Het labyrinth der wereld

en

Het paradijs des harten

Dat is een duidelijke beschrijving hoe in deze wereld en al haar aangelegenheden niets heerst dan dwaling en verwarring, onzekerheid en nood, leugen en bedrog, angst en ellende en tenslotte afkeer van alles en vertwijfeling. En hoe hij, die zich met God de Heer alleen in de woonstede van zijn hart binnensluit, zelf tot ware en volle vrede van het gemoed en tot blijdschap komt

door

JAN AMOS COMENIUS

2015 Rozekruis Pers – Haarlem

Titelpagina van de eerste volledige editie, Amsterdam, 1663

Uit het Tsjechisch vertaald en

van noten en een inleiding voorzien door
R.A.B. Oosterhuis

Gebaseerd op de derde, herziene druk 1983
Bewerkt naar de eerste uitgave,
Utrecht 1925

isbn papieren versie 90-6732-003-x
isbn electronische versie 9789067326353

© 2015 Rozekruis Pers, Haarlem

Inhoudsopgave

WOORD VOORAF

INLEIDING COMENIUS EN ZIJN MEESTERWERK

Het labyrint der wereld en het paradijs des harten

OPDRACHT AAN BARON KAREL VAN ZEROTIN

AAN DE LEZER

Hoofdstuk 1 DE BEWEEGREDENEN VAN MIJN PELGRIMSTOCHT DOOR DE WERELD

Wankelmoedigheid van geest

Hoofdstuk 2 DE PELGRIM KRIJGT OVERALBIJ ALS GIDS

De wereld is een doolhof

Beschrijving van een onbeschaamd persoon

IJdelheid, koningin der wereld

Hoofdstuk 3 VERBLINDING SLUIT ZICH AAN

Gewoonte leidt tot Verblinding

Hoofdstuk 4 DE PELGRIM ONTVANGT EEN TOOM EN EEN BRIL

De toom der nieuwsgierigheid

De bril der verblinding

Samengesteld uit vooroordeel en gewoonte

Hoofdstuk 5 DE PELGRIM ZIET DE WERELD VANAF EEN HOOGTE

Buiten de wereld is er niets

De plattegrond van de stad

De oostelijke poort en de poort der scheiding

De standen der wereld in zes rangen ingedeeld

Het slot van Fortuna, de marktplaats en het slot der wereld

Het begin van de verwarring...

