Leiderschap
door(zelf)coaching
Bewustzijnspsychologie
voor managers, adviseurs & coaches

Ans Tros

   Leiderschap   
door
(zelf)coaching

Bewustzijnspsychologie

voor managers, adviseurs

& coaches

Ans Tros

2009

Opmaak en vormgeving: | Hans Hamaker
Omslagontwerp: | Hans Hamaker
Omslagfoto: | SVC SchoolvoorCoaching BV
Lettertype: | Minion / ITC Flora
Spelling: | volgens het Witte Boekje
Drukkerij: | PrintSupport4U, Meppel

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopieën, microfilm, opnamen, hetzij chemisch, elektronisch, magnetisch of mechanisch, op CD–i of CD–ROM, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de schrijfster.

© 2009. Uitgeverij Aionion Symbolon®
                 www.symbolon.nl

ISBN:             978–90–76277–23–3

NUR:             808

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

1.     Begeleiding in context

Toegepaste psychologie

De opkomst van coaching en counseling

Nieuwe ontwikkelingen

Beperkingen van het wetenschappelijke paradigma

2.     Een holistisch perspectief, een integrale bewustzijnspsychologie

Een holistisch perspectief

3.     Slachtoffer, dader of schepper?

De dramadriehoek

Slachtoffer van het systeem

Familie- of organisatiesystemen

Reïncarnatie en karma

Gnosis

4.     Het persoonlijk onbewuste

Individuatie

Afweermechanismen

De wijsheid van het lichaam

Praktisch aan de slag

Het projectiemechanisme

„The Work” van Byron Katie

5.     De wijsheid van ons lichaam

Hersenen

De kracht van positieve psychologie

Emoties als hulp, overgave

Ons bewustzijn onderhouden, onze felt sense trainen

Gerichte aandacht

Energetisch werken in coaching en begeleiding: Heart Practice

PMA

Jezelf coachen

Actieve imaginatie

6.     Creëren en helen met je bewustzijn

In harmonie met The Secret?

Onvoorwaardelijke liefde voor jezelf

Het integreren van onze afgescheiden bewustzijnsdelen

EMDR

Somatic Experiencing

Healing Arts

7.     Vitaliteit & Zelfcoaching voor elke dag

Geaard zijn

Ballast opruimen

Koorden en contracten

Congruent zijn

8.     Het collectieve bewustzijn in organisaties

Het verbindend veld

De impact van familie, cultuur en maatschappij

Van intentie tot organisatie

Organisatiecoaching: de cirkel is rond?

De collectieve schaduw

Bewustzijn van de oprichters

9.     Leiderschap en organisatiecoaching

Het effect van je eigen bewustzijn in interactie

Stilstaan bij je lichaamsbewustzijn

Collectieve thema’s

Organisatiecoaching, werken aan collectieve bewustwording . .

Het ‘oude’ leiderschapsbewustzijn in organisaties

En nu jij en ik, leiderschap door (zelf)coaching

De toekomst van coaching: zelfcoaching en organisatiecoaching

Nawoord

Bijlagen

1.     Onderzoek je familiekarma

2.     Onderzoek je projecties

3.     Heart Practice Werkblad

4.     Manieren om heling te bevorderen

5.     Checklist voor begeleiders

6.     Heart Practice

7.     Overzicht van oefeningen in het boek

Verder lezen of kijken

Over de schrijfster

Voorwoord

„Ik weet dat ik moet zorgen voor heelheid in mezelf om met het werk van mijn handen bij te dragen aan de heelheid van anderen.”

— Manik, 3. Kin 107

Beste lezer, volgens mij ben je net zo’n nieuwsgierige zoeker als ik. Op zoek naar antwoorden over het leven, jouw leven en naar zingeving. Ik ben zo lang ik me kan herinneren, gefascineerd geweest door boeken over psychologie, persoonlijke groei, paranormale verschijnselen, religie en later ook esoterie.

Steeds meer mensen lezen boeken over persoonlijke groei. Ze kijken naar Dr. Phil en tv-programma’s waarin mensen hun persoonlijke dilemma’s willen oplossen onder deskundige begeleiding, zelfs met publiek erbij. De boeken van Steven Covey zijn absolute bestsellers en films zoals The Secret en What the Bleep Do We Know? zijn bijzonder populair. En wat dacht je van De Da Vinci Code van Dan Brown? Ze voldoen aan een grote honger naar kennis, inzicht in de wetten van communicatie, behoefte aan antwoorden op levensvragen, aan zingeving en de behoefte om pijn en kwetsuren los te laten.

Gelukkig is er een grotere acceptatie om hulp te zoeken voor werk- en levensvragen van kleinere of grotere aard. De wijze waarop is echter drastisch veranderd. Vroeger was therapie de aangewezen weg, nu zijn er ook supervisie, coaching, counseling, intervisie en zelfhulp. Voor mensen die de verantwoordelijkheid nemen om de kwaliteit van interacties en relaties in hun werk en privéleven te verbeteren, is dit boek geschreven. Om je kennis te laten maken met de mogelijkheden die er inmiddels zijn om op een relatief snelle en weinig belastende manier te werken aan je eigen vragen. Zodat je een afweging kunt maken voor de begeleiding die bij jou past. Of om je verder te bekwamen in een bepaalde richting.

Dit boek is bedoeld voor mensen die zich bezighouden met begeleiding van mensen in een werkcontext. Het biedt achtergrondinformatie en oefeningen om te werken met het persoonlijk onbewuste en het collectieve bewustzijn in organisaties. Daarnaast biedt het ingangen voor iedereen die is geïnteresseerd in praktische psychologie om zichzelf beter te leren kennen en er staan oefeningen in om uit te proberen. Het kader voor deze bewustzijnspsychologie is breder dan de wetenschappelijke basis die mij in mijn opleiding is aangereikt. Ik ben voor een en-en-benadering. Omdat de werkelijkheid meer omvattend is dan we op dit moment kunnen verklaren en omdat voor mij kennis en inzichten uit andere bronnen zoals religie en oude geschriften zeer waardevol zijn gebleken. Deze bronnen worden als esoterie aangeduid: kennis voor ingewijden uit niet verifieerbare bronnen. Gelukkig is deze kennis tegenwoordig ruimschoots voorhanden. Geloof niets en ervaar voor jezelf wat werkt.

Het boek is een resultante van mijn eigen zoektocht, opleidingen en het toepassen van het geleerde in het geven van opleidingen tot coach, coaching en mijn werk als directeur. Juist door het samenwerken met collega’s en klanten heb ik het meeste geleerd. Zonder hun steun, de feedback, de botsingen en de vragen was ik niet op zoek gegaan naar antwoorden.

Speciaal wil ik noemen mijn collega’s Henriëtte van Dueren den Hollander en Rebekka ter Voort voor het meelezen. Hendrico Hillebrand, Joke van der Linden, Ronald Baaijens, Xenia Vegter, Jobbeke de Jong, Manu Busschots, Petra de Bruin en Norbert Overvelde en enkele voormalige collega’s, Viva Meessen, Irene van Meijgaard en Monique Bolung, dank ik voor de inspirerende samenwerking en hun spiegelfunctie.
Peter Snel ben ik dankbaar voor zijn geduldige en zorgvuldige redactiewerk waardoor ik me op de inhoud kon blijven concentreren.
En bovenal dank ik Marc Gnodde, mijn man, voor zijn onvoorwaardelijke steun en geduld. Door hem kan ik mijn nieuwsgierigheid volop uitleven, terwijl zijn nuchtere kijk en humor me op de aarde houden. Ten slotte dank ik mijn ouders, Luc en Diny Tros, voor de bagage en liefdevolle steun die ik van hen heb gekregen.

Terugkeer naar liefde

Onze grootste angst is niet dat we onvolmaakt zijn.

Onze grootste angst is dat we mateloos krachtig zijn.

Het is het licht, niet onze schaduw, dat ons het meest beangstigt.

We vragen onszelf: wie ben ik om briljant te zijn, prachtig, talentvol, fantastisch?

Maar wie ben jij om dat niet te zijn? Jij bent een kind van God.

Je onbelangrijk voordoen bewijst de wereld geen dienst.

Er is niets verlichts aan je klein te maken opdat andere mensen zich bij jou niet onzeker zullen voelen.

Wij zijn allemaal bedoeld om te stralen als kinderen.

Wij zijn geboren om de glorie van God die in ons is, te openbaren.

Die is niet alleen maar in sommigen van ons; die is in iedereen!

En als wij ons licht laten stralen, geven we onbewust andere mensen toestemming om hetzelfde te doen.

Als wij van onze angst bevrijd zijn, bevrijdt onze aanwezigheid vanzelf anderen.

— Marianne Williamson

Inleiding

Dit boek is een vervolg op mijn boek „Dynamisch Coachen, balans tussen zingeving en resultaat”, dat in 2002 is verschenen, een boek over coaching vanuit systeemdenken en de psychologie van Carl G. Jung. Nog steeds ontvang ik positieve reacties, en af en toe de vraag om een vervolg. Dat boek ligt er nu eindelijk, het kan zonder kennis te nemen van het vorige boek worden gelezen. De afgelopen jaren heb ik me als directeur van SchoolvoorCoaching onder meer bezig gehouden met het verzorgen van opleidingen, Executive Coaching en de groei van mijn bedrijf. Parallel aan deze bezigheden ben ik altijd bezig om nieuwe inzichten te verwerven in de werking van de menselijke geest.

Dat lukt niet door je alleen in boeken te verdiepen. Ik heb me de afgelopen zeven jaren wederom beziggehouden met opleidingen en cursussen van diverse aard. Enerzijds om zelf te ondervinden hoe iets werkt en mijn eigen managementvragen op te lossen en anderzijds om ze toe te kunnen passen in mijn werk als Executive Coach en opleider. Deze zoektocht heeft mij heel veel opgeleverd. Ik voel me lichter, vrijer en rijker door al deze ervaringen.

Zelf hulp zoeken in de vorm van coaching voor lastige vraagstukken of voor het nemen van beslissingen heeft me heel veel gebracht. De belangrijkste conclusie voor mij is dat we veel te weinig liefdevol zijn voor onszelf. We veroordelen onze behoeften, daden of dromen. Is het niet al vooraf, dan doen we het wel achteraf. Zelfacceptatie, liefdevol en vergevingsgezind zijn voor jezelf en anderen is onze belangrijkste opgave. Als we vanuit ons hart kunnen leven en werken zijn er ongekende mogelijkheden.

Zo kom ik bij de belangrijkste doelen van dit boek:

een zo breed mogelijk begrippenkader bieden om met behulp van bewustzijnspsychologie naar levensvragen te kijken;

een overzicht van nieuwe praktische mogelijkheden aanreiken om te werken met lichaam, ziel én geest;

het perspectief bieden dat je de kwaliteit van je leven zelf aanmerkelijk kunt verbeteren door zelfcoaching en kennis van de werking van ons bewustzijn;

oefeningen en technieken aanreiken om direct toe te passen voor (zelf)coaching of organisatiecoaching;

je bewustzijn vergroten van je ‘werking’ en invloed als manager, adviseur, coach of trainer in organisaties;

laten zien dat het bewust inzetten van je intenties, in verbinding met hoofd, hart en gronding, een enorm positief effect heeft op collectief leren en organisatieontwikkeling;

je mogelijkheden aanreiken om je (persoonlijk) leiderschap te versterken.

Ik hoop dat dit boek je inspireert om te ontdekken wat er allemaal mogelijk is in deze fascinerende tijden waarin we meer kennis, mogelijkheden en hulp dan ooit ter beschikking hebben voor persoonlijke groei en ontwikkeling. En dat het vooral mag bijdragen aan inspiratie en samenwerking in verbinding met ons hart in organisaties en daarbuiten.

P.S.

Ik heb bronnen, methoden en technieken beschreven die mij bekend zijn en realiseer me dat ik lang niet alles ken, wat er is. Laat het me weten als je suggesties, verbeteringen of aanvullingen hebt via

a.tros@schoolvoorcoaching.nl.

Namasté (ik ben een andere jij),

Ans Tros
Wijk bij Duurstede, mei 2009

Hoofdstuk 1.

Begeleiding
in context

„Als twee zaken herhaaldelijk gelijktijdig voorvallen, zal na verloop de aanwezigheid van het ene ons aan het andere herinneren.”

Aristoteles, Wet van contiguïteit

In dit hoofdstuk introduceer ik een geschiedenis van de psychologie in vogelvlucht om kort de context van de ontwikkeling van psychologie als wetenschap tot en met de opkomst van toegepaste psychologie en vooral van therapie, coaching en begeleiding te schetsen. Daarnaast worden de beperkingen van deze psychologie besproken.

De bestudering van menselijk gedrag en wat mensen beleven is al erg oud. De Griekse filosofen hebben zich hier al mee beziggehouden. Toch is de psychologie eigenlijk pas relatief recent ontstaan vanuit de filosofie en religie. Wilhelm Wundt in Leipzig en William James aan Harvard University in New York waren rond 1879 en 1875 de grondleggers. Zij hebben onafhankelijk van elkaar een psychologisch instituut opgericht met als doel een laboratorium in te richten voor empirisch onderzoek naar de werking van de menselijke geest. Tot die tijd was psychologie vooral een theoretisch vak geweest, waarin denkbeelden over het bewustzijn en het menselijke gedrag niet werden getoetst.

De Duitse psychiater Sigmund Freud en zijn Zwitserse collega Carl Gustav Jung hebben rond 1900 hun theorieën over het onbewuste ontwikkeld. Dat heeft geresulteerd in de psychoanalyse. Het onderzoek van Freud en Jung was nog sterk gestoeld op de fenomenologie, het ontdekken van antwoorden door diepgaand onderzoek van casuïstiek van patiënten. Op inductieve wijze werd kennis verzameld en werd getracht deze kennis te veralgemenen. Fenomenologen combineerden dit onderzoek met het bestuderen van oude geschriften over alchemie, oosterse filosofie en religies.

Met de introductie van de psychoanalyse begon Freud een heel nieuw tijdperk voor de begeleiding van mensen. Het werd nu mogelijk om mensen te begeleiden door hun geest en onbewuste te analyseren aan de hand van dromen en gesprekken. Een leerling van Freud, Wilhelm Reich, ontwikkelde een verwante therapie die later bio-energetica is gaan heten. Bio-energetica is gebaseerd op het werken met het lichaam om de onbewuste patronen en beschermingsmechanismen die zich hebben vastgezet in spierspanningen te leren herkennen in het lichaam en ze op te lossen.

Rond 1945 zijn weer heel andere therapievormen ontwikkeld, zoals de gedragstherapie door B. F. Skinner. Skinner heeft de menselijke geest gekenschetst als een black box, waar je niet in kunt kijken. Hij heeft voorgesteld alleen naar het gedrag te kijken. In de gedragstherapie wordt gestuurd op de impulsen die tot gedrag kunnen leiden en op de uitkomsten van het gedrag. Ook is gedragstherapie succesvol in het aanleren van ander gedrag gebaseerd op het belonen of negeren ervan.

Nog later is de Rationeel Emotieve Therapie van Albert Ellis zeer populair geworden. Hierbij is de aanname dat ons gedrag wordt bepaald door onze gedachten en gevoelens. Gevoelens zijn niet te veranderen, het heeft meestal geen zin om te zeggen „voel je niet depressief” Onze gedachten zijn daarentegen wel te beïnvloeden. Ellis heeft een eenvoudige en praktisch toepasbare methode ontwikkeld om irrationele gedachten op te sporen en om te buigen in rationele gedachten. Het effect van het aanpakken van gedachten die niet kloppen of niet handig zijn, is nog steeds groot. Het helpt mensen om zelf spanning en stress te reduceren, ook nadat de begeleiding is afgelopen. Het boek „Beren op de weg, spinsels in je hoofd” van Theo IJzermans is al jaren een bestseller over deze aanpak.

De belangrijkste verandering in de psychologie is echter de empirisch wetenschappelijke methode. Na 1900 nam de behoefte aan psychologische kennis en het meten van mensen sterk toe. Het Amerikaanse leger had onder meer grote behoefte aan methoden om de rekrutering van soldaten efficiënter te laten verlopen. Zo is de basis voor de moderne wervings- en selectiemethoden met behulp van psychologische testen gelegd. Daarmee kunnen grote groepen mensen worden gemeten en vergeleken.

In de loop van de 20e eeuw zijn stringente en heldere regels geformuleerd om te zorgen dat psychologie een wetenschappelijke basis kreeg. De belangrijkste uitgangspunten zijn de volgende:

de onderzoeker neemt een neutraal standpunt in en is objectief;

de onderzoeksmethode moet transparant zijn en herhaalbaar;

de te onderzoeken populatie moet van voldoende omvang zijn om verantwoorde uitspraken over algemene tendensen te kunnen doen;

er dient een controlegroep te zijn die niet aan de ‘behandeling’ wordt blootgesteld;

er dient een onderbouwing te zijn op basis van wetenschappelijke theorieën en onderzoeken;

de resultaten dienen een (statistisch) significant verschil te laten zien ten opzichte van de controlegroep om te kunnen spreken van een resultaat.

Deze wetenschappelijke aanpak heeft de psychologie en de maatschappij enorme voordelen gebracht. Er zijn vele toepassingen gevonden in een enorm groot aantal vakgebieden variërend van hersenonderzoek, genetica, ergonomie, gedragsonderzoek, diagnostiek, testontwikkeling, groepsgedrag, geriatrie etc. etc. De studie psychologie blijkt razend populair te zijn. Al jaren starten per universiteit honderden studenten deze studie. Sinds 2007 zijn zelfs hbo-opleidingen Toegepaste Psychologie gestart die eveneens op grote aantallen studenten kunnen rekenen.

Toegepaste psychologie

Na 1975 is de toepassing van psychologie veranderd. De opkomst van maatschappelijk werk, supervisie, counseling en na de jaren tachtig ook coaching heeft het veld van begeleiding definitief veranderd. Waar zware levensvragen of problemen vroeger om begeleiding van een psychotherapeut vroegen, komen nu veel mensen met dergelijke vragen bij een coach of counsellor terecht. Dit komt mede omdat over het volgen van therapie nog steeds vooroordelen bestaan. Daarnaast hebben wachtlijsten de officiële instanties eigenlijk steeds minder toegankelijk gemaakt. Veel hulpverlening is verschoven naar de zogenaamde eerstelijnspsychologen, de vrij gevestigde psychotherapeuten. Hun behandelingen worden vergoed, maar ze zijn daarmee gebonden aan alle regels die voor andere psychotherapeuten gelden in de geestelijke gezondheidszorg.

Behandeling van mensen binnen de instanties voor geestelijke gezondheidszorg is nu verregaand gestandaardiseerd. Er zijn protocollen voor vrijwel elke klacht, of het nu gaat om een depressie, fobie, over relatieproblemen of gedragsstoornissen. Helaas bestaan die protocollen alleen voor het vraagstuk en niet voor de cliënt. Hierdoor is het werk van veel therapeuten enorm veranderd en verarmd. Standaardisatie en kostenbeheersing zijn belangrijker geworden dan individuele zorg op maat. Toch blijven psychotherapeuten ondanks deze vérgaande standaardisering hun uiterste best doen om optimale zorg te leveren aan hun cliënten. Dat doen ze eigenlijk parallel aan de ontwikkeling in de thuiszorg, waarin efficiency voorop is komen te staan.

De vooruitgang in het behandelen van klachten is niet opzienbarend geweest. emdr (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) is wel een effectieve methode gebleken voor de behandeling van posttraumatische stressklachten. Hierdoor kunnen veel mensen worden verlost van stress- en angstklachten. Voor veel andere problemen is er medicatie gekomen. Die kan symptomen verlichten of onderdrukken en mensen zeker tijdelijk helpen om door zware perioden in hun leven te komen. Te denken valt bijvoorbeeld aan antipsychotica, antidepressiva, kalmerings- en slaaptabletten. Toch blijkt deze behandeling nog vaak te leiden tot langdurig gebruik van middelen en symptoombestrijding in plaats van tot genezing. Daarbij zijn de langetermijneffecten op de gezondheid onduidelijk.

Zo is het gebruik van antidepressiva enorm toegenomen, terwijl de werking nog steeds discutabel is. In februari 2009 is een kritisch artikel van Trudy Dehue verschenen. De auteur van „De depressie-epidemie” beschrijft daarin hoe farmaceutische industrie negatieve onderzoeksresultaten met antidepressiva opzettelijk verzwijgt met alle gevolgen van dien.

De toename van de medicatie voor kinderen met ADHD is zelfs ronduit schokkend te noemen. Uit een artikel in NRC Handelsblad (14 januari 2009) blijkt een enorme toename van het gebruik van Ritalin en Concerta tegen ADHD bij kinderen tussen de 5 en 15 jaar. In vijf jaar is de omzet van beide middelen vervijfvoudigd tot 27 miljoen euro. Ritalin en Concerta zijn in 1996 circa 100.000 keer voorgeschreven en in 2008 700.000 keer (Bron: Stichting Farmaceutische Kengetallen). Als ouders en samenleving geven we een deel van een hele generatie medicijnen, waarvan de effecten op langere termijn volstrekt onbekend zijn! Dat zou een drama kunnen zijn voor deze kinderen, hun ouders en ons allemaal. We kunnen het bepaald geen vooruitgang noemen in de behandeling van kinderen.

De opkomst van coaching en counseling

Sinds de jaren tachtig is er een nieuw vakgebied ontstaan: de begeleiding van gezonde, gewone mensen met levens- en werkvragen. Er is enorme groei in de vraag en het aanbod van supervisie, coaching, counseling en advies. De behoefte aan begeleiding is enorm. Mensen willen en kunnen er zelf voor betalen of worden ervoor vergoed door de werkgever.

Therapie en begeleiding in de meest brede zin des woords heeft een enorme vlucht genomen in de afgelopen 35 jaar. Het reguleren van de kwaliteit van het aanbod lukt maar ten dele. Mensen zonder een achtergrond in de psychologie of therapie houden zich bezig met het begeleiden van anderen.

De vraag is of het gebrek aan achtergrond zo erg is. Feitelijk vertrouwen mensen steeds meer op hun eigen indruk en op aanbevelingen van bekenden. Tegelijkertijd zijn coaches, trainers, therapeuten, counselors, adviseurs en supervisoren zo ongeveer de meest nieuwsgierige mensen die er zijn. Velen blijven zich permanent scholen, organiseren intervisie en lezen publicaties over hun vakgebied. Veel wezenlijker is de vraag of mensen over voldoende zelfkennis beschikken en irrationeel gedrag herkennen en kunnen hanteren. Daarin blijken we ons nog wel eens te vergissen, of we nu mensen begeleiden of niet. We zeggen over zelfkennis te beschikken, maar handelen vervolgens volstrekt irrationeel en zelfs tegenstrijdig met onze waarden en normen. Zo ontstaan geregeld problemen in organisaties. Langlopende conflicten, ziekteverzuim, incapabele mensen op verkeerde plekken en niet tijdig herkende psychische problemen of verslavingen. Dat vraagt van begeleiders, managers, adviseurs of coaches basiskennis van irrationele psychologische processen. En dat niet alleen. Met name kennis over de mogelijke interactie effecten tussen jou en de ander of zelfs hele afdelingen is belangrijk. Juist in de interactie tussen mensen worden oude thema’s volop geraakt en herhaald. Niemand is daar geheel immuun voor. Je kunt ondanks jarenlange ervaring in conflicten of impasses verzeild raken of worden ingepakt door het verhaal van een ander. Zelfs hele afdelingen kunnen hierdoor besmet raken.

In het algemeen zijn de schadelijke effecten van therapie en begeleiding zeer moeilijk meetbaar, afgezien van de enorme toename in medicijngebruik en sommige bijwerkingen van medicatie. Het gebrek aan inzicht in de irrationele aspecten van de menselijke geest en de werking van ons onbewuste en onze hersenen heeft waarschijnlijk meer ziekteverzuim en kosten opgeleverd dan we kunnen becijferen, nog afgezien van het menselijke leed op de werkplek en in de privésituatie.

Nieuwe ontwikkelingen

Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw zijn zeer veel methoden ontwikkeld om psychische klachten aan te pakken en levensvragen te beantwoorden. Deze ontwikkelingen zijn ten dele buiten de reguliere wetenschappelijke psychologie ontstaan. Wie alle publicaties over NLP, Gestaltpsychologie, bio-energetica, Focussen, Psychosynthese, diverse vormen van meditatie, Transcendente Meditatie, Hypnose en hypnotherapie, gezinstherapie en Systeemtheorie beschouwt, kan zich afvragen wat je nu moet kiezen.

Het goede nieuws is dat onderzoek naar de effecten van behandelingen eigenlijk onveranderlijk uitkomt op de conclusie dat het de werkrelatie met de behandelaar is die het verschil maakt. De methode blijkt dus arbitrair te zijn. Dat een vakkundige behandelaar een liefdevolle relatie weet op te bouwen of te ontwikkelen blijkt de belangrijkste voorspeller te zijn van genezing of vooruitgang. Persoonlijke kenmerken van therapeuten zijn beslissender voor de therapieresultaten dan de technieken die zij gebruiken of de therapieoriëntatie waartoe zij behoren. Goede hulpverleners kenmerken zich door een niet oordelende houding. Ze zijn betrokken, warm en persoonlijk en kunnen flexibel en deskundig omgaan met de veranderende situatie van de cliënt. En zij geloven in wat zij doen (Wampold, 2001).

Wellicht is dat even schrikken, maar het geeft je als therapeut zeer belangrijke informatie. Namelijk dat je zelf het belangrijkste instrument bent, waarover je beschikt. Naarmate je jezelf vollediger accepteert en je je eigen thema’s kent en hebt verwerkt, is je werking in begeleiding groter. Het boeiende is zelfs dat je precies de klanten aantrekt die bij je passen.

Veel mensen kennen dit fenomeen. Nadat je zelf hebt ontdekt hoe iets werkt, komt je klant met hetzelfde probleem naar je toe. Je ligt soms slechts een neuslengte voor.

Sinds de jaren negentig zijn totaal nieuwe methoden en technieken ontstaan voor groei en ontwikkeling. Ze zijn er gekomen, doordat mensen hun lijden wilden stoppen en ontdekten hoe sommige methoden voor henzelf werkten. We kunnen stellen dat de inductieve wijze van werken weer tot leven is gekomen. Maar nu zelfs buiten de psychologie. Een paar voorbeelden.

Byron Katie heeft The Work in 1986 ontwikkeld, nadat zij op een dag ontwaakte als patiënt in een kliniek waarin zij was opgenomen voor haar depressies en na 42 jaar ineens wist, hoe zij haar leven weer op orde kon krijgen. Katie is bekend geworden met haar methode, publiceert boeken en reist nu de hele wereld rond om haar inzicht via haar seminars te verspreiden.

De Duitser Eckart Tolle is wereldberoemd geworden met zijn boek „De kracht van het nu” (1999). Tolle was tot zijn dertigste erg ongelukkig en depressief. Tot hij zich op een dag realiseerde dat als hij zich ongelukkig voelde er eveneens een denker moest zijn die dat perspectief kon innemen. En dat hij dus niet hoefde samen te vallen met zijn depressiviteit! Toen viel hij vervolgens in een totaal andere bewustzijnsstaat: het nu. Vanaf dat moment wist Tolle dat we ons lijden zelf creëren en dat we totaal vrij kunnen zijn als we in het nu blijven. Sindsdien is hij verlost van zijn lijden. Hij reist rond als spiritueel leraar, schrijft boeken en geeft lezingen om mensen te laten ontwaken en te helpen zichzelf te helpen.

De Duitse priester Bert Hellinger heeft als psychotherapeut en onderzoeker de methode van familie- en organisatieopstellingen ontwikkeld. Het is een krachtige methode om onderzoek te doen naar een familiesysteem met behulp van een vraagsteller en representanten. Daarmee worden waardevolle informatie en inzichten over het familiesysteem blootgelegd. Zo kun je herstellen wat niet in balans is, zonder dat alle familieleden er fysiek bij aanwezig zijn of ervan op de hoogte zijn. Zelfs overleden mensen kunnen een plek krijgen. (Zie verder in hoofdstuk 7.) Een andere boeiende methode biedt zich aan in de vorm van een lijvig cursusboek: de „Cursus in Wonderen”. Die is in 1975 ‘doorgegeven’ aan Helen Schucman en William Thetford, professoren in de klinische psychologie aan Columbia University in New York. Ze konden erg slecht met elkaar overweg en hun baas was dat volkomen zat. Schucman omschreef zichzelf als volgt:

Als psycholoog en docent, met conservatieve ideeën en een atheïstische overtuiging, werkte ik in een prestigieus en uitermate academisch milieu. En toen gebeurde er iets wat een reeks voorvallen in gang zette die ik nooit had kunnen voorzien. Het hoofd van mijn afdeling kondigde onverwachts aan dat hij genoeg had van de boosheid en de agressie die uit onze houding sprak en besloot met te zeggen: “er moet een andere weg zijn”. Alsof ik op dit teken wachtte, stemde ik erin toe hem te helpen die te vinden. Klaarblijkelijk is deze Cursus die andere weg.

Schucman krijgt de maanden daarna informatie via een stem. Ze schrijft die informatie op en Thetford werkt hem uit. In zeven jaar tijd bestaat het boek uit meer dan 1200 pagina’s. Het is een werkboek voor studenten en voor opleiders geworden. De „Cursus in Wonderen” draagt een spirituele visie op het leven uit, los van bestaande religies. Het heeft een enorme impact op de levens van mensen die ermee werken en dagelijks hun oefeningen doen.

De cursus beoogt niet de betekenis van liefde te onderwijzen, want dat gaat wat onderwezen kan worden te boven. Hij beoogt echter wel de blokkades weg te nemen voor het bewustzijn van de aanwezigheid van liefde, die jouw natuurlijk erfgoed is. Het tegendeel van liefde is angst, maar wat alomvattend is kent geen tegendeel.

Kern van de boodschap is liefde. Die staat gelijk aan God, vergeving en het loslaten van haat, woede en afgunst.

Nieuw in al deze methoden (of technieken) is dat ze geschikt zijn voor zelfhulp, intervisie of therapie. Alleen al door te lezen, te kijken en te oefenen met anderen kun je stappen maken met je eigen vraagstukken. Daarnaast, en dat is nog veel belangrijker, hebben spiritualiteit en zingeving, een van de oorspronkelijke pijlers van de psychologie, weer een plek gekregen in deze methoden.

Ook in de managementliteratuur van de laatste jaren wordt een nieuwe stroming zichtbaar. Spiritualiteit mag ineens weer. Slow Management heeft ineens een tijdschrif met als motto stilstaan bij organiseren. In de boeken en publicaties van jezuïet Paul de Blot, verbonden aan de universiteit van Nijenrode, staat businessspiritualiteit centraal. Ze kunnen op grote belangstelling rekenen.

Deze manieren van werken, waarin aandacht is voor zingeving en bewustzijn, zijn zeer populair. Daarvan getuigt ook de enorme groei in het aanbod voor begeleiding, de publicaties en het succes van tijdschriften en websites van bladen als Psychologie Magazine en Happinez. Deze twee bladen staan bol van films, tips en thema’s rondom gezondheid, relaties, werk en geluk. In hoofdstuk 2 wordt een breder perspectief geïntroduceerd voor het werken aan levens- en werkvragen. Eerst behandelen we de beperkingen van het huidige paradigma in de psychologie.

Beperkingen van het wetenschappelijke paradigma

Omdat de psychologie heeft gekozen voor een wetenschappelijke aanpak, is onze kijk op de psyche helaas gebaseerd op een mechanistische visie. Dat heeft uiteraard helemaal gepast in het tijdperk en de context van de industriële revolutie. Nog altijd bepaalt cogito ergo sum, de bekende uitspraak van Descartes, grotendeels ons denken. Veel verschijnselen worden binnen de mechanistische visie niet verklaard. Voor ons handelen achten we onze ratio nog altijd belangrijker dan onze intuïtie. Ondanks alle voorbeelden van het tegengestelde.

Objectiviteit bestaat niet

Emeritus-hoogleraar psychologische functieleer en rechtspsychologie Willem Wagenaar e.a. voeren al jaren een ‘kruistocht’ om binnen de rechtspraak de vooringenomenheid in de verklaringen van getuigen en oordelen van de rechterlijke macht aan te tonen. Tot op heden met wisselend succes. Toch is er binnen de rechterlijke macht een nieuwe ontwikkeling op gang gekomen na enkele geruchtmakende schandalen zoals de Schiedammer Parkmoord, waarbij de vooringenomenheid van de politie om een verdachte op te sluiten is gebleken.

De rechterlijke macht wordt niet meer vanzelfsprekend gesteund door de politiek, ze dient haar eigen handelen en motieven kritisch te bezien. Er dient aandacht te komen voor de invloed van emoties en vooroordelen op het handelen. Dat is echter nog maar een begin en het geldt natuurlijk niet alleen voor de rechterlijke macht.

Het onbewuste is belangrijker dan tot op heden wordt onderkend. Freud en Jung zijn jarenlang als obscure figuren met achterhaalde ideeën genegeerd in de psychologie. Alleen in psychoanalytische beroepsverenigingen hebben psychotherapeuten hun gedachtegoed levend gehouden. Pas zeer recent is een leerstoel voor de psychologie van het onbewuste in Nijmegen ingesteld. Hoogleraar Ap Dijksterhuis heeft met zijn boek „Het slimme onbewuste” inmiddels een bestseller geschreven.

Als het om verwerkingscapaciteit gaat, is ons onbewuste een moderne computer, en ons bewustzijn niet meer dan een lullig ouderwets telraam. Het is maar goed dat ons bewustzijn niet de baas is in ons brein!

Dijksterhuis benadrukt het belang van ons onbewuste als razendsnelle informatieverwerker, waar ons bewustzijn vervolgens zal proberen onze beslissingen rationeel te onderbouwen. Hij heeft dit met diverse experimenten weten aan te tonen.

Als ons onbewuste zo snel kan oordelen en beslissen, maakt dat de noodzaak om onze (on)bewuste drijfveren en motieven te kennen des te groter. En juist dat heeft grote consequenties voor iedereen die met mensen werkt. Als we altijd subjectiviteit door vooringenomenheid in ons denken hebben en we vaak handelen op grond van (on)bewuste voor- en afkeuren en motieven betekent dat, dat we ons allemaal dienen te verdiepen in onze eigen psyche en zelfkennis hard nodig hebben. Bovendien houdt het in dat een volledig objectief onderzoek of objectief oordeel absoluut niet mogelijk is. Niet in de rechtspraak, niet op school of in organisaties, laat staan in privéaangelegenheden waarin relaties en emoties nog belangrijker voor ons zijn.

Alle oordelen zijn subjectief gekleurd en vaak niet verschoond van eigenbelang. Manfred Kets de Vries is al decennia lang als hoogleraar leiderschap aan INSEAD de goeroe uit de psychoanalyse. Hij heeft vele boeken gepubliceerd over hoe macht managers kan corrumperen en hoe de persoonlijkheid van invloed is op het handelen. Toch heeft dat geen crises voorkomen. Lessen over corporate governance en psychologie in MBA-opleidingen zijn totaal iets anders dan actief zelfkennis verwerven.

Uit hersenonderzoek is gebleken dat onze frontale hersenen zich het laatst hebben ontwikkeld. Heel veel van ons gedrag staat direct onder invloed van ons reptielenbrein, het brein dat we delen met reptielen, waardoor wij instinctief handelen en ons limbische (emotionele) systeem. Van daaruit reageren wij instinctief op voor ons bedreigende situaties. Onze frontale hersenen bepalen dus niet altijd ons gedrag. Uit onderzoek van Jill Bolte Taylor (2006) komt naar voren dat onze frontale hersenen pas na een opkomende emotie, dus na ongeveer 90 seconden, in actie kunnen komen. Als wij handelen op basis van onze eerste impuls, is dat dus een instinctieve reactie waar ons bewustzijn niet eens aan te pas is gekomen.

Zolang de meeste opleidingen en scholen de waarde en de noodzaak niet zien om hun studenten uit te dagen om zelfkennis te verwerven en een spiegel voor te houden omtrent hun gedrag en de effecten daarvan, blijven machtsmotieven, angsten en overlevingsmechanismen de boventoon voeren in ons dagelijkse gedrag.

Zelfkennis?

De crisis in de bankwereld en de wereldeconomie in het najaar van 2008 getuigt van een gebrek aan zelfkennis. In een artikel in NRC Handelsblad (3 januari 2009) blikken teruggetreden topbestuurders van AEX-bedrijven terug op het decennium 1998-2008. Zij noemen gebrek aan loyaliteit, egoïsme en het rücksichtslos najagen van eigenbelang als hoofdoorzaak van de financiële crisis. Voor topmannen is eigenbelang belangrijker geworden dan de belangen van werknemers en klanten. „Wat is het beste voor mij en waar kan ik dat krijgen?” Toch hebben de opvolgers van die voormalige topbestuurders ondanks slechte prestaties in korte tijd meer salaris ontvangen dan de laatsten in hun hele leven hadden verdiend. De topbestuurders vonden discipline, fatsoen, bescheidenheid en soberheid van belang. Hun opvolgers waren meer gericht op geld verdienen. Herkenbaar?

Het geldt natuurlijk niet alleen voor topbestuurders. Iedereen in een functie met macht over anderen of iemand die erg populair wordt, loopt het risico op inflatie van het ego, zoals Edinger treffend weet te beschrijven in „Ego and Archetype”. Het Ego (onze definitie van onszelf) is dan de relatie met het Zelf (ons totale bewustzijn of ziel) kwijtgeraakt. Inflatie van het ego wil zeggen dat je gaat lijden aan zelfoverschatting en dat je je steeds minder laat leiden door je omgeving, door morele overwegingen of andere visies. Het kan leiden tot het idee dat je almachtig bent en daardoor superieur aan alle andere mensen om je heen. Het betekent dat je jezelf niet meer kunt corrigeren en liever afscheid neemt van mensen die het niet met je eens zijn. Je denkt zelfs wettelijke bepalingen aan je laars te kunnen lappen. Bestuurder Van der Hoeven van Ahold is daarvan een recent voorbeeld.

