Inhoudsopgave

Colofon

Voorwoord

Inleiding

Faust en de goddelijke komedie als spirituele bronnen

Komedie en tragedie in de Oudheid

Vooruitblik op het verloop van de Divina Commedia

De architectuur van de komedie

De vier betekenislagen volgens Severinus Boethius

«Het lied van de ziel» of de grote bestaansspiraal

Het lied van de ziel of de grote levensspiraal

In het woud der verdoling

Inferno

De inscriptie boven de hellepoort

De veerman in de onderwereld

De Limbo of eerste hellekring

Minos de zielenrechter

Aan de rivier van de onderwereld: de Styx

De ‘verboden’ Hellestad

De centauren en de zelfmoordenaars

Oorsprong en bestaansreden van de hellestroom

De strijd om het bestaan als leerschool

Het koord – de geestelijke wet

De Malebolgia, de ‘Buidel des Kwaads’

Het magnetisme van de ontaarde ziel

Het lot van de tweedrachtzaaiers

Lucifer in de laatste hellekring

De ontdekking van een nieuwe levensspiraal

Purgatorio

De grondstemming in het Purgatorio

Dantes geestelijke opdracht op basis van deemoed en inzicht

Cato als vertegenwoordiger van de geestelijke wet

De overvaart naar de stranden van het Purgatorio

De poort tot de Louteringsberg

De drie treden en de zeven zonden

De eerste P – reiniging van de hoogmoed

De tweede p – reiniging van de afgunst

De derde P – reiniging van de toorn

De vierde P – reiniging van de traagheid

De vijfde P – reiniging van de hebzucht

De zesde P – reiniging van de vraatzucht

Op de weg des vredes

De zevende P – bevrijding van de zinnelijkheid

De heilige bron en de triomf van de geest

Paradiso

De grondstemming in het Paradijs

De eerste hemel – de Maansfeer en de vrije wil

De tweede hemel – de Mercuriussfeer

De derde hemel – de Venussfeer

De vierde hemel – de Zonnesfeer

De vijfde hemel – de Marssfeer

De zesde hemel – de Jupitersfeer

De zevende hemel – de Saturnussfeer

De sfeer van de Vaste Sterren

De negende sfeer – de Kristallijnen hemel

De harmonie der sferen gevormd door de goddelijke hiërarchiën

De tiende sfeer – de hemelse roos

Nabeschouwing

Wat was de relatie van Dante met de Tempelridders van zijn tijd?

Inferno

Purgatorio

Purgatorio

Paradijs

Nederlandse vertalingen van de Goddelijke Komedie

MARTIN ZICHNER

De grote levensspiraal

Dantes geestelijke boodschap

Gedachten over

De Divina Commedia

van

Dante Alighieri

Inferno – Purgatorio – Paradiso

2017 tweede druk

Colofon

Herdruk 2017

Eerste druk 1999

Oorspronkelijke titel:

Die grosse Lebensspirale

Rozekruis Pers, Haarlem 1999

Papieren uitgave ISBN 9789067322348

Electronische uitgave ISBN 9789067326421

ISBN 9789067322348

Rozekruis Pers
Bakenessergracht 5
2011 JS Haarlem

(023) 532 38 52
info@rozekruispers.com
www.rozekruispers.com
© Rozekruis Pers – Haarlem, 2017

Voorwoord

Dantes bijdrage tot de wereldliteratuur is te vergelijken met een onuitputtelijke bron die ons inzicht in de mysteriën van leven en bestaan steeds meer verdiept en verrijkt. In zijn Divina Commedia worden tijdgebonden en historische gebeurtenissen vermengd met tijdloze, eeuwige waarheden. Door dat laatste aspect heeft zich in de loop der eeuwen een ruime en gevarieerde Dante-kennis kunnen ontwikkelen. Wie de Divina Commedia onderzoekt, kan een grote verrijking ervaren die zijn hele innerlijk aangrijpt en verandert.

Wie zich ernstig met het werk bezighoudt, zal het mogelijk zo vergaan als Karl Vossler, een van de nestoren onder de Duitse Dante-vorsers. Toen hij in 1925 bij het verschijnen van de tweede druk¹ terugkeek op de eerste druk van 1907 schreef hij: «Mijn visie op het Purgatorio en nog meer op het Paradiso is alweer zodanig gewijzigd dat een vergaande omwerking nodig was.» Ook Margarete Lochbrunner heeft haar leven lang gewerkt aan een spirituele verklaring van het omvangrijke werk. Helaas is haar boek² over de Divina Commedia, van 1978, niet meer in herdruk verschenen. Aan de hand van Dantes talrijke aanwijzingen benadrukt ze in haar beschouwing diens bedoeling om «het werk uit de enge tijdsgebondenheid op te heffen tot tijdloosheid en universele geldigheid.»