... waar zich de verblinding aan toevoegt

De geaardheid van de kinderjaren

Hoofdstuk 6 HET LOT VERDEELT DE BEROEPEN

Het lot, de poortwachter der wereld

Het lot deelt de beroepen uit

De pelgrim verzoekt eerst te mogen onderzoeken en dan te kiezen

De pelgrim krijgt gelegenheid hiertoe

Hoofdstuk 7 DE PELGRIM BEKIJKT HET MARKTPLEIN DER WERELD

Hij ziet de verscheidenheid van mensen

De verschillende karakters en gedragingen van de mensen

Huichelarij bij allen

Hun wonderbaarlijke wanstaltigheden

Het wederkerig misverstand bij allen

Men houdt zich met nutteloze zaken bezig

Vreselijke wanorde

Men geeft ergernis en een slecht voorbeeld

De onbestendigheid en wankelmoedigheid van de mens

Zijn hoogmoed en zelfoverschatting

Zijn opgeblazenheid en eigenliefde

De Dood brengt allen ellendig om

Verschillende ziekten

Tegen de Dood is alle hulp nutteloos

De mens haalt zich zelf ziekte en dood op de hals

Hoofdstuk 8 DE PELGRIM ONDERZOEKT DE ECHTELIJKE STAAT

Zich schikken in de echtelijke staat is moeilijk en bezwaarlijk

Grote onzekerheid over de toelating

De onlosmakelijke wijze waarop men te zamen verbonden is

De beste huwelijken geven slechts middelmatig geluk

Ellende en kommer zijn het deel van alle echtelieden

Een mislukte echtverbintenis is een vreselijk treurspel

Het huwelijk is een vrijwillige slavernij

De pelgrim onder het huwelijksjuk

Eindoordeel van de pelgrim

Hoofdstuk 9 DE PELGRIM ONDERZOEKT DE HANDWERKERSSTAND

Wat hij in het algemeen opmerkte

Alle handel en bedrijf is met gevaar verbonden

... en laat verpozing noch rust toe

en kost veel moeite,

heeft veel hinderpalen te overwinnen,

wekt nijd en afgunst op,

is zondig,

nutteloos en overtollig

Het zwoegende leven van de voerman

De gevaren van het zeemansleven

Beschrijving van een schip

Beschrijving van de zeevaart

Zeeziek

Windstilte

Storm

Het schip vergaat

Hoofdstuk 10 DE PELGRIM ONDERZOEKT DE STAND VAN DE GELEERDEN

De kandidaat moet zich aan een streng examen onderwerpen

en aan een moeilijke en pijnlijke kunstbewerking. Memoria artificialis16

Iedere geleerde ontvangt een getuigschrift

De gebreken van de geleerden

Beschrijving van een bibliotheek

Gebrek aan orde bij de studie

Studenten die niet studeren

Onregelmatigheden bij het schrijven van boeken

Onenigheid en tweedracht onder de geleerden

Grote verwarring onder de geleerden

Hoofdstuk 11 DE PELGRIM ONDER DE FILOSOFEN

In het algemeen

Onder de grammatici

Bij de rhetorici

Onder de dichters

Onder de dialectici

Onder de natuurkundigen

Onder de metafysici – Unum verum bonum – Petrus Ramus32

Onder de arithmetici

Onder de geometrici

Praecipua apud geometras controversia de quadrando circulo – Joh. Scaliger – Joh. Clavius38

Onder de landmeters

Onder de musici

Onder de astronomen

Onder de astrologen

Onder de historici

Onder de beoefenaars van ethiek en politiek

Hoofdstuk 12 DE PELGRIM BESCHOUWT DE ALCHIMISTEN

Lapis philosophicus44

Wat bij de goudmakers gebeurde

Hoofdstuk 13 DE PELGRIM BESCHOUWT DE ROZENKRUISERS

Fama Fraternitatis anno 1612, latine ac germanice edita46

Varia de Fama judicia48

Fraternitatem Ambientes49

Continuatio Famae Rosaeorum

Eventus Famae52

Hoofdstuk 14 DE PELGRIM ONDER DE GENEESHEREN

Anatomie

Botanografie53

Praxis Medendi54

Hoofdstuk 15 DE PELGRIM BIJ DE RECHTSGELEERDEN

Finis jurist55

Jus circa quid versetur56

Fundamentum Juris – Perplexitas Juris57

Hoofdstuk 16 DE PELGRIM IS GETUIGE VAN DE PROMOTIE VAN MEESTERS EN DOCTOREN

Hoofdstuk 17 DE PELGRIM LEERT DE STAND VAN DE GEESTELIJKEN KENNEN

Heidenen

Joden. Talmudi Figmenta60

De mohammedanen

Korte inhoud van de koran

De islam is op geweld gegrond

Twisten over de koran tussen Perzen en Turken

Hoofdstuk 18 DE PELGRIM BESCHOUWT HET CHRISTENDOM

De doop

De verkondiging van het Woord

Het beeld van Christus

Het geestelijk voedsel van de christenen

De losbandigheid van de christenen

De geestelijke dorheid van de predikers

De vleselijke zin van de geestelijken onder de christenen

De geestelijken dienen niet zich zelf, maar anderen de gaven van de hemel toe

Wanverhoudingen bij de bisschoppen

Het vertrouwen van de christenen op de genoegzaamheid van het geloof zonder de werken