Inflatie van het ego kan iedereen overkomen die populair of succesvol wordt. Een belangrijk symptoom van deze beschadiging van de verbinding van het Ego met het Zelf is een gebrek aan zelfacceptatie, hoe tegenstrijdig dat ook klinkt. Heel vaak gaat dit gepaard met gevoelens van onwaardigheid of het gevoel geen bestaansrecht te hebben. In therapie blijkt zo iemand dan het meest onder de indruk te zijn van het feit dat de therapeut hem onvoorwaardelijk accepteert. Hoewel hij dit bij aanvang vaak niet kan geloven. Maar als dat wel kan worden geaccepteerd, ontstaat een overdracht (herkenning in de ander) waarin het herstel van de verbinding Ego en Zelf kan gaan plaatsvinden.

Daarom behoort het verwerven van zelfkennis een belangrijk onderdeel te zijn in elke opleiding. En daar niet alleen. De belangrijkste leerschool is ons dagelijks leven. Overal kunnen we feedback of kritiek krijgen. Het is de kunst om zelf geregeld feedback te geven en te vragen en ons gedrag geregeld onder de loep te nemen.

Geen plek voor spiritualiteit

Een spiritueel kader heeft ontbroken in deze wetenschappelijke visie, gedrag is als het ware losgekoppeld van zingevingsvragen. Toch zijn juist spiritualiteit en zingevingsvragen de laatste decennia enorm belangrijk geworden. De thema’s geluk, zelfverwerkelijking, emoties, relaties, zingeving, ontspanning en gezondheid zijn sinds de jaren zestig van de vorige eeuw erg actueel. En tegenwoordig niet alleen meer voor hippies of alternatievelingen. Velen van ons doen wel eens een cursus Qi Gong, tarot of yoga of doen mee aan een familieopstelling. We lezen een boek van Dr. Phil of kijken naar tv-programma’s over relaties, opvoeding, dromen of het paranormale. Dit soort onderwerpen kan rekenen op een grote belangstelling. En wat betekent dat voor psychologie? Kunnen we universele kennis uit andere bronnen benutten of blijven we bij de meetbare en reproduceerbare kennis?

Geest zonder lichaam

Een andere belangrijke beperking in ons functioneren is de eenzijdige nadruk op het geestelijke of mentale. Daardoor heeft de wisselwerking met het lichaam maar in beperkte mate aandacht gekregen. De effecten van placebo’s en placebo-operaties hebben inmiddels overtuigend de effecten van het denken op het lichaam aangetoond en die effecten zijn ermee meetbaar gemaakt. Toch heeft dit niet geleid tot de vraag wat ten grondslag ligt aan een lichamelijke klacht: een onderliggend trauma, een vergeten val of een onverwerkt emotioneel probleem? In haptonomie en cranio-sacraaltherapie is bijvoorbeeld wel aandacht voor de samenhang tussen lichaam en geest. Daarin vormen het lichaam en de klachten juist de ingang om op zoek te gaan naar verloren informatie die zich heeft vastgezet in dat lichaam en heeft geleid tot klachten en symptomen. Door daar met aandacht en aanraking naartoe te gaan komt de informatie vrij die tot de klacht heeft geleid. Zo kunnen klachten verdwijnen, omdat de onderliggende oorzaken zijn ontdekt. Nog wezenlijker is de vraag wat het effect is dat we met ons bewustzijn vooral in ons hoofd aanwezig zijn en de rest van ons lichaam pas waarnemen als we ongemak voelen, trek krijgen of erop geattendeerd worden? Dit is een van de kernvragen in dit boek.

De vrije wil en de context

Veel onderzoek en beleid gaat nog steeds uit van het concept dat we een vrije wil hebben. Dat we kunnen kiezen en dat we bijvoorbeeld kunnen kiezen voor rationeel gedrag, wat onze gezondheid bevordert. Niets is echter minder waar gebleken. De relatie tussen gezond gedrag en kennis over gezond gedrag is niet zo evident, dat blijkt bijvoorbeeld uit de toenemende gezondheidsproblemen door overgewicht. Al zijn we inmiddels bekend met de gevaren van bovenmatig vet en zoet eten, we passen onze eetpatronen niet aan. En al hebben we bio-industrie nodig om onze vleeswaren zo goedkoop mogelijk te produceren, de vraag naar goedkoop vlees vermindert niet. Kortetermijnvoordelen (snacken, goedkoop vlees) blijken gemakkelijk op te wegen tegen voordelen op langere termijn (fitter en slanker zijn of meewerken aan een verbetering van levensomstandigheden voor dieren).

Onze context, reclame, het ruime aanbod, het gemak en het feit dat iedereen op deze manier eet en de overheid het toestaat, maken het lastig om ons gedrag te veranderen. Toch weten we inmiddels wel dat te veel suiker, vet eten en te weinig bewegen niet goed is. Het is als het ware een ingeslepen patroon geworden.

We worden in ons gedrag gemakkelijk beïnvloed door media en door onze directe omgeving. Vanuit het systeemdenken is dit gedrag beter te verklaren dan door modellen die alleen naar de persoon kijken. In het systeemdenken gaan we ervan uit dat de relaties en interacties tussen mensen hun gedrag in sterkere mate bepalen dan de mens zelf. Deze theorie komt voort uit de gezinstherapie uit de jaren zeventig (zie o.a. Virginia Satir). Als een kind in een gezin disfunctioneerde en gedragsproblemen vertoonde, was het aanvankelijk een oplossing om het uit huis te plaatsen. Tot bleek dat zich binnen enkele maanden gedragsproblemen ontwikkelden bij een ander kind uit het gezin. Therapeuten kregen zo het idee dat de aanname dat je gestoord gedrag oplost door degene die het vertoont, weg te halen, wel eens niet kon kloppen. Ze ontwikkelden de hypothese dat je misschien moet kijken naar de interacties tussen de gezinsleden en de onderliggende opvattingen (regels binnen het gezin). De observaties van gezinnen en de begeleiding daarvan leverde opmerkelijke resultaten op. Daaruit is de gezinstherapie of systeemtherapie ontstaan, waarin een gezin bij voorkeur met alle betrokken gezinsleden wordt behandeld.

Belangrijke aannames in de systeemtherapie of het systeemdenken als je het toepast op organisaties zijn:

het probleem wordt door het systeem als geheel gecreëerd

het probleem wordt in de interacties en de onderliggende opvattingen en gedragsregels gereproduceerd

er is nooit een schuldige, tenzij iemand zijn functie niet vervult of incompetent is

er is altijd winst om de situatie te houden zoals deze is

door bewustwording en bespreking van de regels en interacties ontstaat de mogelijkheid om te kiezen voor ander gedrag

als de parameters in de context hetzelfde blijven dan zal het bestaande gedrag worden voortgezet. Dit wordt wel de homeostatische werking van het systeem genoemd. We neigen het bestaande evenwicht, onze gedragspatronen, te handhaven.

De grondlegger van familieopstellingen Bert Hellinger toont aan, dat in het werken vanuit systeemdenken met gezinnen of in organisaties vaak nog andere, onzichtbare belangen en kwesties een rol spelen. Die blijken vaak onbewust te zijn voor de betrokkenen. Het kunnen loyaliteiten zijn aan niet meer aanwezige of overleden familieleden of deelnemers aan het systeem of het kan te maken hebben met situaties die niet goed zijn afgerond. (Zie voor een verdieping van het werk van Hellinger hoofdstuk 8). Onze vrije wil blijkt dus niet altijd even vrij te zijn als we wel willen geloven.

Gezien de beperkingen van het wetenschappelijke paradigma die de revue zijn gepasseerd, is het zinvol om te kijken naar een holistisch perspectief. Een perspectief dat het geheel meer is dan de som der delen. Een perspectief waarin lichaam, geest en spiritualiteit een plek hebben.

Hoofdstuk 2.

Een holistisch perspectief,
een integrale
bewustzijnspsychologie

„Zet een ander persoon in het systeem en het gedrag zal gereproduceerd worden”

— Peter Senge, auteur van De vijfde discipline

Zoals we in de introductie hebben gezien, is het nog niet zolang geleden dat er voor psychologische onderwerpen op zoek werd gegaan naar ervaringskennis, filosofie en oude geschriften. Tevens hebben we de beperkingen van het huidige paradigma in wetenschappelijke psychologie op een rijtje gezet. Dat betekent dat een holistisch perspectief een aantal beperkingen moet oplossen en dient te omvatten. Dat zijn:

de rol van het onbewuste;

het belang van zelfkennis;

het belang van zingeving en spiritualiteit;

de mens in een grotere context plaatsen;

een synthese tussen lichaam, geest en ziel (aarde).

De rol van het onbewuste

In de hedendaagse psychologie ontbreekt een overkoepelende theorie over het leven en de ontwikkeling ervan. De psychologie van Carl Gustav Jung biedt dit kader wel. In zijn theorie gaat Jung uit van het principe van individuatie, worden wat je in wezen bent. Zijn aanname is dat elk mens streeft naar zelfverwerkelijking en dat er net als biologische groei en fasen ook een inherent streven van onze psyche is naar persoonlijke groei. Ons onbewuste werkt volgens Jung als de motor voor onze persoonlijke groei. Ons persoonlijk onbewuste bevat enerzijds onze (verborgen) talenten, motieven en mogelijkheden en anderzijds onze schaduwkanten, de eigenschappen die we nog niet erkennen. Deze positieve of negatievere eigenschappen projecteren we daardoor gemakkelijk op onze omgeving. Daarnaast bevat ons onbewuste alle informatie over alle gebeurtenissen die we hebben meegemaakt, vanaf onze geboorte en zelfs van voor die tijd. Om het praktisch te maken is ons onbewuste vrijwel gelijk te stellen aan ons lichaam. Via ons lichaam krijgen we weer toegang tot onverwerkte emoties, belangrijke informatie zoals waarden, normen, beloften of familiethema’s. De theorie van Jung biedt daarmee verklaringen en oplossingen om grip te krijgen op irrationeel of ongewenst gedrag. Die theorie gaat veel verder door de spirituele uitgangspunten waarop hij is gebaseerd. In hoofdstuk 4 wordt dit verder uitgewerkt.

Het belang van zelfkennis

In talloos veel religies en stromingen wordt het belang van zelfkennis om werkelijk vrij te worden benadrukt. Vanuit bijvoorbeeld het boeddhisme zijn vele leringen erop gericht om onze impulsen en neigingen om te oordelen te beheersen en door te leren onthechten vrij te worden van de directe bevrediging van onze behoeften, verleidingen en instinctieve reacties. Een groot aantal meditatieve richtingen is erop gericht om ons te helpen onze impulsen te aanschouwen vanuit het hier en nu en ons er niet mee te vereenzelvigen. Zij benadrukken allemaal het belang van het beheersen van onze gedachten en gevoelens en het leren kennen en beheersen van onze denkpatronen. Het overstijgen daarvan maakt ons vrij.

We worden pas werkelijk vrij om te kiezen, wanneer wij onze behoefte aan macht, controle, waardering of liefde met mildheid en zonder oordeel bezien en erkennen. Dit staat tegenover onze haast instinctieve neiging om onze destructieve kanten te onderdrukken, te ontkennen of onbewust weg te stoppen in onze schaduw.

Vanuit de psychologie van Jung en andere denkers zijn er inmiddels veel mogelijkheden ontwikkeld om zelfkennis actief te vergroten. Het belang van zulke kennis van onze subjectieve en destructieve kanten is groot, gezien de vele oorlogen, gewelddadige confrontaties en de hebzucht, waaruit blijkt dat we ons te weinig bezighouden met het effect van ons handelen op onze leefwereld en milieu. Zie hoofdstuk 3, 4 en 5.

Het belang van zingeving en spiritualiteit

Doordat we zoveel belang hechten aan het mentale, intellectuele weten en kennis vergaren is het belang van intuïtie en zingeving stelselmatig vergeten of zelfs als onwetenschappelijk afgedaan. Onze innerlijke wereld, (dag)dromen, beelden of fantasie worden in opleidingen en werksituaties veel te weinig gevoed en benut. En ons vrije weekend is vrijwel altijd bezet met activiteiten.

Veel mensen raken uit balans door de eenzijdige aandacht voor alle zaken en verplichtingen in onze buitenwereld. Door gebrek aan aandacht voor onze innerlijke wereld zien we symptomen over het hoofd die ons waarschuwen voor een te eenzijdige ontwikkeling. We zien subtiele signalen van onze partner of collega’s over het hoofd, we onderdrukken slaapklachten en pijntjes en we rennen door.

Gelukkig zijn meditatie, yoga en ontspanning door mindfulness de laatste jaren enorm in opkomst. Steeds meer mensen ontdekken het belang van ‘een leeg hoofd’, ongestoorde aandacht, waarneming van het lichaam en geregeld ontspannen.

Door geregelde meditatie of aandacht voor je innerlijke wereld door een dagboek bij te houden blijven we in contact met onze bezieling. We ervaren wat ons heeft geraakt gedurende de dag, we staan stil bij wat ons bezighoudt of fascineert en onze vragen en antwoorden worden duidelijker.

Mensen die in contact zijn met hun innerlijke wereld en hun lichaam voelen zich verbonden. Niet alleen verbonden met belangrijke anderen en zinvolle bezigheden maar ook zodanig in verbinding met hun lichaam dat ze vrij direct kunnen waarnemen en reageren in contacten met anderen en voelen of een ontmoeting prettig verloopt.

Als je daarentegen niet goed in contact bent met je lichaam (in je hoofd zit) en niet goed gegrond bent, reageer je vaak secundair. Pas na afloop van een gesprek word je je bewust van een beledigende opmerking of insinuatie of een politieke wending in een gesprek. Of je merkt dat je erg moe bent geworden en geen gehoor hebt gegeven aan je impuls om te benoemen wat er speelde of te pauzeren.

Je verbonden voelen met de mensen met wie je leeft en werkt is de basis voor zingeving. Zo komen we uit op het belang van spiritualiteit. Spiritualiteit in de zin van het ervaren van je leven als zinvol en een bijdrage leverend aan het geheel. Het kan variëren van het hebben van een bevredigende theorie over het leven, een geloof of het actief meedoen in een kerkelijke gemeenschap. Het is in elk geval zeer bepalend voor de wijze waarop je je leven en werk waarneemt en ervaart. In de wetenschappelijke psychologie en therapie is het belang van spiritualiteit helaas vrijwel totaal genegeerd.

Jung heeft in zijn psychologie wel een spiritueel kader geïntroduceerd, iets waar Freud overigens niets van moest hebben. Net als Freud heeft Jung veel oosterse en alchemistische bronnen bestudeerd. Toch is er een verschil in inzicht ontstaan tussen beiden dat tot een breuk zou leiden. De eerste botsing is ontstaan, doordat Jung in twijfel trok dat alle symptomen en problemen zijn te herleiden tot verdrongen seksualiteit. Jung was van mening dat er veel meer oorzaken kunnen bestaan, bijvoorbeeld zingevingsvragen. Volgens Freud was de seksualiteit een van de fundamenten van de psychoanalyse, daaraan kon niet worden getornd. Het tweede verschil van inzicht was nog fundamenteler van aard. Waar Freud als ontdekker van het onbewuste zich alleen bezighield met het persoonlijk onbewuste, ging Jung, aanvankelijk zijn leerling, een stap verder. Jung postuleerde namelijk dat er ook een collectief onbewuste bestaat.

Op grond van onderzoek met patiënten met wie hij droomanalyses deed, kwam Jung tot de conclusie dat er geregeld universele symbolen opdoken in hun dromen. Die symbolen hadden zijn patiënten niet zelf bedacht of noodzakelijkerwijs meegemaakt. Zo wist hij dat patiënten die in de loop van de therapie gingen dromen over een bol of een ronde vorm of het getal 4 bijna aan de afronding van de therapie waren gekomen, omdat er letterlijk weer iets was geheeld. Maar ook omdat het getal 4 in de numerologie voor heelheid staat. Dit collectieve onbewuste delen we volgens Jung met alle andere mensen die ooit hebben geleefd. Die mensen hebben net als wij vorm en inhoud gegeven aan algemene menselijke symbolen (kruis, bol, swastika, zon, maan of pentagram…), gebeurtenissen (geboorte, volwassenheid, afscheid, dood, verbintenissen aangaan) of rollen (president, sjamaan, moeder, kind, strijder, priester of prinses).

Jung noemt dit de archetypen. Deze archetypen zijn op zichzelf niet kenbaar, maar wel in hun verschijningsvormen in kunstuitingen, mythologie, verhalen, religies en symbolen en films. We herkennen ze in ons eigen leven in de wijze waarop we vormgeven of omgaan met symbolen, levensgebeurtenissen en onze rollen.

De mens in een grotere context plaatsen

Het systeemdenken biedt een kader om naar menselijk gedrag te kijken en het te begrijpen in de context. Het kan een alternatieve verklaring bieden voor het graaigedrag van topmanagers en bankiers. Want het is maar de vraag of de mensen nu slechter zijn dan voorheen. Wat veranderd is, is de context, de waanzinnig hoge beloningen die mogelijk zijn. Dit maakt het kiezen voor eigenbelang en egoïstisch gedrag extreem aantrekkelijk. Peter Senge, auteur van „De vijfde discipline”, zegt: „Zet een ander persoon in het systeem en het gedrag zal gereproduceerd worden.” Dat pleit ervoor om de systeemkenmerken te veranderen, als ander gedrag gewenst is.

Toch kan dit perspectief nog een te beperkte eendimensionale manier van kijken opleveren, omdat we maar al te gemakkelijk aannemen dat het systeem waarnaar we kijken het totale systeem is. Dit is echter nooit het geval. Of het nu om een persoon, een gezin of een organisatie gaat, wat we bekijken is altijd vele malen groter dan we kunnen overzien.

Door het werk van Bert Hellinger met familie- en organisatieopstellingen is deze ongeziene dimensie heel zichtbaar geworden. Hellinger is vanuit zijn achtergrond als priester, psychotherapeut en sjamaan begonnen met familieopstellingen. Met een vraagsteller wordt een opstelling gemaakt van de voor een vraagstuk belangrijke familieleden of collega’s. De vraagsteller vraagt belangstellenden die hem niet kennen, zich op te stellen als representant van deze familieleden of leden van een organisatie. De vraagsteller wordt gevraagd hen intuïtief ten opzichte van elkaar te plaatsen in de ruimte en toe te kijken. De begeleider vraagt daarna aan de representanten hoe zij zich voelen in de rol van een familie- of organisatielid.

Het verbijsterende effect is dat mensen die de vraagsteller totaal onbekend zijn, informatie kunnen geven over gevoelens van de mensen die zij op dat moment vertegenwoordigen. Er kunnen zelfs familiegeheimen naar boven komen of overleden mensen worden opgesteld. De begeleider werkt vervolgens met alle representanten tot er een nieuwe evenwicht in het systeem is bereikt. Dan nodigt hij de vraagsteller uit om mee te doen ter afronding.

Deze manier van werken is zeer populair en effectief gebleken om vragen of problemen op te lossen, die al lang lopen. Ze duidt op het bestaan van collectieve velden van informatie van een familie of een organisatie. De leden van een familie blijken energetisch met elkaar verbonden in een familieveld, waar je zelfs via buitenstaanders direct contact mee kunt maken. Over hoe dat te werk gaat, heeft bioloog Rupert Sheldrake met zijn theorie van morfogenetische velden boeiende verklaringen ontwikkeld. In hoofdstuk 8 wordt dit verder uitgewerkt.

Ervin Laszlo gaat daarin nog een stap verder door te stellen dat al onze collectieve en persoonlijke herinneringen deel uitmaken van het Akashaveld. Dat kosmische veld omvat alles wat ooit is gebeurd, gedacht en in potentie kan. Het wordt ook wel verbindend veld of nulpuntsveld genoemd. We zijn er als mens mee verbonden vanuit dit leven en onze vorige levens, onze context wordt er multidimensionaal mee. Het veld omvat ons verleden en mogelijk onze toekomst.

Een synthese tussen lichaam, geest en ziel

Methoden waarin de synthese tussen lichaam en geest is gemaakt, hebben geleid tot de grootste vooruitgang in de behandeling van verslavingen of problemen. Zo is de eerder genoemde toepassing van emdr (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) redelijk succesvol voor de behandeling van posttraumatische stressklachten. Emdr werkt vrij eenvoudig, de cliënt herbeleeft een stresssituatie en vertelt daarover. Tijdens het vertellen maakt de behandelaar snelle bewegingen voor de ogen van de cliënt. Hiermee raakt de emotionele beleving en stress ontkoppeld van de gebeurtenis. Het effect is dat de klachten vrij snel, in enkele sessies, kunnen verdwijnen.

Een ander voorbeeld van de synthese tussen lichaam, geest en ziel is de haptonomie. Mensen met burn-outklachten, stress of emotionele klachten blijken via aanraking en gesprekken in contact te kunnen komen met weggestopte emoties en vergeten gebeurtenissen die hun lichaam nog met zich meedraagt. We blijken heel snel tot de kern van het vraagstuk te kunnen terugkeren en het te kunnen oplossen met methoden zoals de helende reis van Brandon Bays. Daarin maak je als het ware een droomreis vanuit het vraagstuk waarmee je worstelt. Door een geleide fantasie keer je terug naar situaties waarin dat thema eveneens speelde.

Via hypnose of regressietherapie zijn zeer goede resultaten te bereiken. Het voordeel daarbij is dat er geen eindeloze zware emotionele sessies nodig zijn om iets op te lossen. Zulke sessies kunnen in meer traditionele therapievormen namelijk nog een extra belasting vormen en het trauma zelfs versterken door herbeleving.

Ook ons perspectief op ons lichaam is veranderd. Dat lichaam blijkt niet alleen te bestaan uit een fysieke laag, maar tevens uit onzichtbare emotionele, mentale, astrale, etherische en spirituele lagen. Barbara Brennan, Fons Delnooz en vele anderen hebben er prachtige boeken over gepubliceerd.

De lagen vormen onze aura, die voor de meeste mensen niet zichtbaar zijn. Toch kunnen we ze met behulp van Kirlianfotografie zien. Dan zijn ze te onderscheiden in de vorm van kleuren die voordurend om ons heen bewegen.

Met deze kennis over de werking van ons energiesysteem en de mogelijkheden om onze energie op positieve wijze te beïnvloeden door onszelf te gronden hebben we veel meer mogelijkheden gekregen om voor onszelf te zorgen. Cursussen intuïtieve ontwikkeling of energiemanagement zijn tegenwoordig bijna overal te volgen. En de laatste jaren zijn methoden als Reiki of Quantum Touch etc. door veel mensen aangeleerd waardoor ze anderen kunnen helpen hun energiesysteem op te schonen en te helen.

Resumerend hebben we het als basis voor een integrale bewustzijns-psychologie gehad over de mens in zijn context, als deel van het grotere geheel. Vanuit systeemdenken, systemisch werken en de kennis over de werking van ons bewustzijn blijkt dat we als mens op elk moment in verbinding zijn met ons familiesysteem van herkomst, onze huidige familie, onze schaduw, onze gronding via ons lichaam, ons land van herkomst, maar eveneens met de gemeenschappen waarvan we nu deel uit maken zoals een kerk, een club of een organisatie. Dit lijkt een rare opsomming. Toch is dit kenmerkend voor onze psyche. We dragen het allemaal met ons mee, al zijn we ons er lang niet altijd van bewust. Hierdoor kunnen we in een ontmoeting met anderen zo geraakt worden in positieve zin of negatieve zin, omdat we onverwacht iets herkennen. Van een groot deel van onze psyche, ons onbewuste en onze schaduw zijn we ons niet bewust. Dat werkt perfect samen met ons bewuste denken, het slaat gegevens op en het vergelijkt deze voortdurende maar we worden er ook door bepaald.

Jung zei ooit: „Het is inmiddels genoegzaam bekend dat wij mensen complexen hebben (emotionele lading rond bepaalde thema’s) minder bekend is dat onze complexen ons hebben.” Het onbewuste omvat deels onze talenten en kwaliteiten, maar biedt tevens een verklaring voor ons irrationele gedrag. Als we dus geconfronteerd worden met irrationele gedragspatronen, heftige reacties van mensen op onvoorziene zaken, of als we onszelf niet begrijpen in interactie met anderen is het raadzaam op zoek te gaan naar onze thema’s. In termen van de psychologie van Jung is het een oproep van de ziel om ons te ontwikkelen tot een completer en vrijer mens.

In het volgende bewustzijnsmodel is een overzicht gemaakt van de systemen, waarvan elk mens deel uitmaakt en het effect van ons bewustzijn. We maken via ons Ik-bewustzijn deel uit van onze huidige familie en gezin van herkomst en van de maatschappelijke context die ons heeft gevormd. De collectieve thema’s die daarin belangrijk zijn, zijn vaak eenvoudig te herkennen. Denk aan spreekwoorden of keuzen die vanzelfsprekend werden gemaakt voor bijvoorbeeld het calvinisme en het poldermodel, terwijl het tegenovergestelde zoals verspilling en radicale stellingname veel afkeuring oproepen.

In onze persoonlijke levensgeschiedenis hebben we allemaal overlevingsmechanismen. Daardoor hebben we vaak onze speciale talenten ontwikkeld. Een deel van onze talenten en kwaliteiten kennen we, een deel is nog onbewust, evenals onze verdrongen eigenschappen. Zij vormen de persoonlijke schaduw. Deze schaduw maakt weer deel uit van de gezinsschaduw en van de maatschappelijke schaduw. Dit is te herkennen aan de taboes uit het gezin van herkomst, in een maatschappij of de organisatie. Deze taboes zijn voor een buitenstaander of buitenlander direct herkenbaar en irrationeel, maar voor een insider volstrekt logisch. En als we langere tijd deel uitmaken van zo’n systeem gaan we de werkelijkheid net zo waarnemen. Op deze wijze zijn we onzichtbaar verbonden met andere bewustzijnen, omdat we een gemeenschappelijke taal en betekenisgeving met elkaar delen.

Tevens zijn we met ons bewustzijn, het persoonlijk onbewuste en onze schaduw verbonden via ons hogere zelf of ziel. De verbinding met ons hogere zelf is herkenbaar, doordat we merken dat onze bezigheden ons blij maken en veel energie opleveren. Bijvoorbeeld als je het werk doet, dat je eigenlijk het allerliefste doet of met een hobby bezig bent waar je totaal in kunt wegdromen.

Ons hogere zelf is weer verbonden met het collectieve bewustzijn. Dit kunnen we de bron noemen of God. Het is in elk geval een verbinding met iets wat groter is dan wijzelf en waar mensen zich meer of minder mee verbonden en door gesteund weten.

Daarnaast maken we deel uit van een maatschappij. Die maatschappij bestaat op haar beurt weer uit gemeenschappen en subculturen die collectieve bewustzijnen en schaduwkanten met elkaar delen. Daarop zijn we wel of niet aangesloten via de mensen en instituten waarmee we in aanraking komen. We kunnen ons alleen ergens tegen afzetten als we ons er meer of minder mee verbonden voelen.

Tevens zijn we verbonden met een of meer organisaties. Onze onbewuste impulsen spelen naast rationele motieven een grote rol bij de keuze van ons werk. We kiezen voor herkenning, voor wat we goed kennen vanuit eigen ervaring of wat onze idealen raakt of ons fascineert. We resoneren met thema’s en op de schaduw van de organisatie als we ergens werken. En na verloop van tijd kan er frictie ontstaan tussen onze behoeften en de mogelijkheden die de organisatie kan bieden.

Elk mens wordt dus (onzichtbaar) beïnvloed door zijn achtergrond, huidige levensstijl en de maatschappelijke en organisatorische contexten waarbinnen hij functioneert.

Het belang van gronding

Onze gronding via ons lichaam en onze verbinding met ons hogere zelf is zeer bepalend. Het is de ontstaansgrond, waarmee we in verbinding staan met de aarde, de materie en het voorzien in ons levensonderhoud én met onze ziel, ons totale wezen.

De verbinding met onze gronding of wel het voelen dat we in ons lichaam aanwezig zijn met onze voeten, ons hart en ons hoofd, is ongelofelijk belangrijk voor ons welbevinden. Het geeft ons rust in het hoofd, een gevoel van veiligheid, we herkennen onze behoeften tijdig en nemen rust als we daaraan toe zijn. Doordat we gegrond of geaard zijn kunnen we ons beter afstemmen in het contact met een ander.

Het tegendeel is ongetwijfeld herkenbaar; je bent vooral aanwezig in je hoofd. Het kenmerkt zich door rusteloosheid, slechter slapen, blijven malen, het gevoel overbelast te zijn, teveel aan je hoofd hebben, uitgeput raken, van de hak op de tak springen, het negeren van je dagelijkse behoeften en niets kunnen afronden. Niet weten welke keuze je moet maken of snel uit je evenwicht of onverwacht emotioneel zijn en sneller gevoelig voor kleine griepjes en ongelukjes kan eveneens voorkomen. Het bewust in staat zijn om te gronden is daarom zeer belangrijk om in balans te blijven.

Naarmate we meer in verbinding zijn met onszelf, ons hoofd en hart en we geaard zijn, zijn we beter in staat om onze eigen weg te bepalen. Dan worden we minder geleefd door onze omgeving. Dit komt, omdat we verbonden zijn met ons hogere zelf, ons innerlijk weten en onze behoeften.

In dit hoofdstuk heb ik de contouren voor een holistisch perspectief, een integrale psychologie geschetst vanuit systeemdenken, systemisch werken en bewustzijnspsychologie. De begrippen schaduw, onbewuste, lichaam, zingeving, spiritualiteit en collectief bewustzijn zijn geïntroduceerd. Uitgangspunt hierbij is dat alles subjectief is en dat er geen objectieve waarheid bestaat in de traditie van Carl Weick in zijn standaardwerk „The social psychology of organizing”. We geven voortdurend betekenissen aan alles wat ons overkomt. Sommige mensen delen die betekenissen met ons en anderen niet. Zo ontstaan er voortdurend collectieve bewustzijnsvelden die zolang ze gevoed worden blijven bestaan.

Dit is vertaald in een model om de samenhang te schetsen en een verklaring te kunnen bieden voor irrationeel of onverklaarbaar gedrag. Irrationeel gedrag is eigenlijk niets anders dan gedrag dat onlogisch, onvoorspelbaar is en/of buitensporig emotioneel op een of meer anderen overkomt.

In de volgende hoofdstukken worden deze perspectieven en toepassingsmogelijkheden van holistisch perspectief, een integrale bewustzijnspsychologie voor begeleiders in organisaties uitgewerkt. We beginnen met het individuele perspectief, ons bewustzijn en de werking van onze hersenen en hoe we onszelf in balans kunnen houden door zelfcoaching. Daarna gaan we in op de werking van collectieve bewustzijnen en het organisatie perspectief en de wijze waarop we door persoonlijk leiderschap kunnen bijdragen aan bewustzijns- en organisatieontwikkeling.

Hoofdstuk 3

Slachtoffer, dader of schepper?

Your vision will become clear

Only when you look into your heart.

Who looks outside, dreams.

Who looks inside, awakens.

— Carl Jung

Er vinden tragische gebeurtenissen in de levens van vele mensen plaats. Die brengen onherstelbare verliezen of verlies aan perspectief met zich mee. Maar ook door minder heftige of opvallende levensgebeurtenissen kunnen mensen zich enorm afgewezen, ondergewaardeerd, miskend of teleurgesteld voelen. We noemen onszelf niet graag een slachtoffer, laat staan een dader. Daarentegen is het gevoel slachtoffer te zijn van omstandigheden, willekeur, onrecht of boze opzet, ongetwijfeld voor velen herkenbaar. Zij voelen bijvoorbeeld onmacht, onrechtvaardigheid, boosheid, verslagenheid of hopeloosheid. Dat gevoel is bij anderen overigens veel eenvoudiger te ontdekken dan bij onszelf.

Hoewel het woorden zijn met een zware lading, komen de gevoelens van slachtofferschap bij vrijwel iedereen voor. In dit hoofdstuk onderzoeken we de betekenis hiervan en bieden we een ander perspectief om na verloop van tijd mee om te gaan vanuit de bewustzijnspsychologie.

Ben jij een slachtoffer, een dader of wellicht beide? Dit is een boeiende vraag en meteen een zeer wezenlijke. Nelson Mandela stelde na de afschaffing van de apartheid in Zuid-Afrika waarheidstribunalen in. Hij voorzag dat de mensen vanuit een slachtofferrol naar de daders hun wraak en verdriet zouden blijven vasthouden, als er niets zou gebeuren. En de daders zouden gevangen blijven zitten in hun schuld en schaamte. In de waarheidstribunalen werden mensen uitgenodigd om in het bijzijn van de voormalige daders hun verhaal over leed en pijn te vertellen onder leiding van bisschop Desmond Tutu. Dit leidde soms tot zeer aangrijpende taferelen, waarin vergeving en verzoening mogelijk werd en in vele gevallen is innerlijke rust gekomen bij slachtoffers en bij daders, zodat ze verder konden met hun leven.

Het is helaas geen oplossing voor alle conflicten tussen bevolkingsgroepen, maar het doet wel recht aan de ziel en ons gevoel van rechtvaardigheid om contacten tussen daders en slachtoffers te organiseren. Zo kan contact ontstaan van mens tot mens. Bij familietherapie of in familieopstellingen blijkt het zeer helend en bevrijdend te werken voor daders om schuld te erkennen en vergeving te vragen en van slachtoffers vergeving te krijgen en vice versa. We kunnen onszelf daarmee bevrijden.

Ben je een slachtoffer of een dader? Het bijzondere is dat er in essentie alleen scheppers bestaan. Slachtofferschap is een schepping en daderschap ook. Het biedt ons uiteindelijk een keuze. De keuze om ons er geheel mee te blijven vereenzelvigen zodat het ons leven en onze identiteit gaat bepalen of te kiezen voor vergeving van onszelf en anderen. Dat klinkt hard en biedt tegelijkertijd een hoopvol perspectief. Het betekent niet dat ik slachtoffers afkeur of daders goedkeur.

Voor mij is onmacht en boosheid telkens opnieuw de motor voor verandering geweest. Dat komt omdat we ongemak en pijnlijke situaties graag willen oplossen, hoewel het blijven hangen in een situatie geregeld voorkomt. Gevoelens van slachtofferschap en onmacht horen bij het leven van wie een verlies of gemiste kansen meemaakt en zich daarover boos en verdrietig voelt. Het is zeer belangrijk om die gevoelens te doorleven en ze niet te onderdrukken. Na verloop van tijd zijn de meeste mensen dan in staat om hun leven verder vorm te geven.

Het leven wordt pas echt zwaar, als er alleen nog een slachtofferperspectief mogelijk is op dat leven en rouw niet wordt verwerkt en het verdriet zich vastzet in het lichaam. Of als de boosheid blijft bestaan naar de dader waardoor je niet verder kunt.

Een tragisch voorbeeld daarvan is de jonge Nederlandse weduwe die zwanger van haar tweede kind achterblijft, nadat een RAF-terrorist in de jaren zeventig haar man, een politieagent, heeft vermoord. Haar rouw is tot op de dag van vandaag niet voorbij. Zij komt in opstand als de moordenaar van haar man in 2001 wordt vrijgelaten. Zij heeft levenslang en hij is vrij.

De actrice Isa Hoes heeft er een prachtige toneelvoorstelling van gemaakt, „Joke”, als monument voor de politieman die zijn werk met zijn leven heeft moeten bekopen, en zijn achtergebleven vrouw. Toch houdt het slachtoffer zichzelf gevangen door de dader niet te vergeven. Zoals een dader een dader blijft door zijn slachtoffer geen vergeving te vragen.

Mea culpa

Onlangs hoorde ik een aangrijpend verhaal van een man die in zijn kerkgenootschap had meegemaakt dat twee jonge mensen van begin twintig hun vader waren verloren door een ongeluk veroorzaakt door een dronken automobilist. Hun moeder was al eerder overleden. In één klap waren ze wees, door een dronkelap! Na enige tijd was er een rechtszaak, waar ze met heel veel woede en spanning naar toegingen vanwege de confrontatie met de dader. De dader was een oudere man, die heel erg veel spijt had van zijn daad. Hij nam de volledige schuld op zich, voor zijn dronkenschap en voor zijn onvergeeflijke daad. Dat was een bijzonder emotioneel gebeuren. Toch was dat het mooiste wat hen kon overkomen. Na afloop van rechtszaak bleef het grote verlies, maar ze waren bevrijd van hun grote woede, omdat de dader schuld had erkend. Het had hun bevrijd van een dubbele last.

Als we het hebben over scheppen, dan gaat het feitelijk over ons bewustzijn. De mooiste omschrijving van bewustzijn die ik tot op heden heb gehoord, is de volgende. Bewustzijn is het bewust zijn van het feit dat we een bewustzijn hebben. Dus pas als we ons realiseren dat we niet samenvallen met ons bewustzijn, maar er een hebben, zijn we vrij. Dit perspectief wordt door alle oude en vele hedendaagse leermeesters zoals bijvoorbeeld Eckart Tolle en Byron Katie onderwezen.

Sommige mensen blijven zichzelf als slachtoffer zien van hun jeugd, hun familie, gemiste kansen of te weinig steun van hun baas of de maatschappij. Ze ontwikkelen hun rol als slachtoffer tot in details, compleet met eisend gedrag, verslavingen aan emoties, eten, drugs of aandacht. Het maakt niet uit. Ze zijn van mening dat ze als vanzelf recht hebben op voorzieningen, uitzonderingen, geld of hulp, omdat ze slachtoffer zijn.