Bij alle werken uit de wereldliteratuur met een hoog spiritueel gehalte gaat het erom na te gaan wat de uitwerking van de inhoud is. Daarom is het op zijn plaats na te denken over Dantes bedoelingen of achterliggende gedachten. Niet minder belangrijk is de vraag welke uitwerking het werk zelf op de lezer heeft. Een werk als de Divina Commedia zal altijd veel te zeggen hebben. Er is bij zoveel symboliek geen vaststaande ‘juiste’ uitleg. Denken we in dit verband aan de vele intensieve gesprekken die Goethe en Eckermann met elkaar hadden over de inhoud van de Faust. Goethe zou eens hebben opgemerkt dat de generaties na hen nog dingen tussen de regels zouden ontdekken waarvan hij en Eckermann zich op dat moment nog niet bewust waren. Spiritualiteit kent nu eenmaal geen grenzen. Daarom zal een nadere studie van Dantes Divina Commedia ongetwijfeld tot onvermoede verdieping en verinnerlijking kunnen leiden. Dat het generaties lang bovendien nog zeer scherpzinnige en nuttige filologische beschouwingen heeft opgeleverd, is een heel ander aspect van de Dante-studie.

Ook heeft Dantes dichtwerk gedurende de afgelopen zes eeuwen veel grote kunstenaars geïnspireerd tot opmerkelijke illustraties. Niet in de laatste plaats is het aan hun stimulerende werking te danken dat onderhavige beschouwing tot stand is gekomen. Daarom is het is hier op zijn plaats de heren A. Becker en B. Dümler hartelijk te danken voor hun onvermoeibare zoektocht naar suggestieve motieven en illustraties. Beide heren dank ik ook voor hun redactionele arbeid en de grafische vormgeving van dit boek.

Wij wensen de geïnteresseerde lezers veel inspiratie bij hun geestelijke ontdekkingsreis door Dante Alighieri's buitengewone literaire werk.

De auteur, zomer 1999

Inleiding

Faust en de goddelijke komedie als spirituele bronnen

Twee geweldige getuigenissen heeft de Europese mens als erfgoed ontvangen, twee getuigenissen die zijn diepste bestemming aangaan: de Faust en de Divina Commedia. Deze dichtwerken vertonen een diepgaande overeenkomst. Ze handelen beide over de mens in zijn streven, zijn val, zijn ronddolen, zijn zoeken en tenslotte zijn loutering. En dat terwijl er tussen de totstandkoming van beide werken niet minder dan een half millennium ligt.

Bij het ontstaan van de Divina Commedia rond 1300 in het Italië van de opkomende burgerij, waren de drie grote stromingen van Reformatie, Renaissance en Verlichting nog niet op gang gekomen. Maar in Goethe 's Faust, dat rond 1800 ontstond, is hun invloed – samen met die van Dantes oeuvre – onmiskenbaar.

Ondanks deze verschillen bespeurt men in beide werken een identiek tijdloos streven. Overigens moet vermeld worden dat Goethe in 1826 een vrij grote verhandeling over de Divina Commedia en Dantes intentie heeft geschreven.

Goethe en Dante kozen verschillende wegen om tot hetzelfde doel te komen. Goethe laat ons lijfelijk opgaan in de figuur van Faust om in diens dadenstorm een mensenleven méé te doorleven. Tot deze tenslotte door innerlijk streven tot rust komt en zich aan het eind van zijn leven laat doorlouteren. Alles is en blijft bij Goethe gesitueerd in het hier en nu van de levenswerkelijkheid. De ervaringsweg naar een hoger bewustzijn – de inwijding – begint bij hem van onder af door het leven zelf.

