen andere stellen dat? Soms hoor ik van partners dat ze zich zorgen maken, omdat ze niet weten of ze over een paar jaar nog wel bij elkaar zullen zijn. Dat kan ik eerlijk gezegd niet begrijpen: je kunt toch je beslissing of je vandaag bij elkaar blijft niet laten afhangen van het idee of je het over tien jaar misschien niet meer leuk vindt om met elkaar te zijn? Dan doe je toch ook geen recht aan wat er nu wel is? Waarom zou je dan nu al uit elkaar moeten gaan?

Rollen en patronen

Ik ben me in die tijd meer bewust geworden hoe verschillend ik omga met mannen en vrouwen. Het is toch het eerste waar je naar kijkt als je met iemand in gesprek gaat, in die zin zit ik dus kennelijk ook in een rol. Dat kan ik ook niet veranderen. Een feministisch trekje heb ik wel: ik ben me altijd bewust geweest van de onrechtvaardigheid van rolpatronen. Als er op mijn werk een nieuwe lamp ingedraaid moet worden en alle vrouwelijke collega’s naar die ene man kijken, dan zeg ik er ook iets van. Kan alleen een man soms een lamp indraaien? Je kunt niet alles ophangen aan het feit of iemand man of vrouw is. Als we door de winkelstraat liepen, maakten we er vaak een spelletje van. Wanneer er iemand uit de verte ons tegemoet kwam lopen, zeiden we tegen elkaar: ‘man of vrouw?’ Vooral bij vrouwen die wat ouder worden, zie je soms het verschil niet goed meer. Maar op een goed moment denk je bij jezelf: wat doet het ertoe? Het is niet belangrijk meer of iemand man of vrouw is.

Bij ons in huis waren de taken wel redelijk traditioneel verdeeld en dat is niet veranderd. Vera was de technische van ons tweeën en dat is ze nu nog. Zij is trouwens ook de meest zorgzame. Als een van onze poezen ziek is, zal zij met hem naar de dierenarts gaan en ernaast blijven zitten als het nodig is, desnoods de hele nacht. Ik heb een leuke baan en breng het geld binnen. Er is tussen ons niet zoveel veranderd.

In het begin van de transitie had ze ineens vriendinnen. Andere transvrouwen met wie ze soms avonden aan de telefoon kon hangen. Ze was opeens een enorme kletskous geworden! Dan trok ik weleens mijn wenkbrauwen op: wat deel je met hen dat je met mij niet deelt? Maar ondertussen begreep ik het ook wel: met die transvrouwen kon ze veel meer ervaringen uitwisselen en vragen delen. Over hoe ze zich voelde, over de behandeling, over hoe zij omgingen met hun partner en hun familie. Die behoefte aan contact met andere transvrouwen is na de operatie ook weer minder geworden. We hebben nog wel contact met sommige stellen, maar alleen omdat het ook klikt op andere vlakken. Als transseksualiteit het enige is dat je gemeenschappelijk hebt, dan gaat zo’n contact toch over. Ik geloof dat onze relatie in wezen niet veranderd is. We kunnen nog steeds heel veel met elkaar praten, we vinden elkaar nog steeds heel erg leuk. Ik ben meer beschermend geworden tegenover Vera. Iemand wees me daar laatst op en daar heb ik echt even over moeten nadenken. Maar het klopt wel: als we samen een kamer vol mensen binnenstappen, zal ik altijd even rondkijken wie er zitten, of we vervelende reacties kunnen verwachten. We zijn nu net verhuisd en we komen dus veel nieuwe mensen tegen. Vera merkt wel dat ze in de nieuwe omgeving weer opnieuw wordt aangestaard in de winkels, op straat. In onze oude woonplaats was ze inmiddels een gewone verschijning geworden: ze hoorde erbij. Maar hier moet ze dat allemaal weer veroveren. Als iemand ‘hij’ zegt als hij Vera bedoelt, verbeter ik dat altijd. Niet op een vervelende manier, maar het moet wel meteen duidelijk zijn. Nieuwe mensen moeten geen verkeerd beeld krijgen van wie Vera is en hoe ze aangesproken wil worden. Dat hebben we wel geleerd van de ervaring met die buurman: als iemand moeilijk doet, dan moet je er meteen bovenop zitten en duidelijk maken dat je het niet accepteert. Want door negeren, lossen problemen zich niet vanzelf op.