Slachtofferschap kan iemands identiteit zelfs geheel gaan bepalen. Je kunt echter alleen slachtoffer zijn in een context. Want zonder daders of redders zijn er geen slachtoffers. En de verleiding om te redden is vaak groot. Eric Berne heeft dit in de Transactionele Analyse helder uitgewerkt in de dramadriehoek. Die dramadriehoek biedt nog steeds een actueel kader om dit fenomeen te doorzien.

De dramadriehoek

Berne beschrijft het systeem waarin het slachtoffer zich bevindt met zijn redder, als volgt. Een slachtoffer wil of eist hulp, maar wil tegelijkertijd niet echt geholpen worden. Wel wil hij aandacht, steun en begrip. Zelf actie ondernemen en gedrag veranderen is niet aan de orde, dat moet de redder niet verwachten. Slachtofferschap is eenvoudig te herkennen aan het feit dat zulke mensen alleen hun verhaal willen vertellen, keer op keer, zonder dat er een echte vraag om hulp is.

Deze slachtoffers zijn ideale lokeenden voor redders. Veel redders houden zich bezig met begeleiding, ze worden graag uitgedaagd om uit te rukken. Een slachtoffer zal ongetwijfeld een redder vinden. Na zich enige tijd te hebben ingespannen zal het de redder langzamerhand duidelijk worden, dat het slachtoffer niet wil veranderen en dat al zijn inspanningen voor niets zijn geweest. Dat is vrij vervelend om te ontdekken. Je hebt al zoveel gegeven en de ander wil niet veranderen.

De redder die zich niet bewust is van zijn eigen verlangen naar erkenning, voelt zich persoonlijk geschoffeerd. Hij wordt boos en verandert in iemand die het slachtoffer aanklaagt. Wie had er eigenlijk belang bij een redding? De redder verwijt het slachtoffer dat hij ondankbaar is. Hij beschuldigt hem, bedreigt hem en de relatie verslechtert. Hierdoor voelt het slachtoffer zich nog meer slachtoffer: ‘ik was al zo zielig en nu begint hij ook nog. Waarom heb ik dat toch altijd?’ Het is dan belangrijk dat de redder zich niet door de laatste vraag laat verleiden….

Is dit een herkenbaar patroon? Bij anderen? Vergis je niet, iedereen kent gevoelens van slachtofferschap en onmacht in zijn leven. Ik heb het al vele malen ontdekt in mijn eigen leven en ik heb echt niet de illusie dat het me nooit meer zal gebeuren. De vorm is wellicht wat minder uitgesproken, maar de essentie dezelfde: onder alles waar je je machteloos over voelt, zit slachtofferschap. En mensen willen redden blijft verleidelijk.

De daderdriehoek

Een perspectief waar we minder bij stilstaan, is de daderdriehoek. In veel gezinnen ontstaat geweld en veel te veel mensen hebben ooit met geestelijk, lichamelijk of seksueel geweld te maken gehad. Het is een thema dat meer dan ooit aandacht krijgt in onze maatschappij.

De ‘jacht’ lijkt tegenwoordig alleen van de dader naar begeleiders in jeugdzorg en pleegzorg te zijn verplaatst, gezien de pogingen om de redders die ‘gefaald hebben’ te vervolgen.

In Rotterdam is een proef gestart waarbij geweldplegers in een relatie een huisverbod krijgen opgelegd van tien dagen. Daarin mogen zij geen contact opnemen met hun partner of gezin. Deze periode is bedoeld als afkoelingsperiode. Ze wordt benut om de verplichte hulpverlening aan dader en partner op te starten.

De focus in begeleiding begint gelukkig steeds meer te verschuiven naar het totale gezin. Want geweld ontstaat nooit zomaar. Martine Groen en Justine van Lawick hebben daar „Intieme oorlog” over geschreven, een zeer verhelderend boek inclusief een begeleidingsprogramma. Een relatie die ooit begon op een roze wolk, kan ontaarden door vele oorzaken. Vaak blijkt dat de ander niet meer helemaal voldoet aan het beeld van de ideale partner. Vanuit het systeemdenken wordt heel inzichtelijk gemaakt, dat er hier een interactieprobleem is dat tot een spiraal van geweld kan leiden. Beide partners hebben er hun aandeel in. De relatie begint omdat de ene partner in de ander ziet, wat hij of zij zelf heeft gemist. Of de aantrekkingskracht is juist gebaseerd op overeenkomst en herkenning. Als we vanuit de psychologie van Jung kijken, wordt dit nog beter te verklaren met het projectiemechanisme.

De winnaarsdriehoek

Dat brengt ons nogmaals op de vraag: zijn we slachtoffer, dader of schepper? In mijn opleiding Psychologie van Jung was de eerste les nogal confronterend. „Vanaf nu,” zei de docente, „kun je je nooit meer verschuilen achter het feit dat iets aan anderen ligt en dat je slachtoffer bent van de omstandigheden.”

Vanuit het perspectief van Jung trekken we (onbewust) elke tegenslag, heftige emoties en herhalende problematiek naar ons toe om ervan te leren. Ons onbewuste confronteert ons met die eigenschappen van onszelf, die we nog niet hebben geïntegreerd en ons hebben toegeëigend: onze schaduw.

Wanneer we ons echt afvragen waarom onze omgeving ons steeds weer als egocentrisch of hardnekkig afschildert of waarom we steeds opnieuw in machtsconflicten verzeild raken, kunnen we uit onze rol van slachtoffer komen. Tot die tijd zullen we gevoelig blijven voor deze thema’s en ze helaas keer op keer aantrekken.

Dus zolang we onszelf bijvoorbeeld niet toestaan om gevoelens van slachtofferschap en zelfmedelijden te hebben, blijven we ze projecteren op anderen. Tot die tijd projecteer je dat gevoel op slachtoffers en veroordeel je ze. Je gaat ze uit de weg of je wilt ze gaan redden. Pas als we onszelf kunnen toestaan om niet altijd stoer en oplossingsgericht te zijn en te voelen dat we klem zitten, zielig of boos zijn, worden we vrij.

Welkom aan ‘poor me’

Een vrouw van rond de veertig in opleiding tot coach raakte compleet gestrest van zeurende mensen in een slachtofferrol die zich wilden laten coachen. Ze werd er bijna onpasselijk van. Dit blokkeerde haar in haar ontwikkeling als coach, omdat ze het vragen naar gevoelens vermeed, waardoor gesprekken erg oppervlakkig bleven.

Door staand te oefenen met een andere cursist in het hardop uitspreken van de woorden „ik ben een slachtoffer”, waarbij die ander zei „jij bent een slachtoffer”, kwam er een ommekeer. Door de woorden hardop over zichzelf te zeggen, kreeg ze eerst een enorme lichamelijke spanning, voelde ze misselijkheid en afkeer. Nadat ze was aangemoedigd de woorden te herhalen, zakte de spanning in haar lichaam langzamerhand en kon ze na verloop van tijd weer beter en dieper ademhalen.

Het werd zichtbaar dat ze niet meer hoefde te vechten tegen het woord slachtoffer en er ontstond zelfs opluchting toen ze zichzelf eindelijk toestond om slachtoffergevoelens toe te laten. Na enige weken was de vrouw ontzettend blij met alle gevoelens van boosheid, verdriet en rouw die er eindelijk mochten zijn na een groot verlies in haar leven. Het was een zware periode maar bracht ook een enorme opluchting en gevoel van bevrijding.

Op deze wijze trekken we onbewust daders in ons leven aan en kunnen we de dader in onszelf ontdekken.

Oog in oog met je schaduw

In een opleiding bleek een vrouw problemen met haar partner te hebben. Ze vertelde uiteindelijk dat hij haar sloeg. Tijdens een coachgesprek voor de groep waarbij zij cliënt was bij een van de mannelijke deelnemers, ontstond een bizar incident. De man werd op een gegeven moment door haar gedrag zo woedend, dat hij vertwijfeld moest stoppen. Hij was geschrokken van zijn eigen woede en zijn neiging om te gaan slaan!

Dit bood een zeer verhelderend moment voor iedereen. De coach zag zijn eigen ‘potentiële daderschap’ onder ogen en het potentiële slachtoffer moest haar eigen aandeel in de mishandeling onder ogen zien, haar vermogen om een willekeurige man zo agressief te laten worden. Zo kwamen beiden oog in oog met hun schaduw en wisselden zij van plek: de coach werd slachtoffer van haar gedrag en veranderde bijna in een dader, het slachtoffer veranderde eveneens in een dader. De dynamiek werd haarscherp zichtbaar, net als dat beide mensen hun eigen aandeel hebben in de situatie.

Slachtoffer van het systeem

Vanuit het perspectief van systeemdenken kunnen we kijken naar het verschijnsel slachtofferschap. Dan blijken wij minder vrij te zijn dan we denken. We laten ons groot of klein toch behoorlijk bepalen door onze omgeving, zeker als die omgeving belangrijk is voor ons en onze identiteit bevestigt. De kwaliteit van de relaties en interacties en de onderliggende gedragsregels bepalen dan de mate van vrijheid.

Zo is bekend dat onkreukbaar geachte mensen meegaan, als een systeem of groep afglijdt qua normen en gedrag. Slechts weinig mensen kunnen zich dan onttrekken aan de groepsdruk of zijn in staat hier tegenin te gaan.

In de experimenten van Stanley Milgram is dit genoegzaam aangetoond. Zelfs veertig jaar nadat Milgram zijn proefpersonen zover kreeg om anderen dodelijke stroomstoten toe te laten dienen tot 450 volt, blijkt dat de gemiddelde proefpersoon bevelen gehoorzaamt. In zijn oorspronkelijke onderzoek in de jaren zestig bleken twee van de drie mensen bereid om dit te doen, als zij daartoe werden aangezet door een autoriteit.

Uit een onderzoek van Burger blijkt dat mensen tegenwoordig nog steeds blind bevelen zullen opvolgen. Gewone mensen zoals jij en ik blijken bereid te zijn om slachtoffers schokken toe te dienen in een experiment, zelfs al is van tevoren gezegd dat we op elk moment kunnen stoppen. In het experiment van Burger waren de schokken overigens maximaal 150 volt sterk. In de literatuurlijst is een link naar dit experiment op youtube te vinden.

Minder dramatisch maar ongetwijfeld herkenbaar is dat een nieuwe manager met veel enthousiasme wordt binnengehaald en na enige tijd net zo’n controlefreak blijkt te zijn als de vorige die iedereen tegen zich in het harnas wist te jagen. Met diens vertrek blijkt het probleem niet te zijn opgelost. Het ligt dus veel minder aan een persoon dan wij denken. We reproduceren ons gedrag door de interacties en onderliggende overtuigingen. Daardoor laat zo’n nieuwe manager zich onbewust verleiden mee te gaan. Een reden te meer om zelfkennis en een sterk ego te ontwikkelen zodat je alerter wordt op subtiele verleidingssignalen.

We zijn dus afwisselend slachtoffer, dader en daardoor schepper in ons leven. We creëren onbewust onze levenslessen, omdat we gevoelig zijn voor bepaalde situaties of personen. Dit heeft te maken met de compenserende functie van het onbewuste. Onze psyche streeft naar heelheid en individuatie en daagt ons daardoor steeds uit op alle thema’s waarvan we het tegendeel naar ons persoonlijk onbewuste hebben verbannen. We hebben deze ervaringen nodig om te kunnen groeien en een completer mens te worden.

Als we bijvoorbeeld in ons dagelijks leven veel vanuit controle reageren, dan zullen we moeite hebben met onvoorspelbaarheid of onduidelijkheid, het tegenovergestelde. Omdat onze psyche naar heelheid streeft, dus streeft naar dat we zowel met controle als met chaos kunnen omgaan, blijven we confrontaties hebben met mensen die onvoorspelbaar of chaotisch zijn. Tot we het hebben geïntegreerd en ermee om kunnen gaan. Tot die tijd hebben we als het ware ‘een haakje’, waarop we gevoelig zijn voor situaties of personen die de onbewuste of onderdrukte eigenschap van ons spiegelen. We kunnen het herkennen, doordat het ons bovenmatig raakt of emotioneert. Zodra dat speelt, is er schaduwwerk aan de winkel.

Familie- of organisatiesystemen

We kunnen nog een nieuwe factor toevoegen aan het denken over slachtoffers, daders of scheppers; de geschiedenis van onze familie. Dit is goed zichtbaar geworden door het werk van Bert Hellinger. Als grondlegger van familie- en organisatieopstellingen heeft hij in zijn werk ontdekt, dat er vaak sprake is van verstrikkingen in families. Zulke verstrikkingen ontstaan doordat mensen onbewust de rol of last van iemand anders uit het systeem hebben overgenomen of dat er mensen uit de familie worden doodgezwegen. Hellinger heeft een aantal basisregels voor systemen opgesteld die we later verder uitdiepen.

Een van die basisregels is dat iedereen recht heeft op een plek. Wat veel voorkomt in families, is dat iemand door crimineel gedrag eruit is gezet en wordt doodgezwegen. Op ondoorgrondelijke wijze blijkt dan dat een van de kinderen uit de volgende generatie onbewust solidair is met die crimineel en eveneens crimineel gedrag gaat vertonen. We weten schijnbaar onbewust dat iedereen recht heeft op een plek in de familie en dat wordt op deze wijze onbewust gecompenseerd.

In hoeverre is de neef of nicht die crimineel gedrag vertoont en onbewust de plek van die crimineel in het systeem representeert dan slachtoffer of schepper? En waarom hij of zij en niet iemand anders uit de familie? Zolang dit soort onbewuste verstrikkingen bestaan in een familie en ze zich niet houden aan de regel dat iedereen recht heeft op een plek, is aannemelijk dat het nog lastiger is voor een familielid om een criminele loopbaan op te geven. Door akkoord te gaan met een zelfbeeld van iemand als slachtoffer bevestig je het negatieve zelfbeeld. Door iemand te kenschetsen als totaal verantwoordelijk voor zijn eigen lot doe je hem of haar geen recht, omdat de context eveneens een grote rol speelt.

De besmette stoel

Op een afdeling Financiën blijkt dat nieuwe managers al snel weer weg gaan. Niet omdat ze incompetent waren, maar omdat het niet werkte met het team. Na een opstelling bleek dat er door een reorganisatie vervroegd afscheid was genomen van een trouwe manager die er heel lang had gewerkt. Het afscheid was uiteindelijk zuur en er ontstond een arbeidsconflict.

De plek bleek dus niet ‘vrij’ te zijn, omdat het afscheid niet goed was gegaan. Er was geen dankbaarheid geweest voor de grote inzet en bijdrage van deze man aan de organisatie. Nadat dat in de opstelling was rechtgezet, waren de problemen over. Toen was er weer ruimte voor een nieuwe manager.

In hoeverre leef je je eigen dromen? Of ben je de dromen van een van je ouders aan het realiseren, dromen die ze zelf niet hebben kunnen waarmaken? Was je volledig vrij om een eigen keuze te maken of was de keuze al voor jou bepaald? Veel mensen komen er gedurende hun studie of loopbaan achter dat ze hun eigen dromen hebben losgelaten en hebben gekozen voor de vanzelfsprekende of de veilige weg. Toch is het altijd mogelijk om de keuze te maken om los te laten en daarmee weer schepper te worden.

Reïncarnatie en karma

In veel religies zijn reïncarnatie en karma belangrijke begrippen. Die begrippen hebben aanvankelijk ook in de Bijbel van het christendom gestaan. Reïncarnatie gaat ervan uit dat onze ziel eeuwig is en telkens kan reïncarneren in een lichaam om ervaringen op te doen op aarde en een bijdrage te leveren aan het leven op aarde. In dit perspectief zijn we dus als mens op zoek naar verlichting, in de zin van het realiseren en bewust worden van ons volledige potentieel. Dat potentieel omvat alles, zowel onze donkere als lichte kanten. Elk leven is in dit perspectief een leerschool, waarvoor we vooraf hebben gekozen. We doen bepaalde ervaringen op en leren omgaan met voor ons lastige situaties en leveren onze bijdrage aan de aarde.

Als we zo naar ons eigen leven kijken, wordt het begrip slachtoffer nog weer relatiever. Want zijn we slachtoffer, omdat we bijvoorbeeld gehandicapt zijn? En zijn we slachtoffer, omdat we een kind verliezen? In deze visie hebben we ervoor gekozen om deze ervaringen op te doen en zijn we daarmee zelfs onbewust schepper, al zijn we dat al lang vergeten. Dat wil absoluut niet zeggen dat we schuld hebben of nu boete moeten doen voor onze wandaden uit het verleden, dat is veel te simpel geredeneerd. We hebben er vanuit dit perspectief voor gekozen om bepaalde ervaringen op te doen in ons leven en ons verder te ontwikkelen.

Hoe groot en verschrikkelijk zwaar de persoonlijke drama’s van slachtoffers en daders ook zijn, uiteindelijk lukt het veel mensen toch om hun leven te hervatten en de lessen daaruit te integreren. De laatste jaren komen er steeds meer boeken uit waarin mensen getuigen van hun persoonlijke strijd en verlies en wat het hun heeft gebracht. Een belangrijk effect daaruit is dat hun vermogen tot mededogen en liefde enorm is vergroot. Ze hebben hun pijn doorleefd en kunnen de gebeurtenissen als zinvol voor hun eigen leven duiden. Toch mag je het niet omkeren. Iemand faalt niet, als hij niet in staat is om verlies te verwerken of om vergeving te vragen. We kunnen namelijk nooit weten wat ‘het juiste of goede’ is voor een ander.

Karma is het leren van lessen uit je verleden of vanuit vorige levens. Karma is een belangrijk thema in vele religies. In sommige religieuze stromingen kom je zelfs al zondig ter wereld en daar kom je niet meer vanaf tijdens je leven, het kan alleen maar meer worden. In de katholieke kerk is er altijd nog de mogelijkheid om te biechten en vergeving te vragen. Maar ook daar is er door karma altijd het besef dat je op aarde goed je best moet doen om geen eeuwige schuld op je te laden en te voorkomen dat je bij Petrus aan de hemelpoort wordt geweigerd.

Als we kijken naar families blijkt bepaalde thema’s (karma) die in een familie spelen, gemakkelijk worden overgeërfd door volgende generaties. Dat kan gaan om mishandeling, het verbreken van contact of zelfmoord. Als het eenmaal is voorgekomen, is als het ware een pad geëffend, waardoor het zich kan herhalen. In de Bijbel is zelfs geschreven dat er zeven generaties voor nodig zijn om het pad weer uit te wissen.

Daarom is het zinvol om te onderzoeken, hoe je jezelf verhoudt tot de familielijn, de belastende thema’s in je familie en hoe dat door de generaties heen heeft doorgewerkt. Het tekenen van je stamboom en het onderzoeken daarvan aan de hand van actuele familiethema’s werkt vaak zeer verhelderend. Zo krijg je zicht op het ontstaan van karma in eerdere generaties. Bij wie speelde het thema als eerste? Kwam het eveneens voor in de familie van de andere ouder? Je komt er soms achter dat er miskramen zijn geweest of doodgeboren kinderen, die niet meer werden genoemd. Of je blijkt vernoemd naar je dode broertje of je tante die zo jong is overleden. Want bij een vernoeming krijg je meteen een erfenis mee uit het verleden. En wat draag je nu nog voor je familie?

Het boek „Verwerk je Familiekarma” van Ashok Bedi en Boris Matthews is daarin een handig hulpmiddel. Vanuit de hindoecultuur is karma een centraal begrip. Bedi en Matthews nodigen je uit om je eigen familiepatronen te onderzoeken. Ze laten je de invloeden vanuit je cultuur van herkomst opsporen om jezelf en je nageslacht te bevrijden van lasten. In bijlage 1 is een vragenlijst opgenomen om mee te starten. Door bestudering van het boek kun je dan een diepgaand onderzoek doen en die gegevens vergelijken met je oorspronkelijke antwoorden. Met overige bijlagen in dit boek en de oefeningen kun je al veel zelfonderzoek doen.

Gnosis

Gedurende de gehele geschiedenis zijn mensen vervolgd om hun geloof. Tot vandaag de dag worden oorlogen gevoerd in de naam van God. Altijd blijken er mensen te zijn geweest die een ander godsbeeld erop nahouden. Voor hen bestaat en bestond er geen straffende God buiten hen. Zij hebben geen autoriteit buiten zichzelf geduld, noch hebben zij een kerk of instituut geaccepteerd, die hen vertelde hoe zij moesten leven. In de middeleeuwen werden de tempeliers, de katharen en later de rozenkruisers om deze reden vervolgd door de katholieke kerk. Zij vormden een bedreiging, omdat ze geheime kennis bezaten die mogelijk de basis van het christendom onderuit kon halen.

In de afgelopen jaren zijn onnoemelijk veel publicaties gewijd aan de geschiedenis en de vervolging van deze mensen die zich gnostici noemen. De publicatie van De Da Vinci Code van Dan Brown en het waanzinnige verkoopsucces wijzen erop dat deze thema’s heel veel mensen interesseren. Het Vaticaan vond het uiteindelijk nodig om de inhoud van het boek als onwaar te betitelen. Toch is de boodschap van de gnosis uiterst actueel. Wij zijn zelf een deel van God, wij zijn medeschepper met God.

In de jaren veertig van de vorige eeuw is een belangwekkende vondst gedaan: oude evangeliën in oude kruiken zijn gevonden in de Egyptische woestijn bij Nag Hammadi. Daarin bleken oudere versies van de huidige evangeliën van de Bijbel te zitten, waarin een gnostische visie naar voren kwam! Een hoogst belangwekkende vondst dus. Een deel van de Nag Hammadi geschriften is met behulp van fondsen van Jung in zijn handen gekomen. Dat wordt de codex Jung genoemd.

Carl Gustav Jung was de zoon van een dominee. Jungs vader had echter op menig moment moeite met zijn geloof, hij voerde veel innerlijke strijd binnen zijn ambt. Jung zag deze worsteling en was al op jonge leeftijd op zoek naar antwoorden om de tegenstrijdigheden in de Bijbel te begrijpen. Hij verdiepte zich onder meer in het boek Job uit het oude testament. Hij vroeg zich daarbij af, waarom God zo wreed was om zijn trouwe dienaar Job alles te ontnemen, wat hem dierbaar was, en een weddenschap met Satan aanging. Satan daagde God uit en zei tegen hem ‘die brave Job is nu een godsdienstig man, maar hij is rijk, heeft een vrouw en kinderen en alles wat zijn hart begeert. Ik geloof niet dat hij nog trouw aan zijn God zal zijn als hij alles zal verliezen’. God nam de uitdaging aan. Hij nam Job uiteindelijk alles af, totdat Job ziek en berooid achterbleef op de mestvaalt. Maar zelfs toen bleef Job zijn God trouw.

De conclusie van Jung was schokkend en radicaal anders dan in de kerken wordt onderwezen. Volgens Jung zijn wij allen medescheppers van God en heeft God ons nodig om zich volledig bewust te worden van zichzelf, van zijn lichte en van zijn donkere kanten. God is dus niet alleen maar goed en mededogend, zoals het ons wordt voorgesteld in de Bijbel. God is net als wij mensen een wezen met lichte en donkere kanten. Hij streeft naar bewustwording door ons, vindt Jung.

Scheppers

Vanuit het gnostische perspectief zijn we dus schepper, maken we deel uit van God of een goddelijk bewustzijn. Door ons wordt God zich van zichzelf bewust en door onze bewustwording worden wij ons van onze scheppende krachten en onze goddelijke natuur bewust. Vanuit dit perspectief hebben we geen bemiddelaren nodig in de vorm van kerken, priesters of dominees om contact te hebben met het goddelijke. Wij zijn er immers deel van. Ons bewustzijn omvat alle mogelijkheden. We zijn allemaal schepper, al voelen we ons geregeld slachtoffer. Hans Stolp heeft hierover zeer leesbare boeken geschreven, waarin Bijbelse verhalen vanuit een gnostisch, esoterisch perspectief worden toegelicht.

Zijn we werkelijk vrij om te kiezen?

In dit hoofdstuk hebben we stilgestaan bij de begrippen slachtoffer, dader en schepper. We hebben gezien dat we er vanuit verschillende perspectieven naar kunnen kijken. Vanuit ons persoonlijke perspectief, onze familiegeschiedenis, karma, reïncarnatie en het gnostische perspectief. De belangrijkste conclusie is dat we in essentie allemaal schepper zijn. We zijn als scheppers in staat om ons zowel met het slachtoffer- of daderperspectief en alles daar tussenin te vereenzelvigen en onze scheppende vermogens in te zetten. Naast de thema’s waar we ons bewust van zijn en waarvan we de gevolgen direct in ons leven ervaren, bestaan er onzichtbare boodschappen en thema’s die ons beïnvloeden. Deze onbewuste informatie werkt door in de keuzen die we wel of niet maken en bepalen de mate van vrijheid die we ervaren om te scheppen. Door ons bewustzijn te verruimen en ons bewust te worden van onze ballast zijn we in staat om onze keuzevrijheid te vergroten. Daarover gaan de volgende hoofdstukken.

Hoofdstuk 4

Het persoonlijk onbewuste,
zelfkennis
als basis voor bevrijding

„Houd van wat er is en houd van mensen zoals ze zijn. Er zijn geen andere.”

— Byron Katie

Zoals in de vorige hoofdstukken al naar voren is gekomen, is de sleutel tot persoonlijke en professionele groei vooral te vinden in het verwerven van zelfkennis. Naarmate we ons meer bewust zijn van onze eigenschappen, talenten en onhebbelijkheden, worden we minder verrast door onverwachte botsingen, feedback of plotseling opkomende emoties. Als je weet hoe een en ander met elkaar samenhangt, lukt het steeds beter om er grip op te krijgen. Je leert de verborgen boodschappen ontcijferen en je komt sneller in balans. Je herkent het bovendien eerder bij anderen. In dit hoofdstuk gaan we in op de theorie van Jung en de werking van het projectiemechanisme. Tevens worden oefeningen en opdrachten aangereikt om er zelf mee aan de slag te gaan.

Individuatie

We noemen ons aangeboren streven om ons te blijven ontwikkelen en te blijven leren ook wel individuatie. Daarom kiezen mensen geregeld voor ander werk, nieuwe opleidingen of spannende hobby’s. Individuatie kan ons in beweging zetten om dingen in ons privéleven te veranderen, kwesties binnen onze familie op te lossen, relaties te verbreken of hulp te zoeken voor zaken die onze gemoedsrust of onze gezondheid negatief beïnvloeden. We zetten veranderingen in gang doordat we in een andere levensfase belanden: we hebben bijvoorbeeld ineens een relatie en een hypotheek of we gaan weer alleen wonen of kiezen voor een baan met minder stress. Deze veranderingen worden vaak ingezet door vage gevoelens van onbehagen. Soms worden we met onze neus op de feiten gedrukt, doordat we ziek worden of doordat onze omgeving verandert.

Volgens de theorie van Jung kennen we slechts een beperkt deel van ons bewustzijn. Onze psyche laat zich vergelijken met een ijsberg, slechts het topje, ons bewustzijn, is toegankelijk. De rest is niet zichtbaar, maar wel zeer bepalend voor ons gedrag. Het is het gedeelte van de ijsberg dat boven het water uitsteekt waar we ons van bewust zijn. Dit zijn de rollen die we vervullen en onze eigenschappen en voorkeuren, die we in de loop van ons leven steeds beter leren kennen. Het is als het ware onze gebruiksaanwijzing.

Daarnaast hebben we allemaal een persoonlijk onbewuste, dat bestaat uit onze schaduw, ervaringen en talenten. Dit is het gedeelte van onze ijsberg onder water. Hierin zijn onze ervaringen, talenten en eigenschappen opgeslagen. Van deze informatie zijn we ons meestal niet bewust. We zijn echter wel in staat om er contact mee te maken en halen er continu gegevens uit. Dit gaat automatisch, buiten het bewustzijn om. Zo kunnen we snel en effectief besluiten nemen en handelen. Of we kunnen ineens een ingeving krijgen vanuit onze intuïtie of een gevoel dat we niet meteen kunnen verklaren, maar dat ons wel richting geeft in onze besluitvorming.

Hoe ontstaat ons persoonlijk onbewuste?

In de psychologie is er een bekend debat over nature of nurture. Enerzijds beweren de nature-aanhangers dat talenten en eigenschappen aangeboren zijn. Opvoeders moeten zich bezig houden met het laten ontwikkelen van wat al in aanleg aanwezig is. Opvoeden levert slechts een beperkte bijdrage.

Anderzijds wordt door de nurture-aanhangers beweerd dat opvoeding belangrijker is dan aanleg. Zij zijn van mening dat opvoeding en omgeving het belangrijkst zijn en dat het aanleren en stimuleren door de opvoeding en de omgeving uiteindelijk een grotere rol speelt dan aanleg.

Er zijn ook nog bepaalde stromingen die beweren dat wij geboren worden als een tabula rasa, een onbeschreven blad, dat niet gehinderd wordt door voorouderlijke invloeden of beperkingen. Er zijn dus veel perspectieven mogelijk.

In de psychologie van Jung wordt uitgegaan van de aanname dat we geboren worden met specifieke eigenschappen en talenten die onze unieke aanleg bepalen. Jung gaat uit van het begrip individuatie, worden wat je in wezen bent. Het is onze aangeboren drang om ons te ontwikkelen in overeenstemming met onze bestemming en talenten. Dit is een natuurlijk proces, net als ouder worden. Gedurende ons leven worden we steeds opnieuw uitgedaagd, verleid of gedwongen om ons te bezinnen op dat leven.

Het projectiemechanisme speelt hierin een centrale rol. Het ‘zo binnen, zo buiten’ en ‘zo boven, zo beneden’ wordt enerzijds zichtbaar doordat we hierdoor herkennen wat bij ons past. We vallen als een blok voor een viool of we weten van jongs af aan zeker dat we conducteur of dokter willen worden. Of we kunnen op slag verliefd worden. Het wordt tevens zichtbaar, omdat we door onze negatieve projecties of allergieën voor mensen onze verdrongen eigenschappen onder ogen moeten zien.

Door het gezin of de situatie waarin we opgroeien worden bepaalde eigenschappen van ons wel en andere eigenschappen niet gestimuleerd en misschien zelfs wel afgestraft. Dat betekent dat we ons leren aanpassen aan onze omgeving, ongeacht ons temperament of onze behoeften. Wie bijvoorbeeld opgroeit in een gezin waarin emoties er niet toe doen, leert niet met emoties omgaan. Hij leert zijn gevoelens niet serieus te nemen, zelfs al is hij in aanleg erg gevoelig.

Heb je in je gezin van herkomst steeds te maken gehad met conflicten, dan ben je misschien een goede bemiddelaar geworden die zijn eigen behoeften en grenzen moeilijk kan bewaken. En misschien ben je erg muzikaal, maar was er in het gezin totaal geen geld of aandacht voor jouw behoefte om een instrument te bespelen.

Je leert je aanpassen en vergeet je oorspronkelijke behoeften. Dit kost echter altijd energie. We ontwikkelen op jonge leeftijd haast automatisch afweermechanismen om te kunnen omgaan met voor ons ondraaglijke of ingewikkelde situaties. Behalve de aangeboren voorkeuren en talenten in onze psyche ontwikkelen we onze complexen.

De ontwikkeling van complexen in ons persoonlijk onbewuste

Jung ging ervan uit dat de archetypen in ons collectieve onbewuste, die bestaan uit universele menselijke symbolen, levensgebeurtenissen en rollen, ook in ons eigen leven gevuld raken met ervaringen, beelden en emoties. Dit noemde hij de complexen in ons persoonlijk onbewuste. Elk mens ontwikkelt dus zijn hoogstpersoonlijke beelden, ervaringen en gevoelens rondom bijvoorbeeld moeder, vader, kind zijn, broertjes, verjaardagen, teddyberen, politie, kerstbomen, honden, religie, school of water. Deze archetypen hebben voor iedereen een andere inhoud, we dragen ze als complexen in ons persoonlijk onbewuste met ons mee. Dat is zelfs te zien binnen een gezin. Als er meer kinderen in een gezin zijn opgegroeid, kan hun perspectief op het gezin en de rol van vader en moeder diametraal verschillen. Het lijkt soms wel of elk kind in een totaal verschillend gezin is opgegroeid!

Wat is dan de waarheid? Die is er niet. Wat verschilt is de mate waarin wij als kinderen onze thema’s uit ons gezin van herkomst hebben verwerkt. Als we zijn blijven hangen in onze kindpercepties en kinderrollen, blijven we slachtoffer. Zijn we echter in staat om onze jeugd vanuit verschillende perspectieven te beschouwen in het licht van de familie, voorouders en onze eigen rol en keuzen en kunnen wij onze pijn daarover verwerken, dan kunnen we weer met mededogen en dankbaarheid naar onze ouders kijken zonder onze ogen te sluiten voor hun minder goede kanten. Dan helpt het besef dat ook zij zijn opgegroeid in een gezin en een context waarin niet aan alle behoeften kon worden voldaan en dat ze daardoor ongevoelig zijn geworden voor bepaalde behoeften van hun eigen kinderen.

Als we uitgaan van reïncarnatie, dan kunnen we zelfs stellen dat je ervoor hebt gekozen om bij dit gezin te leren en te ervaren wat je nodig hebt. En dat blijf je herhalen, zolang je het niet hebt geleerd. Complexen kunnen ontstaan door herhaalde, gelijksoortige ervaringen met sleutelfiguren in je jeugd, door een enkele gebeurtenis in je jeugd waarvoor je als kind gevoelig bent of door een plotselinge heftige gebeurtenis in je volwassen leven. Daarbij kunnen thema’s meespelen door ervaringen uit vorige levens. Je kunt en hoeft niet perfect te zijn als ouder of kind; dat is zelfs niet de bedoeling. Je bent juist bijeen om samen thema’s op te lossen en lessen te leren. Misschien is het je zelfs opgevallen dat ouders juist in hun kinderen die thema’s op hun bord krijgen die ze zelf nog niet hebben doorleefd.

Afweermechanismen

Gedurende onze jeugd ontwikkelen we afweermechanismen, die tevens bekend zijn als overlevingsmechanismen. We ontwikkelen ze om te kunnen omgaan met voor ons onbegrijpelijke of traumatische situaties, situaties waarin we ons machteloos voelen. Bekende afweermechanismen zijn onder andere:

controle houden om pijn te vermijden en niet afhankelijk of kwetsbaar te zijn,

niet voelen door met je bewustzijn uit je lichaam te gaan om te voorkomen dat er ondraaglijke pijn of gevoelens ontstaan (dissociatie),

de strijd aangaan om te voorkomen dat we verliezen of

behoeften onderdrukken, omdat wij niet belangrijk zijn en we het wel alleen oplossen.

Hoe dit mechanisme er ook uitziet, het levert altijd iets op. We houden op deze wijze een vorm van controle, die prettig is, en laten de pijn of het ongemak niet meer toe.

Ons lichaam slaat de informatie echter wel degelijk op, vaak in de vorm van een verkramping in spieren, een hogere ademhaling of een bepaalde houding waardoor we minder emoties voelen. In het volgende hoofdstuk wordt de relatie met het lichaam verder uitgewerkt.

Tegelijkertijd ontwikkelen wij noodgedwongen enorme antennes voor situaties waarin er sprake is van gelijksoortige kenmerken. Stel dat je bijvoorbeeld als kind te maken hebt gehad met machtsmisbruik. Dat kennen velen van ons, als kind kun je je tegenover een volwassene vaak niet uitdrukken, noch kun je overzien wat er aan de hand is. Zulke kinderen blijven altijd erg gevoelig voor situaties waarin machtsmisbruik in potentie aanwezig is. Ze hebben er als het ware een neus voor ontwikkeld en ruiken het al van verre.

Gedurende onze opvoeding en onze jeugd leert onze omgeving ons ontzettend veel over de betekenis van symbolen, gebeurtenissen en het vervullen van rollen. Dit leerproces begint eigenlijk al tijdens de zwangerschap. Zelfs dan al kan een baby informatie opslaan in zijn lijfje, al kan hij deze informatie nog niet duiden. De Amerikaanse psychotherapeut Yalom weet in zijn boeken op prachtige wijze inzichtelijk te maken hoe in therapie heling kan ontstaan van een innerlijk kinddeel, waardoor een cliënt bevrijd raakt van verkeerde partnerkeuzes. In zijn boek „Mama en de lessen van de ziel” is de helende kracht van de therapeutische relatie mooi beschreven als basis voor de verandering.

Zo binnen, zo buiten, zo boven zo beneden: het projectiemechanisme

Jung gaat uit van het hermetische principe: zo binnen, zo buiten en zo boven, zo beneden. Dat principe is al heel oud, het wordt in veel religies en alchemistische geschriften benoemd. De wereld buiten ons heeft een directe relatie met onze psyche. We kunnen alleen in de buitenwereld herkennen wat we zelf zijn. De buitenwereld is een spiegel van onze innerlijke wereld. Dus als we in onze omgeving vergelding of woede ervaren, kunnen we die alleen herkennen, omdat het ook een deel van ons is, net als het tegenovergestelde zoals vriendelijkheid of aandacht.

Veel stromingen benadrukken dat het daarom zo belangrijk is om controle te krijgen over je eigen emoties en instinctieve reacties. Wie zijn gevoelens zomaar ventileert, raakt anderen en verleidt hen tot reacties. Daardoor voedt hij zijn eigen emoties weer, versterkt ze en draagt bij aan emotionele ballast in zijn directe omgeving. Ben je in staat om stil te staan bij de innerlijke storm die is ontstaan en ga je op zoek naar de signalen waarvoor jij gevoelig bent zonder je ongenoegen meteen uit te leven, dan blijf je veel beter in balans. Dit is de reden waarom meditatie of aandachtstraining enorm behulpzaam zijn om in balans te blijven.