Er is ook strijd over het geloof. De Heilige Schrift is de toetssteen

De christenen zijn in sekten verdeeld

Een van deze kapellen is de mooiste

Andere sekten doen vergeefse moeite zich met elkaar te verenigen

De ware christenen.65 De pelgrim leert hen voorlopig nog niet kennen

Wat de pelgrim na opneming in de stand van de geestelijken overkwam

Hoofdstuk 19 DE PELGRIM ONDERZOEKT DE STAND VAN DE OVERHEDEN

Het verschil in rang onder de overheidspersonen

De talrijke misbruiken en de onrechtmatige handelingen van de rechters

Verkeerdheden van de advocaten

De onbeperkte macht van de vorsten en de listen van hun dienaren

De vorsten hebben, hoe bezwaarlijk ook, raadgevers nodig

Zonder raadgevers is het nog erger

Zorgeloze heren

Een gevaarlijk avontuur van de pelgrim

Er heerst overal wanorde onder de mensen

Hoofdstuk 20 DE SOLDATENSTAND

De wreedheid van de mens

Het aanwerven

Het arsenaal of de wapenkamer

Het losbandige leven van de soldaten

Beschrijving van een veldslag

Zij die op het slagveld bleven

Hoofdstuk 21 DE RIDDERSTAND

Waarom adeldom en wapenschilden verleend worden

Ook anderen verdringen elkaar om opneming in deze stand

De luister van de ridderstand

De daden van de ridders

De weg naar het slot van het Fortuin

Hoofdstuk 22 DE PELGRIM BIJ DE SCHRIJVERS VAN NIEUWSBLADEN

De nieuwsbladschrijvers verwonderen zich over alle mogelijke zaken

Het geluid van de fluiten heeft verschillende uitwerkingen

De hinkende bode

Het genot van de nieuwstijdingen

De nutteloosheid van het schrijven van nieuwsbladen

Met of zonder nieuwsbladschrijvers, beide brengt ongerief mee

Hoofdstuk 23 DE PELGRIM BESCHOUWT HET SLOT VAN FORTUNA

De ingestorte Poort van de Deugd die naar de roem leidt

De zijpoorten

Wie het geluk bij toeval grijpt wordt erdoor naar boven gedragen

De angstige gemoedsgesteldheid van hen die op het geluk wachten

Hoofdstuk 24 HET LEVEN VAN DE RIJKEN

De boeien en lasten van de rijkdom

De waan van de rijken

Hoofdstuk 25 HET LEVEN VAN DE GENOTZUCHTIGEN

De genotzuchtigen zijn verwekelijkt

Allerlei genoegens

De lekkerbekken

Wat de pelgrim bij deze zwelgerij naar het hoofd kreeg

De pelgrim keert terug

Het ellendige leven van de brassers

Veneris regnum. Libidinis aestus. Morbus Gallicus. Libido desperationis praecipitium72

Hoofdstuk 26 HET LEVEN VAN DE GROTEN DER WERELD

De schaduwzijde van hun bestaan

De gevaren voor de hooggeplaatsten

Hoofdstuk 27 HET LEVEN VAN DE BEROEMDHEDEN

Fama ferme vulgi opinione constat74

Indignis quoque confertur. Herostratus75

De vergankelijkheid van de roem

Is het een eer naam te maken in de geschiedenis?