In het begin van de transitie heb ik het gevoel gehad dat ik voor haar moest zorgen, dat ik haar moest behoeden voor de boze buitenwereld. Dat idee heb ik losgelaten, want het is haar leven en ze zal het zelf moeten doen. We hebben al jaren de gewoonte om iedere ochtend anderhalf uur de tijd voor elkaar te nemen. ’s Morgens voordat ik naar mijn werk ga, drinken we uitgebreid samen koffie op bed en praten we bij. In het begin was transseksualiteit wel iedere dag een onderwerp dat besproken moest worden. Maar soms zei ik dan ook: ‘Mag het even een dagje zonder? Ik maak ook dingen mee op mijn werk.’ Het is belangrijk dat we dat van elkaar accepteren.

Het moeilijkste van de transitieperiode vond ik de wachttijd voor de operatie. Toen Vera eenmaal groen licht had gekregen voor de operatie was de wachttijd in het VU-ziekenhuis opgelopen tot tweeënhalf jaar. Afschuwelijk lang. Ze is toen in Duitsland gaan informeren en daar was de wachttijd zestien maanden. Ook nog heel erg lang. Haar leven heeft een tijd stilgestaan. Heel veel dingen hingen toch daar van af: wil je op een gymnastiekclub, dan krijg je de vraag of de operatie al geweest is, want anders willen ze je niet in de dameskleedkamer. Vakanties naar het buitenland, daar voelden we ons niet prettig bij. Trouwens, we zullen nog steeds niet snel naar het verre zuiden gaan. In Italië zijn de mensen zo klein! Daar valt Vera heel erg op met haar lengte. Heel veel gewone dingen werden uitgesteld tot na de operatie. Dat wachten is zo zinloos. Op een gegeven moment was ik er ook wel aan toe dat het eindelijk ging gebeuren.

Kort voordat ze met het proces begon, hadden we samen een schip gekocht dat helemaal opgeknapt moest worden. Dat was echt Eriks project, maar toen die transitie begon, kwam er de klad in. Het heeft wel een jaar stilgelegen, omdat Vera zo bezig was met haar pruik en make-up dat het niet paste om daarmee te gaan klussen; ze zou haar nagels kunnen breken. Op een bepaald moment heeft ze bij zichzelf gezegd: maar dit is wie ik ben; ik wil mijn leven terug. Toen heeft ze het klussen aan het schip weer opgepakt en daar kan ze zich helemaal in uitleven. Op dat moment was het ook gedaan met de pruik en de mooie shirtjes. Die lopen veel te veel schade op als je aan het klussen bent. Vera is niet wezenlijk veranderd door haar transitie. Wel kreeg ze meer zelfvertrouwen. Vroeger zat ze vaak met het hoofd naar beneden, de schouders een beetje in elkaar gedoken. In die transitie kwam voor haar een moment dat ze zich realiseerde: ik mag er zijn. Dat was heel mooi.

Het leven wordt er niet altijd gemakkelijker op als je als trans naar buiten gaat. Soms denken transgenders wel dat dan alle last van hun schouders valt, maar de buitenwereld is soms hard. Vera is breed en groot en valt dus altijd op. Dat heeft trouwens ook voordelen. Nog niet zo lang geleden gebeurde het dat Vera alleen in de auto reed en ineens achtervolgd werd. Een man in een auto ging naast haar rijden, knipperen en toeteren. Hij had duidelijk verkeerde bedoelingen. Vera is toen naar een industrieterrein gereden en die man reed achter haar aan – die dacht zeker even gemakkelijk te scoren. Toen ze uit de auto stapte, schrok de man. Zo’n grote vrouw had hij niet verwacht. Ze heeft hem verteld dat ze zijn nummerbord had genoteerd, dat ze zijn vrouw zou bellen om te vertellen wat hij deed als zij niet in de buurt was. In zo’n geval helpt het wel dat ze een flink postuur en een zware stem heeft.

Verlies

Wat ik kwijtgeraakt ben, is dat je als een gewoon stel over straat kunt. Vroeger liep ik met een man over straat en vielen wij niet op. Een vriendin zei het een keer zo: vroeger konden we op een terrasje lekker samen mensen zitten kijken. Nu zitten we op een terrasje en kijken de mensen naar ons. Ik ben me daar nog altijd wel bewust van, misschien meer nog dan Vera. Niet dat het altijd erg is als mensen naar ons kijken. Ze kijken ook vaak alleen maar omdat ze iets opvallends zien dat ze even moeten plaatsen en daar zit niet altijd een oordeel bij over ons of over Vera. Maar ze kijken wel.