Zo binnen, zo buiten is in begeleiding een buitengewoon belangrijk principe. Als we anderen echt willen begrijpen, zonder oordeel en vanuit een liefdevolle houding, is dit principe op een eenvoudige doch zeer effectieve wijze toe te passen in gesprekken. Door op onze lichaamshoudingen te letten en deze te ‘matchen’ met degene met wie we in gesprek zijn, ontstaat er verbazingwekkend snel begrip en inzicht in de wijze waarop de ander zich voelt en zijn situatie ervaart.

Modelling

Een simpele oefening uit de NLP (neurolinguïstische programmering) is daarvoor zeer geschikt. Er zijn drie personen voor nodig. De oefening heet modelling. Iemand beeldt een echte situatie uit met de bijhorende houding en gevoel, zonder de ander vooraf te vertellen over de situatie. De ander neemt zo exact mogelijk dezelfde houding aan en de derde persoon helpt hem dit te doen. Daarna wordt de ander, de gemodelleerde persoon, gevraagd wat hij ervaart. De eerste persoon vertelt vervolgens zijn gevoelens en de situatie. Frappant effect is altijd dat de ander de informatie vrij accuraat heeft opgepikt, zonder dat er is gepraat.

Om het nog geloofwaardiger te maken kan de eerste persoon worden gevraagd, vooraf op te schrijven wat er aan de hand is. De tweede persoon kan dat eveneens doen, zodat ze kunnen vergelijken. Door te worden als ‘degene buiten je’ ga je iets ervaren van wat binnen is. Dat zal bij jou een herkenning geven. Een van binnenuit verstaan.

De wijsheid van het lichaam

Het voorbeeld laat zien dat we wezenlijke informatie zonder veel moeite kunnen achterhalen door niet meteen in gesprek te gaan. We kunnen de ander vragen zich helemaal te concentreren op hoe het met hem is en dat voelen zonder enig oordeel en daarop af te stemmen. Het kan dus door te ‘matchen’, wat we vaak geheel automatisch doen. Wat we daarbij echter vaak vergeten, is om ons lichaam serieus te nemen, onze reacties, vage gevoelens, neigingen, onze ademhaling etc. Ons lichaam biedt een schat aan informatie uit heden en verleden. Het is daarmee erg bepalend voor onze toekomstige keuzen.

Het pijnlichaam

De bekende schrijver en leermeester Eckart Tolle benadrukt het belang van onze gedachten en onze emoties telkens weer in zijn lezingen over ‘de kracht van het nu’. Als we geen controle krijgen over onze gedachten en emoties, als we blijven steken in onze oude gedrags- en reactiepatronen, blijven we ons ‘pijnlichaam’ voeden, stelt hij. Dat pijnlichaam ziet hij als een onzichtbaar energetisch lichaam, waarin onze pijnlijke en onaangename gevoelens zijn opgeslagen. Dat lichaam kan door het minste geringste wakker worden geschud. De kunst is om er verantwoordelijkheid voor te gaan nemen en in te zien dat we kunnen kiezen om slachtoffergevoelens in stand te houden.

Volgens Tolle kunnen wij kiezen voor het vergroten van de pijn en het ‘wentelen’ in onze verhalen door ze steeds opnieuw te herhalen en daarmee onze pijn te bevestigen. We kunnen die pijn blijven uitleven bij anderen in een gevecht zonder einde, omdat dat ons afleidt van de onderliggende pijn. Dit zijn de ‘levensverhalen’ die eenvoudig zijn te herkennen. Het verhaal is al duizenden keren verteld en je dient er als toehoorder alleen naar te luisteren en je er vooral niet mee te bemoeien.

Een deelnemer voor een training vertelde in een intakegesprek dat ze in haar gezin van herkomst, met vier kinderen, ooit haar jongste zusje was kwijtgeraakt. Sinds die tijd had zij als kind de taak op zich genomen om te zorgen dat het gezellig was en dat ze vooral niet lastig was voor haar ouders. Dit was zware taak. Ze was zich de laatste jaren meer en meer bewust geworden van de effecten daarvan op haar doen en laten. Te veel verantwoordelijkheid op zich nemen, te weinig voor haar eigen behoeften opkomen en uitgeput raken.

Onverwacht kwam dit thema naar boven in een gesprek en raakte ze geëmotioneerd. Ze voelde een grote behoefte om dit verhaal te vertellen aan de anderen. Op dat moment stelde ik haar de vraag of ze haar verhaal werkelijk wilde vertellen en of dat haar zou helpen. Ze schrok en keek me aan en realiseerde zich ineens dat ze het niet hoefde te herhalen. Dat ze kon kiezen om opnieuw de emotie of de pijn te versterken of om het niet te doen. Er was een enorme opluchting zichtbaar op haar gezicht door het besef dat ze kon kiezen. Enige weken later vertelde ze dat er daadwerkelijk een last van haar schouders was gevallen en dat ze het besluit had genomen om zichzelf niet meer te identificeren met haar verhaal.

Soms is het voldoende om het mechanisme te doorzien en te kiezen om te stoppen met ons verhaal. Voor anderen is het eerst aan de orde stil te staan en waar te nemen. Waarnemen waar de pijn werkelijk over gaat, zonder te oordelen. En voor weer anderen blijkt dat er te veel ‘ziektewinst’ is en angst voor identiteitsverlies bestaat om te kiezen voor ander gedrag. Als mensen wel durven kiezen voor het opruimen van ons pijnlichaam en de bijbehorende hardnekkige gedragspatronen, kunnen we steeds beter in het nu blijven. Eckart Tolle stelt dat we onze ellende telkens weer creëren door te denken over het verleden en over de toekomst en te vergelijken. In beide gevallen zijn we niet in het nu. We creëren illusies en maken onszelf ongelukkig.

Zo is het denkbaar dat er eveneens collectieve pijnlichamen bestaan bijvoorbeeld in een familie, een subcultuur of een organisatie.

Collectieve pijnlichamen en morfogenetische velden

Collectieve pijnlichamen zijn denkbaar rond een thema. Daarin deel je een zelfde pijn met anderen. Jouw psyche resoneert dus met dit thema in de buitenwereld met anderen die dit eveneens hebben meegemaakt. Het werkt bijvoorbeeld in patiëntenverenigingen of belangenverenigingen.

Ride for the roses…

Ik had enige jaren geleden een aparte ervaring. Op een zondagochtend reden we met de auto van huis om te gaan sporten en we moesten behoorlijk lang wachten voordat we de weg opkonden vanwege een enorme lange stoet wielrenners. Ze bleken geen wedstrijd te rijden. Ze reden langzaam, in een eindeloze sliert, veelal in gesprek met elkaar. We reden er uiteindelijk naast op de parallelrijbaan. Na een kilometer bemerkte ik ineens een enorm verdrietig gevoel bij mezelf. Iets wat ik daarvoor niet had en waar geen enkele aanleiding voor was. Toen werd me duidelijk dat het niet mijn verdriet was, maar dat van hen. The Ride for the Roses is een tocht tegen kanker door familieleden en vrienden die hun geliefden hebben verloren of dreigen te verliezen aan kanker. Het is een initiatief van Lance Armstrong, de veelvoudige tourwinnaar en overlevende van kanker. We waren als het ware door een pijnlichaam van verdriet/ verlies gereden dat werd opgeroepen door alle gedachten en gesprekken over verlies. Ik kon het meteen weer loslaten door het besef dat het niet mijn verdriet was en ben lekker gaan sporten.

Zo’n lotgenotentocht blijkt neveneffecten te hebben die we ons vaak niet realiseren. We gebruiken elkaar niet alleen om steun te krijgen of ons verhaal te delen, maar kunnen elkaar ook belasten met nog meer verdriet en zwaarte. En het is goed voorstelbaar dat je nieuwe moed verzamelt door de support van lotgenoten. Ik ben benieuwd hoe dat heeft doorgewerkt voor de deelnemers aan zo’n tocht. En daarbij rijst de vraag of je dus bijdraagt aan het reduceren van zo’n collectief veld, als je werkt aan het oplossen van je eigen pijn en negativiteit.

Ik vind dat dat wel het geval is, zeker in relatie tot het thema slachtoffer, dader of schepper. We hebben de keuze om ons eigen pijnlichaam en daarmee collectieve pijnlichamen te versterken of te verminderen. Dus naarmate we meer praten over ons verhaal of onze kwaal, versterken we juist onze emoties of pijn. En die kennis is niet in de laatste plaats belangrijk, omdat onze gedachten direct effect hebben ons lichaam; ze kunnen ons uiteindelijk zelfs ziek maken. In hoofdstuk 5 en 8 gaan we dieper in op collectieve velden en de effecten daarvan.

Praktisch aan de slag.

Hier volgen enkele praktische methoden en verwijzingen om aan de slag te gaan met ons persoonlijk onbewuste en om reacties van anderen te kunnen plaatsen en begrijpen. We gebruiken hierbij het stappenplan van Karen Hamaker voor het opsporen en ontmaskeren van projecties in ons dagelijks leven en „The Work” van Byron Katie.

Het projectiemechanisme

Het opsporen en ontmaskeren van projecties in ons dagelijks leven. Karen Hamaker heeft een zeer verhelderend boek geschreven, getiteld „Het projectiemechanisme in de praktijk”. Daarin geeft ze een handig stappenplan om projecties op te sporen. Allereerst stelt zij dat het zeer belangrijk is om onszelf vanuit mildheid en zonder oordeel te bekijken en dat het niet zinvol is om achteraf schuldgevoelens te hebben. Je hebt onbewust gehandeld en daardoor dingen niet gezien of mensen tekort gedaan. Het is veel zinvoller om dat te erkennen en te bespreken in plaats een schuldgevoel te ontwikkelen.

Daarnaast kost het gewoon tijd om projecties op te sporen en te leren kennen. Als je bijvoorbeeld je autoriteitscomplex eenmaal hebt ontdekt en hebt gemerkt dat je ‘aanslaat’ bij onrecht of een opdracht die je niet wilt, betekent dat nog niet dat je ervan af bent. Het proces van de ontmanteling van je complex begint dan pas. Wel is het het begin van bevrijding, zodra we in staat zijn om te zien dat we ‘aanslaan’ en ervoor kunnen kiezen om er niet in mee te gaan.

Stap 1 . Observeer alles waar je in het dagelijks leven op aanslaat

Wat roept een emotie in je op? Wat maakt je boos of blij of waar wind je je over op?

Wat fascineert je?

Wie hemel je op?

Van wie kun je niets hebben?

Welke situaties ontloop je het liefst?

Heb je een bepaald type angst dat je steeds overvalt?

Wat is je lievelingsfantasie en welke rol speel jij daar in?

Welk tv-programma moet je zien?

Al deze vragen hebben te maken met onze projecties; dat wat ons ontroert en beroert. Noteer in een schriftje eens gedurende enkele weken wat je raakt.

Stap 2. Onderzoek de beelden

Onderzoek van elke situatie wat het precies is, dat je raakt. Neem het beeld daarbij niet te letterlijk, het kan heel goed een symbool zijn, net als een droombeeld.

Welke onderdeel in de situatie raakt je het meest?

Stel jezelf zoveel mogelijk vragen naar aanleiding van dat beeld

Zie het beeld als een afspiegeling van een innerlijk of onverwerkt proces

Ook als je het niet meteen weet, kan het zijn dat antwoorden in de loop van de tijd of via een droom duidelijker worden

Welke gevoelens krijg je erbij?

Heb je eerder dergelijke gevoelens gehad?

Kijk of er een onderliggend thema speelt.

Een voorbeeld.

Een manager had als huiswerk de volgende lijst.

Onechtheid, zij ziet een persoon een ander innig omhelzen, terwijl hij diegene niet mag.

Boosheid, omdat mijn collega niets doet met mijn adviezen en informatie.

Strijd met een medewerker over de te volgen procedure.

Mensen klagen en doen zelf niets.

Onechtheid; zij ziet een persoon een ander innig omhelzen, terwijl zij weet dat die persoon de ander niet mag. Zij voelt zich belazerd, de persoon had enige tijd daarvoor bij haar geklaagd over de andere persoon en doet nu alsof het zijn beste maatje is. Wat is het dan waard, wat mensen je vertellen en waar moet ik waarde aan hechten en wat vinden ze dan van mij? Achterliggend gevoel: wie kan ik nog vertrouwen als ze zo onoprecht zijn?

Boosheid, omdat mijn collega niets doet met mijn adviezen en informatie. Ondanks al mijn inspanningen wordt er niets gedaan met mijn advies. Het wordt genegeerd, terwijl het wel gevolgen heeft voor klanten. Ik lijk wel de enige die zich zorgen maakt en ik kan het niemand duidelijk maken. Achterliggend gevoel: ik ben niet belangrijk, ik word niet serieus genomen.

Strijd met een medewerker over de te volgen procedure. Als ik deze medewerker aanspreek, dan ontstaat er een enorme discussie, terwijl ik de procedure duidelijk heb besproken en vastgelegd. Ondanks dat blijft hij argumenteren dat het anders moet, terwijl ik dat niet wil. De sfeer wordt er niet beter op en ik neig nu om contact te vermijden, hoewel ik dat niet leuk vind. Achterliggend gevoel: onmacht, wat ik ook doe, het is nooit goed.

Mensen klagen en doen zelf niets. Ze nemen hun verantwoordelijkheid niet, ze komen afspraken niet na en ik kan ze steeds achterna blijven zitten. Achterliggend gevoel: het is nutteloos om me nog druk te maken.

Herhalend thema in het verhaal van deze vrouw is onmacht. Onmacht gekoppeld aan het gevoel niet gezien of erkend te worden, onmacht om anderen te beïnvloeden of te ontmaskeren. Zij werd hierdoor steeds bozer en bozer en elk voorval versterkte de lading met als effect dat haar team er last van kreeg. Het hielp enorm om het thema onmacht te herkennen.

Hierdoor kon zij zich gaan afvragen, waardoor het kwam dat zij nu niet gehoord werd of haar boodschap niet goed naar voren kon brengen. In een gesprek met haar leidinggevende werd haar duidelijk dat zij zich veel te bescheiden en dienstbaar opstelde en dat het in haar functie echt nodig was om zich steviger te profileren en te gaan staan voor haar beleid. Het werd tijd om haar plek op te eisen en in haar eigen autoriteit te gaan staan en geloven.

In een dergelijk voorbeeld is het zeer waarschijnlijk dat ervaringen uit de jeugd meeresoneren. Dit kun je eenvoudig nagaan door te vragen of iemand het thema onmacht in zijn leven vaker heeft meegemaakt. Het kan daarbij voorkomen dat iemand dit totaal heeft verdrongen en er dus niets over weet te vertellen. Veel vaker komt het voor dat mensen zich gebeurtenissen wel herinneren, maar de beleving ervan hebben verdrongen. Ze zijn dan in staat om een heftige gebeurtenis zonder enige emotie te vertellen en zeggen dat ze het hebben verwerkt. Toch kan er dan wel degelijk sprake zijn van complexgebonden emoties, alleen slaan die dan aan op andere momenten.

Stap 3 Onderzoek de gevoelens

Als je het thema hebt ontdekt, kun je de volgende oefening doen, op een rustig moment voor jezelf of met een vertrouwd iemand.

Doe je ogen dicht en probeer zoveel mogelijk het gevoel naar voren te halen rondom een lastige situatie die je hebt meegemaakt.

Laat het gevoel helemaal door je heen stromen.

Kijk dan of je het gevoel kent uit eerdere levenssituaties, wellicht komt er een beeld op.

Ga zo ver mogelijk terug naar het verleden aan de hand van het gevoel.

Herhaal deze oefening zo vaak als nodig is. Op deze wijze krijg je steeds meer zicht op de samenhang van je complex met je verleden en ben je het aan het ontmantelen.

De vrouw in het voorbeeld bleek haar vader al op jeugdige leeftijd uit het oog verloren te hebben door een scheiding. Haar overlevingsstrategie was altijd geweest om het alleen op te knappen en niet teveel aandacht te vragen van moeder die erg zwaar aangeslagen was. Ze was dienstbaar en zorgzaam, maar had daarnaast onvoldoende geleerd zorg te dragen voor haar eigen behoeften. Daardoor ging ze gemakkelijk over haar grenzen en zette ze zichzelf te veel onder druk. Door geen hulp te vragen bij lastige of moeilijke taken en omdat haar gedrag hetzelfde bleef, veranderde er niets, behalve dat haar relaties steeds moeizamer verliepen. Ze bleef zo in het patroon van haar jeugd, waardoor haar onmacht telkens weer werd bevestigd en haar boosheid bleef groeien.

„The work” van Byron Katie

Een andere manier om met een lastige gebeurtenis aan de slag te gaan is de methode die Byron Katie heeft beschreven in „The Work: Vier vragen die je leven veranderen”. Katie heeft deze methode ontwikkeld, toen ze op een dag ‘wakker’ werd uit haar depressie. Ze was als moeder en echtgenote in de loop van zeker tien jaar steeds depressiever en wanhopiger geworden en dacht zelfs aan zelfmoord. Tot ze op een bewuste dag ineens wakker werd in een staat van uitzinnige vreugde en wist hoe haar lijden tot een einde was gekomen. De vrijheid van dit besef is haar altijd bijgebleven. Ze heeft hem vertaald in de methode en het boek „Vier vragen die je leven veranderen”. Kern van de methode is dat niet het probleem ons lijden veroorzaakt, maar onze gedachten over dat probleem. The Work is een volstrekt eenvoudige manier om je eigen gedachten en opvattingen over stressvolle situaties te onderzoeken. De methode is op elk probleem toepasbaar.

„The Work” Zelfonderzoek met het Werkblad

Begin met een situatie die voor jou niet goed voelt of nog niet opgelost is. Schrijf de situatie zonder gêne op. Begin met het oordelen over je naaste. Schrijf nog niet over jezelf!

Oordeel over je naaste en schrijf het op

Wie maakt je boos of verdrietig, wie stelt je teleur? Wat is het aan hen dat je niet aardig vindt? (denk eraan, wees kinderachtig en pietluttig). Ik vind (naam) niet aardig omdat….

Wat wil je dat er aan hen verandert? Wat moeten ze volgens jou doen? Ik wil dat (naam)….

Wat moeten ze wel en/of niet doen, zijn, denken of voelen? (naam) moet)… .

Heb je iets van hen nodig? Wat moeten ze je geven of voor je doen om het jou naar de zin te maken? Ik heb nodig dat (naam … (doe alsof je jarig bent en alles kunt krijgen)

Wat vind je van hen? Maak een lijstje en wees niet rationeel of aardig. (naam) is ….

Wat wil je nooit meer meemaken met die persoon, dat ding of in die situatie?Ik wil nooit meer of ik weiger om ….

Stel de vier vragen

1)   Is het waar? Kun je écht weten dat dit waar is?

2)   Hoe reageer je wanneer je die gedachte gelooft?

3)   Kun je één stressvrije reden bedenken om deze gedachte te geloven?

4)   Wie zou je zijn zonder die gedachte?

Draai het om

Schrijf daar waar (naam) staat ‘ik’.

Katie gaat uit van een paar principes:

verzet tegen dat wat er is, is de bron van ons lijden;

bemoei je alleen met je eigen zaken!

alle antwoorden zitten in ons.

Verzet tegen wat er is, is de bron van ons lijden.

We lijden doordat we ons verzetten tegen de huidige realiteit. Of doordat mensen zich niet gedragen, zoals we willen dat ze zich gedragen. Elk verhaal is een variatie op slechts één thema, of het nu gaat om vreselijke buren, hongersnood, een moord of verlaten worden. We vinden namelijk: „Dit had niet mogen gebeuren, God is onrechtvaardig. Ik had dit niet mogen meemaken en het leven is oneerlijk.”

Byron Katies motto is „Houd van wat er is en houd van de mensen die er zijn. Er zijn geen andere”. Haar belangrijkste doel is om ons verhaal, onze onware gedachten waaraan we ons vastklampen, te ontmaskeren. De vraag wie je zou zijn zonder je verhaal, biedt perspectief op het feit dat er een ander verhaal over jouw werkelijkheid mogelijk is. Je kunt kiezen voor het perspectief van schepper in plaats dat van slachtoffer in je leven.

Bemoei je alleen met je eigen zaken!

Katie gaat uit van het principe dat we nooit kunnen oordelen over wat goed is voor een ander. Ze onderscheidt drie zaken in het universum. Mijn zaken, de jouwe en die van God. God is in haar optiek de realiteit zoals die is.

Als je dus denkt dat iemand anders moet veranderen, ben je niet met je eigen zaken bezig. Want hoe zou ik kunnen weten wat op de lange termijn het beste is voor een ander? Omdat ik dat niet kan weten, is het mijn zaak niet. Sommige zaken zijn natuurlijk zeer ingrijpend en verdrietig. Door verlies of onvervulde verlangens in ons eigen leven is er pijn en verdriet. Daarvan zegt Katie: ‘Dat is een zaak tussen God of het hogere en jou. Richt je op je pijn in relatie tot God of het leven en doorleef daarin wat doorleefd moet worden.’ Ook daarin kan The Work hulp bieden.

Alle antwoorden zitten in ons.

Het zelfonderzoek met The Work is een manier om een einde te maken aan verwarring en onrust. Dat helpt ons alle antwoorden te vinden in onszelf. Katie beweert dat wie vaker werkt met The Work een innerlijke liefdevolle leraar wakker maakt in zijn psyche die ons meer en meer te hulp zal schieten. Duizenden mensen volgen deze methode. Ze hebben spectaculaire resultaten bereikt, doordat ze het lijden los kunnen laten en daardoor innerlijk rust bereiken.

Het verschil met Rationeel Emotieve Therapie (ret) In hoofdstuk 1 is de ret van Albert Ellis kort toegelicht. De vraag rijst nu natuurlijk of The Work geen nieuwe wijn in oude zakken is. Er is wel degelijk verschil in beide methoden. De ret gaat uit van het opsporen van irrationele gedachten en gevoelens en vraagt mensen om rationele gedachten te ontwikkelen. The Work gaat verder. The Work past in een integrale bewustzijnspsychologie, omdat het uitgaat van de volgende principes:

Er zijn grotere krachten in het universum en het leven, die we niet kunnen begrijpen. We kunnen het God of Allah noemen of gewoonweg het leven.

We zijn zelf verantwoordelijk voor het veroordelen van anderen, we projecteren feitelijk onze vooroordelen op anderen. Het projectiemechanisme maakt ons als eerste verantwoordelijk voor de situaties die we in ons leven creëren.

We zijn geen slachtoffer maar scheppers van onze realiteit en ons lijden.

De vraag of een gedachte rationeel of waar is, is slechts het middel om onze verantwoordelijkheid onder ogen te zien en op te houden met het veroordelen van onszelf of anderen. Het heeft niet als doel rationeel aan te tonen of een gedachte werkelijk waar is, want alles is subjectief.

The Work werkt door op mentaal, emotioneel en zielsniveau.

In dit hoofdstuk hebben we kort stilgestaan bij de psychologie van Jung en de begrippen individuatie, het pijnlichaam en afweermechanismen geïntroduceerd. We hebben technieken behandeld om projecties te ontmaskeren via zelfonderzoek en kennisgemaakt met The Work van Byron Katie.

Er zijn vele andere methoden om aan de slag te gaan met beladen thema’s. In de volgende hoofdstukken gaan we hiermee verder. De nadruk ligt daarin op de heling van geest én lichaam. Allereerst gaan we dieper in op de wijsheid van ons lichaam, de werking van onze hersenen en de effecten daarvan op ons gedrag en bewustzijn.

Hoofdstuk 5

De wijsheid van ons lichaam

„Omdat wij bestaan uit energie zijn we ook in staat om onszelf te helen en anderen te helpen genezen.”

— Jill Bolte Taylor

Deze zin heeft een heel grote impact. Het boek van Taylor heeft me geholpen om mijn ervaringen te plaatsen in een combinatie van een wetenschappelijk en een begrippenkader. Het begrippenkader ken ik, de wetenschappelijke kant iets minder. Maar ik ben er van overtuigd dat we beide (begrippenkader en het waarnemen) nodig hebben om onze ervaringen te kunnen plaatsen en te duiden. Als het ons aan taal of begrippen ontbreekt of als we onze ervaringen niet kunnen vertalen in woorden dan hebben we geen kader om onze ervaring te duiden, laat staan te begrijpen. Taal is het domein van onze linkerhersenhelft en ervaren het domein van de rechter. De samenwerking tussen onze hersenhelften staat centraal in dit hoofdstuk evenals de geweldige mogelijkheden die deze kennis biedt voor het vormgeven en inrichten van leerprocessen vanuit een integrale bewustzijnspsychologie.

In al die jaren dat ik me met coaching en persoonlijke groei heb beziggehouden, ben ik me steeds bewuster geworden van het belang van onze intuïtie en ons lichaam als bron voor ontwikkeling en groei.

Als ik het heb over het lichaam, dan bedoel ik dat in de meest brede zin. We hebben behalve een fysiek lichaam, een emotioneel, astraal, mentaal en spiritueel lichaam. Op het fysieke lichaam na kunnen we deze lichamen niet direct waarnemen. Toch zijn we ons wel van ze bewust, bijvoorbeeld als we denken (in ons mentale lichaam vertoeven) of als we geëmotioneerd zijn. Hoewel het verschillende energetische delen van ons zijn, hebben we vaak te maken met gecombineerde reacties van deze lichamen op gebeurtenissen. Als ik denk (mentaal) aan mijn hond Bobje, dan ervaar ik blijheid (emoties), krijg ik een warm gevoel bij mijn hart (fysiologie) en krijg ik zin om met hem te gaan spelen (fysiek). Zo werken onze herinneringen direct door op allerlei processen. De aansturing en gewaarwording van onze verschillende energetische lichamen vindt plaats via onze hersenen. Daar beginnen we mee, omdat zij de basis van ons bewustzijn vormen.

Er zijn momenteel grofweg twee hoofdstromen aan te duiden als het gaat om hersenonderzoek en het beïnvloeden van ons bewustzijn. De ene stroming ontwikkelt mogelijkheden om door stimulatie met hulpmiddelen van buitenaf ons bewustzijn te beïnvloeden bijvoorbeeld door neurofeedback of EMDR. De andere stroming organiseert de beïnvloeding door de persoon zelf door deze met zijn voorstellingsvermogen nieuwe mogelijkheden te laten onderzoeken. In dit boek ligt de nadruk op de tweede stroming omdat die aansluit bij een integrale bewustzijnspsychologie.

Hersenen

Jill Bolte Taylor is een vooraanstaand neuroloog en hoogleraar aan de Universiteit van Indiana. Ze heeft een fascinerend boek geschreven over de hersenen, getiteld „Onverwacht inzicht”. Toen ze 37 was, werd Taylor getroffen door een hersenbloeding. Daarbij viel haar linkerhersenhelft in vier uur tijd totaal uit. Omdat ze zoveel kennis had van hersenen en een geweldige begeleiding en geluk heeft gehad, is ze helemaal hersteld, na acht jaar revalidatie. Ze heeft haar indrukwekkende verhaal opgeschreven en deelt haar kennis van de werking van de hersenen en de ongekende mogelijkheden met ons.

De rechterhersenhelft

De rechterhersenhelft stuurt de linkerhelf van ons lichaam aan, als een parallelle processor. Allerlei informatiestromen via onze zintuigen komen ons brein binnen en de rechterhersenhelft maakt daar van moment tot moment een overzicht van. Over hoe iets eruitziet, hoe het klinkt, smaakt, ruikt en aanvoelt. Deze momenten zijn eveneens beladen met indrukken, gedachten, emoties en fysiologische reacties. Het helpt ons om onze verhouding met onze directe omgeving en onze waardering van die omgeving te ervaren. Door deze vaardigheden zijn we in staat om belangrijke ogenblikken terug te halen voor ons geestesoog. Denk bijvoorbeeld aan het moment waarop jij je bevond, toen je hoorde van 9/11 of toen je een geliefde heelhuids terug zag.

De rechterhersenhelft is bij uitstek geschikt om dingen te onthouden in relatie tot elkaar. We onthouden een moment en slaan de informatie op als een samenstelling van beelden, bewegingen, emoties en fysiologische reactie.

Het eeuwige nu

Bijzonder is het effect dat Taylor beschrijft, als haar linkerhersenhelft totaal is uitgevallen. Ze ervaart geen lichamelijke grenzen meer en beschrijft de ervaring dat de „energie van haar geest leek te zweven als een grote walvis door een zee van stille euforie. Deze afwezigheid van fysieke grenzen was mooier dan het grootste genoegen dat we als stoffelijke wezens kunnen ervaren, het was een glorieuze verrukking”. Tegelijkertijd was er het besef dat de persoon die ze eens was, er niet meer was. Dit gaf een gevoel van verdriet en van enorme opluchting, omdat er ineens vrijheid was van emotionele bagage en woede.

Voor deze rechterhersenhelft bestaat uitsluitend het nu. Leven en dood is in het nu, net als geluk en het gevoel verbonden te zijn met iets groters dan wijzelf. De rechterhersenhelft kent geen regels en is daarom bij uitstek in staat om intuïtief buiten gebaande paden te zoeken. Kenmerkend is de spontaniteit, de verbeeldingskracht, de zorgeloosheid en het vermogen samenhang te zien tot het grotere geheel. Ook empathie danken we aan de rechterhersenhelft.

We zijn onze eigen hersenspinsels!

Doordat Taylors klok (haar linkerhersenhelft) was uitgeschakeld en ze alleen nog in haar zijnsbewustzijn bestond, was haar zelfbeeld totaal veranderd. Ze ervoer zichzelf niet meer als een driedimensionaal lichaam, als iets aparts gescheiden van anderen. Ze begreep ineens dat we ten diepste vloeistof zijn! Alles om ons heen bestaat uit atomen en moleculen die in de ruimte trillen. Met onze linkerhersenhelft en onze taalvermogens definiëren we onszelf als iets individueels en stoffelijks, terwijl we bestaan uit biljoenen cellen, uit liters water en alles om ons heen constant trilt en beweegt.

„Mijn ziel omspande het universum en dartelde vol blijdschap in een eindeloze zee,” schrijft Taylor. Ze was daardoor niet meer in staat om goed waar te nemen. Alles veranderde in pixels, ze kon pas iets waarnemen als het veranderde. Terwijl ze aan de ene kant intense vrede ervoer door het besef van eenheid met alles, werd ze zich aan de andere kant steeds bewuster van het feit dat ze niet meer normaal was. Het drong tot haar door dat onze waarneming van de wereld en onze relatie daarmee een product is van netwerken die onze neuronen vormen in onze hersenen. „Mijn leven lang was ik mijn eigen hersenspinsel geweest!’

Terwijl ze totaal verlamd was, niet meer kon praten, lezen, schrijven of communiceren, was ze volmaakt gelukkig, gewoon een wezen van licht dat levenskracht uitstraalde naar de wereld. Ze had namelijk door de uitval van haar linkerhersenhelft geen enkel besef meer van gebrek. Ze zag zich zelf als volmaakt, compleet en schitterend, gewoon zoals ze was. Gelukkig hebben we de beschikking over een linkerhersenhelft.

De linkerhersenhelft

De linkerhersenhelft neemt de complexe beelden van onze rechterhersenhelft waar en plaatst ze in de tijd. De beelden worden vergeleken met eerdere beelden en er ontstaat informatie over het verschil. Door dit lineaire werk ontstaat het besef van verleden, heden en toekomst.

De linkerhersenhelft geeft ons informatie over volgtijdelijkheid, we moeten eerst water pakken, dan koffie en water in de machine doen en dan pas de machine aanzetten om koffie te krijgen. Deze hersenhelft werkt met details in plaats van met beelden. En deze details worden voorzien van begrippen, woorden om alles te omschrijven en te kunnen categoriseren met behulp van de taalcentra. Onze waarnemingen worden opgedeeld in heel kleine brokjes om te kunnen vergelijken. Ze nemen een beeld waar in onderdelen, ze zien dus een bloem en benoemen alle onderdelen. En van die details wordt weer een verhaal gemaakt.

Taylor noemt de voortdurende stroom informatie die wordt ontleed en benoemd via onze linkerhersenhelft, hersenpraat, de innerlijke dialoog die ons helpt om dingen te doen en te herinneren. Een zeer belangrijke functie ervan is dat we ons met onszelf kunnen identificeren. Via onze hersenpraat herhalen we voortdurend de details van ons leven en onze identiteit. We kunnen onszelf ermee herinneren en onthouden wie we zijn en waar we wonen.

Gelukkig zijn we in staat om veel voorkomende gedragingen te automatiseren. We zijn ons niet meer bewust van alle handelingen die we moeten verrichten om te kunnen lopen of autorijden. Onze linkerhersenhelft zit vol met deze programma’s voor patroonherkenning (neurologische netwerken), waardoor het ons minimale aandacht en energie kost. Tevens helpt het ons om voorspelbaar te zijn: hoe we zullen denken en handelen is vaak redelijk goed in te schatten voor onszelf en anderen.

Tegelijkertijd vormen de neurologische netwerken die patronen herkennen, een stevige belemmering om ons gedrag te veranderen. Als kiezen voor gebaande paden gemakkelijker is dan nieuwe paden zoeken, vergt een gedragsverandering dus domweg bewustzijn en training van gedragsalternatieven. Pas dan kunnen we deze nieuwe paden toevoegen aan het arsenaal van mogelijkheden.

Revalideren of herijken?

Taylor moest totaal revalideren en dat is haar gelukt. Zoals ze zelf zegt, mede dankzij haar kennis en geloof in de ongelooflijke veerkracht van ons brein. Ze was dus zonder meer optimistisch en bovendien gezegend met een moeder die haar alleen maar liet focussen op wat ze wel kon, in plaats van wat ze niet kon.

In termen van leerpsychologie was Taylor dus alleen bezig met positieve bekrachtiging. Ze moest alles opnieuw leren, alle netwerken opnieuw aanleggen of weer aanboren. Hierdoor werd ze zich bewust van het feit dat ze kon kiezen om oude gedragingen die ze minder waardeerde van zichzelf niet opnieuw te activeren. En ze realiseerde zich ineens dat ze haar geluk of gezondheid actief kon creëren. Hierdoor werd ze zich enorm bewust van de werking van haar bewustzijn gekoppeld aan delen van haar hersenen, zonder dat zij ermee samenviel.

Revalideren werd voor haar een waarderingsproces, waarin ze bewust heeft gewerkt aan het herstel van noodzakelijke vaardigheden en bewust afscheid heeft genomen van ongewenste netwerken. Het is zelfs veel meer dan dat geworden. Door haar beroerte heeft Taylor zelf ervaren wat hedendaagse en historische leermeesters ons altijd hebben voorgehouden, namelijk dat ons bewustzijn en ons bewust zijn daarover onze weg naar heelheid of verlichting is.

De kracht van positieve psychologie

Het verhaal van Taylor is een sterk pleidooi voor een leerstrategie waarbij vooral bewust wordt gelet op en bekrachtigd wordt wat iemand al wel kan en waarin elk kleine stap wordt gewaardeerd. Tevens laat het zien dat bijleren of nieuw gedrag, het aanleggen van nieuwe neurale netwerken, veel gemakkelijker is dan afleren. Dat laatste is zelfs misschien vrijwel onmogelijk, omdat de paden er nu eenmaal liggen en wij daardoor gemakkelijk in oud gedrag kunnen vervallen.

Taylor zegt heel stellig dat de beslissing om niet te luisteren naar interne verbale negativiteit over jezelf of anderen de eerste stap is op weg naar innerlijke vrede. Omdat je hiermee je pijnlichaam versterkt. Een van de technieken die ze daarvoor heeft benut, is dat ze haar ‘verhalenverteller’ slechts twee keer per dag een half uur zeurtijd heeft gegund. Daarbuiten mag er niet gezeurd worden. En als dat dreigt te mislukken, heeft ze drie strategieën om het patroon te stoppen:

denk aan iets fascinerends of iets wat je erg boeit

denk aan iets wat je erg blij maakt of

denk aan iets wat je nog zou willen doen.

Taylor ontdekte door haar hersenbloeding het enorme belang van het onderhouden van haar eigen geest of zoals ze dat noemt het onderhouden van haar tuin. Ze doelt daarmee op het onderhouden van de neurale netwerken, ons bewustzijn.

Luisteren naar je lichaam

Het is van groot belang te luisteren naar je lichaam. Iets wat we maar al te gemakkelijk negeren. Toch is het de kunst om toe te geven aan vermoeidheid, even te slapen als je eraan toe bent of het kalmer aan te doen als je pijn of ongemak ervaart. Het effect daarvan is dat pijn of ongemak veel sneller verdwijnen, omdat ze er mogen zijn en we ons even aanpassen. Dit is in tegenstelling tot onze calvinistische opvoeding. Daarin hebben we juist meegekregen, dat we niet moeten zeuren en niet al te kleinzerig moeten zijn. Veel mensen raken daardoor gevangen in de spiraal van doorgaan en afzien totdat ze niet meer kunnen. Het waarnemen van emoties of signalen is dan al vakkundig afgestompt geraakt en het gevolg daarvan is dat ze in de puree raken en zelfs ziek worden.