Dante koos echter een heel andere sleutel om ons innerlijk te bereiken. Hij plaatst het gebeuren achter een sluier, een gordijn – ons gewone, verduisterde bewustzijn. Door dit gordijn voor ons weg te halen laat hij ons vanaf een afstand – door een rijkdom aan beelden – deelhebben aan zijn visie. Op zijn pelgrimsreis door de verschillende sferen in het gener-zijdse ontmoet hij vele van zijn tijdgenoten die door eigen schuld aan bepaalde omstandigheden gebonden blijven. Zelf laat hij zich samen met zijn gids Vergilius het bestaande verband tussen oorzaak en gevolg verklaren. Dat maakt hem tot een boodschapper die de innerlijke wetmatigheid beschrijft die voor iedere mens geldt.

Zo wil hij duidelijk maken wat het betekent, wanneer men in het leven steeds geestelijke wetten overtreedt. De gevolgen daarvan worden plastisch uitgebeeld in het Inferno, dat onze aandacht het eerst zal opeisen. Het Inferno betekent een bewuste ‘nederdaling ter Helle’ die op de aangegeven inwijdingsweg niet kan worden overgeslagen. Alleen zo zal men – met Dante – de kracht hebben om de Louteringsberg te bestijgen. Op basis van een hogere wetmatigheid zal men zich daar procesmatig kunnen bevrijden. Richel voor richel zal men hebben te gaan tot de poort van het Paradiso wordt bereikt.

Met zijn Divina Commedia legt Dante het eeuwige plan bloot, zoals dat voor ieder mens is weggelegd. Goethe daarentegen laat zien hoe dat plan in de mens zelf gestalte moet aannemen door handeling.

Beide dichtwerken gaan ervan uit dat het bewustzijn van de mens sinds de zondeval een verandering heeft ondergaan. Daardoor is het verstand eenzijdig ontwikkeld en kan het de werkelijkheid van het menselijke leven niet meer ten volle bevatten. Als een doffe spiegel moet het bewustzijn uiterst moeizaam worden geslepen door ervaring en onderricht, om uiteindelijk het betreden van het Louteringspad mogelijk te maken. Een tot dan toe ongekende wilsomwending is daarvoor – volgens Dante – nodig. Iets dat niet zonder schokken en vele, vele smartelijke ervaringen zal gaan, wil de begoocheling wijken voor de ontluikende waarheid. Voor Faust is het hele leven één onafgebroken Purgatorio op allerlei niveaus. Faust gaat de weg van de wilsmagie die door het leven in de juiste banen moet worden geleid. Pas dan zal er evenwicht ontstaan in de ziel en zal het absolute inzicht oplichten. In de Divina Commedia heeft dat inzicht reeds vanaf het begin de leiding over Dante.

Komedie en tragedie in de Oudheid

Het is bekend dat de theaterstukken in de Oudheid in de eerste plaats religieuze inwijdingsspelen waren. Doel ervan was de toeschouwer diep in de ziel te raken en te reinigen. Of een stuk als tragedie of als komedie kon worden bestempeld, hing af van het goede (komedie) of het tragische (tragedie) verloop van de handeling. Heden ten dage heeft in de theaterwereld de term komedie (blijspel) een heel andere betekenis gekregen. In aansluiting op de antieke zienswijze gaf Dante zijn dichtwerk de naam ‘Divina Commedia’ omdat het eindigt in het Paradiso en als zodanig als een blijspel te beschouwen is.

Vooruitblik op het verloop van de Divina Commedia

Om in het Paradiso aan te komen moet Dante eerst ongedeerd door het Inferno zien te komen en gelouterd worden in het Purgatorio. Als plaatsvervanger voor de hele slapende mensheid moet hij daar bewust achter de sluiers van het bestaan leren zien, met alle consequenties van dien. Lang voordat hij eindelijk de eeuwige hemelsferen zal mogen betreden, moet hij de verschrikkingen van de Hades leren kennen, het trechtervormig Hellerijk.

Waar gij zult horen de wanhopige kreten,
Zult zien de geesten van vroeger in hun lijden,
Zodat ieder roept om een tweede dood.

[Inf. 1, 115-1171

Op de Louteringsberg wordt hij vervolgens voorbereid met de woorden:

En daarna zult ge hen zien die tevreden zijn
In het vuur, omdat zij hopen te komen,
Wanneer het ook zij,
tot de schare der zaligen.

[Inf. 1,118-1201

Met dat doel moet de mens zich innerlijk geheel op de sferen-harmonie afstemmen. Tot dit punt kan zijn gids Vergilius hem begeleiden. Dan zal een andere leiding zich moeten aandienen om Dante door het Paradiso verder te voeren: Beatrice.