Ik vind het geen probleem om samen met een vrouw over straat te gaan. Wat mensen in ons zien, dat boeit me niet. In het begin als ik mensen vertelde over mezelf en Vera had ik wel de neiging om het uit te leggen: ‘Ik ben wel met een vrouw, maar ik ben niet lesbisch hoor, dat zit namelijk zo.’ Dat doe ik steeds minder. Ik vertel nu aan nieuwe collega’s gewoon dat ik met een vrouw samenleef. Ik heb er geen trots gevoel bij, zoals lesbische vrouwen dat wel kunnen hebben. Ik spreek ook nooit over ‘mijn vrouw’. Dan heb ik het eerder over mijn partner of over mijn vriendin. Het komt weleens voor dat ik een leuke, lesbische vrouw spreek en dat er een gevoel van verstandhouding is. Al heb ik altijd wel in mijn achterhoofd: maar ik ben niet lesbisch, maximaal een beetje bi. Als er op de een of andere manier iets zou gebeuren met Vera en ik weer alleen zou komen te staan, en ik zou zoveel jaar later weer naar een nieuwe relatie uitkijken, dan zou ik toch weer naar een man kijken.

Al toen Vera nog man was, kreeg seksualiteit geleidelijk minder een plek in onze relatie. In die tijd begreep ik dat niet. Ik heb me daar ook wel zorgen over gemaakt en me afgevraagd of hij mij niet meer aantrekkelijk vond. Later pas begreep ik dat hij zelf problemen had met zijn mannenlijf. Het voelde voor hem niet goed. In de periode van de transitie is de seks stilletjes verdwenen. Het voelde als een leugen om wel te vrijen. Ze vond het ook vervelend om aangeraakt te worden aan die mannelijke lichaamsdelen. Achteraf was dat gevoel er al heel lang en zeker vanaf het moment dat ze aan de hormonen was, hoefde het voor haar niet meer. Ik heb een tijd lang een minnaar gehad. Ongeveer een jaar heeft dat geduurd, dat was leuk. Maar uiteindelijk werkte het niet, want die man verwachtte dat ik wel bij Vera weg zou gaan en met hem zou willen samenwonen en de hele mikmak. Maar dat was helemaal niet mijn bedoeling en dat had ik hem ook gezegd. Ik ben daar altijd open over geweest naar Vera. Ik heb ook weleens een vriendje gehad toen zij nog man was. Zo was onze relatie altijd al: we zijn voor openheid en laten elkaar vrij. Ik heb ook nooit de behoefte gehad om over de toekomst te regeren. Ik heb altijd tegen haar gezegd: ‘Ik blijf bij je zolang ik het leuk vind.’ Als ik iemand tegenkom die leuker is dan Vera, dan ga ik weer. Maar ik ben nooit iemand tegengekomen die zo leuk is dat hij het kan opnemen tegen Vera. Ik mis het wel. Ik kan met Vera wel heel gezellig knuffelen. Maar het is jammer dat er nooit meer iemand is die mij aanraakt op een seksuele manier. Misschien wordt seksualiteit wel te veel overschat door veel mensen. Maar dat zeg ik waarschijnlijk ook omdat ik het zelf niet heb. Als je relatie gebaseerd is op seksuele aantrekkingskracht, dan wordt het wel heel moeilijk als je partner zo verandert. Maar dat ligt voor ons niet zo. We hebben niet voor niets eerst een heel jaar alleen wijntjes gedronkenengepraat.Wekunnenheelgoedmetelkaarsamenzijn. Ik ga er ook niet naar op zoek. Ik loop niet op een feestje te zoeken naar een man voor een nacht. Dan zou ik toch iemand zoeken die ik leuk vind, bij wie ik me vertrouwd voel. En die vind je niet zomaar in de kroeg.

Intimiteit

Borsten zijn trouwens best gezellig, weet je dat? Dat kan ik nu met mannen meevoelen. Vera voelt zo lekker zacht. Van de transitie gaat iemand ook anders ruiken. Door de hormonen verandert het luchtje dat bij iemand hoort. Ik vind Vera nog steeds lekker ruiken. Dit moet je niet opschrijven, hoor. Maar laatst had iemand zijn jas laten hangen bij ons – een lekkere, zware mannenlucht. Toen dacht ik wel even: hm, dát is wat ik mis! Niet omdat ik hem wil, hoor. Maar seksuele aantrekkingskracht heeft ook te maken met hoe iemand ruikt. Mannen ruiken anders dan vrouwen. Ik vind haar lijf wel mooi. Ik kan wel verliefd worden op hoe ze er nu uitziet. Maar dat is geen aantrekkingskracht. Ja, haar lichaam is zo zacht geworden sinds de hormonen. Het is fijn om tegen elkaar aan te liggen. Waarom we nog bij elkaar zijn? Omdat ik haar heel erg leuk vind. Tien jaar vooruitkijken doe ik nooit. Voor mij telt of we het vandaag leuk hebben met elkaar. Waarom niet genieten van wat je nu samen hebt? Voor mij telt dat we het heel erg leuk hebben met elkaar. Ik heb haar graag in mijn buurt.