Positief denken, de relatie tussen bewustzijn en ziekten

Christiane Beerlandt, een Belgische auteur, heeft een lijvig boek geschreven over de onderliggende psychologische oorsprong van ziekten. In „De sleutel tot zelf-bevrijding, de psychologische oorsprong van 1100 ziekten”, stelt ze dat elke ziekte een oproep van de ziel is om te groeien en beter te zorgen voor je eigen behoeften. Elke ziekte heeft weer specifieke gevoelens en behoeften en haar belangrijkste boodschap is, dat we vooral heel veel van onszelf dienen te gaan houden. Volgens Beerlandt is gebrek aan liefde voor onszelf en het vasthouden aan onverwerkte emoties de belangrijkste oorzaak van ziekten. In feite ziet zij ziekten als een oproep om voor ons zelf te gaan zorgen. Ook Brandon Bays en Louise Hay hebben boeken geschreven en methoden ontwikkeld om de relatie tussen onze psyche en onze aandoeningen te herkennen en te leren helen.

De vitale keuze: 90 seconden

Wat opvalt in het boek van Taylor, is dat we na het opkomen van een hartstochtelijke herinnering met een bijbehorend patroon van emotionele, fysiologische, lichamelijke en mentale reacties na 90 seconden kunnen kiezen. We kunnen het opkomen van de hartstochtelijk herinnering of het beeld niet stoppen, maar het kan binnen 90 seconden weer afzwakken. Dan hebben we de keuze wat we dan willen doen. Blijven we verbonden met de emotionele en fysiologische netwerken die zijn geactiveerd of kiezen we om dat niet te doen?

Stoom uit mijn oren

Enige jaren geleden merkte ik in een interne vergadering waarin veel op het spel stond, dat ik werd uitgedaagd om mijn geduld te verliezen. Ik voelde op een gegeven moment een enorme woede in me opkomen, die ik met moeite wist te bedwingen. De stoom kwam nog net niet uit mijn oren. Ik schrok van de intensiteit. Die was niet in verhouding tot de werkelijke situatie. Ze was veel te heftig en te sterk. In een sessie met een coach kwam ik hier op terug en via hypnose kwam ik in een situatie als kind in de oorlog, dat totaal verlaten was en later met heel veel woede en boosheid is gestorven in een kamp.

Toen kon ik de woede loslaten uit mijn lichaam. Daarna heb ik nooit meer last gehad van zo’n grote onbeheersbare woede. Ongeacht of we in het concept van vorige levens geloven, als het helpt om emoties los te laten, is het de moeite waard. Het is bovendien aan te bevelen om dit soort verhalen meteen los te laten. Ze zijn niet essentieel en het is juist de bedoeling om negatieve patronen niet te voeden. Tevens is het maar de vraag wat het waarheidsgehalte is van een dergelijk beeld. Gezien de neiging van ons onbewuste om emotionele ervaringen die op elkaar lijken te voorzien van beelden. Belangrijker is dat het helpt om bijna onbeheersbare emoties los te laten.

Stop de negatieve patronen

Volgens Taylor is het van vitaal belang om ons niet te veel te verbinden met onze negatieve emotionele (slachtoffer)patronen (lees: pijnlichamen). Die hebben een enorm effect op onze fysiologische en emotionele netwerken. Ze kunnen daarmee een verwoestend effect hebben op ons fysieke en mentale welzijn.

Het bijzondere onderzoek van Masaru Emoto bevestigt dat. De Japanse onderzoeker heeft bevroren waterkristallen gefotografeerd en maakt daarmee het effect van bewustzijn op water zichtbaar. Emoto heeft proeven gedaan met muziek, bidden en het plakken van woorden op flessen water en meren. De uitkomsten daarvan laten het effect van negatieve en positieve invloeden op waterkristallen zien. Bij water dat is blootgesteld aan negatieve invloeden, ontstaan chaotische structuren die er lelijk uitzien. Wordt water in contact gebracht met positieve invloeden en gebeden, dan ontstaan prachtige regelmatige mooie ijskristallen. Het ligt voor de hand om deze effecten te vertalen naar ons eigen lichaam, omdat we zelf voor tachtig procent uit water bestaan.

Emoties als hulp, overgave

Bij emoties is altijd een deel van ons lichaam betrokken. Toch hoef ons lichaam er niet helemaal mee samen te vallen. We kunnen emoties op zeer veel manieren ervaren. We kunnen ze in ons hart voelen of via spanning die zich opbouwt in onze schouders of handen. Maar zelden vallen we totaal samen met onze emoties of staan we ons lichaam helemaal toe om emotie te zijn. Dat gebeurt bijvoorbeeld als we echt worden overmand door verdriet of woede en alleen nog maar dat verdriet kunnen zijn of opgaan in een vlaag van woede. Vaak voelen we ons achteraf dan enorm opgelucht.

Hierin zit een belangrijke crux. Heel vaak slikken we onze emoties in en stoppen we daarmee onze emotionele reactie. We bevriezen die als het ware in ons lichaam en maken de beweging niet af. We willen controle behouden en zijn bang voor de gevolgen of we vinden het niet gepast. Kinderen doen dat niet. Die zijn vaak nog wel in staat om hun emoties vol te doorleven en vlak daarna weer helemaal fris en vrolijk verder te gaan.

We bouwen in de loop van ons leven emotionele ballast op die zich vertaalt in spierspanningen in ons lichaam. Tegelijkertijd hebben we onbewust afweermechanismen (neurologische netwerken) ontwikkeld als overlevingsstrategie, omdat we niet in staat zijn geweest om onze emoties en frustraties te uiten of omdat we daarin niet zijn erkend.

Emotionele ballast

Omdat ik in een bepaalde periode een zwaar gevoel had, dat me enigszins neerslachtig maakte en dat letterlijk enigszins zwaar op mijn rug drukte en ik het niet kon duiden, ging ik naar iemand toe om eens te onderzoeken wat er aan de hand was. Ik mocht gaan toekijken terwijl een soort miniopstelling werd gedaan. Een vrouw speelde mij en een andere stelde haar vragen. De vrouw die mij vertegenwoordigde ging meteen in een foetushouding op de grond liggen, de andere vrouw bleef staan en vroeg haar om te vertellen waar ze was. Dat wist ze niet, ook niet of ze weg kon of wat ze nodig had. Dit duurde enige tijd en er veranderde niets. Daarna vroeg de staande vrouw haar of ze haar aan wilde kijken. De vrouw op de grond keek op en keek verbaasd en blij en zei: ik ben wel welkom! Op dat moment wist ik waar het over ging. Mijn moeder had voor mijn komst een miskraam gehad en ze wilde dolgraag een kind. Toen ze zwanger was van mij dacht ze, eerst zien, dan geloven en had vanuit die angst om weer een kind te verliezen, na een eerdere miskraam schijnbaar nog weinig contact met me gemaakt. Dat deed ze pas toen ik werd geboren. Toen ik daar zat, voelde ik een enorme zwaarte als een soort lavastroom over mijn rug wegglijden. Het was rond. De zwaarte was weg. En bleef daarna voorgoed weg.

Het is zonder meer belangrijk om recht te doen aan emoties, als ze opkomen. Want onderdrukken kost feitelijk meer energie en emoties hebben vaak een belangrijke boodschap. Als je aandacht besteedt aan emoties en onderzoekt welke boodschap er voor jou in zit, nemen de netwerken (Taylor) en de intensiteit gewoonlijk af. Er zal dan letterlijk meer ontspanning ontstaan in je lichaam.

Door jezelf even helemaal over te geven aan de emotie en de fysiologische reacties gedurende 90 seconden de vrije loop te laten vindt er vaak al een ommekeer plaats. Het helpt hierbij om jezelf vooral toe te staan om het niet te snappen. Als je eerst moet weten waar het over gaat (mentaal), stop je de reactie meteen. Zoals in het voorbeeld duidelijk wordt, zijn sommige ervaringen nog niet aan taal verbonden. Wel zijn ze energetisch opgeslagen.

Onafgemaakte cycli, het ontstaan trauma’s

Trauma’s maken deel uit van ons leven. Ze ontstaan op vele manieren bijvoorbeeld door een operatie, het zien of meemaken van ongelukken, natuurrampen, geboorte, misbruik of verlies. Toch hoeven zulke gebeurtenissen niet altijd een trauma teweeg te brengen. Alles hangt af van de manier waarop de persoon het zelf beleef. Trauma ontstaat pas doordat ons lichaam een bevroren energietoestand niet ontlaadt. Dit restant blijft in ons zenuwstelsel actief waar het lichaam en geest schade toebrengt. Het is volgens Peter Levine, biofysicus en traumadeskundige, daarmee een biologisch verschijnsel dat kan worden opgeheven door een juiste behandeling. Bij een trauma raakt ons instinctieve (autonome) zenuwstelsel geactiveerd door een instinctieve ‘vlucht’ of ‘vecht’ reactie die niet wordt afgerond.

De ontkoppeling van lichaam en ziel is een van de belangrijkste effecten van een trauma. Ook een gevoelloze huid is een veelvoorkomend verschijnsel. Levine stelt dat het werken met lichamelijke gewaarwordingen, de rechterhersenhelft, de sleutel is tot het ontladen van de energie en terughalen van de ziel. Het praten over trauma’s werkt daarentegen een verergering ervan in de hand. In het volgende hoofdstuk wordt deze methode, Somatic Experiencing, toegelicht.

Ons bewustzijn onderhouden, onze felt sense trainen

Taylor schrijft dat ons bewuste menselijke brein het krachtigste instrument in het heelal is en dat we door het gebruik van taal via ons linkerbrein in staat zijn om ons herstel te bevorderen of tegen te werken. Innerlijke vrede is volgens haar maar een gedachte of een gevoel verwijderd. Het is er namelijk altijd in onze rechterhersenhelft.

Wel vraagt het contact ermee krijgen de bereidheid om in het hier en nu aanwezig te willen zijn. Ten eerste is het besef nodig dat we deel uitmaken van het grotere geheel. „Mijn linkerhersenhelft ziet me als een kwetsbaar individu, dat zijn leven zomaar zou kunnen verliezen. Mijn rechterhersenhelft besef dat de essentie van mijn wezen het eeuwige leven heeft,” schrijft Taylor.

De vraag is dus of we ons tijdens onze activiteiten de rust gunnen om bewust te zijn van het hier en nu. Want naarmate we dat bewuster doen, zijn we beter in staat naar de rechterhersenhelft te gaan en herinneringen terug te halen. Levine noemt dat onze ‘felt sense’ trainen. Felt sense is het je bewust gewaar zijn van je lichaam en je gewaarwordingen en hoe je je voelt. Hij stelt dat iedere ervaring aan intensiteit wint als je jezelf bewust gewaar bent van je lichaam en je gewaarwordingen. De felt sense maakt dit tot een geheel en bestaat uit onze innerlijke en uiterlijke gewaarwordingen. Gewaarzijn betekent dat je ervaart wat aanwezig is zonder te proberen het te interpreteren of te veranderen (linkerhersenhelft). Als je eenmaal gewend bent om met je gewaarwordingen te werken, veranderen ze bijna altijd in iets anders, vrijwel altijd zijn dat bewegingen naar een vrije stroming van energie en vitaliteit. Een voorbeeld wordt verderop in dit hoofdstuk uitgewerkt van een Heart Practice. Het helpt mensen om zich natuurlijker te voelen, meer geaard en beter thuis in hun lichaam waardoor het ‘zelf’ meer ervaren. Hij stelt zelfs dat het geweldig zou zijn als we dit op school leren zouden leren omdat het een geweldig en heel natuurlijk vermogen is.

Vragen die ons daarbij helpen focussen in het nu zijn bijvoorbeeld:

Hoe is het met mijn ademhaling?

Hoe zit ik er bij?

Hoe voel ik me?

En welke zintuiglijke informatie komt er binnen tijdens eten en drinken?

Welke invloed hebben diverse etenswaren in mijn lichaam?

Welke effect hebben ze op mijn welbevinden?

Wat ruik ik?

Hoe neem ik waar? Het grote geheel of details?

Naar welke muziek luister ik en laat ik mijn lichaam meebewegen?

Hoe voelt mijn huid, wat ervaar ik?

Deze oefeningen worden ook wel mindfulness-oefeningen genoemd, en onder meer de boeddhisten hebben er een rijke traditie in. Het is vooral van belang om iets te kiezen wat bij je past. Dan is het veel gemakkelijker in te passen in je dagelijks leven.

Energetische en intuïtieve waarneming

Onze linkerhersenhelft denkt dat wat we niet kunnen zien of duiden niet bestaat. De rechterhersenhelft is daarentegen in staat om door zijn structuur energie aan te voelen zonder de beperkingen van de linkerhersenhelft die alles wil duiden. We kunnen als energiewezens of lichtwezens energie omzetten in neurale codes. Daar is de rechterhersenhelft voor gemaakt: om subtiele energieën intuïtief waar te nemen en te duiden. We kunnen er bijvoorbeeld een stemming mee aanvoelen als we ergens binnenkomen.

Taylor stemt sinds haar beroerte haar leven helemaal af op haar energetische waarnemingen. Daarbij zet ze haar linkerhersenhelft op een laag pitje. Zo is ze in staat om haar instinctieve en intuïtieve reacties waar te nemen in haar lichaam. Inmiddels heeft ze geleerd om er blind op te vertrouwen.

Onze innerlijke wijsheid herwaarderen

We hebben allemaal het intuïtieve vermogen om onze innerlijke wijsheid te herwaarderen. Alleen verschillen we in de mate waarin we er naar durven luisteren en handelen. Dat begint als we kind zijn, dan hebben we deze vermogens volop tot onze beschikking en handelen we ernaar. Menig kind brengt zijn ouders in verlegenheid als het precies zegt wat het denkt of voelt, als er iemand binnenkomt of iets van hem of haar wil.

Helaas leren we daardoor af om op onze innerlijke wijsheid te vertrouwen, omdat die waarnemingen worden ontkend of genegeerd. Toch hebben we juist deze kennis en ervaring het hardst nodig, omdat we totaal zijn doorgeschoten in de waardering voor de capaciteiten van onze linkerhersenhelft. Het is hoog tijd voor de waardering van onze beide hersenhelften. We zijn immers gaan handelen alsof we los staan van onze omgeving en niet verantwoordelijk zijn voor onze leefwereld en milieu.

Wijsheid van het hart

Onze rechterhersenhelft is direct verbonden met ons hart. En diep in het bewustzijn van ons hart is eeuwige vrede.

Toen ik dit las had ik ineens een nieuwe verklaring voor een zeer bijzondere ervaring die ik op mijn zeventiende had. Ik was op een schoolkamp met de vijfde klas. We kregen op een ochtend de opdracht om foto’s te gaan maken in de natuur. Het was lente en een zonnige dag. Toen ik alleen op pad ging met mijn camera, had ik het gevoel alsof ik alles voor het eerst zag! Alles was perfect uitgelicht en van een grote schoonheid die ik daarvoor nog nooit had gezien. Het was alsof ik werd opgetild en ik raakte in een staat van verliefdheid. Ik kon het niet duiden of delen, maar het heeft nog weken voortgeduurd. Die enorme warmte in mijn hart en het nieuwe gevoel van verbinding met de natuur en anderen. Helaas is het bij die keer gebleven en ben ik het voorval lange tijd vergeten, omdat ik het niet kon duiden. De ervaring ben ik overigens nooit vergeten.

Als we ons via onze rechterhersenhelft met ons hart weten te verbinden, worden we een ander mens. We komen in verbinding met onvoorwaardelijke liefde en worden dan niet meer gehinderd door oordelen. Als we in staat zouden zijn om naar keuze af te stemmen op onze linker- of rechterhersenhelft, zou onze leefwereld er al totaal anders uitzien. Het zou het veel gemakkelijker zijn om in balans te blijven.

Omdat wij bestaan uit energie, zijn we ook in staat om onszelf te helen en anderen te helpen genezen. Deze uitspraak heb ik uit eigen ervaring leren kennen.

Sinds 1996 heb ik diverse opleidingen intuïtieve ontwikkeling en healing gevolgd. Altijd voor mijn eigen plezier en omdat het me aantrok. Deze opleidingen kwamen vaak op onverwachte momenten op mijn pad. Zo kreeg ik de tip naar een introductieavond te gaan over dolfijnhealing. Ik had er eigenlijk geen zin in en ik had helemaal niets met dolfijnen, behalve met Flipper vroeger op de tv. Toen ik de ruimte binnenkwam, was ik stomverbaasd, de energie voelde zo fijn, zo bijzonder en zo nieuw dat ik een geweldige avond beleefde.

Ik was niet van plan de opleiding van zes weekenden in anderhalf jaar te gaan volgen. Maar de volgende dagen had ik heimwee naar die energie en ik ben gegaan, trouw aan mijn intuïtie en met de steun van mijn man die gelukkig nooit iets te dol vindt. De opleiding was een grote hulp voor me, met nieuwe technieken, en ze hielp mij persoonlijk om gedragspatronen los te laten die me niet meer dienden (de strijd aangaan) en me te verbinden met het feit dat ik een healer ben.

Lange tijd was dit een privéaangelegenheid waar ik het niet over had in mijn werk. Toch integreerde ik deze kennis en ervaring in mijn werk als coach en directeur, omdat ik inmiddels mijn bewustzijn over energie en de werking van onze energetische lichamen had verruimd. Ik weet dat ik kan vertrouwen op mijn waarneming en intuïtie, dat ik energie kan aanvoelen en mensen kan ondersteunen zichzelf te helen. En daarnaast kan ik mezelf helpen door energie te scheiden en mezelf te helen. Inmiddels heb ik besloten dat mijn spirituele en intuïtieve ontwikkeling gewoon bij mij hoort en dit boek is daar een van de resultaten van.

Mijn ervaring met energetisch werken heeft mij er bewust van gemaakt dat ik me kan verbinden met andere ongeziene dimensies. Daarin kan ik me afstemmen op helende frequenties die ik kan doorgeven. Of het nu Reiki of Quantum Touch heet, dat maakt allemaal niets uit. In de loop der jaren ben ik steeds meer mensen tegengekomen die hierin opleidingen hebben gevolgd. En het is jammer wanneer ze er niet voor uit durven te komen. Want wat onze linkerhersenhelft niet kan plaatsen, wordt nog gemakkelijk als obscuur afgedaan. Terwijl iedereen dit kan leren. Hierin is ons bewustzijn ons belangrijkste instrument en obstakel. Als je het jezelf kunt toestaan om het uit te proberen, zal het gaan lukken.

Onze rechterhersenhelft ontwikkelen

Er zijn vele manieren om onze waarnemingen met onze rechterhersenhelft te stimuleren en bewust in te zetten. Zowel voor onszelf als in coaching. Ik noem er slechts enkele:

gerichte aandacht

energetisch werken in coaching en begeleiding: Heart Practice

PMA

jezelf coachen

actieve imaginatie

geef je emoties de ruimte

Gerichte aandacht

Energetisch werken doe je al door te werken met intenties die je heel gericht inzet om dierbaren liefde te sturen, in het licht te plaatsen of door voor ze te bidden met de bedoeling hen te helpen genezen. Door te mediteren kunnen we ons bewustzijn van ons lichaam en de energetische, emotionele en fysiologische processen waarnemen en volgen. Zo blijven we beter in balans, omdat we aandacht geven aan wat aandacht vraagt of opvalt en het vervolgens weer kunnen laten doorstromen en loslaten. Ook door het herhalen van een zin of een mantra komen we in de rust. Het luisteren naar klankschalen van metaal of kwartskristal helpt ons in trilling te komen met deze instrumenten. Die nemen ons mee uit onze gedachtepatronen naar het nu.

Werken met het lichaam is een andere zinvolle en bijzondere manier om onze opgeslagen spanningen en om gedragspatronen bewust te worden en los te laten. Je kunt je bewust worden van de wijze waarop je nu zit, waar je spanning ervaart of welke spieren onnodig zijn aangespannen. Dan kun je experimenteren met het nog bewuster aanspannen en loslaten.

Daarvoor zijn veel vormen voorhanden zoals yoga, Feldenkrais, Tai Chi, Qi Gong, massage, haptonomie, cranio-sacraaltherapie etc. etc. Het belangrijkste is dat je iets vindt, wat je aanspreekt om zelf te doen of samen met een ander te ervaren.

Maar ook gewoon sport zonder competitie, wandelen, creatief bezig zijn, een hobby beoefenen, muziek maken of met kunst bezig zijn helpen enorm om ons weer te verbinden met onze rechterhersenhelft en in balans te blijven.

Energetisch werken in coaching en begeleiding: Heart Practice

Daarnaast is het mogelijk om in coachgesprekken direct te werken met het lichaam. Een hele eenvoudige manier is om te werken met Heart Practice ontwikkeld door Linda Shay van DolphinHeartWorld. In Heart Practice laat je je gesprekspartner in enkele minuten een lastige situatie of een dilemma vertellen. Houd het kort (maximaal drie minuten). Vraag of degene tijdens het vertellen gevoelens of gewaarwordingen heeft in zijn lichaam. Dit kun je overigens op elk moment doen tijdens een coachgesprek waarin je gesprekspartner geëmotioneerd raakt of spanning ervaart. Dit kan in een tweegesprek of je kunt het zelf doen.

Laat je gesprekspartner de lastige situatie een titel geven. Dan vraag je je gesprekspartner om recht te gaan zitten, voeten op de grond, zich te gronden en de ogen te sluiten. Vervolgens onderzoek je samen de energie of de gewaarwordingen in het lichaam los van het verhaal.

Door het systematisch stellen een aantal vragen waarbij je ander vraagt om alle gewaarwordingen te benoemen en het aan te geven als hij een vraag niet kan beantwoorden. In de bijlage 6 is het protocol uitgeschreven dat je kunt volgen. Wat hier volgt, is een globale beschrijving van de procedure.

Je stelt vragen over de energetische gewaarwording. Bijvoorbeeld: heeft het een kleur? Hoe groot is het? Welke structuur of textuur heeft het? Als er water in zou kunnen, hoeveel dan? Beweegt het of is het solide? Is er een geur? Doel van deze vragen is om de energie steeds beter in het bewustzijn te krijgen. Na verloop van tijd ga je door naar de volgende fase en je gaat vragen of de energie verbonden is met een emotie. Vaak krijg je daar wel een antwoord op. Zo niet, dan ga je door en vraag je of iemand de energie voor een moment helemaal wil verwelkomen. Dit vinden we tegennatuurlijk, omdat we ongemak liever niet voelen en normaal willen wegdrukken. Toch is dit belangrijk. Vaak zijn deze energieën beschermings- of overlevingsmechanismen van ons die we ons niet bewust zijn.

Daarom is het belangrijk om te vragen of de energie je ergens voor heeft willen beschermen. Vaak komt er dan meteen een antwoord (innerlijk weten), meestal in de trant van ja, voor controleverlies of tegen het nemen van te grote risico’s. Dan is het aan de orde om je gesprekspartner te vragen om deze energie te bedanken voor de bescherming. Daarna is het belangrijk om te vragen of iemand deze bescherming nog nodig heeft en er afscheid van wil nemen of hem wil integreren in het hele lichaam. Meestal weet de gesprekspartner meteen wat er nodig is. Als hij kiest voor integratie in het lichaam, laat het dan gebeuren tot het helemaal door het lichaam stroomt. Kiest hij voor loslaten, dan begeleid je iemand om alle energie uit te nodigen naar het hartchakra (midden in de borst ter hoogte van ons hart). Als alles daar is aangekomen, nodig je iemand uit om een deur open te zetten en de energie op een stroom van zuiver wit licht (licht met alle kleuren uit het spectrum) terug te laten keren naar de kosmos.

Na afloop controleer je of het voldoende is geweest door je gesprekspartner te vragen om nogmaals de titel van de lastige situatie te laten benoemen en te voelen of er nog iets resoneert in het lichaam.

Tijdens een coachgesprek gaat een vrouw steeds meer zuchten en kuchen. We besluiten dit gevoel te onderzoeken. Ik vraag haar om goed te gaan zitten en haar ogen te sluiten en stel haar vragen om te helpen focussen op de energie. Kun je een titel geven aan je situatie? Ze noemt het presentatieangst. De energie is geel van kleur, het beweegt enigszins, er zit lauw water in en het zit vooral in haar keel. Het is niet verbonden met een geur, maar naarmate we er langer bij stilstaan, ziet ze nog een lichte paarse kleur erbij komen. Als ze het geheel goed in beeld heeft, vraag ik haar of het verbonden is met een bepaalde emotie. Ja, het heeft te maken met verdriet.

Nadat ik haar heb verteld dat deze energieën een soort beschermingsmechanismen zijn, vraag ik haar of ze de energie even helemaal wil verwelkomen. Heeft deze energie je beschermd? Ja, voor afwijzing. Kun je het daarvoor bedanken? Ja, ik dank je voor je bescherming. De energie verandert al enigszins van vorm en de paarse kleur is verdwenen. Heb je deze bescherming nog nodig? Zo ja, wil je het integreren in je lichaam of wil je het loslaten? Loslaten. Nodig de energie maar uit naar je hartchakra (in het midden ter hoogte van je fysieke hart) en vertel maar wanneer het daar helemaal is aangekomen.

Stel je nu voor dat je de energie weer loslaat, doordat je een deurtje openzet en je voorstelt dat de energie op een straal van zuiver wit licht (dat bevat het hele kleurenspectrum) terugkeert naar de kosmos. We controleren vervolgens of het helemaal weg is door de titel nogmaals te benoemen. Tot haar opluchting is de spanning helemaal weg en voelt ze geen enkele reactie meer in haar lichaam. We sluiten af.

Heart Practice geeft meestal direct een gevoel van opluchting, doordat je gedachten over een situatie nu niet meer zijn verbonden met de emotionele en fysiologische en fysieke reacties. Deze kunnen nu niet meer worden geactiveerd door dezelfde situatie. Een Heart Practice is ook individueel te doen.

Je begint bij de linkerhersenhelft en doorloopt dan via de rechterhersenhelft de beleving. Je laat de energetische reacties los via de felt sense en koppelt deze ten slotte weer aan het verhaal in de linkerhersenhelft.

PMA

Een andere methode om onze emotionele, fysiologische of lichamelijke reacties te deprogrammeren is PMA, Progressive Mental Alignment, ontwikkeld door Joop Korthuis. Deze methode helpt mensen om via een gesprek beelden te onderzoeken waar emotionele, fysiologische of fysieke reacties mee te maken hebben, zodat ze kunnen worden losgelaten. Een voorbeeld om het te illustreren.

Onverwachte herinneringen

Voorafgaand aan een kennismakingsworkshop PMA had ik me stellig voorgenomen om aan een geregeld terugkerend nachtelijke vage maagpijn echt een einde te maken. Ik had al van alles geprobeerd, maar niets hielp. Ik liet me dus graag voor een proefsessie uitnodigen door de begeleider. Hij begon met de vraag of ik de week ervoor te maken had gehad met een onverwachte emotie.

Dat was inderdaad het geval. In een gesprek met een goede vriendin in een restaurant vertelde ik haar over een verjaardagsfeestje van haar oudste dochter, inmiddels jaren geleden, waar ik het moeilijk had gekregen met het feit dat er zoveel ouders met kinderen aanwezig waren, terwijl wijzelf geen kinderen hadden. Tegelijk werd ik onverwachts ineens emotioneel. Nadat ik het even heb laten gebeuren, was het verder een prima avond. De begeleider liet me toen teruggaan naar het verjaardagspartijtje en vroeg me een beeld van die middag voor de geest te halen.

Meteen zag ik haar dochter van circa zes jaar met haar kleine brilletje ‘dwingend om aandacht’ van haar moeder vragen in een grote zaal met onder meer een springkussen. Hij liet me op dat beeld focussen en nodigde me uit om er ‘doorheen te vallen’. Dat ging heel gemakkelijk en het volgende moment lag ik in een ledikantje in het ziekenhuis als baby. Ik lag te krijsen en was woedend en wanhopig. Er was niemand, alleen een wit tl-achtig licht boven me. Ik zag alleen de wanden van mijn bedje en voelde plotseling een tuigje of riem over mijn lijfje net over de maag op de plek waar ik altijd last van had. Dit was de link en ik voelde een energetische verandering.

Sindsdien heb ik nooit meer last gehad van mijn maag. Ik kon deze gebeurtenis meteen plaatsen, omdat ik weet dat ik als baby van zeven maanden in het ziekenhuis heb gelegen, vanwege een operatie aan mijn neuspoliepen. Ik kon toen al staan en ik had heimwee en poogde uit mijn ledikantje te klimmen. Dat was niet de bedoeling en toen bonden ze me vast. Mijn ouders maakten ze wijs dat kleine kinderen geen heimwee konden hebben op die leeftijd. Sindsdien heb ik gelukkig nooit meer last van mijn maag gehad.

Volgens mijn ouders bleek ik na thuiskomst ontzettend angstig te zijn geworden om te gaan slapen. Mijn moeder moest steeds bij mijn bed blijven zitten. Telkens als ik bijna in slaap viel, schrok ik weer wakker om te zien of ik niet alleen was gelaten.

Dit is een mooie illustratie van hoe complexen rondom thema’s in ons persoonlijk onbewuste lijken te werken. Een thema, in dit voorbeeld, onmacht, boosheid, wordt geladen met meerdere beelden en ervaringen in de loop van je leven. Door een gelijkenis in een situatie (kinderfeestje) wordt een oud beeld en sterke emoties geactiveerd, die vervolgens op dat moment nog beperkt geïnterpreteerd worden (verdriet). Wat feitelijk eveneens geraakt wordt, is de onmacht van het kind naar een ouder. Dat heeft te maken met verlatingsangst en onmacht. Het geeft aan dat het de moeite waard is om dergelijke onverwachte en onverklaarbare emoties te onderzoeken en op te lossen. Daarnaast maakt het zichtbaar hoe een traumatische ervaring sporen kan achterlaten in ons lichaam.

Jezelf coachen

Via zelfcoachingsoefeningen en via onze emotionele reactie op onverwachte situaties krijgen we via onze emoties, bewegingen of trillingen van ons lichaam direct toegang tot ervaringen die we hebben opgeslagen in ons lichaam. Ons lichaam is feitelijk ons onbewuste. Het biedt toegang tot heel veel ervaringen. Zelfs van voor onze geboorte of over vorige levens. Je hoeft er niet actief naar op zoek te gaan. Pas als je ergens last van hebt of te maken hebt met voor jou lastige vraagstukken of situaties ga je ermee aan het werk. Het mooie is dat je door te starten bij de ervaring via het emotionele en fysiologische complex kunt uitkomen bij de betekenis van een ervaring en de onderliggende boodschap. Je start dan via de rechterhersenhelft en de bijbehorende begrippen en betekenissen ontstaan via je linkerhersenhelft. De verbinding wordt als het ware hersteld.

Joop Korthuis, ontdekker van de PMA-methode, noemt dit bad blocks. Je hebt emotionele, fysiologische en fysieke informatie opgeslagen in je lichaam zonder een bijbehorend label. Deze bad blocks kunnen wel geraakt worden, ze duiken op zodra er een situatie is die lijkt op de oorspronkelijke situatie. Dan kunnen we zomaar in een heftige emotie terechtkomen. Omdat ons reptielenbrein en onze limbische hersenen niet onder controle staan van onze frontale cortex, kunnen we niet anders doen dan het gedurende de 90 seconden te laten gebeuren. Daarna kunnen we kiezen.

Actieve imaginatie

Je kunt bij een emotionele gebeurtenis ook zelf op zoek gaan naar de bijbehorende fysiologische en energetische ervaring in je lichaam. Alleen al door er echt voor te zitten of liggen en er tijd voor te maken kun je met de ervaring in contact komen. Je kunt dan als het ware een innerlijke dialoog aangaan met je onbewuste. Je kunt je voorstellen dat het deel waarmee je contact maakt een persoon is uit je onbewuste, een deel van jezelf. Het is altijd belangrijk om deze persoon, dit deel van jou wat je tot nu toe niet kende, met respect tegemoet te treden. Soms wil het geen contact maken en is het knorrig, omdat je het zo lang hebt genegeerd. Blijf volhouden, bied excuses aan en vraag om toch in contact te komen. En vergeet niet het te bedanken na het contact.

Een mooi voorbeeld daarvan ontstond spontaan in een coachgesprek met een manager. Toen ik hem contact liet maken met zijn onbewuste door hem staande te laten gronden en met zijn ogen dicht waar te nemen wat hij voelde in zijn lichaam, verscheen direct een beeld. Door hem aan te moedigen dit te beschrijven en contact te maken met de persoon in het beeld, ontstonden prachtige dialogen die hem erg ontroerden en tot steun waren.

Een manager met een loopbaanvraag kwam geheel onverwacht in contact met een kapitein op een zeilschip, Hij kon de zee beschrijven en wist te vertellen dat het schip van de kapitein op weg was naar het nieuwe land (Amerika). Hij voelde zich meteen erg vertrouwd op het schip en was heel erg blij met De Kapitein. Het gaf een gevoel van ‘het komt goed’, ‘vertrouw maar’. Hij kon De Kapitein vragen stellen en vanaf dat moment had hij een innerlijke helper in zijn overtocht naar ander werk.

In het begin was de manager uit het voorbeeld in de war over de realiteit van de ontmoeting met zijn kapitein. Maar door zijn emotionele reactie en zijn blijdschap wist hij dat het zeer wezenlijk was. Ook thuis ging hij geregeld in gesprek met zijn kapitein. De onderstaande sessie, die door hem zelf geschreven is en biedt een sprekend voorbeeld van zo’n dialoog. Dit is eveneens een mooi voorbeeld van zelfcoaching. Door iemand een techniek te leren kan hij vervolgens in dialoog met zijn onbewuste wanneer hij dat wil. Iemand kan zelf verder zonder afhankelijk te zijn van een coach.

Vanwege het gesprek van vorige week leek het me goed om mijn laatste ontmoeting met de kapitein nog eens uit te schrijven. Het helpt mij om zaken wat scherper te zien. Eerst even de context:

Het was de avond voordat ik mijn jaarlijkse performance appraisal heb met mijn voormalige baas (Hans). Dit is geen vrijblijvend gesprek en voor mij erg belangrijk. Ik vond het een goed moment om De Kapitein mijn vragen voor te leggen.

Ik vind de kapitein rusteloos aan de wal. Hij is op zoek naar een schip met drie blauwe zeilen en een gouden vlag. Ik beloof hem dat ik hem zal helpen met zoeken. (Ik voel voortdurend dat de enige manier voor mij om met hem in contact te treden is, door met hem mee aan de slag te gaan – hij is veel te rusteloos om met mij in gesprek te raken). We staan op een soort van pier, met een vuurtoren op het eind van de pier. Ik vind een verrekijker op de pier. Vrij snel ontdek ik het schip in de verte.

Dan wordt het even nog veel drukker, want er moet een vuur gemaakt worden in de vuurtoren, om het schip de goede kant op te loodsen. Ik breng hout naar boven in de vuurtoren. Ik help de kapitein met het aansteken van het vuur, met lucifers, papier en kleine stukjes hout (eigenlijk doe ik vrijwel alles alleen). Ook loop ik voortdurend op en neer om hout te halen en kijk regelmatig door de verrekijker om te zien of het schip de goede kant op vaart. Uiteindelijk neem ik de verrekijker mee omhoog in de vuurtoren.

Het vuur brandt, het schip vaart naar ons toe. Om het vuur is een metalen cilinder geplaatst met gaten daarin. De kapitein draait deze cilinder rond. Dit geeft een karakteristiek signaal, dat zal worden herkend door het schip.

Ik weet dat we nu tien minuten de tijd hebben om te praten. Ik vraag de kapitein hoe ik met Hans, mijn baas, moet omgaan.

De kapitein zegt: „Hans, je baas, is meer onzeker dan jij bent.” En ook: ‘Alles ligt al vast wat de beoordeling aangaat. Verkramp niet en laat los. Sta stevig in je schoenen en sta ergens voor, zonder boos of emotioneel te worden. Zo dwing je respect af. Jij bepaalt wat er gaat gebeuren en niet Hans (=mijn oude baas).’ En ook zegt hij: „Hans is onzeker nu en dat wordt alleen maar meer.”

Hij heeft ook nog advies over mijn nieuwe baan: „Je weet precies hoe je het moet doen met je eigen team. Houd vaart, maar luister goed naar je team. Ga de interactie aan. Dit kun je!”

Na het gesprek nemen we zeer hartelijk afscheid. De kapitein zegt dat ik altijd welkom ben. Hij heeft een helder gezicht en is heel zichtbaar opgetogen!

Beschouwing achteraf:

De kapitein maakt een hulpeloze indruk. Hij is duidelijk uit zijn normale doen en het voor hem heel belangrijk dat de boot naar hem toe zal varen. Ik voel dat dit zijn boot is of dat deze boot hem brengt naar zijn boot.

De kapitein en ik vormen in deze ronde een volledige aanvulling, want ik ben wat hulpeloos in mijn contact met Hans. Ik help de kapitein met zijn boot en hij helpt mij met zijn advies.

De kapitein staat aan de kant in dit verhaal. Dit is natuurlijk zoals ik mij heb gevoeld de afgelopen maanden: ik stond aan de kant, tussen twee vaarten in. De kapitein heb ik aan zijn boot geholpen en de kapitein heeft mij geholpen om op mijn nieuwe boot te komen.

Zoals de kapitein rusteloos is ten opzichte van de aankomst van zijn schip, ben ik de afgelopen periode rusteloos geweest ten aanzien van mijn baan. Ik voelde me erg onthand (net zoals een kapitein zonder schip). Al enige maanden geleden was er een principeakkoord voor mijn nieuwe baan, maar er moest nog van alles en nog wat gebeuren, voordat het definitief was. Dit was dus het gesjouw met hout, het kijken door de verrekijker, het maken van vuur en het draaien aan de cilinder met gaten. Terwijl ik dit schrijft, realiseer ik me pas, dat dit dus ook rechtstreeks op mij slaat: dit was ikzelf de afgelopen maanden!!

Het gesprek met mijn baas Hans zelf is voor mij uitstekend verlopen. Toen hij wist dat ik dienst zou blijven van XXX, heeft hij zijn beoordeling over mij naar boven bijgesteld.