Er is veel bedrog in de geschiedenis

De gedenktekens van verheven persoonlijkheden gaan ook teniet

De dood doet alles teniet

Hoofdstuk 28 DE PELGRIM IS ONTMOEDIGD EN HEEFT EEN TWISTGESPREK MET ZIJN GIDSEN

Sapientiae apex, desperatio de rebus mundi77

Het menselijk gemoed vindt in de wereld niet wat het zoekt

Waarmee men zich misleidt en bedriegt

Wie de wereld goed beziet kan zich daarin slechts ongelukkig voelen

Hoofdstuk 29 DE PELGRIM BEZOEKT HET PALEIS VAN WIJSHEID, KONINGIN VAN DE WERELD

Hoofdstuk 30 DE PELGRIM WORDT DOOR ZIJN GIDSEN AANGEKLAAGD

De pelgrim wordt voor de troon van de koningin geleid

en daar aangeklaagd

De pelgrim schrikt – De tegenpartij, Geweld en Vleierij

De toespraak van de koningin

De koninklijke raadslieden en ambtenaren

Een wereldbestuur van vrouwen

De soldaten van de lijfwacht

Hoofdstuk 31 SALOMO VERSCHIJNT MET GROOT GEVOLG IN HET PALEIS VAN WIJSHEID

Salomo treedt op en wil Wijsheid huwen

Antwoord en wederwoord

De pelgrim is verheugd

Salomo's gevolg

Hoofdstuk 32 DE PELGRIM WERPT EEN BLIK IN DE GEHEIME OORDELEN EN HET BESTUUR VAN DE WERELD

Klachten over de in de wereld heersende misbruiken

De oorzaken van de misbruiken

Een verordening tegen de veroorzakers van de misbruiken

Nieuwe klachten en maatregelen

De verordeningen worden uitgelegd

De standen der wereld vragen verruiming van hun vrijheden

Het uitdelen van nieuwe voorrechten

De smeekbeden van de armen

De smeekbeden van de arbeidzamen

De smeekbeden van de geleerden en beroemdheden

De smeekbeden van de overheden

De smeekbeden van de onderdanen

Bezwaren van de staatslieden en rechters. Zij ontvangen een richtsnoer. Ratio status83

Klachten van de vrouw over de man en van de man over de vrouw

Een vergelijk tussen mannen en vrouwen

Hoofdstuk 33 SALOMO ONTHULT DE IJDELHEDEN EN HET BEDROG VAN DE WERELD

Salomo rukt wereldse Wijsheid het masker af

en ook haar raadslieden

Salomo verkondigt de wereld dat alles ijdelheid is

Men beraadslaagt hoe hem door list te verschalken

Hoofdstuk 34 SALOMO WORDT BEDROGEN EN MISLEID

De mond van Salomo vloeit over van wijsheid

Salomo vindt de technische kunsten uit

Hij laat zich door Wellustigheid verstrikken

Vervolgens gaat hij in de stand der geestelijken geheel ten onder

Hoofdstuk 35 SALOMO'S GEVOLG WORDT UITEENGEDREVEN, GEVANGENGENOMEN EN TER DOOD GEBRACHT

Salomo's metgezellen ontsteken in boosheid

Zij schenken geen aandacht aan vleierij en inblazingen

De gewapende macht wordt tegen hen in het veld geroepen

De slag en gevangenneming. Doodslag, vuurdood en andere martelingen

Hoofdstuk 36 DE PELGRIM WIL DE WERELD ONTVLUCHTEN

De pelgrim tracht de wereld te ontvluchten

Verblinding verdwijnt

De pelgrim ziet stervenden en doden. De bodemloze afgrond aan gene zijde der wereld