Dan, wanneer gij zult wensen tot die op te stijgen,
Dan zal er een ziel zijn, daartoe waardiger dan ik;
Haar zal ik u laten als ik vertrek.

[Inf. 1, 121-1231

Vergilius geeft aan dat hij zelf niet in staat is om in alle opzichten aan de hoogste wet te voldoen:

Want die Imperator, die daarboven regeert,
Wil niet, daar ik opstandig was tegen zijn wet,
Dat door mij zijn stad wordt betreden.

[Inf. 1, 124-1261

Vervolgens spreekt hij over diens almacht. De wet geldt en werkt overal. Maar de sferenharmonie is niet overal aanwezig!

Overal regeert hij,
en hier is zijn koninkrijk,
Hier is zijn stad en zijn hoge troon;
0 zalig de mens die hij daartoe uitverkiest!

[Inf.1,127-129]

Met deze paar versregels wordt de aanstaande pelgrim het gehele verheven programma voor ogen gesteld. Wanneer hij op zijn afgelopen leven terugkijkt, bespeurt hij de invloed van de opdracht, de almacht van de hogere sferen, de vreugde maar ook zijn eigen onvermogen.

De architectuur van de komedie

De opbouw van het dichtwerk is aan een strenge wetmatigheid onderworpen. Ondanks deze heldere structuur heeft het zeker geen dogmatiserend of beperkend doel. Het wil niemand tot het christendom bekeren, geen lans breken voor de kerk, niets weerleggen of twijfelaars overtuigen. En al helemaal niet een geloofsstrijd aangaan.³ Drie onderscheiden aspecten doordringen elkaar in de Divina Commedia:

Ten eerste de voorstelling van hemel, vagevuur en hel, in overeenstemming met de toenmalige religiositeit.

Ten tweede een kritiek op de historische en maatschappelijke omstandigheden van die tijd.

Ten derde een verwijzing naar een tijdloze geestelijke weg, die voor iedere mens openstaat. Dit laatste is onderwerp van de beschouwing in dit boek.

Uiterlijk begint het gedicht met een sprong van het dezerzijdse naar het generzijdse. Maar hoe meer de lezer in de ban van het gedicht raakt, hoe meer hij zich er persoonlijk bij betrokken zal voelen. Ook hij zal willen loskomen van de aardse materie en ontstijgen aan zichzelf. Om de afgescheidenheid teniet te doen is alles erop gericht het geestelijke weer vrij te maken. En om de eenheid weer terug te winnen moet de gespletenheid worden opgeheven.

Grondmaat van die eenheid is de drieheid die zich in de Commedia weerspiegelt in de drie afdelingen: Inferno, Purgatorio en Paradiso.

Ook zijn welluidendheid dankt het gedicht aan dat grondritme, en wel door zijn opbouw in terzinen, verzen die elkaar in een ritme van drie regels opvolgen.

Elk van de drie hoofdzangen bevat drieëndertig zangen, waaraan nog een proloog is toegevoegd om het totaal op honderd zangen te laten uitkomen. Gevoegd bij het getal tien van de hemelsferen verenigen de principes van de drie, de tien en de honderd zich tot een hogere eenheid. De gehele opbouw van het gedicht is gegrondvest op de liefde en de goddelijke gerechtigheid.

De Commedia toont aan hoe de mens zich aan de fascinatie van de uiterlijke wereld blootstelt, waardoor zijn eigenlijke bestemming – innerlijke verheffing – geheel uit het oog wordt verloren. De zachte innerlijke wenk is er wel, maar wordt vanwege het grove verlangen niet meer waargenomen. De geestelijke vleugels zijn verlamd en de aardse verlokkingen trekken de mens steeds meer in hun ban. In plaats van tot de weg der waarheid, zo zegt de Divina Commedia,

Wendde hij zijn schreden langs onware weg,
Valse beelden volgend van het goede,
Die geen belofte ten volle vervullen.

[Purg. XXX, 130-132]

Juist had gij u bij de eerste pijl
Van de bedrieglijke dingen moeten verheffen
Achter mij aan, die niet meer beneden was.

[Purg. XXXI, 55-57]

Dat is de klacht van Dantes geestelijke leiding. Want op grond van dit gebrek aan inzicht voltrok alles zich heel anders:

Noch hielpen hem de inblazingen,
Waarmee ik hem in droom en op andere wijze
Terugriep; zó weinig gaf hij erom.
Zó diep viel hij, dat alle middelen
Tot zijn redding reeds tekort schoten,
Behalve hem de verdoemden te doen zien.