Blauwe zeilen. Misschien de kleur van een van mijn dekbedden: diep blauw met bekende vuurtorens van Amerika erop?

Telkens als de manager over de innerlijke dialogen in onze gesprekken vertelde, raakte hij weer geëmotioneerd door de prachtige waardevolle ontmoetingen. Deze techniek heet actieve imaginatie, een techniek uit de jungiaanse psychologie.

Geef emoties de ruimte

Een andere manier om jezelf te coachen is om jezelf toe te staan om je te laten gaan. Je kunt dat het best doen op het moment dat het jou goed uitkomt. Dus een onverwachte emotionele reactie op je werk kun je hanteren, door jezelf te beloven om er ’s avonds tijd voor te maken. Dit moet je dan beslist doen, omdat je anders weer overvallen wordt. Neem een goed moment waarop je niet wordt gestoord. Zet eventueel muziek op of een film waarvan je weet dat die je emotioneert om het proces op gang te brengen. Als we onszelf toestaan om geluid te maken, te huilen of te bewegen zonder te weten waarom of waartoe, komt er een proces op gang. We kunnen er dan op vertrouwen dat we iets loslaten of weer kunnen laten stromen en dat is altijd goed voor ons. Het lucht op, het bevrijdt of maakt ons blij, omdat we ontspannen. Ook een beeld uit een droom kan ons bijblijven of een muziekstuk of een tekst of tekstregel uit een lied. Blijf er dan mee in contact en laat gebeuren wat er moet gebeuren.

In dit hoofdstuk over de wijsheid van ons lichaam hebben we stilgestaan bij technieken om rechtstreeks met ons onbewuste in gesprek te gaan waarin de interactie tussen lichaam en geest, onze linker- en rechterhelft optimaal wordt benut om emoties te verwerken, spanningen op te lossen en je eigen antwoorden vanuit je hart te vinden. Tevens zijn inzichten aangereikt over goede condities om leerprocessen te stimuleren en hebben we een inkijk gekregen in de waarneming van energie via onze rechterhersenhelft met behulp van onze felt sense.

In het volgende hoofdstuk gaan we in op de mogelijkheden om via je bewustzijn te creëren en te helen. Het is een uitwerking van het idee dat we een schepper zijn en onze eigen realiteit creëren. Op deze manier kunnen ook onze trauma’s worden geheeld en afgescheiden bewustzijnsdelen worden geïntegreerd.

Hoofdstuk 6

Creëren en helen
met je bewustzijn

Er is een ware rage ontstaan rondom boeken die gaan over het creëren van je eigen leven. Het boek „The Secret” en de film naar dat boek zijn kaskrakers en ook de boeken van Jeremy en Esther Hicks als Vraag en het zal gegeven worden zijn mateloos populair. Deze en vergelijkbare boeken hebben gemeenschappelijk dat ze ons ervan bewust maken dat ons bewustzijn en onze instelling enorme invloed heeft op ons welbevinden.

Feitelijk is de boodschap dat alles groeit, wat je aandacht geeft. Dit is in de vorige hoofdstukken al uitvoerig aan de orde geweest. Richt je je aandacht op wat er niet goed is in je leven of op wat er ontbreekt aan je partner, dan ben je onbewust bezig te versterken wat je niet wilt. Zo maak je het erger en groter. Het effect van zulke negatieve denkpatronen op je lichaam is met een eenvoudige oefening aan te tonen.

‘Ik ben OK’-oefening

De oefening is een Aikido-oefening. Je doet hem in een tweetal. Beide personen staan tegenover elkaar. Persoon 1 beeldt zich in dat hij veel beter en slimmer is dan de rest van de mensen die hij kent. Nodig hem uit om zich helemaal in te leven, zodat hij het helemaal voelt en denkt. Als hij klaar is, ga je naast hem staan. Je houdt een hand achter de schouders en duwt hem met de andere hand met een lichte druk op het borstbeen naar achteren. Kijk wat er gebeurt.

Daarna herhaal je dit, nu met de opdracht dat hij veel minder kan dan anderen, dat er veel mensen slimmer en handiger zijn dan hij. Vraag hem of hij zich helemaal inleef. Herhaal dan de lichte duw op het borstbeen en kijk wat er gebeurt.

Doe dan nog een ronde. Vraag nu of de ander zich helemaal wil vereenzelvigen met het gevoel dat hij helemaal goed is zoals hij is: een mens met al zijn sterke en zwakke punten en dat hij daar tevreden mee is. Herhaal dan de lichte duw en bespreek het resultaat.

Het frappante effect van deze oefening is dat we heel gemakkelijk uit ons evenwicht raken door een lichte duw als we onszelf ‘opblazen’ en groter voordoen dan we zijn en als we onszelf te klein maken en ons kleiner en onbeduidender voordoen dan we in werkelijkheid zijn. Pas als we tevreden zijn met onszelf, staan we stevig als een rots. Dan zijn we zonder moeite geaard en staan stevig.

Je zou kunnen stellen dat onze hersenpraat of innerlijke dialoog dan klopt. We aanvaarden onszelf zoals we zijn en zijn niet meer in gevecht met de realiteit. Alle andere innerlijke dialogen verzwakken ons hoogstwaarschijnlijk, omdat we onszelf te klein of te groot maken en we een deel van ons zelf afwijzen.

Dubbele boodschappen in onze psyche

Zolang we onbewust of bewust tegenstrijdige boodschappen over onszelf in onze geest hebben, zenden we ongewild dubbele boodschappen uit als we iets verlangen. Daarmee creëren we juist het tegendeel van wat we willen bereiken. Hiervoor is het al eerder genoemde projectiemechanisme verantwoordelijk. Zolang we afgunst voelen voor anderen of iemand bewonderen of verafschuwen, ervaren we nog steeds een tekort in onze eigen psyche. Als we dit niet oplossen, worden we steeds opnieuw geconfronteerd met situaties die we juist willen vermijden. Dat duurt net zolang tot we ervan geleerd hebben. Het is daarom belangrijk om eerst onszelf te helen, als het gaat over thema’s waarin we onze creatiekracht willen inzetten.

Een voorbeeld. Als je steeds te weinig inkomen weet te verwerven, kun je beter eerst op zoek gaan naar blokkerende overtuigingen in jezelf. De kans is groot dat je er ergens van overtuigd bent, dat armoede bij je hoort, dat er niet genoeg voor jou is of dat je als je rijk bent, niet gelukkig kunt zijn. Wanneer je zulke verstorende overtuigingen hebt losgelaten en dit thema in jezelf hebt geheeld, zal er gemakkelijker overvloed in je leven komen. Verder in dit hoofdstuk gaan we in op praktische mogelijkheden om jezelf te helen. Daarbij maken we kennis met krachtige helingsmethoden voor lichaam en geest.

In harmonie met The Secret?

In het boek „In harmonie met The Secret, ook als het even niet lijkt te werken…” schrijft Karen Hamaker toegankelijk over het principe van de blokkerende overtuigingen. Ze zet helder uiteen dat niet alleen de wet van de aantrekking invloed heeft op ons leven. We hebben te maken met dualiteit, de wet van de tegendelen. Na een periode waarin alles van een leien dakje gaat, komen altijd weer momenten, waarin dingen moeizaam verlopen. Dan ondervind je tegenslag of je zit gewoon niet zo goed in je vel. Dat hoort nu eenmaal bij het leven. Het belangrijkste wat we hebben te leren is onze projecties te ontmantelen en onze eenzijdigheid vervangen door veelzijdigheid. Dat doen we door onze schaduwkanten te integreren.

Het is zinvol om je ervan bewust te zijn dat de kant die we laten zien aan anderen meestal maar een deel van ons is, ons zogenaamde masker of onze Persona. Zolang je je dat bewust bent en erkent dat er behalve je vriendelijke en aimabele persoonlijkheid ook nog een dominante en soms drammerige deelpersoonlijkheid bestaat, is er niet zoveel aan de hand. Als je dit echter totaal niet erkent, dan heb je die verdrongen naar je schaduw en ben je er totaal niet op aanspreekbaar. En dan kan het volgende gebeuren:

Je schaduw sluipt je leven binnen en brengt je in lastige situaties.

Een erg bescheiden iemand weet op de meest bizarre wijze steeds de aandacht op zich te vestigen. Door struikelend ergens binnen te vallen, koffie te morsen etc. etc. gaat alle aandacht toch naar deze persoon. De behoefte aan aandacht is verdrongen en kan niet op een normale wijze worden gevraagd. De bonnetjescrisis in het Britse parlement, voorjaar 2009, laat op indringende wijze zien dat overheidsdienaren de meest vreemde declaraties indienen om hun inkomen op kosten van belastingbetalers te vergroten. Verbouwingen van tweede huizen, het aankopen van een kostbaar eendenverblijf, luiers, tuinonderhoud, hondenvoer, pornofilms of accountantskosten voor de belastingaangifte. Niets bleek te dol te zijn. En het heeft inmiddels meerdere politici noodgedwongen doen besluiten om af te treden.

Je komt je schaduwkanten continu tegen in de buitenwereld

Iemand komt steeds in conflict met trage, geduldige mensen die niet opschieten bij een stoplicht. Anderen blijven eindeloos met een andere klant praten bij de kassa. Je kinderen zijn niet vooruit te branden, terwijl ze naar school moeten en de hond wil de andere kant op...

Je verliest je controle en valt volkomen uit je rol.

Doordat je zo onbewust bent van je woede of je verdriet, kun je er ineens totaal door overspoeld raken. Anderen herkennen je niet meer als de stabiele persoon die je normaal laat zien. Door een ogenschijnlijk kleine gebeurtenis krijgen verdrongen inhouden de kans en je weet niet wat je overkomt. Een alom gerespecteerd persoon wordt plotseling publiekelijk geconfronteerd met zijn duistere hobby’s, zoals de voorzitter van de autobond in Engeland van wie rare video’s over zijn seksleven op internet verschenen.

Een ander gaat jouw schaduw leven.

Wat vooral binnen een relatie of een gezin kan spelen, is dat de ene partner steeds zuurder wordt en de andere steeds positiever. In de loop der jaren worden beiden steeds eenzijdiger; ze gaan in elkaars schaduw leven. Het gebeurt zelfs wel eens dat een van de kinderen de schaduw van de ouders gaat uitleven. Zo’n schaduwkind leeft dan de verdrongen karaktertrekken van een van de ouders en doet bijvoorbeeld alles wat niet mag. Het leidt de ouders bovendien af van hun eigen schaduwwerk, want ze hebben het alleen nog over hun zorgenkind, dat zich misdraagt of steeds ongelukjes heeft. Dit interessante en belangrijke perspectief wordt helaas niet vaak meegenomen in gezinsbegeleiding.

Zo zien we dat schaduwwerk geen luxe is. Het gebrek aan schaduwwerk kan zelfs leiden tot zelfdestructief gedrag bij gezinsleden of partners. En het ongeleefde creatieve potentieel dat niet is benut, heeft eveneens dat effect. Vaak komen we hier echter niet aan toe, omdat we ons storten op ons werk of op onze rol van degene die altijd en eeuwig klaarstaat voor anderen. Op deze wijze verleidt onze psyche ons om het echte schaduwwerk te vermijden. Tegelijkertijd laten we dan de mogelijkheid liggen om ons potentieel ten volle te gaan leven. Daarvoor is het zeer belangrijk dat we ons zelf volledig accepteren en waarderen.

Door het integreren van onze positieve en negatieve schaduw worden we een completer mens. Als het ons is gelukt om te accepteren dat we slim, communicatief, egocentrisch, knap, strijdlustig, lui, dominant, humeurig, vals, idealistisch en eigenwijs zijn, hebben we enorme stap gezet. Dan accepteren we de realiteit zoals die is. We staan letterlijk gegrond en zijn niet meer om te duwen. We hoeven geen gevecht meer aan te gaan met onze omgeving, als we kritiek of commentaar ontvangen. Onze haakjes zijn verdwenen. En nog belangrijker, het is niet meer nodig om erkenning te blijven najagen of zo hard te blijven werken, omdat we ons succes niet meer afmeten aan onze rijkdom.

De Bus, een geleide fantasie

Een prachtige oefening is De Bus, uit Licht op de schaduw, een praktisch boek van Debbie Ford. Het is een geleide fantasie die je kunt voorlezen aan een of meerdere mensen. Lees hem op een rustige toon voor en spreek af met de anderen dat zij je even een seintje geven, als je te snel gaat. Nodig ze eerst uit om lekker te zitten of te gaan liggen met hun ogen dicht.

Stel je voor dat je in een park loopt. Het is een prachtige dag. Je geniet van de zon door de bomen, de kleurrijke bloemenpracht, de groene gazons, de vijverpartij en de spelende kinderen en hun ouders. Je voelt een lichte bries op je huid en het is aangenaam warm. Het pad voelt prettig en je loopt langzaam door een sierlijk hek naar een bankje. Je gaat zitten en geniet van het uitzicht. Het bankje blijkt een bushalte te zijn. Na enige tijd komt de bus langs, hij stopt en je besluit om in te stappen.

Je groet de chauffeur en krijgt een vriendelijk welkom. Hij stopt de bus voor een pauze. Kijk goed om je heen, terwijl je de bus ingaat. Wie zitten er allemaal in deze bus? Zijn het jonge mensen en oude mensen? Welke mensen trekken je aan en wie vind je minder aantrekkelijk? Kijk goed en wacht af wie er naar jou toe komt.

Verlaat met deze persoon de bus en ga terug naar het bankje.

Begroet elkaar en vraag deze persoon zijn of haar naam. Wacht op het antwoord of het beeld. En vraag hem of haar welk deel van jou hij of zij is. Wat is zijn of haar bijnaam? Welk geschenk heeft hij of zij voor jou? Neem het aan en bekijk het met aandacht. Voel nu wat er aan de orde is om te doen. Neem je afscheid van elkaar door te bedanken of is het aan de orde om dit deel van jou weer te laten integreren. Als dat zo is, laat het dan gebeuren.

Een busreisverslag

In de bus ontmoette ik een klein meisje van een jaar of zeven, ze droeg een wit jurkje met lange vlechtjes. Ze gaf me meteen een hand en we verlieten de bus. Op het bankje vertelde ze me haar naam. Nadine. Een mooie naam en toen ik haar vroeg welk deel zij van mij was, zei ze prompt: het meisje dat van mooie kleren houdt en meisjesdingen. Toen voelde ik tot mijn verbazing dat ze weer een deel van mij werd.

In een groep was er eens een vrouw die kennismaakte met een oud vrouwtje, een vrouwtje dat klein van stuk was en stevig. Dit vrouwtje besloot dat ze haar wilde beschermen, het bleef gewoon bij haar staan nadat de oefening was afgesloten. De vrouw was dolblij met het oude vrouwtje en koesterde haar aanwezigheid als een kostbaar geschenk.

Toen ik haar later vroeg of het vrouwtje er nog was, antwoordde zij: „Ja, leuk dat je het vraagt. Af en toe is ze er. Dan zitten we een tijdje samen. Ze lijkt een manier te zijn om gewoon even te voelen wat er is en even niets te zeggen. Ze komt als ik even in een soort bodemloosheid dreig te vallen. Het lucht me altijd enorm op, als het lukt haar aanwezigheid op te roepen. Vaak is dat als ik een volle dag heb gehad en me kwetsbaar voel. Ze komt dan even bij me op de fiets zitten (voorop).

Ik ben zelf enorm verbaasd over hoe dit werkt. Ik weet dat het een beeld is van mezelf en toch lijkt het bijna tastbaar. Wonderlijk, hè. Hoeveel betekenis een persoonlijk symbool kan hebben.”

Dit lijkt een raar fenomeen. Toch kan een deel van onszelf zo echt voor ons aanwezig zijn. Als we ons realiseren dat alle ontmoetingen ontmoetingen zijn met delen van onszelf, hoeven we nooit bang te zijn. Er komt altijd een deel van ons wezen of bewustzijn op het juiste moment. En na verloop van tijd zal ook dat deel in haar wezen integreren.

Onvoorwaardelijke liefde voor jezelf

De belangrijkste basis voor geluk is of we van onszelf kunnen houden, gewoon zoals we zijn. Kun je van jezelf houden met al je talenten, mogelijkheden, eigenaardigheden en onhebbelijkheden? Onvoorwaardelijke liefde?

Die twee woorden lijken al een contradictio in terminis. Want waar kun je dat kopen? Wat is het eigenlijk en bestaat het wel? Liefhebben zonder voorwaarden te stellen is het moeilijkste wat er is. We groeien vaak op met liefde onder voorwaarden. Als we goed ons best doen, voldoen aan de verwachtingen van onze ouders en onderwijzers, geen gedrag meer laten zien dat zij niet kunnen plaatsen of begrijpen, dan zijn we lief. Hier begint de verwarring tussen zijn en gedrag. Op ons gedrag krijgen we kritiek en commentaar, maar als kind snappen we het verschil niet tussen zijn en gedrag. We zijn lief volgens onze ouders in plaats van dat we ons braaf, lees aangepast gedragen. Dus deugen we geregeld niet en we internaliseren deze boodschap en vereenzelvigen we ons ermee.

Het heeft me altijd enorm getroffen hoe weinig mensen van zichzelf houden. In vrijwel alle opleidingen en groepen hebben mensen daar last van, mensen van alle leeftijden en achtergronden. Er is altijd wel iets wat niet deugt, wat er niet mag zijn of wat beter moet zijn dan het nu is. Vrijwel nooit zijn we goed zoals we zijn.

Mijn kater Guus houdt onvoorwaardelijk van mij en ongetwijfeld van zichzelf en hij zit nu op het toetsenbord. Hij houdt zich niet bezig met deze onzin, hij is gewoon een liefdevolle Boeddha, behalve voor de vogeltjes en de muizen en de koekjes uit de kast en de broodtrommel. Gelukkig kunnen wij erom lachen vanuit het besef dat Guus gewoon volstrekt zichzelf is en dat hij gericht is op het scoren van eten en tegelijkertijd een hele lieve knuffelkater is. Guus kan volgens mij zijn linkerhersenhelft naar keuze aan- of uitzetten. Want hij kan wel degelijk planmatig te werk te gaan als hij trek heeft, ik heb hem al menigmaal in innige omhelzing met een hele ontbijtkoek aangetroffen.

Zolang we in gevecht blijven met de realiteit, met het accepteren van onszelf, onze familie of onze omgeving, hebben we werk als coaches en begeleiders en houden we onszelf bezig. Het zou geweldig zijn als we dat niet meer nodig hebben. En ik ben er van overtuigd dat het kan. Iedereen kan aan zijn eigen waardering voor zichzelf werken en gelukkig zijn steeds meer mensen daar bewust mee bezig.

De douche

In een training bemerkten mijn collega en ik dat de groep erg terughoudend en angstig was. Veel mensen bleken behoorlijk wat ‘bagage en ballast’ te hebben, waardoor ze zich niet vrij voelden om zich vrijuit te gedragen in een groep. De tweede dag zijn we de ochtend begonnen met een ‘douche’. We splitsten de groep in tweeën, waardoor er twee groepen van zes waren, elk met een trainer. We vroegen een persoon om heel kort zijn of haar diepste angst te vertellen. Daarna vroegen we deze persoon om op de grond te gaan zitten en liep de rest er omheen, waarbij we allemaal liefdevolle opmerkingen naar de persoon in kwestie fluisterden. Daar stopten we pas mee, toen de persoon zelf aangaf dat het voldoende was. Dan was de volgende aan de beurt. De oefening heeft ongeveer een uur geduurd en het was zeer bijzonder. Dat bracht een totale ommekeer in de groep teweeg. Nu iedereen zijn angsten in het daglicht had durven brengen, was de spanning om te leren eindelijk weg.

Een vrouw zei enkele weken later: „Het was geweldig, ik heb mezelf eindelijk geaccepteerd en dat had me anders jaren therapie gekost.”

Zelfacceptatie

De eerste stap in zelfacceptatie is houden van wat er is en vooral houden van jezelf. Onze linkerhersenhelft is een meester in het letten op details en het vergelijken van onze prestaties met anderen en met het verleden en die helft vergelijkt zelfs ten opzichte van het droombeeld. Dat kunnen we nooit winnen. We kunnen wel starten met een lijst van onhebbelijkheden van onszelf en van anderen. Door tijdelijk te focussen op wat er allemaal niet deugt en actief te werken aan de onderliggende thema’s en emotionele en fysiologische processen kunnen we veel opruimen bij onszelf.

Dit lijkt een tegenstrijdige opdracht om te mee te beginnen. Toch is dat niet het geval. Juist door echt onder ogen zien wat we normaal tegen onszelf zeggen en wat we afkeuren in onszelf, krijgen we er contact mee. Want zolang we het blijven wegduwen, voeden wij het alleen maar. Als we er contact mee hebben, activeren we de daaraan verbonden emotionele, fysiologische en fysieke reacties. Zo krijgen we de kans om dit echt op te ruimen.

Op een dag..... val ik door de mand!

In een training was ik jaren geleden bezig met de uitleg van de Rationeel Emotieve Analyse. Een van de aardige onderdelen van deze methode is dat we onder de irrationele gedachten over onszelf altijd een kerngedachte kunnen vinden. Een jonge vrouw in mijn groep begon enorm te huilen, toen ze daarmee bezig was. Ze durfde eindelijk toe te geven dat ze altijd bang was om door de mand te vallen. Ze dacht dat ze op een dag ontmaskerd zou worden en dat iedereen zou zien dat ze niet capabel was.

De groep verstijfde van schrik. Ik vroeg haar om contact met mij te blijven houden en te gaan stampen en rondlopen in de groep. Ik liep met haar mee om haar aan te moedigen, mee te stampen en om samen geluid te blijven maken. De pijn en het verdriet mochten er na 35 jaar uitkomen en dan is het belangrijk om daar meteen ruimte voor te maken. Door haar te laten stampen bleef ze contact houden met de aarde en bleef ze gegrond.

Later hebben we samen een boswandeling gemaakt. In de groep zijn we erop teruggekomen en het bijzondere was dat ook een man van 55 met een hoge positie tegen haar kon zeggen, dat hij het herkende. Het volgende opleidingsblok kwam ze vertellen dat het heel goed met haar ging. Ze had zichzelf de tijd gegund om weinig te werken en had soms uren achterelkaar naar het draaien van de wasmachine zitten kijken. Door toe te geven aan haar behoefte aan rust, eindelijk te ontspannen, te niksen en gewoon precies te doen waar ze zin aan had, was ze in staat geweest om zichzelf te helen. Daarna heeft ze zich met succes veel breder kunnen ontwikkelen, omdat ze al haar talenten durfde in te zetten.

Zoals ons in hoofdstuk 4 over het projectiemechanisme al duidelijk is geworden, is het handig om te letten op situaties waarop we aanslaan. Als we dingen tegenkomen die we niet waarderen of waar we allergisch op reageren, dan is er werk te doen. Een praktische oefening die dat erg krachtig naar boven brengt, is de ‘ik ben’-oefening. Je doet hem in tweetallen.

‘Ik ben’-oefening

Vorm een tweetal. Zoek samen uit welk gedrag of welke eigenschap bij jou het schaamrood op de kaken jaagt, een heftige afkeer bij je oproept of je bijzonder sterk bewondert.

Laat de persoon die oefent dan zeggen: „Ik heb … lef of ik ben … schaamteloos of ik ben … egocentrisch.” Elke eigenschap is goed, als hij de ander maar raakt. Kijk elkaar aan als je het zinnetje zegt. Laat de ander de zin herhalen door te zeggen: „Jij bent … egocentrisch.” Doe dit vanuit een neutrale houding. En laat de ander de zin herhalen totdat de lading er af is. Als het goed is, ontstaat er na verloop van tijd zelfs plezier, omdat de schaamte of het ongemak er eindelijk vanaf is. Soms verandert het woord vanzelf in een ander woord dat de lading beter dekt.

Wees streng en laat iemand stoppen voor de lading er echt af is. Accepteer niet dat het wel enigszins beter gaat, kijk naar ander en ga door totdat de opluchting, ontspanning zichtbaar wordt. Anders blijft het een halve oefening en bevestig je alleen de oude opgeslagen emotionele en energetische lading.

Het integreren van onze afgescheiden bewustzijnsdelen

Peter Levine stelt dat we letterlijk delen van ons bewustzijn achterlaten op het moment dat we niet kunnen handelen in een traumatische situatie. Dan splitsen we als het ware een deel van ons wezen af. Dat mag er niet zijn, omdat we het ontkennen of omdat de ervaring te heftig was om er energetisch bij te blijven. Je lichaam is er dan nog wel, maar je vlucht weg met je geest om een ondraaglijke situatie te overleven. Dit wordt ook wel dissociatie genoemd.

Dit blijkt vaak het geval te zijn bij slachtoffers van incest of getuigen van rampen. Ze gaan figuurlijk, energetisch weg uit de onleefbare situatie. We dissociëren, we raken helemaal uit contact en zijn niet meer in staat om normaal te reageren. We raken letterlijk ongegrond, voelen ons dan niet meer veilig en hebben geen toegang meer tot onze normale gevoelens en vermogens.

Het complex van emotionele, fysiologische en fysieke reacties blijft echter wel in ons lichaam aanwezig. Het kan ons opnieuw overvallen in situaties waarin we de controle verliezen of situaties die enigszins lijken op dat oorspronkelijke trauma. Dat kan bijvoorbeeld heel simpel zijn door de aanblik van een brand op tv of het horen van een bepaald geluid of een muziekstuk of een ontmoeting met iemand die je sterk doet denken aan een nare situatie uit je verleden of een verandering in de organisatie waar je werkt.

Het kan eveneens voorkomen dat we een ervaring hebben opgedaan, maar deze ervaring niet konden begrijpen of delen doordat we te jong waren. Of de ervaring is door onze omgeving ontkend of gebagatelliseerd. Het kan dan zijn dat deze ervaring totaal uit ons bewustzijn verdwijnt, maar het zal wel in ons lichaam aanwezig blijven.

Tevens is denkbaar dat we ooit beslissingen hebben genomen of beloften hebben gedaan die nu zijn weggezakt uit ons bewustzijn. Toch blijven we trouw aan deze beloften en beslissingen, zelfs al zijn we ons er niet meer van bewust. In hoofdstuk 7 over vitaliteit en zelfcoaching voor elke dag staan oefeningen om dit zelf te onderzoeken.

De afscheiding hoeft niet altijd dramatisch te zijn, zoals blijkt in het voorbeeld bij de schaduwoefening van de bus. Soms is het eenvoudig om delen van onszelf weer te integreren. Er kan echter meer nodig zijn. Zeker als mensen traumatische ervaringen hebben beleefd en te weinig gegrond en angstig zijn, is het raadzaam om professionele hulp te zoeken.

Er is in de laatste jaren een aantal bijzondere helingstechnieken ontwikkeld waarin kennis over de werking van onze hersenen, ons lichaam en onze geest is geïntegreerd. Aan het slot van dit hoofdstuk gaan we daarom nog kort in op EMDR, Somatic Experiencing en Healing Arts.

EMDR

De laatste jaren zijn er gelukkig nieuwe technieken en ontwikkeld in de reguliere geestelijke gezondheidszorg. EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) is zo’n nieuwe methode. EMDR is geschikt voor mensen die te maken hebben met het posttraumatische stresssyndroom (PTSS). Ze hebben iets ernstigs meegemaakt en hun lichaam is nog geregeld gevangen in de stressreactie. Daardoor slapen mensen slecht, ze worden geregeld angstig wakker, ze zijn onrustig, voelen zich soms opgejaagd of zijn snel van slag door ogenschijnlijk kleine incidenten.

De therapie bestaat eruit dat je mensen vraagt om een stressvolle situatie weer op te roepen door erover te vertellen. Hen wordt gevraagd zich te concentreren op de bijbehorende, emotionele, fysiologische en fysieke reacties. Als ze dat doen, gaat de therapeut kortdurende bewegingen maken voor hun ogen. Het effect van deze behandeling is dat de stresserende situaties geen lichamelijke stressreacties meer oproepen.

De aanvaller

Een dochter van een collega was aangevallen op straat door een stille aanbidder van een andere school. De jongen was niet echt in staat om op een normale wijze contact met haar te maken en had haar aangevallen, toen ze nietsvermoedend onderweg was naar school. Zij was ongelooflijk geschrokken en bang geworden door de onverwachte aanval. Na een goede opvang thuis en bij slachtofferhulp bleef ze de weken erna toch angstig en slecht slapen. Ze zag er tegenop om naar school te gaan. Na een advies van een psychiater heeft ze enkele sessies EMDR ondergaan. Dat hielp vrijwel meteen. Ze sliep weer goed en voelde zich ontspannen en vrij om over straat te gaan.

De vraag is nu of met EMDR alle opgeslagen reacties uit het lichaam zijn opgeruimd of dat er opnieuw bad blocks zijn gecreëerd. Dan zou de emotionele, fysiologische reactie alleen zijn losgekoppeld van de situaties waarin deze normaal ontstond, maar nog wel deel uitmaken van ons lichaam en ons nog steeds blijven belasten.

Gelukkig zijn er de laatste jaren prachtige nieuwe technieken ontwikkeld, waarin het werken met lichaam en geest en de linker- en rechterhelft perfect worden gecombineerd. Een daarvan is de therapie van traumadeskundige Peter Levine die hij beschrijft in zijn boek „De tijger ontwaakt”.

Somatic Experiencing

Traumadeskundige Peter Levine benadrukt het belang van het loslaten van onze opgeslagen emotionele en fysiologische stress. Uit zijn onderzoek met dieren blijkt dat zij drie reacties kennen als ze dreigen ten prooi te vallen aan een ander dier: vechten, vluchten of bevriezen. Dieren kunnen na zo’n bedreigend moment heel goed de stress loslaten door die letterlijk van zich af te schudden, in tegenstelling tot mensen.

Mensen kennen dezelfde mechanismen, maar we zijn vaak niet in staat de emotionele en fysiologische stressreacties los te laten. Deze uiten zich in angst, prikkelbaarheid, concentratiestoornissen en slapeloosheid en ze kunnen zich ontwikkelen tot het ptss, het posttraumatische stresssyndroom. Levine stelt in zijn boek „De tijger ontwaakt” dat dit een biologisch verschijnsel is en dat we daarvan af kunnen komen. Hij heeft daartoe een therapie ontwikkeld die Somatic Experiencing heet.

Hij stelt dat we als het ware onze stresscycles niet volledig hebben afgerond.

Somatic Experiencing werkt met het gewaarzijn van lichamelijke sensaties om het lichaam te helpen spanning te ontladen. Voorbeelden van deze lichamelijke sensaties zijn: warmte, tintelingen, kippenvel, sneller of langzamer worden van hartslag of ademhaling. Door iemand te begeleiden naar deze gevoelens kan diens lichaam zichzelf herstellen.

Daarbij heeft de cliënt steeds het gevoel het zelf in de hand te hebben, want de begeleider laat hem heel kleine stapjes zetten, in en uit de spanning. Zo wordt de geblokkeerde overlevingsenergie op een veilige en geleidelijke manier ontladen. Na deze ontlading ervaren mensen vaak een sterke afname van hun stresssymptomen.

Welke trauma’s komen in aanmerking?

In Somatic Experiencing wordt met een trauma bedoeld: iedere gebeurtenis of serie gebeurtenissen die destijds te onverwacht, te snel of te groot was om er op dat moment adequaat op te kunnen reageren. Het zenuwstelsel is overweldigd geraakt. Daarbij onderscheiden we de volgende categorieën:

een aanval waarbij je niet kon ontsnappen

een val

fysieke verwondingen

een voortdurend overladen zenuwstelsel

natuurrampen

getuige zijn van trauma

ontwikkelingstrauma of

een emotioneel trauma.

Omdat direct gewerkt wordt met de lichamelijke sensaties, is het niet nodig dat je weet wat de traumatische gebeurtenis was. De therapie kan goed werken, bij wie zich herkent in een of meer van de genoemde symptomen. In Nederland passen diverse therapeuten deze methode toe. Daarnaast is het mogelijk om te werken met Healing Arts.

Healing Arts

Het werk van Joanne van Wijgerden is gebaseerd op bio-energetica in combinatie met het werken met krachtige lichtremedies, de Healing Arts Light Frequencies. Van Wijgerden heeft Healing Arts ontwikkeld, een therapeutische methode om healingen te geven, gericht op het opsporen en weer integreren van verloren bewustzijnsdelen en het opruimen van oude contracten of beloften uit je onbewuste. Taylor heeft het eveneens over energetische lichtfrequenties, die ze heeft ervaren toen ze zichzelf alleen nog vanuit haar rechterhersenhelft kon waarnemen.

Net als in de Somatic Experiencing methode is de basis van Healing Arts het werken met het lichaamsbewustzijn. Een Healing Arts sessie start na een intakegesprek over de vraag van de cliënt altijd met het laten gronden. Dit gebeurt door iemand te laten staan met de knieën van het slot, terwijl de therapeut erbij staat en de ander aanmoedigt om contact te maken met de ‘zon onder zijn voeten’. De zon is een krachtig beeld van het zelf. Het helpt mensen om te gronden en daardoor contact te maken met hun hogere zelf. Zodat ze zich veilig genoeg voelen om te werken aan hun vraag.

Door het gerichte bewustzijn vanuit het hart van de therapeut en de cliënt komt een proces op gang waarin de cliënt wordt gevraagd om de energie van zijn eigen zon door zijn lichaam te laten stromen. De therapeut moedigt hem daarbij steeds aan om alle impulsen om te gaan bewegen te volgen en dat te laten gebeuren. Het kan resulteren in trillen, bewegen of schudden. Op dat moment komt er al informatie vrij via het lichaam. Die informatie heeft altijd te maken met het vraagstuk waarvoor de cliënt komt. Als de cliënt het als te spannend ervaart dan kan therapeut of cliënt een remedie kiezen. Veelal resulteert dit direct in meer rust en een gevoel van veiligheid, waardoor het proces kan vervolgen. Met deze techniek kunnen in relatief korte tijd uitstekende resultaten worden bereikt.

De Healing Arts Liquid Light Frequencies ondersteunen heling en integratie van onze afgescheiden bewustzijnsdelen waardoor heling tot stand komt in het mentale, het emotionele en het fysieke lichaam. Door deze methode van werken komt opgeslagen informatie via de rechterhersenhelft en het lichaam in het bewustzijn en kan de cliënt woorden geven aan ervaringen (linkerhersenhelft). Zo kan heling plaatsvinden op alle lagen. Een voorbeeld.

Een manager heeft een vraagstuk over zijn scheiding. Hij weet inmiddels zeker dat hij wil scheiden van zijn vrouw, maar merkt dat hij steeds uitstelt om het haar te vertellen. We starten met het gronden en hij staat met zijn ogen dicht en heeft een pijnlijk gevoel in zijn buik. Ik vraag hem om dat gevoel voor zich neer te zetten en te vertellen wat hij ziet. Hij bemerkt na verloop van tijd dat hij omhoog kijkt naar mensen die boven hem staan, ze kijken erg bezorgd naar hem. Hij beschrijft hun kleding en vermoedt dat het monniken zijn gezien hun haardracht. Op mijn vraag of hij doodgaat, antwoordt hij bevestigend. Ik vraag hem waarom de monniken zo bezorgd zijn.

„Ze zijn bang, ze kunnen me nog niet missen, ze durven niet op eigen benen te staan.”

Waarom ben je nu nog met hen verbonden?

„Ik wilde ze niet in de steek laten.”

Klopt dat nog voor jou?

„Nee, dat wil ik niet meer.” Ik suggereer hem om hen te vertellen dat ze prima op eigen benen kunnen staan en voor zichzelf kunnen zorgen. Hij doet het en merkt dat het beeld verandert. Daarna vraag ik hem om de energie van hen die nog bij hem is terug te geven en zijn eigen energie terug te vragen en de belofte te verbreken. Dit voelt veel lichter voor hem en het beeld verdwijnt.

Na enige tijd ervaart hij een brok in zijn keel. Ik vraag hem om er contact mee te maken en hij ziet meteen een beeld van zijn vrouw als een klein bang meisje. Ik vraag hem om dit meisje voor zich te zetten en haar gerust te stellen. Ik vraag hem wat de onbewuste afspraak is tussen hen beiden. Hij zegt ze niet op eigen benen durft te staan en ik heb beloofd om voor haar te zorgen. Waarom?

„Omdat ze bang is en me nodig heeft.”

Is dat werkelijk zo?

„Nee, ze kan voor zichzelf zorgen en ik wil niet meer voor haar zorgen, het gaat ten koste van mij.” Hij vertelt haar dat ze echt op eigen benen kan vertrouwen en voor zichzelf kan zorgen. Ze blijft angstig en we kiezen een remedie voor haar die hij in zijn hand neemt. Het beeld van haar verandert dan, ze wordt minder angstig en verandert in een volwassen vrouw. Hij verbreekt de belofte aan haar en haalt zijn energie terug. Ondertussen begint zijn lichaam te trillen en te schudden en moedig ik hem aan om dat te laten voortduren. Nadat hij weer tot rust is gekomen verdwijnt het beeld en is de brok in zijn keel totaal verdwenen.

Na enige tijd bemerkt hij dat zijn hand met het flesje enorm pijn begint te doen. Ik vraag hem om zich daarop te concentreren. Opeens zegt hij, ik heb een kinderhandje in mijn hand en hij zet het kind voor zich. Hij ziet meteen een beeld van zichzelf op 6 of 7 jarige leeftijd. Het kind is bang, voelt zich niet geliefd, afgewezen en heel alleen. Hij vertelt zijn jongere zelf, dat hij van hem houdt en dat hij een waardevol mens is. Het kind begint ineens te stralen en kijkt blij. Hij nodigt hem uit om groter te worden en als het kind zijn huidige leeftijd heeft bereikt weer met hem te integreren.