De pelgrim bezwijkt van vrees

Hoofdstuk 37 DE PELGRIM KOMT THUIS

Het begin van de bekering is het werk Gods

Vervolgens eist de bekering ook een toegewijde medewerking

Beschrijving van de verdorven natuur

Zij kan door menselijke wetenschap niet verbeterd worden

Hoofdstuk 38 DE PELGRIM ONTVANGT CHRISTUS ALS ZIJN GAST

Onze verlichting komt van boven

Waar de bron van alle licht en troost te vinden is

Volkomen overgave aan de Heer Jezus

Hoofdstuk 39 DE PELGRIM TREEDT IN BINDING MET DE CHRISTUS

Zelfs als wij dwalen waakt Gods wijsheid over ons

Al het streven moet van de wereld af en op God gericht worden

De vereniging met Christus, de eeuwige bruidegom

Christus als het eeuwig gewin beschouwen

Men moet alleen Christus leren kennen – De bijbel

Christus als de beste geneesheer,

als raadsman, gids en beschermer erkennen

De religie van Christus

Het bestuur van Christus' koninkrijk

Welke oorlogen de ware christen te voeren heeft

In Christus is alles in overvloed,

het dierbaarste samenzijn,

ware vreugde,

ware roem

Hierin bereikt alles zijn toppunt

Zich geheel aan Christus wijden is het toppunt van gelukzaligheid

Hoofdstuk 40 DE PELGRIM IS ALS OMGEKEERD

Hoofdstuk 41 DE PELGRIM WORDT IN DE ONZICHTBARE KERK OPGENOMEN

Een nieuw tuig en een nieuwe bril

De ware christenen te midden van de valse en waarin zij zich van elkaar onderscheiden

Slechts weinig ware christenen en waarom dat zo is

De noodzakelijkheid der wedergeboorte

De kerk is het tegenovergestelde van de wereld

Hoofdstuk 42 HET INWENDIGE LICHT VAN DE CHRISTENEN

Het tweevoudig licht van de ware christenen

Het licht van het verstand

Het licht van het geloof

De wonderen Gods, gezien in het licht des gelooft. 's Werelds beloop

Hoe dit alles gaat naar de geheime raad Gods,

vooral bij de mensen

Hij is de schrik der bozen

Hoofdstuk 43 DE VRIJHEID DER AAN GOD GEWIJDE HARTEN

De ware christen volhardt in ongeschokt vertrouwen

en is niet toegefelijk als het om de voorrechten van zijn hart gaat

De grootste vrijheid en tegelijk de grootste gebondenheid

Hoe schoon de dienst der kinderen Gods is

Hoofdstuk 44 DE INNERLIJKE WET VAN DE CHRISTENEN

Gods geboden zijn kort

De inhoud der wet in enkele woorden

De ware christen heeft geen uitvoerige wetten nodig

Onder ware christenen heerst eensgezindheid,

eenheid van gevoelen,

en gemeenschap in al het goede

Zij leven als kinderen uit één huis

Hoofdstuk 45 ALLES IS LICHT EN GEMAKKELIJK VOOR HET AAN GOD GEWIJDE HART

Het is gemakkelijk God te gehoorzamen

De ware christen ondergaat blijmoedig het lijden om Christus' wil

Waaruit ontspringt deze bereidwilligheid?

Hoofdstuk 46 DE HEILIGEN HEBBEN OVERVLOED VAN ALLES

Tevreden zijn met wat men heeft is de ware rijkdom

De vromen hebben aan niets gebrek

Hoofdstuk 47 DE VEILIGHEID VAN HEN DIE GOD ZIJN TOEGEWIJD

De engelenwacht

De engelen zijn onze leermeesters

God is hun schild

De heilige trots van de ware christenen

Hoofdstuk 48 DE WARE CHRISTENEN GEMETEN EEN VOLKOMEN VREDE

De ware christen acht de spot der wereld van geen belang

De ware christen is alles gelijk,

ook hetgeen hij buiten zich in de wereld ziet

Hij schenkt geen aandacht aan het gewoel in de wereld,

noch aan hetgeen de kerk moet lijden

De smart van de God toegewijden kan gemakkelijk door twee middelen verdreven worden

Hoofdstuk 49 HET HART VAN DE WARE CHRISTENEN IS DUURZAAM VAN VREUGDE VERVULD

Een goed geweten is een voortdurend feestmaal

Hoofdstuk 50 DE PELGRIM BESCHOUWT DE CHRISTENEN IN VERBAND MET HUN STANDEN

De echtverbintenis der christenen

De overheden in hun midden

De christelijke geleerden

De geestelijken en theologen

Hoofdstuk 51 DE DOOD VAN DE WARE CHRISTENEN

De christen verwelkomt de dood

Het leven na de dood

Hoofdstuk 52 DE PELGRIM AANSCHOUWT DE HEERLIJKHEID GODS

Hoofdstuk 53 DE PELGRIM WORDT ONDER DE MEDEBEWONERS VAN GODS RIJK OPGENOMEN

Hoofdstuk 54 BESLUIT