[Purg. xxx, 133-138]

Deze laatste Purgatorio-verzen bevestigen nog eens tot welk een drama het leidt wanneer de pelgrim niet meteen bereid is om aan de hand van de Geest de rechte weg te gaan.

Het hele gedicht wint aan betekenis zodra men de daarin opgevoerde personen als ineigen zieleneigenschappen beschouwt. Dat is dan ook juist de diepere bedoeling van de Divina Commedia, want Dante symboliseert daarin een kracht, een specifiek verlangen, dat onbeantwoord blijft in de onbewustheid van het oppervlakkige levensbedrijf. Die kracht zien we uitgroeien tot een ontwikkelingsimpuls die andere eigenschappen van de ziel mobiliseert. Eérst in de figuur van Vergilius, die zich bewust op dat verlangen instelt en Dante zijn hulp aanbiedt. Met zijn respons komt een proces op gang dat tegen de vertrouwde wereldgelijkvormigheid indruist. Dat wordt al snel duidelijk wanneer de oude heersers zich melden, de animale instincten die in het verborgene nog vrij spel hadden in het mensenleven.

Een afdaling in het Inferno is daarmee onvermijdelijk geworden. Het is daar dat het onderbewustzijn ten voeten uit wordt getoond. Hoe de ziel daarmee tenslotte in het reine komt, wordt uitgewerkt in het Purgatorio. Duidelijk wordt aangetoond dat de wet van de Geest op alle niveaus van de schepping regeert en ordent. Hoe een schepsel zal reageren, hangt af van zijn eigen graad van rijpheid. Het spectrum daarvan verloopt van harmonisch tot radicaal disharmonisch. Voor ons is het op dit moment van belang te weten dat de wet van de Geest altijd aan zichzelf gelijk blijft en zelfs in de grootste chaos en degeneratie als een evenwichtsfactor werkzaam is. Veranderlijkheid is het gevolg van een gebrek aan evenwicht, wat op zijn beurt voortvloeit uit de onwetendheid waarin men leeft. Want terwijl de wijze steeds intensiever uit de wet van de Geest leeft, zal de onbewuste er wegens gebrek aan begrip tegenin gaan.

De vier betekenislagen volgens Severinus Boethius

Steeds komt bij hen die zich in de Divina Commedia verdiepen, de vraag op waaraan zij al gedurende zevenhonderd jaar haar grote aantrekkingskracht te danken heeft. Het enige antwoord hierop is dat ze iedereen wat te zeggen heeft omdat ze inhoudelijk meervoudig is verzegeld. Daarop maakt Dante ons op diverse plaatsen attent. Onder andere door in de Zonnehemel van het Paradiso de filosoof Severinus Boethius op te voeren. Deze spreekt er in zijn ‘Troost der filosofie’ over dat er in een geschrift vier niveaus bestaan waarop de lezer bereikt kan worden.⁴ Dit houdt in dat de geestelijke inhoud in eerste aanleg onder een raamvertelling verborgen is. Dit met het doel om elke lezer, hoe verschillend ook van geestelijke aanleg, op zijn eigen begripsniveau te bereiken en tegelijkertijd op het volgende begripsniveau voor te bereiden. Dit vat Boethius met de volgende zinnen samen:

Anders begrijpen de zinnen,
anders het voorstellingsvermogen,
anders het denkvermogen,
anders de goddelijke intelligentie.

Tot zo'n beschouwing kan alleen iemand komen die zelf in het bezit is van alle vier de bewustzijnsniveaus. Dante was zo iemand, dáárom heeft zijn werk tot op heden niets aan kracht verloren. Het is dit heden waarop de geestelijke nalatenschap van de Divina Commedia doelt, dus op de mens die in het hier en nu leeft. Zelf zegt Dante hierover dat zijn gedicht de mens de weg naar een geheel ander leven wil tonen en wel midden in het actuele leven. Wil de strevende ziel uiteindelijk tot een innerlijk ontwaken komen, dan zal zij deze door de Commedia belichte, reële weg ooit moeten inslaan. In een brief aan zijn begunstiger Can Grande della Scala noemt Dante de Divina Commedia daarom «het lied van de ziel, dat, hoewel het naar de letter het leven na de dood behandelt, de mensen al in dit aardse leren uit de staat van ellende naar de toestand min harmonie en geluk kan roeren.»