In dit voorbeeld wordt prachtig zichtbaar hoe het thema voor anderen zorgen versus het op eigen benen gaan staan in verschillende ontmoetingen nog in zijn onbewuste aanwezig is. Het is hierbij niet van belang of de voorbeelden waar of echt zijn. Voor de persoon zelf voelen ze als bij hem passend. Veel wezenlijker is het ontdekken en loslaten van oude beloften die nu niet meer bij ons passen of ons belemmeren. Enerzijds ontstaat er dus bewustzijn over de wijze waarop hij, als zorgzame man, te veel energie aan anderen heeft weggegeven en het feit dat hij dat niet meer wil. Anderzijds integreert hij op energetische wijze (onder meer door het trillen van het lichaam toe te laten en energie terug te vragen) weer een deel van zichzelf, zodat het hem helpt om beter in zijn kracht en op eigen benen te gaan staan. Dan kan hij gaan herkennen wanneer anderen op hem gaan leunen. De ontmoeting met zijn jongere zelf is een voorbeeld van dissociatie, een deel van zijn bewustzijn is onbewust afgesplitst, omdat het te zwaar was om die pijnlijke gevoelens te hebben op die leeftijd.

De kunst van het creëren van ons leven blijkt te beginnen met het helen van onze tekorten, blokkades en stressreacties in ons lichaam. Gelukkig is de tijd voorbij dat we hiervoor jaren in therapie moesten. Het kan sneller, minder belastend en vooral effectiever dan ooit tevoren zoals uit genoemde voorbeelden blijkt. Toch is het fijn om te voorkomen dat we groot onderhoud moeten plegen. Daarom gaat het volgende hoofdstuk over zelfcoachingstechnieken om in het dagelijks leven toe te passen.

Hoofdstuk 7

Vitaliteit & zelfcoaching
voor elke dag

Wat wij weerstaan, duurt voort.

Vitaal zijn en blijven betekent dat je gedurende de dag alert bent op signalen van je lichaam, je gewaarwordingen en je reacties. Dit is het belangrijkste werk dat we voor onszelf kunnen doen, terwijl bij veel mensen de neiging groot is om zich met anderen bezig te houden. Als we liefdeloos zijn voor onszelf, dan raken we uitgeput. Dan zijn we ook niet in staat om anderen te ondersteunen. Veel mensen komen hier helaas pas achter, nadat ze ziek zijn geworden of burn-out zijn geraakt.

Mindfulness is de term die hiervoor graag wordt gebezigd. Het gaat vooral over aandacht voor en bewustwording van je eigen emoties en fysieke reacties. Maar het is evenzeer zinvol om even een pauze in te lassen om even te suffen als je er aan toe bent. We kunnen ermee beginnen door in een schrift geregeld bij te houden wat we meemaken en wat ons raakt.

Heb je een droom onthouden of een beeld?

Hoe voel je je bij het opstaan?

Wat waren leuke momenten gedurende je dag en avond?

Waar was je minder blij mee en wat heeft je energie gekost?

Wat heeft je ergens geraakt?

Heb je last van lichamelijke klachten?

Als je dit gedurende enkele weken doet, kom je vast je patronen op het spoor. Herhalende situaties, klachten of momenten waarover je je opwindt. In dit boek zijn allerlei zelfcoachingsmethoden aangereikt, die je kunt benutten om dit te onderzoeken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de vragen van The Work van Byron Katie of een Heart Practice of de ‘Ik ben-oefening uit het vorige hoofdstuk. Ze staan uitgewerkt in de bijlagen.

In dit hoofdstuk worden diverse gereedschappen en handige oefeningen aangereikt om bewuster stil te staan bij je eigen vitaliteit en bewustzijn en vooral de invloed die je daarop hebt via dagelijkse zelfcoaching. Uiteraard kun je alle oefeningen eveneens in tweetallen doen.

In hoofdstuk 5 is het belang van positief denken op herstel en het opnieuw programmeren van neurale netwerken om weer gezond te worden al uitgebreid aan de orde gekomen aan de hand van Onverwacht inzicht, het boek van Taylor over haar hersenbloeding. De oefeningen die aan de orde komen helpen je om meer in contact te zijn met jezelf en meer aanwezig te zijn in contacten door middel van je voorstellingsvermogen.

Geaard zijn

De meest waardevolle oefeningen die we kunnen doen zijn grondingsoefeningen. Als we niet gegrond of geaard zijn, dat wil zeggen energetisch niet zijn verbonden met de aarde of de grond, zijn we heel gemakkelijk uit evenwicht te brengen. We merken dat aan onszelf als we onrustig zijn: onze gedachten blijven malen. Daardoor komen we moeilijk tot rust of slapen we slecht. We merken het aan anderen, als ze maar door blijven ratelen en niet in contact zijn met hun gevoel. Ze zijn dan alleen mentaal bezig en raken gemakkelijk in de war door hun eigen denkprocessen. Ze reageren amper echt op onze vragen of opmerkingen, omdat ze het letterlijk alleen in hun hoofd laten binnenkomen en er meteen weer op reageren zonder dat het gezakt’ en doorvoeld is. Je merkt dan dat je gemakkelijk zelf afhaakt, omdat je gesprekspartner er toch niets mee doet. Dit wordt ook wel ‘uit contact zijn’ genoemd.

Geaard zijn betekent dat we ons via onze voeten verbinden met de aarde of ons bewust zijn dat we met onze voeten contact maken. Eraan denken helpt ons vaak al meteen om te gronden. Als we geaard zijn, voelen we ons veiliger en zekerder.

Het begint ermee dat je bewust gaat staan en gaat waarnemen hoe je staat. Maak je contact via beide voeten of is er een verschil? Sta je vooral op de voorvoet of zweef je enigszins? Al deze manieren van geaard zijn hebben een effect. Ze zeggen iets over de wijze waarop je tot nu toe in het leven gaat en staat. Margot Groot is een meester in het je bewust maken van de wijze waarop je staat en gaat. Voor mensen die bijvoorbeeld krom lopen, een ongelijke beenlengte hebben of moeite hebben om geaard te blijven zijn vaak slechts enkele sessies nodig om weer in balans te komen. Ze kan je daar op effectieve wijze ‘grote stappen’ in laten maken.

Eenvoudige oefeningen

Geaard worden doe je al door een wandeling te maken of te sporten. Al deze activiteiten helpen je onmiddellijk om meer te gronden. Je kunt dit gewoon thuis of op kantoor doen, zittend of liggend. Je kunt ook via de website www.schoolvoorcoaching.nl in de rubriek zelfcoaching diverse ingesproken zelfcoachingsoefeningen ophalen om op je gemak te beluisteren of te printen. Of lees de volgende oefeningen door om te kijken wat je aanspreekt.

Oefening Jouw zon

Ga zitten met een rechte rug of staan met je knieën van het slot en word je bewust van je voeten op de grond. Neem het eerst gewoon waar. Stel je vervolgens voor dat je via je voeten contact maakt met de aarde door je voor te stellen dat je op een zon zit. Visualiseer de zon. Neem waar welke kleuren het heeft en kijk of je er op zit of dat je er boven zweef. Stel je vervolgens voor dat de stralen van jouw zon door je voeten omhoog komen en jouw hele lichaam verwarmen. Neem waar of voel waar het gemakkelijk stroomt en waar minder.

Als het ergens minder goed stroomt, focus dan op de tegenoverliggende kant. Het kan ook helpen om het te verwelkomen. Laat het net zo lang stromen als je wilt. Wellicht krijg je wat lichte lichamelijke reacties. Laat dat gewoon gebeuren, soms gaan er enkele tranen stromen zonder dat je weet waarom. Sommigen ervaren trillingen of lichte schokjes. Je lichaam is dan bezig om zich aan te passen aan jouw energie en laat overtollige energie wegvloeien. Neem ten slotte waar hoe je je na afloopt voelt.

Maak je geen zorgen als je afgeleid raakt door je gedachten, dat is helemaal niet erg. Wellicht komt er informatie of een beeld naar boven, schrijf het op, al weet je (nog) niet waar het over gaat.

Spierpijn!

Een cliënt stond voor een loopbaankeuze en had al langere tijd last van lichte fobische klachten. Omdat het een met het ander samenhing, wilde hij eerst werken aan zijn angstklachten. Hij was de fobische klachten inmiddels helemaal zat en wilde er nu definitief vanaf. Omdat hij al veel ervaring had opgedaan met onder meer EMDR en gesprekstherapie, wat helaas niet afdoende was gebleken, leek het ons zinvol te starten met gronden, omdat angst vaak te maken heeft met onvoldoende gegrond zijn.

Staande maakte hij contact met zijn zon, dat ging erg voorzichtig en moeizaam. Hij vond het onprettig en het voelde onveilig. Hij mocht zelf aangeven of hij door wilde gaan of niet. Na enige tijd stopten we.

De keer daarna wist hij me te vertellen dat hij de hele week ongelofelijk veel spierpijn had gehad, echt pijnlijk en opvallend. Zijn verklaring was dat het zijn oude neiging was om zich schrap te zetten. Mijn idee was dat hij eindelijk gegrond was en zich niet meer schrap hoefde te zetten, waardoor zijn spieren zich eindelijk konden ontspannen. Dat laatste bleek het geval te zijn, deze keer kon hij moeiteloos contact maken met zijn zon en voelde hij geen enkele angst meer. Zo konden we werken aan een actueel thema. De keer daarna vertelde hij dat hij veel meer innerlijke rust ervaart na deze sessie. Hij kiest nu veel vaker en gemakkelijker voor zichzelf. Hij werkt minder hard, vertrekt later vanwege files en is veel effectiever en meer ontspannen zonder dat iemand er last heeft. Eerder het tegendeel, ze ervaren zijn rust als zeer plezierig en zijn angsten zijn niet meer teruggekomen.

Oefening Contact maken met een eigenschap die je mist

Als je gegrond bent, kun je contact maken met een eigenschap in je zon die je in je huidige leven te weinig kent of durft in te zetten. Of een eigenschap die je juist enorm bewondert bij een ander. Ga er maar van uit dat jij in potentie alles in je hebt, al ken je dat nog niet zo goed van jezelf.

Dus als je behoefte hebt aan lef, zachtheid of aan strijdlust of leiderschap, verbind je dan met je zon en vraag om deze energie. Stel je erbij voor dat het een andere kleur heeft dan je zon en laat het weer helemaal door je heenstromen. Neem waar wat het effect op je is en ga door tot het voldoende is verankerd in je lichaam. Voel je je nu anders dan toen je begon?

Als je dit enige malen gedaan hebt, kun je ook tijdens je werk of in privé-situaties, voorafgaand aan of tijdens een lastig gesprek, bewust gronden door jezelf een innerlijke opdracht te geven of jezelf voor te bereiden door bewust contact te maken met een eigenschap die je nodig hebt. Achteraf, bijvoorbeeld na een gesprek, is het gemakkelijk om energie weer los te laten. Je gaat dan even staan en stelt je voor dat je via de chakra’s in je handpalmen de overtollige energie laat terugstromen, eventueel voorzien van een kleur, naar de aarde. Voel het effect, je raakt meteen weer beter gegrond.

Ballast opruimen

Een belangrijke reden dat we spanningen met ons meedragen, is dat we rondlopen met onafgemaakte zaken. We voelen ons nog ergens schuldig over, we hebben iets nagelaten, geen afscheid genomen of we willen nog iets doen of rechtzetten.

De ex exit

Een van mijn cliënten vertelde mij dat ze in haar eerste huwelijk getrouwd was geweest met een man die over alles loog. Ze was bang om deze man nog een keer tegen te komen in de supermarkt. Hoewel ze inmiddels weer gelukkig getrouwd was en een dochtertje had, voelde ze zich niet helemaal vrij. Tijdens een vakantie heeft ze hem een lange brief geschreven. Daarin heeft ze hem precies beschreven, wat het effect van zijn gedrag destijds op haar is geweest. Ze heeft de brief daadwerkelijk gepost, toen ze terug was. Enige weken later kwam ze haar ex-man inderdaad tegen, ditmaal zonder angst. Ze vond het heerlijk om te voelen dat ze vrij was en niets meer met hem hoefde.

Vraag je eens af of je nog oude, vage beloften in je achterhoofd hebt die er op wachten om ingelost te worden? Schrijf ze allemaal op, de belofte en aan wie. Beschrijf dan per belofte wat je gevoel erbij is. Wil je dit werkelijk nakomen of wil je er echt van af? Kies je voor jezelf of voor de lieve vrede of vind je dat belofte schuld maakt? Voel wat passend is en waarom je hebt ingestemd met deze afspraak. Was het jouw wens of die van de ander? En waarom heb je ingestemd of toegezegd? En is deze reden nog kloppend voor jou?

Je kunt een belofte die nog open staat op een paar manieren oplossen als je weet wat je wilt. Gewoon meteen je afspraak nakomen of inplannen om dat te gaan doen. Of je kunt de belofte verbreken. Dit kan zelfs een belofte aan jezelf zijn. Als dat het geval is, zeg dan hardop tegen jezelf dat je de belofte aan jezelf verbreekt en wees zo concreet mogelijk in je tekst. Ervaar wat het effect is. Bijvoorbeeld: ik verbreek de belofte aan mezelf om mijn studie af te ronden binnen een jaar. Of: ik verbreek de belofte aan mezelf om drie keer per week te gaan sporten. Ik ga vanaf nu een keer per week sporten. Vertel het ook aan je omgeving, anders blijven zij je eraan herinneren.

Als het gaat om beloften aan anderen, dan doe je dit door iemand te vertellen dat je de belofte niet wilt nakomen. Wees duidelijk en helder waarom je de belofte niet nakomt en accepteer de reactie van de ander. Sta de ander toe om vrij te reageren. Daar ben je niet verantwoordelijk voor, wel voor je eigen gedrag of nalatigheid of onduidelijkheid.

Je kunt het ook innerlijk doen als je iemand heel weinig ziet of als het om vage beloften gaat. Visualiseer de persoon dan voor je. Vertel de ander waarom je de belofte niet meer wilt nakomen. En verbreek de belofte. Neem waar wat er eventueel verandert in het beeld. Haal je eigen energie terug en stuur de energie van de ander die nog bij jou is retour. Ervaar hoe het voelt, bedank de ander en sluit het af.

Een andere manier is om een rituele zin te gebruiken.

Er bestaat een prachtig Hawaiiaans vergevings- en genezingsritueel, het Ho’oponopono om mensen te vergeven of liefdevol los te kunnen laten. Het herstelt de verbinding met de eenheid en met onvoorwaardelijke liefde in elke situatie die niet lekker verloopt. In een versimpelde variant van dat bijzondere ritueel zeg je hardop of in stilte, maar met intentie:

‘Ik dank je…, het spijt me…, vergeef me…, en ik houd van je.’

De kracht van dit ritueel is dat je moet beginnen met ‘ik dank je’. Al heb je inmiddels ruzie of zie je alleen nog de negatieve kanten van iemand, het is zinvol om te beginnen met het danken van die persoon. Zelfs als je iemand helemaal niet meer ziet of als iemand overleden is; er zijn altijd mogelijkheden om dankbaarheid te betonen. En realiseer je dat het projectiemechanisme altijd actief is. Je projecteert dus ongetwijfeld op de ander.

Dus noem de naam en zeg de zinnen achter elkaar, hardop of in gedachten. Je zult ervaren dat het vaak meerdere keren nodig is, omdat je merkt dat je over meer dan een ding spijt kunt hebben. Maak de cyclus elke keer helemaal af.

De schoonheid zit hem voor mij in het feit dat je begint met dankbaarheid. Dit voelt wellicht tegennatuurlijk. Toch is het het begin van een andere houding. Door te beginnen met de omkering, de dankbaarheid in plaats van het verwijt en vergeving te vragen voor je eigen onvermogen of nalatigheid begin je op een positieve wijze en met je eigen aandeel. Daarmee heb je meteen een goed gevoel in je hart, als je aan het ritueel begint. Het doet een appel op de verantwoordelijkheid voor je eigen gedrag. Het laat geen ruimte om te klagen of verwijten te maken. Daarmee is het een prachtig instrument om nieuwe neurale netwerken te maken naar een ander. De oude negatieve paden zijn ongetwijfeld platgetreden. Nu maak je een nieuw pad in je hersens en in je hart. Het effect op mij is, dat ik na deze oefening een last van mijn schouders voel glijden.

Ook in een team of met conflictpartners met wie veel is gebeurd, is dit ritueel een prachtige manier om heling te doen ontstaan. Op het moment dat men eraan toe is om oude ballast en pijn op te ruimen of als dat het vinden van oplossingen in de weg staat, is dit een onorthodoxe manier om de negatieve patronen te doorbreken. Als iedereen vanuit zijn hart een bijdrage aan het gesprek levert door deze zinnen uit te spreken, zal de sfeer direct veranderen. Dan kan er weer openheid ontstaan en ben je weer nieuwsgierig naar elkaar.

Stel dat… de relatie nog wel goed was

Een mooie suggestie kreeg ik van een organisatieadviseur om toe te passen bij dreigende conflicten of onenigheid. De vraag die je jezelf of anderen altijd kunt stellen is: ‘welk gesprek zou je zijn aangegaan, als de relatie nog wel goed was geweest?’ Wat let jou om tijdig weer in gesprek te gaan, vanuit de wens om dingen niet te laten escaleren?

Ik heb me binnen mijn organisatie te vaak laten leiden door functionele beperkingen. Op belangrijke momenten ben ik niet in gesprek gegaan met een persoon om een manager niet te passeren. Of ik heb gedacht dat een gesprek van mens tot mens niet mogelijk was, omdat ik die ander mij toch niet los van mijn functie kon zien. Achteraf is dat natuurlijk allemaal flauwekul. Ik had het gewoon moeten doen. Loyaliteit aan zakelijke afspraken is vaak sterker dan loyaliteit aan ingevingen uit je hart. Tegenwoordig draai ik het om.

Koorden en contracten

Tussen mensen bestaan ‘koorden’, energetische verbindingen, eigenlijk stilzwijgende afspraken zoals we al zijn tegengekomen, die tussen ouders en kinderen, familie, geliefden en vrienden of collega’s kunnen bestaan. Ze beginnen eigenlijk altijd vanuit een positieve intentie. De koorden zijn vaak aangehecht via onze chakra’s, ze vormen een energetische ‘telefoonlijn’. Fons Delnooz beschrijft dat in zijn rijk geïllustreerde boek „Energetische bescherming”, waarin hij uitgebreid ingaat op onze lichtlichamen, aura’s en de koorden die er tussen mensen bestaan.

De stalen kabel

Een ervaren coach vertelde dat hij sinds enige maanden minder zin had om te coachen en dat hij zich zwaar voelde. In een gesprek over deze zwaarte vroeg ik hem, waar hij dit kon voelen in zijn lichaam. Hij wees meteen naar zijn buik. Ik vroeg hem om zijn ogen te sluiten en waar te nemen wat er daar was. Hij benoemde dat het er zwart uitzag, heel stevig met een driehoekige vorm.

Toen ik hem vroeg of er iets aan vast zat, zag hij meteen een enorme stalen kabel. Ook wist hij direct wie er aan de andere kant stond. Hij slaakte een kreet. Het was een klant van hem die hij enige maanden geleden in coaching had gehad. Deze vrouw bleek een veel te zware problematiek te hebben. Toen dat duidelijk werd, kon ze nergens terecht in de reguliere hulpverlening. Dit had hem heel erg veel energie gekost en hij was ver over zijn grenzen gegaan. Ik vroeg hem, waarom hij dit koord had geaccepteerd?

Het is erg belangrijk om te werken aan bewustwording, voordat een koord (stilzwijgende, onbewuste afspraak) wordt ontbonden. Anders blijf je gevoelig voor een dergelijk appel.

De deelnemer bleek zijn cliënt niet los te durven laten, omdat ze depressief en suïcidaal was en er geen hulp beschikbaar was. Hij vond dat hij de verantwoordelijkheid voor haar droeg. Hij was dus enorm gevoelig voor haar appél op hem om haar te redden, omdat ze het niet alleen kon. Tegelijkertijd schrok hij er enorm van dat hij zelf geen hulp had gevraagd in die moeilijke periode. Hem werd duidelijk dat hij niet alleen geen hulp durfde te weigeren, maar ook geen hulp heeft gevraagd, toen het er echt op aankwam.

Ik liet hem eerst contact maken met zichzelf en zijn kwetsbaarheid en de hulp die er voor hem is. Daar zat overduidelijk zijn blinde vlek. Toen hem eenmaal duidelijk was welk contract er tussen hen was ontstaan (ik kan het niet alleen en jij moet me redden versus ik ga je redden en ik kan het wel alleen ), kon hij dit onbewuste contract stoppen. Hij kon haar de zware energie teruggeven en zijn eigen energie terugvragen. Tot zijn enorme opluchting verdween de kabel toen spontaan.

We hebben met heel veel mensen koorden en bondjes. Vaak zijn we ons daar niet bewust van. Via die energetische koorden wisselen we onbewust energie uit. Dat is niet erg, het hoort bij ons en onze relaties. Kinderen hebben tot hun zevende jaar geen eigen aura. Ze zitten dan zelfs in de aura van hun moeder. Het is altijd mooi om te zien dat kinderen als ze moe zijn, vaak even hun vader of moeder opzoeken om bij te tanken ‘op het oplaadstation’. Dit is een volstrekt natuurlijke gang van zaken. Het is handig om lichamelijk contact met kinderen te hebben als ze vermoeid raken. Zo kunnen ze tot rust komen. Kinderen kunnen vaak zelf niet meer aarden, als ze moe zijn. Dan raken ze ‘hyper’ en ontstaan er gemakkelijk kleine botsingen.

Wie kost jouw energie?

Het is zinvol om te onderzoeken bij welke mensen je energie opdoet en welke mensen of situaties je veel energie kosten. Zeker als je een verstoorde verhouding met iemand hebt of iemand niet meer ziet, is het zinvol om daar aandacht aan te besteden. Het is voorstelbaar dat er energetisch toch een uitwisseling plaats heeft als we boos zijn op iemand. Of als iemand boos op ons is. Zo’n uitwisseling is voor niemand goed, al zie je elkaar niet meer. Het effect van gedachten en projecties van anderen kan belastend zijn. En dat geldt des te meer als we onszelf met negatieve gedachten belasten.

Oefening aandacht of desinteresse voelen

Met een eenvoudige oefening kun je ervaren hoe het is om aandacht of desinteresse te voelen. Je doet het met twee personen. Persoon 1 vertelt iets waar hij blij van wordt of opgetogen over is. Hij neemt in zijn eigen lichaam waar, hoe het is om zijn verhaal te vertellen aan Persoon 2.

Persoon 2 zorgt dat hij geaard is en dat hij er met zijn hart bij is, met oprechte interesse of nieuwsgierigheid. Na enkele minuten stopt Persoon 2 met het geven van die hartsenergie. Hij koppelt zich als het ware ervan los en observeert wat er gebeurt bij de ander. Daarna laat Persoon 2 zijn gronding los, dit doe je gemakkelijk door met je gedachten naar een andere situatie te gaan. Blijf waarnemen. Persoon 2 keert ten slotte terug naar zijn gronding en verbindt zich weer met zijn hart. Daarna wisselen ze ervaringen uit.

Door deze oefening te doen word je je heel bewust van je reacties als verteller. Je merkt meteen of iemand geaard is en met zijn hart verbonden is, omdat je je uitgenodigd voelt om je verhaal te vertellen. Als dat niet het geval is, dan ga je haperen en zoeken naar woorden. De moed zinkt je al snel in de schoenen en je haakt af. We kunnen dit meestal goed voelen, maar staan onszelf niet altijd toe dit te benoemen. Ook als luisteraar is het trouwens direct waarneembaar.

Uitgenodigd?

Een vriendin hield enige tijd geleden een lezing op uitnodiging van een zakelijk netwerk. De lezing ging over relaties. De avond was geen succes. Ze voelde zich erg afgewezen en kreeg keer op keer kritische vragen. Er kwam geen contact tot stand. Dit gaf haar een belangrijk inzicht. Als je een spannend thema aansnijdt, is het handig om mensen uit te nodigen om zichzelf te gronden met enkele oefeningen. Dan kunnen ze hun beslommeringen van die dag even loslaten en echt met hun hart luisteren. Nu kwamen ze direct uit hun werk naar de lezing. Ze hadden weinig tijd gehad om even te ontspannen en reageerden vanuit hun eigen emoties.

Er zijn meer mogelijkheden om op energetische wijze iets te doen aan ‘oude contracten of beloften die niet goed meer voor je zijn’. Je kunt

jezelf beschermen,

de koorden opschonen, helen of losmaken of

die oude contracten verbreken.

Jezelf beschermen

Je bent automatisch beschermd door jezelf goed te gronden en je eigen ruimte in te nemen. Als je goed geaard bent, ben je beschermd. Alleen als je een heel lastig gesprek in gaat, is het mogelijk om nog ‘spiegels’ te plaatsen aan de rand van je aura tussen jou en de ander. Stel je allereerst de rand van je aura voor vaak 2 à 3 meter doorsnee om je heen. Plaats een spiegel tussen jou en de ander. Je richt de spiegelkant uiteraard op de ander. Op deze wijze worden negatieve projecties weer teruggekaatst. Dit kan zelfs zonder dat je met elkaar in gesprek bent. Maar vergeet niet dat het belangrijkste wat je kunt doen, gewoon geregeld je grondingsoefeningen herhalen is. En de energieën die niet van jou zijn, laten gaan.

Koorden opschonen

Koorden ontstaan meestal onbewust. Mensen maken ze uit een soort gewoonte of in een gedragspatroon. Als onze relaties echter veranderen, bijvoorbeeld omdat kinderen volwassen worden of omdat we een relatie verbreken, kan het nodig zijn om de koorden te onderzoeken.

Met het opschonen van koorden hoef je niet dagelijks bezig te zijn of actief naar op zoek te gaan. Je wordt je er vanzelf bewust van, dat die koorden bestaan, als je bijvoorbeeld merkt dat een bepaalde persoon steeds in je gedachten is. En ja, het werkt inderdaad bij uitstek ook bij verliefdheid of grote bewondering!

Dient ‘het oude patroon’ je nog? De eerste stap is bewustwording. De tweede stap is dan schoonmaken en eventueel loslaten. Met koorden werken kan op diverse manieren:

je kunt er zuiver licht door sturen en de koorden zo schoonmaken,

je kunt koorden die niet meer bij je passen met respect losmaken,

je kunt jouw koorden terughalen bij een ander.

Ga rustig zitten als je merkt dat je in gedachten steeds met iemand bezig bent. Of bij een zwaar gevoel of een licht ongemak in je lichaam, zoals in het voorbeeld van de stalen kabel. Je kunt op zoek gaan naar je koorden met onderstaande oefening of via een Heart Practice.

Oefening Koorden schoonmaken

Zorg dat je gegrond bent in je zon. Stel je in gedachten een persoon voor aan de rand van je aura. Het kan voorkomen dat zo iemand niet aan de rand maar heel dicht bij je is. Vraag degene dan om meer afstand te nemen. Vraag je af of er koorden zijn tussen jullie. Als dat zo is, kijk of voel dan waar die koorden aangehecht zijn. Blijf gegrond tijdens je waarneming.

Je kunt er vervolgens voor kiezen om de koorden schoon te maken. Dit kun je alleen vanuit jezelf doen, je kunt het nooit voor een ander doen. Doe dit door er zuiver licht en liefde doorheen te sturen. Neem waar wat het effect is op de ander en op jezelf. Het kan zijn dat dit voldoende voor je is. Let er de komende dagen op of er ook een verandering is in jullie relatie.

Het helen van koorden vanuit onvoorwaardelijke liefde

Als een relatie tussen ouder en kind niet lekker verloopt, kun je de volgende oefening doen. Begin met gronden. Volg dan de volgende stappen:

Hoe ziet het koord er nu uit tussen jullie?

Visualiseer de ander op een moment dat alles nog helemaal goed was of goed voelde. Ga bijvoorbeeld bij een volwassen kind terug naar de kindertijd. Welke leeftijd was dat? (Vaak is dit een baby, het innerlijk kind.)

Laat het gevoel wat erbij hoort helemaal door je heen stromen.

Geef het innerlijk kind dan weer terug aan de ander.

Observeer het koord tussen jullie en kijk of het rond is.

Losmaken van koorden

Om koorden los te maken start je net als bij de bovenstaande oefening. Voel of de koorden jullie nog dienen. Doe het altijd met respect, jullie hebben een onbewuste afspraak gehad die voor beiden vaak langere tijd goed is geweest. Er is dus geen sprake van dader of slachtoffer zijn, beiden hebben er belang bij gehad.

Zorg dat je goed geaard bent. Beschrijf de koorden. Als het er meer dan een is, begin dan met de kleinere koorden. Bekijk per koord waarom het bestaat. Dus vraag je het volgende af en volg de stappen:

Wie heeft dit koord uitgeworpen?

Om welke reden is dit koord uitgeworpen, wat was de onvervulde behoefte of het tekort bij mezelf of bij de ander?

Om welke reden heb ik dit koord geaccepteerd, welk voordeel had ik erbij of welk tekort van mij moest het opvullen?

Kan ik de verantwoordelijkheid nemen om dit gemis of tekort bij mezelf op te vullen?

Vul jezelf helemaal op met die eigenschap vanuit je zon.

Vertel dat je dit koord niet meer wilt en stuur zuiver licht en liefde met respect door het koord zodat het wordt geschoond.

Stuur de energie van de ander terug en vraag vooral je eigen energie terug. Je kunt het voelen of visualiseren met een kleur en doe dit tot het afgerond is.

Haal het koord terug als jij het uit hebt geworpen of laat het los als het van ander afkomstig is. Doe dit met respect als het klopt.

De leermeester voorbij

Een man kwam voor een coachingsgesprek, omdat hij een conflict had met zijn zakenpartner die veel ouder was. Hij had jarenlang succesvol gewerkt met deze partner in een organisatie die ze samen hadden opgericht. Om gezondheidsredenen was zijn mededirecteur langzamerhand minder gaan werken. Zelf was hij de afgelopen jaren de eindverantwoordelijkheid gaan dragen die voorheen meer bij de ander lag.

De man was tot de ontdekking gekomen dat hij steeds minder op zijn partner kon rekenen. Hoewel ze officieel nog samen de directie voerden, vergat zijn partner vergaderingen of was daarvan afwezig. Dit leidde tot steeds heftiger conflicten, mede omdat de partner niet wilde terugtreden uit de directie.

Tijdens de coachingsgesprekken werd de man duidelijk dat hij zich langere tijd afhankelijk had opgesteld. Door het stilzwijgend overnemen van de eindverantwoordelijkheid was zijn rol veranderd. De ongeschreven relatiedefinitie was complementair, hij vulde de ander aan. (Ik neem het voortouw en jij steunt mij versus ik heb jou nodig om succesvol te zijn.) Toen hij de relatiedefinitie wilde veranderen, was Leiden in last.

Tijd om koorden op te schonen en helemaal in zijn kracht te gaan staan. Dit heeft er uiteindelijk toe geleid dat de partner na vele gesprekken en mediation zijn aandelen heeft verkocht. De coachingsgesprekken hebben geholpen om in zijn eigen autoriteit te gaan staan en door te zetten in zijn eigen belang en het belang van het bedrijf.

Congruent zijn

Congruent zijn is een van de lastigste dingen om te doen. Congruent zijn betekent dat we doen wat we zeggen te doen of ons gedragen conform onze eigen regels of afspraken. We denken vaak dat we congruent zijn, maar zijn we dat ook echt? Dat is heel gemakkelijk te ontdekken. Vraag het vooral eens aan je partner. Je kinderen en medewerkers vertellen het je vaak ongevraagd.

Ik hoef maar naar mijn hond te kijken. Hij probeert me ’s ochtends nog steeds voort te sleuren, als hij aan de riem loopt. En dat terwijl we de puppycursussen samen glansrijk hebben doorstaan. Ik weet dat het aan mij ligt. Ik ken de regels, maar feitelijk ben ik te lui en te inconsequent om het nu eens echt opnieuw in te trainen. Mede door het feit dat het meestal wel goed gaat. Erger is het dat we onszelf ‘geweld aan doen’. Met de ja/nee-oefening is dit eenvoudig voor jezelf uit te proberen.

Oefening congruentie en grenzen stellen

Neem even de tijd voor jezelf, zorg dat je gegrond bent en neem een schrift en een pen.

Laat een situatie in je opkomen waarin je ‘ja zei en nee voelde’. Beschouw de situatie nogmaals en let daarbij op je lichamelijke reacties en emoties en laat deze weer los. Schrijf op hoe je voelde en wat het effect op jou was. Herhaal dit met de volgende situaties:

ja zeggen en ja voelen,

nee zeggen en ja voelen,

nee zeggen en nee voelen.

Zorg dat je gegrond blijft. Wat zijn jouw conclusies? Welke incongruentie ken jij het beste? Hoe houd je dat (ongewild) in stand?

Een vervolgoefening om meer zicht te krijgen op je mechanismen is om dit samen met iemand anders te doen. Jij blijft staan en de ander loopt langzaam naar je toe, met oogcontact, maar zonder te praten. Zolang de ander naar je toe beweegt, betekent dat dat je grens nog niet is bereikt. Voel wat jouw grens is en zeg stop tegen de ander als jouw grens is bereikt. Experimenteer met de volgende situaties:

ja uiterlijk, ja innerlijk;

ja uiterlijk, nee innerlijk

nee uiterlijk, terwijl je innerlijk wel een ja voelt

nee uiterlijk en nee innerlijk

Bespreek het na. Sommigen komen tot de ontdekking dat hun nee- of ja-grens heel onduidelijk is of dat ze erg goed kunnen voelen, wanneer ze zichzelf geweld aandoen, maar daar niets mee durven doen.

Het schoonmaken van ruimten

We kunnen onze werk- of leefruimten energetisch ‘schoonmaken’. Veel mensen kennen de ervaring dat er een onplezierige sfeer in een ruimte voelbaar is bij binnenkomst, waardoor je de neiging krijgt om meteen weer rechtsomkeert te maken. We ervaren meteen het verschil, als we een ruimte opruimen, schoonmaken en even luchten. Het voelt prettiger en rustiger. Dit kunnen we met ons bewustzijn doen. Bijvoorbeeld door je voor te stellen dat er een gronding in de ruimte komt en de ruimte dan energetisch schoonmaken met een kleur die alle ‘oude energie’ meeneemt door de vortex. Een vortex kun je je voorstellen als een draaikolk zoals die ontstaat als water wegstroomt door een afvoer.

Daarna kun je ervoor kiezen om er op dezelfde wijze een nieuwe energie in te zetten. Kies bijvoorbeeld voor onvoorwaardelijke liefde of vrolijkheid en stel je voor dat de ruimte daarmee wordt gevuld. Maak de ruimte weer schoon na afloop van de bijeenkomst.

In dit hoofdstuk hebben we stilgestaan bij enkele mogelijkheden om jezelf in het dagelijks leven in balans te houden en te werken met je persoonlijke onbewuste door zelfcoachingstechnieken. We hebben gezien dat we onzichtbaar en vaak onbewust op vele manieren zijn verbonden met andere mensen, door stilzwijgende afspraken en beloften binnen familiebanden, en (werk)relaties. Als we geregeld de tijd nemen om onszelf te gronden en ons lichaam waar te nemen en ons bewust zijn van de mogelijkheid om beloften of afspraken die niet goed voor ons zijn of niet meer bij de relatie passen met respect los te laten, zal onze vitaliteit en het gevoel van vrijheid toenemen. In het volgende hoofdstuk maken we de overgang naar het begrip collectief bewustzijn en kijken we naar de werking van collectieve bewustzijnen in groepen, organisaties en culturen.

Hoofdstuk 8

Het collectieve bewustzijn
in organisaties

Het is alsof elke generatie een taak heeft om de zwaarte in het collectief, de cultuur, om te zetten en om te vormen tot iets nieuws, waarin meer vrijheid en meer mogelijkheden voor individuele keuzen in het collectief komen.

In de voorgaande hoofdstukken we vooral stilgestaan bij het persoonlijke onbewuste, bewustzijn en de effecten van deze ongeziene dimensie op ons welbevinden, ons lichaam en onze (samenwerkings)relaties. In dit hoofdstuk vertalen we deze inzichten naar collectieven. Collectieven in de zin van families, groepen, afdelingen, organisaties en de maatschappij met subculturen. Ook zij hebben een bewust en een onbewust deel.

Ons individuele bewustzijn omvat ons onbewuste. We verhouden ons tot de wereld om ons heen via het projectiemechanisme. Dus is het denkbaar dat we (onbewust) kiezen voor groepen of organisaties waarin we ons thuis voelen. En dat we altijd verbonden zijn met het grotere geheel, het collectieve veld of bewustzijn.

Morfogenetische velden

De bekende Engelse bioloog Rupert Sheldrake heeft de theorie van de morfogenetische velden ontwikkeld. Sheldrake ontdekte in zijn werk als gedragsbioloog dat bepaalde diersoorten op onverklaarbare wijze nieuw gedrag van elkaar overnemen, zelfs al zijn ze een werelddeel van elkaar verwijderd. Nadat rond 1900 was begonnen met het bezorgen van melkflessen naast de voordeur, bleek vanaf het begin van de jaren twintig rond Southampton dat de kartonnen doppen van de melkflessen werden versnipperd en dat van de room werd gegeten. De schuldigen waren mezen en de gewoonte verspreidde zich snel over de stad, waarschijnlijk door nabootsing. Tussen 1930 en 1950 is de ontwikkeling van deze nieuwe gewoonte nauwlettend gevolgd. Want hoewel deze mezen gewoonlijk een leefgebied van een paar kilometer hebben, bleek het fenomeen zich in deze periode door heel Engeland te hebben verspreid. En het kwam later eveneens in Zweden, Denemarken en Nederland voor.

Omdat Sheldrake dit niet met bestaande theorieën kon verklaren, heeft hij de theorie van de morfogenetische velden ontwikkeld. Morfogenetische velden zijn onzichtbare velden van informatie die een diersoort ter beschikking heeft en waaruit het kan putten. Een vogel erft dan bijvoorbeeld niet alleen genetisch materiaal, maar heeft eveneens toegang tot het collectieve geheugen van de soort. Het blijkt ook dat als er een nieuwe variëteit is ontstaan in gedrag of door andere omstandigheden, dit naarmate het vaker is voorgekomen, vaker wordt herhaald. Zijn stelling is dat dit voor mensen eveneens geldt.

Mensen die bijvoorbeeld met een specialisme bezig zijn, kunnen inpluggen op een collectief veld en daaruit de nieuwe beschikbare informatie als het ware kunnen ophalen. Zo is in de wetenschap een bekend verschijnsel dat als er een nieuwe ontdekking wordt gedaan, die soms net voor of net daarna elders plaatsvindt. Zelfs al zijn de mensen in het diepste geheim aan het werk aan hun onderzoek. De theorie van de morfogenetische velden zou het werk van Bert Hellinger over familie en organisatieopstellingen deels kunnen verklaren. Vooral het feit dat volstrekt onbekenden zich in een opstelling kunnen verbinden met een familie of organisatie en dan toegang hebben tot relevante informatie.

Het verbindend veld

In de bestseller „Het Veld” schrijft Lynne McTaggart over het fenomeen van het verbindend veld. De onderzoeksjournalist heeft voor haar boek alle belangrijke wetenschappers opgezocht en de meest actuele inzichten over het bestaan van collectieve velden verzameld, in het bijzonder die over het zero-point field.

„Het Veld” staat vol met bijzondere onderzoeksresultaten. Zo blijkt uit onderzoek van Hal Puthoff en Russell Targ dat veel mensen keer op keer in staat zijn om dingen over grote afstanden waar te nemen en accurate beschrijvingen ervan te geven. Puthoff en Targ verklaren dat door te stellen dat de meeste getalenteerde mensen schijnbaar in staat zijn via een bepaalde bewustzijnsstaat toegang te krijgen tot andere plaatsen. Nog boeiender is hun conclusie dat iedereen het kan leren. Mensen blijken het te kunnen via hun rechterhersenhelft (gespecialiseerd in zintuiglijke indrukken). De linkerhersenhelft is daar vooral een stoorzender bij die de ontvangst van deze informatie belemmert. Dit komt overeen met de ervaring van Taylor (Zie hoofdstuk 5).

Bijzonder is een van de studies van Puthoff en Targ (samen met Pat Price) naar afstandswaarneming. Price en Targ bevinden zich in 1963 in een met koperen platen afgeschermde onderzoeksruimte van het sri Radio Psychics gebouw. Puthoff is daarbuiten, hij stelt met een at random methode een te bezoeken object vast, het zwembadcomplex in Rinconada Park, circa 5 mijl verderop. Als aannemelijk is dat Puthoff de locatie heeft bereikt, geeft Targ Price de opdracht om te beschrijven wat Puthoff ziet.

Price maakt een tekening van een groot en een klein zwembad, gebouwen, twee watertanks en een waterzuiveringsinstallatie. Het opmerkelijke is dat er geen watertanks en geen waterzuiveringsinstallatie zijn. Pas jaren later, in 1975, wordt het resultaat verklaard. Uit de geschiedenis van die locatie blijkt dat in 1913 nieuwe gemeentelijke waterwerken waren aangelegd waar nu het Rinconada Park ligt, inclusief een foto van de plek met de watertanks! Price had niet alleen het heden waargenomen, maar ook het verleden.

Op grond van deze onderzoeken is geconcludeerd dat mensen niet alleen in het nu kunnen kijken, maar ook in het verleden en de toekomst! Targ en Puthoff stellen dat ruimte en tijd niet bestaat op een fundamenteel niveau:

„Newtons ideeën over een absolute tijd en ruimte en zelfs Einsteins visie op een relatieve ruimte-tijd zijn vervangen door een wezenlijker beeld – dat het universum bestaat uit een soort stabiel nu waarin het nu alle punten in ruimte en tijd in een moment tegelijk representeert.”

Deze gedachte wordt de laatste jaren op vele manieren ondersteund en inzichtelijker gemaakt voor een breder publiek in films als „What the Bleep Do We Know?” Daarin zetten vooraanstaande natuurkundigen uiteen wat kwantumfysica betekent en hoe energie en intentie naadloos met elkaar verweven zijn. Het begrip energieveld of nulpuntsenergie komt in vele verschillende invalshoeken naar voren. Ook het vervolgboek van McTaggart, „Het Intentie-experiment”, is een bestseller.

In al deze publicaties komt naar voren dat we via ons bewustzijn zijn verbonden met een groter veld van bewustzijn, een collectief en wellicht zelfs meerdere collectieve velden. Wij beïnvloeden die collectieven en we worden erdoor beïnvloed. Wat betekent dat voor ons eigen leven?

De impact van familie, cultuur en maatschappij

We groeien veelal op in een familie. Die familie bestaat niet alleen uit een vader, een moeder en eventuele broertjes en zusjes, maar ook uit grootouders, voorouders, ooms en tantes. Al zijn deze familieleden niet meer in leven, ze hebben hun genen doorgegeven, hun talenten, kwaliteiten en kenmerkende familietrekken. Zoals we al eerder hebben ervaren, geven ze bewuste boodschappen aan ons door en ervaringen, ongeleefde verlangens, onderdrukte wensen en hun onverwerkte schaduwkanten. Uit onderzoek blijkt dat het effect van communicatie voor zeventig procent wordt bepaald door de intentie, het non-verbale gedrag. Dat effect wordt voor maar dertig procent bepaald, door wat daadwerkelijk wordt gezegd. De non-verbale lading blijken we dus niet alleen extra gemakkelijk op te pikken maar zelfs serieuzer te nemen.

Behalve uit onze eigen bagage als kind putten we uit de bagage van onze ouders en voorouders. En overal waarin we ons niet vrij of ongemakkelijk over voelen, kan er sprake zijn van ballast die we dragen uit of voor onze familie. Door de toename van onze welvaart, waardoor de strijd om te overleven kon worden omgezet in het zoeken naar een vervullend of gelukkig leven, kon in de vorige eeuw de behoefte aan psychotherapie zo enorm toenemen.

„Heimat”

Een prachtig voorbeeld waarin de invloeden van geschiedenis, tijdperken, cultuur en maatschappelijke gebeurtenissen zichtbaar zijn gemaakt, is de film „Heimat”, het levenswerk van Edgar Reitz. Zijn epos is ontstaan toen hij zich realiseerde dat het Duitsland waarin zijn ouders en voorouders waren opgegroeid, bijna was verdwenen. In 1981 is hij gestart met de verfilming van het leven van de fictieve familie Simon in het eveneens fictieve dorpje Hunsrück.

„Heimat” begint na de Eerste Wereldoorlog in 1919, waarin veel dorpelingen het leven hebben gelaten op het slagveld. Dan ontstaat de hoop op vooruitgang onder Hitler. De mensen in Hunsrück krijgen meer mogelijkheden om te reizen, om geld te verdienen en uit de benauwende kaders en de armoede van het dorp te ontsnappen.

Reitz maakt de voor- en nadelen van het leven in zo’n kleine gemeenschap van binnenuit inzichtelijk. Na de oorlog gaat de jonge generatie studeren in München. Als kijker maken we in Deel 2, dat gaat over de jaren 1960–1970, kennis met alle jongeren die hun ouderlijk huis zijn ontvlucht.

Weg van de benauwdheid, de inperkingen en de zwaarte die ze hebben meegekregen van hun ouders, zijn ze evenzeer gevangen in die zwaarte. Ze zetten zich er heftig tegen af door het geheel anders te doen en alle burgerlijke waarden overboord te zetten. Ze strijden voor vrouwenrechten, richten communes op, gaan aan de drank of plegen zelfmoord. Dat je van niemand van een zekere leeftijd kon weten of hij in de oorlog goed of fout was geweest, is hun een verstikkende last.

In Deel 3, dat gaat over de periode 1989–1998, weet Reitz zeer invoelbaar te maken hoe elke generatie onzichtbaar belast is en wordt beïnvloed door de generatie en maatschappelijke gebeurtenissen. Alsof elke generatie een taak heeft om de zwaarte in het collectief, de cultuur, om te zetten en om te vormen tot iets nieuws. Waardoor meer vrijheid en meer mogelijkheden voor individuele keuzen voor het collectief ontstaan.

Familieopstellingen, het geweten en de regels van het systeem

Bert Hellinger, psychotherapeut en priester, heeft dit gegeven heel zichtbaar en haast tastbaar gemaakt door zijn werk met familieopstellingen. Hellinger laat iemand die met een vraagstuk zit over zijn of haar leven representanten voor zijn of haar familie kiezen. Met die mensen plaatst de vraagsteller een tableau vivant in de ruimte. De begeleider vraagt alle representanten om de beurt hoe zij zich voelen op deze plek en laat hen met elkaar in contact komen. In de loop van jaren heeft Hellinger een aantal regels geformuleerd, onder meer gebaseerd op theorieën van andere psychotherapeuten. Hij acht het belangrijk dat er geen verstrikkingen zijn in een systeem.

Verstrikkingen ontstaan als mensen de plek van iemand anders innemen, bijvoorbeeld als een zoon de plek van zijn vader inneemt of een dochter het leven van een broer leef die niet meer thuis mag komen. Belangrijke uitgangspunten waarmee Hellinger werkt, zijn de volgende:

er dient een rangorde in een systeem te zijn, vader, moeder, oudste, middelste en jongste kind;

ieder gezinslid heeft recht op een plek;

ieder lid van het gezin dient zijn taak of functie te vervullen.

Met deze relatief eenvoudige uitgangspunten wordt in een familieopstelling gewerkt. Doel is recht te doen aan iedere persoon en eventueel vergeving te vragen voor misstanden, zodat spanningen of wat niet aan het licht mocht komen, eindelijk worden opgelost.

Een doodgeboren of overleden kind krijgt een plaats in de kinderrij. Daarmee wordt erkend dat iedereen recht heeft op een plek. Ook als iemand is overleden, uit de familie is verbannen of vertrokken. Zolang niet iedereen een plek heeft, blijft namelijk ergens een besef dat niet iedereen erbij is. Kinderen blijken dit onbewust op te pikken en de last te gaan dragen die niet van hen is. Dit noemt Hellinger het geweten van het systeem. Er blijft een bepaalde onbalans voelbaar die pas wordt opgelost, als de orde of plek is hersteld.

Het kan zijn dat een kind de plek van een ouder inneemt, omdat deze ouder zijn rol niet vervult of kan vervullen als ouder. Daarmee neemt het kind een veel te zware last op zijn nek en kan het geen kind tussen de kinderen meer zijn. Ook hier dient met eerbied afscheid te worden genomen van de plek en de last moet worden teruggegeven. Op deze thema’s komen oneindig veel variaties voor. Wybe Veenbaas en Joke Goudwaard hebben dat in het boek „Vonken van verlangen” helder en leesbaar beschreven.

Het veld in de praktijk

Via opstellingen kunnen we zaken of geheimen uit het verleden zichtbaar maken en rechtzetten. Dit is geheel in lijn met de theorie van het nulpuntsenergieveld die stelt dat we via ons bewustzijn (rechterhersenhelft) kunnen invoelen in andere velden en zelfs het verleden en de toekomst kunnen waarnemen en beïnvloeden. Met familie- of organisatieopstellingen kunnen we mensen die elkaar volstrekt niet kennen, vragen om in te voelen in een hun onbekend familiesysteem of organisatie. Ze kunnen informatie en gevoelens benoemen en plaatsvervangend iets rechtzetten in het verleden, bijvoorbeeld door te buigen voor iemand of vergeving te vragen of te schenken.

De effecten zijn direct voelbaar. Of we het nu snappen of niet, als we met oprechte intenties werken aan heling van een familieveld of organisatie levert het de vraagsteller vaak belangrijke inzichten op en soms zelf een enorme bevrijding van lasten.

Als de maatschappelijke context waarin we opgroeien en ons familiesysteem zoveel impact op ons kunnen hebben, is het zinvol om te kijken naar organisaties en de wijze waarop we daarmee in wisselwerking zijn. We komen elkaar immers tegen in tijdelijke werkverbanden en organisaties vanuit ons persoonlijke onbewuste dat verbonden is met ons familiesysteem en onze maatschappelijke context. En dan laat ik het relatieperspectief hier bewust buiten beschouwing. Want dat gaat over nog ingewikkelder dynamieken tussen mensen. Het begeleiden van relatieproblematiek is daarom bij uitstek een vak voor gespecialiseerde psychotherapeuten. Dat valt daarom buiten het kader van dit boek.

Van intentie tot organisatie

Organisaties zijn ontstaan vanuit intenties. Ooit is iemand begonnen een droom te realiseren. Zoiets is zichtbaar in het indrukwekkende museum van Peugeot in Sochaux in Frankrijk. De familie Peugeot komt uit de streek van Monbeliard. Ze was in de zestiende eeuw gespecialiseerd in molens voor het malen van graan en toen al ondernemend. In 1810 begonnen de broers Jean-Pierre en Jean-Frédéric Peugeot een staalfabriek. Tot 1885 verkochten ze gereedschappen over de hele wereld en Peugeot ging zich toeleggen op rijwielen. In 1890 werd de eerste auto geproduceerd, de rest is bekender.

Wie hun museum bekijkt, raakt onder de indruk van alle producten die ze in de loop der eeuwen hebben gemaakt uit staal. Vanuit het perspectief van het creëren van een collectief veld zou je kunnen stellen dat zij het vakmanschap om staal en producten van staal te produceren en te innoveren eindeloos hebben verfijnd en verbeterd. Ze hebben met grote nieuwsgierigheid grenzen verlegd en innovaties doorgevoerd. Wie gaat werken in zo’n fabriek of in zo’n organisatie gaat deel uitmaken en deel hebben aan de kennis en kunde in dat veld. Op zijn beurt is zo’n organisatie weer verbonden met de autobranche, toeleveringsbedrijven etc.

Zo vormen mensen collectieven waarin ze zich verenigen. Die collectieven groeien gaandeweg uit tot organisaties. Hoe langer een organisatie bestaat, hoe meer overlevingskracht er is, als de organisatie blijft meebewegen met de tijdgeest. Zo ontstaat als het ware een plek voor de organisatie om een taak te vervullen in haar omgeving, voor haar klanten en voor haar mensen. Eigenlijk is het maar zeer recent, vanaf circa 1950, dat een grote groep mensen kan studeren en het werk kan doen wat bij hen past.

De eisen die we stellen aan organisaties, zijn inmiddels veel hoger geworden. We kiezen bewuster voor een organisatie die past bij onze ambities. We willen trots zijn op zo’n organisatie en willen dat onze talenten daar optimaal tot hun recht kunnen komen. Daarmee is de maakbaarheid van organisaties een stuk minder geworden; werknemers stellen zich niet meer op als volgers, maar eerder als actieve meedenkers. Dat biedt de organisatie overigens de kans om optimaal op de omgeving en de markt te blijven inspelen, omdat er nu zoveel meer ogen en oren zijn, die de markt in de gaten kunnen houden.

Professor John Kotter verbonden aan Harvard Business School en gespecialiseerd in organisatieverandering laat in een van zijn colleges een film zien van een Amerikaanse vliegtuigmaatschappij. Die slaagt erin om het steeds beter te doen dan haar concurrenten door zoveel mogelijk mensen zo goedkoop te laten vliegen. Er is een flamboyante topman, die deze visie volstrekt consequent toepast en zijn organisatie als een soort familiebedrijf runt. Hij organiseert veel feesten, communiceert veel over zijn strategie en heeft geregeld contact met zijn medewerkers op alle plekken in de organisatie. Op een dag hoort een van zijn medewerkers op een feestje dat de concurrent iets nieuws van plan is. Zij belt meteen haar manager en geeft dit door. Die belt direct het hoofdkantoor en er wordt een spoedberaad georganiseerd om zoveel mogelijk informatie over het plan van de andere maatschappij te verzamelen. Samen bedenken ze ideeën om de andere maatschappij te slim af te zijn… het lukt!

Zijn organisaties nog in staat om zo samen te werken, durven we te vertrouwen op vage signalen en op onderzoek te gaan? En zijn we bereid onze medewerkers serieus te nemen, als ze informatie aanleveren?

Organisaties bestaan uit een bedding, waarin vanuit een missie wordt gewerkt aan het leveren van producten of diensten. Mensen die zich aangetrokken voelen tot deze diensten of producten, treden er in dienst. Zij dragen bij aan het verder ontwikkelen van het collectieve veld en het verbeteren en verbreden van het bestaande aanbod door de inbreng van hun kennis en kunde. Dat doen ze in een bedding, grenzen en keuzen die zijn gemaakt of waaraan wordt vastgehouden vanuit traditie of overtuiging. Vaak vertegenwoordigt de directeur of de eigenaar de kaders ervan. Hij bewaakt ze samen met het management. Het kán een collectieve verantwoordelijkheid worden, waaraan iedereen kan bijdragen, zoals in het vorige voorbeeld blijkt, als de kaders en de missie en visie duidelijk en bekend zijn bij alle medewerkers.

De bedding stimuleert creativiteit binnen de kaders en behoedt een organisatie voor misstappen. Uit het boek „Good to great” van Jim Collins blijkt dat organisaties die het product of de dienst waarin ze uitblinken goed onderkennen en het bijpassende businessmodel consequent hebben uitgebouwd, tot de meest succesvolle organisaties behoren.

Te vaak blijkt dat organisaties die te ver van hun oorspronkelijke taak en bedding activiteiten gaan ontplooien, in de problemen komen doordat de kennis en kunde ontbreekt. Zulke organisaties gaan lijden aan zelfoverschatting, omdat de aandacht voor de kerntaken verslapt. Zo kunnen ze in grote financiële moeilijkheden komen doordat ze zich bezighouden met oneigenlijke taken. Woningbouwcorporatie de Woonbron in Rotterdam kan er met de bouw van een cruiseschip over meepraten. En de instelling voor de opvang van mensen met een verstandelijke handicap Stichting Philadelphia Zorg uit Nunspeet heeft met het aankopen van onroerend goed voor nieuwe woonprojecten zijn kerntaken uit het oog verloren.

Een directie bewaakt een bedding, de kerntaken van de organisatie. Maar directieleden en toezichthouders kunnen er eveneens een grote puinhoop van maken. Naarmate een directie minder binding heeft met de missie van de organisatie en meer gemotiveerd wordt door hoge beloningen, lijkt ze het bewaken van de bedding uit het oog te verliezen.

De wereldwijde crisis in de banken- en verzekeringensector heeft iedereen getroffen. Speculeren met ongedekte cheques en ongelimiteerd doorschuiven en verkopen van risico’s met als enige doel hoge winsten te verhogen geeft blijk van de totale vervreemding van het handelen als organisatie. Het meest pijnlijke is dat vrijwel geen enkele bankier of verantwoordelijke opstapt. Het oude denken of het oude bewustzijnsveld blijft dus gewoon bestaan. Dat betekent dat maatschappelijke signalen of overheden amper veranderingen kunnen bewerkstelligen. Hopelijk verandert dat bewustzijn van binnenuit.

Het alleen op eigenbelang gerichte organisatiemodel is hard aan vervanging toe. Van maatschappelijke verantwoordelijkheid is geen sprake. Een van de banken die al enige jaren geleden een andere keuze heeft gemaakt, is de Rabobank. Die bank heeft een coöperatieve grondslag. Daarmee is ze nog sterk verankerd in een regio.

De Rabobank heeft een directiemodel opgezet, waarin er geen algemeen directeur is. De voorzitter van de coöperatie kan geen veto uitspreken, want de mededirecteuren hebben een gelijke bevoegdheid. Alle directieleden dienen dus steeds te onderhandelen om draagvlak te krijgen voor besluiten. Dit is niet altijd ideaal, maar het voorkomt dat een persoon te veel macht naar zich toetrekt.

In deze context werken we vrijwel allemaal als medewerker of als manager. En sommigen vervullen een externe adviesfunctie, trainen groepen en coachen mensen en teams. Wat betekenen deze constateringen? Allen hebben er een verantwoordelijkheid in en hebben grote kansen om bij te dragen aan het ontstaan van nieuw bewustzijn in organisaties.

Organisatiecoaching: de cirkel is rond?

We komen opnieuw uit op het begrip bewustzijn, het individuele en het collectieve bewustzijn of het bewustzijnsveld binnen een organisatie. Daarin zijn twee perspectieven mogelijk. Het interne perspectief vanuit de mensen in loondienst en de effecten van ons bewustzijn en het externe perspectief. Het externe perspectief wordt in het volgende hoofdstuk uitgewerkt. Laten we bij het interne perspectief beginnen.

Het collectieve bewustzijnsveld van een organisatie zorgt voor de bedding en de basis van waaruit producten worden geproduceerd of diensten worden verleend. Elke organisatie heeft een eigen cultuur en haar eigen collectieve schaduw. Dat zijn de zaken die absoluut niet kunnen, verboden zijn of niet mogen worden gezegd. Binnen organisaties ontstaan geregeld ergernissen en conflicten. Het kan bijna niet zonder dat. Enerzijds omdat we allemaal onze eigen schaduwkanten en familiesystemen meenemen naar ons werk. Daar ontmoeten we ongetwijfeld mensen van wie we wat te leren hebben. Anderzijds kunnen we er niet onderuit dat we moeten samenwerken om resultaten te behalen. En zo worden in organisaties overlevingspatronen en familiepatronen herhaald, tot we ervan hebben geleerd of er genoeg van hebben. Of doordat de organisatie failliet gaat. Uit de recente crisis in de autoindustrie blijkt uit de problemen van GM dat het management al jaren geleden heeft ‘geweigerd’ signalen uit de markt serieus te nemen en op te houden met het bouwen van te grote energieverslindende auto’s. Dan is er een grote ingreep nodig met ander management om een organisatie weer levensvatbaar te maken.

We handelen vaak volgens onze vaste onbewuste patronen, zo toont Ap Dijksterhuis in zijn boek Het slimme onbewuste aan. We nemen vrijwel al onze beslissingen op basis van een razendsnel verlopende analyse van informatie via ons onbewuste. De uitkomst daarvan geeft vervolgens richting aan onze bewuste beslissing. Dijksterhuis stelt dat ons rationele bewustzijn niet eens in staat is om zo’n grote hoeveelheid informatie te verwerken in zo’n korte tijd. We kunnen bovendien uitstekend een gevoel of een idee onderbouwen en het op een uiterst rationele en doordachte beslissing doen lijken. Zo houden we onszelf en anderen gemakkelijk voor de gek.

Op dezelfde manier kunnen we onze beslissingen blijven nemen op basis van de oude parameters, als we ons onbewuste niet trainen en lastige thema’s niet oplossen. We herhalen onze oude gedrags- en denkpatronen automatisch of – zoals Taylor stelt – blijven onze neurale netwerken voeden.

Zoals in het schema op de volgende bladzijde wordt toegelicht, kunnen we parallellen trekken tussen het individuele bewustzijn en het organisatiebewustzijn. Want alles is bewustzijn en energie, alleen de schaal is anders.

In onze relaties en werkcontext komen we onszelf bij uitstek tegen. Vanuit een holistische perspectief werken betekent dit, dat je de verantwoordelijkheid neemt om jezelf als onderdeel van het geheel te zien, omdat deze confrontaties met onszelf en onze omgeving dé bron zijn voor persoonlijke groei en zelfkennis. Het effect van het negeren van deze confrontaties betekent, dat je bezig blijft:

met het herhalen van je overlevingsmechanismen uit je jeugd en mogelijk eerdere levens

met het (onbewust) vervullen van oude behoeften, waarin je in je jeugd niet werd erkend, in je huidige privéleven en werkleven. Dit is helaas een bodemloze put, omdat de erkenning die je nooit van je vader of moeder hebt gehad, niet kan worden vervangen door erkenning van anderen. En zolang je je dat niet bewust bent, werk je veel te hard om toch erkenning te behalen.

met confrontaties met je rode knoppen/kwetsbare plekken of lastige thema’s. Omdat je het niet (h)erkent, blijf je ze in de buitenwereld tegenkomen.

Mens
Organisatie / systeem / collectief

Onbewuste (potentie en schaduw)
Taboes / schaduw / potentie

Afweermechanismen
Irrationele keuzen / informatie
ontkennen

Complexen
Beladen thema’s

Oerthema (bijdrage aan wereld)
Missie

Gedachten- en gedragspatronen
Gedachtengoed / filosofie /
gedragspatronen

Projecties
Vijanddenken / interne strijd /
samenwerkingsproblemen

Basisbehoeften (orde, plek
en functie) Hellinger
Basisbehoeften (orde, plek en
functie)

Wil groeien / ontwikkelen
Wil groeien, succesvol zijn en
overleven

Kiest (onbewust) voor passende
organisatie om te leren
Bewustzijn management is sterk
bepalend voor het veld dat de
organisatie neerzet

Herhaalt vaak ouder/kind
patronen
Roept ouder/kindpatronen op door
hiërarchie

Familiekarma
Organisatiekarma

Ziek worden of burn-out
Failliet gaan, crises en
reorganisaties

Energiebalans & vitaliteit
Financiële, personele en
milieubalans

Focus
Doel, strategie

Aarding, inkomen, huis en
basisbehoeften
Maatschappelijke basis en
bijdrage en financieel gezond

Maar bovenal ben je niet vrij om te doen, wat wilt doen. Je blijft gevangen in een illusie van slachtoffer, dader of altijd op zoek om de bodemloze behoefte aan erkenning en waardering of succes te vervullen. Terwijl je niet bezig bent met wat je werkelijk wilt.

In elke organisatie wordt de machtsschaduw geactiveerd, hoewel we elkaar graag ervan proberen te overtuigen dat dat bij ons niet speelt. Maar het speelt overal en altijd in groepen. We vergelijken en bepalen onze positie en raken soms enorm verstrikt.

Veel directeuren herkennen ongetwijfeld de strijd met een manager die na jaren goed te hebben gefunctioneerd met hen van mening verschilt over het te voeren beleid. In plaats van weg te gaan ontstaat een strijd die soms alle perken te buiten gaat. De manager, blind voor zijn eigen machtsschaduw, probeert op slinkse wijze medewerkers te beïnvloeden, onware verhalen in het leven te roepen, de directeur in een kwaad daglicht te stellen en zo mogelijk belastende informatie te verzamelen. De eens zo beminnelijke en capabele collega is veranderd in een gevaarlijke tegenstander, die er alles aan zal doen om zijn gelijk en financieel het onderste uit de kan te halen. Mediation werkt niet en als directeur kun je niets zeggen over de ‘vuile’ streken die worden uitgehaald door deze manager. Je dient integer en correct te blijven om je eigen positie en juridische positie niet onderuit te halen. Al wordt je het bloed onder de nagels vandaan gehaald en reageren je medewerkers ineens wantrouwend en afkeurend en krijg je boze klanten aan de telefoon.

De manager is gevangen geraakt in zijn machtsschaduw en niet meer voor rede vatbaar en huurt de meest gehaaide advocaat in. Als directeur word je meer dan eens verleid om erg boos te worden en een boekje open te doen. Interne of externe vertrouwenspersonen zoals een betrouwbare P&O-manager en een verstandige advocaat zijn dan zeer welkom en helpen je om stoom af te blazen en verstandig te blijven handelen. De manager zal doorgaan tot het gaatje. Een rechtszaak en misschien wel twee of meer.

Vanuit het perspectief van systeemdenken, het projectiemechanisme en de interactie tussen ‘dader’ en ‘slachtoffer’ is het zinvol om zelf met een coach te kijken naar je eigen aandeel in de ‘schepping’ en escalatie van het conflict. Zo leer je als manager de symptomen eerder te herkennen en je grenzen beter te stellen. En zie je vaak achteraf waar je zelf onnodig zaken hebt laten escaleren, teveel ruimte hebt gegeven en je toch hebt laten verleiden door de aanval op je ego of je behoefte aan erkenning. En als je nu enigszins verontwaardigd begint te raken… is er zeker werk aan de winkel.

De collectieve schaduw

Macht, onmacht, gebrek aan erkenning en de angst om er niet bij te horen zijn thema’s die het meest voorkomen in organisaties. Die thema’s kunnen gemakkelijk ontaarden in grotere conflicten. Organisaties kunnen zelfs gevangen raken en ten onder gaan aan machtsconflicten. Die zijn vooral zichtbaar in teams, zowel in managementteams als op afdelingen. In teams kan het diverse vormen aannemen:

1.    De zondebok

Er wordt een zondebok gezocht en gevonden: een persoon die het allemaal heeft veroorzaakt en als de oorzaak van de problemen wordt gezien. Meestal is het een hogere leidinggevende en een enkele keer het hogere management. Dan is de leidinggevende van het team ook letterlijk ‘ingezogen’ geraakt. Ingezogen raken betekent dat je nog slechts één perspectief ziet, in plaats van meer dan een. Daarnaast komt het veelvuldig voor dat een teamlid zelf als zondebok wordt gezien. Het voordeel voor het team is dat het dan niet naar zijn eigen aandeel hoeft te kijken en al zijn grieven kan projecteren op de zondebok. Deze vorm van collectief vijanddenken kan heel verstikkend en destructief worden. Ieder teamlid is dan gevangen geraakt via zijn eigen machtsschaduw in een collectieve projectie.

Kenmerkend is dat je niet meer in gesprek gaat met de ‘tegenpartij’ en het heft in eigen handen neemt. Je maakt eigen beleid of negeert dat van de ander. Dit kan onderhuids spelen, maar ook een openlijke strijd worden. Er ontstaan bondjes, geroddel en het overtrokken idee dat men het zelf veel beter weet. Het fascinerende van dit soort processen is dat team en zondebok zichzelf als ‘slachtoffer’ zien en niet als ‘dader’. Terwijl allen beide rollen vervullen. Om eruit te komen is onderzoek nodig naar ieders projecties en machtsmotieven. Bovenal is het besef nodig dat deze fenomenen het team in de greep hebben gekregen.

De zondebok wordt ook wel extern geprojecteerd, bijvoorbeeld op de markt, de overheid of concurrenten. Deze zondebok wordt achteraf geïntroduceerd bij tegenvallende resultaten en cijfers. Hierbij wordt door het management vanuit een slachtofferbewustzijn gedacht.

2.    De strijd om de macht

Een ander veel voorkomend probleem in (management)teams is de strijd om de macht. Deze kan op diverse manieren ontstaan.

       Een functie niet vervullen

Er kan sprake zijn van een directeur of manager die zijn functie niet vervult. Hij pakt misstanden niet aan, laat disfunctioneren van mensen op cruciale posities voortduren of staat ongeoorloofde praktijken toe. Wie een managementpositie vervult, moet onaangename maatregelen nemen. Hij kan het nooit iedereen naar de zin maken. Er zal altijd kritiek zijn en blijven, dat is goed en het hoort bij de positie. Managers van teams worden nogal eens ‘ingepakt’ door hun team en verliezen hun onafhankelijke positie. Dan zijn ze de marionet van het team geworden en bepaalt een informele leider wat er moet gebeuren.

       Wie is de formele leider en wie heeft het voor het zeggen?

Er kan sprake zijn van een informeel leider: iemand die de formele leider overtroeft. Dan is er om met Hellinger te spreken ‘iets mis met de orde’. De informeel leider neemt de plek in van de formele leider. Dit kan omdat de informele leider de formele leider ‘in de tang heeft’ met belastende of bedreigende informatie. Het kan ook gebeuren doordat de formele leider incompetent is geworden, bijvoorbeeld door de fase waarin de organisatie verkeert. Toch wil hij van geen wijken weten, omdat hij vindt dat hij het aanzien van de positie nog nodig heeft. Een ander veel voorkomend probleem in familiebedrijven is dat de directeur/eigenaar zich terugtrekt en een andere algemeen directeur benoemt, maar zijn voormalige positie niet werkelijk opgeeft. Via informele wegen laat hij weten wat hij van het nieuwe beleid vindt. Hij haalt dat openlijk onderuit of ontslaat keer op keer een nieuwe directeur.

3.    Angst regeert

Een van de meest voorkomende problemen in teams en al helemaal in conflicten is, dat we angst hebben om te handelen, zoals we echt zouden willen handelen. We voelen ons onvrij, belemmerd of zijn bang om buitengesloten te worden of als verliezer te worden gezien. Zodra er sprake is van een beoordeling, een sollicitatie voor een functie, een vergelijking of een reorganisatie kunnen capabele mensen ineens ‘bevriezen’. In een team kan de angst dan ineens toeslaan. De teamleden kunnen als het ware collectief in de ban raken van angst en enge verhalen. Zeker als er traumatische ervaringen zijn geweest. Niets is zo explosief en onvoorspelbaar als angst. Voor je het weet zijn er wilde verhalen in omloop.

We zijn heel bevattelijk voor deze thema’s, ze raken aan heel primitieve angstreacties vanuit ons reptielenbrein en ons limbische systeem zoals in hoofdstuk 5 is beschreven. Zelfs in trainingsgroepen komen dergelijke thema’s voor. Ook hier geldt dat de bewustwording van angst de sleutel biedt tot onderzoek. Want hoe reëel en effectief is het om gedrag en keuzen door angst te laten bepalen? We kunnen tenslotte steeds opnieuw kiezen voor de door ons gewenste schepping.

4.    Wantrouwen versus vertrouwen

Vertrouwen en wantrouwen zijn erg populaire thema’s. Boeken van Stephen Covey en Tica Peemans I Trust U, over het managen van vertrouwen in organisaties, gaan daarover. Peeman stelt dat het in de praktijk brengen van vertrouwen vraagt dat we kleinschaliger organiseren en mensen meer regelmogelijkheden geven om hun bijdrage te leveren. Een sterke cultuur met gedeelde waarden ziet ze daarbij als een belangrijke basis. Dan ontstaat weer een menselijke maat, waarbinnen we onze verantwoordelijkheid kunnen nemen en een echte bijdrage aan de organisatie kunnen leveren. I Trust U is een praktisch boek om echt te werken aan vertrouwen binnen organisaties. Het houdt tevens een sterk pleidooi om continu in gesprek te blijven met elkaar over wederzijdse verwachtingen.

Het thema wantrouwen is uiterst actueel in het licht van de economische crisis en het gebrek aan betrouwbaar en duurzaam leiderschap. Organisaties en overheden staan voortdurend onder druk om integer, betrouwbaar en voorspelbaar te zijn. Toch kennen we meer schandalen dan ooit waaruit het tegendeel blijkt. Of het nu gaat over wethouders die geld doorsluizen aan hun muziekvereniging, burgemeesters die te veel declareren of bestuurders die frauderen met geld van hun organisatie.

Het consumentenvertrouwen neemt af, als blijkt dat producenten of dienstverleners hen hebben benadeeld. Door de komst van internet is de macht van de consument ongelofelijk toegenomen, doordat kennis en ervaringen razendsnel kunnen worden gedeeld. Of het afkomstig is van betrouwbare bron lijkt steeds minder een rol te spelen.

Binnen organisaties is er vaak een spanningsveld tussen vertrouwen en wantrouwen. Zeker in tijden waarin het minder goed gaat, spelen potentiële belangentegenstellingen tussen medewerkers en management meteen een rol. Eens te meer een reden om veel te blijven communiceren en te werken aan zoveel mogelijk transparantie en openheid.

Fenomenen als angst, machtsstrijd en wantrouwen horen bij organisaties. Ze steken in elke groep af en toe de kop op, al kan het jaren goed gaan. Het heeft geen zin om ze te ontkennen. Er bestaan reële belangentegenstellingen, waarbij een collectief belang niet altijd in het voordeel van een individu zal uitpakken.

Goed management betekent ook ‘vuile handen’ durven maken, zoals Jean-Paul Sartre lang geleden al beschreef in zijn toneelstuk Les mains sales. En je moet er vooral tegen kunnen dat goed en fout in absolute zin niet bestaan. Wat tijdens de oorlog als bezetter was geoorloofd, is na die oorlog als verliezer een oorlogsmisdaad geweest. Het is maar net wie er aan de macht is en vanuit welk perspectief er wordt gekeken.

De ziekmakende effecten van collectieve projecties binnen organisaties De effecten van negatieve denkpatronen op ons eigen lichaam en onze gezondheid zijn al eerder aan de orde geweest. De vraag is wat de effecten zijn van negatieve projecties van een heel team. Enerzijds creëren ze gezamenlijk een ‘pijnlichaam’, vanuit een slachtofferbewustzijn waarmee ze zichzelf benadelen en verzwakken. Anderzijds sturen ze hun collectieve negatieve projecties naar de daders. Fysieke problemen zijn wellicht terug te voeren naar collectieve of voortdurende aanvallen van negativiteit! Een reden te meer om echt verantwoordelijkheid te nemen voor je projecties en je eigen negativiteit.

Bewustzijn van de oprichters

Het bijzondere is dat het bewustzijn van de oprichters zeer bepalend blijkt te zijn ook al zijn ze al langere tijd vertrokken.

Efficiency

De eerste indruk van mijn nieuwe tandarts is uitstekend. Een goed secretariaat, een mooi pand. De tweede is iets minder. Hoewel de tandarts een vriendelijke man is, staat overal in de praktijk de radio aan en niet op mijn favoriete zender. Zijn vakmanschap is prima, zijn aanpak al iets minder. Hij werkt aan twee of drie stoelen tegelijk, zodat je af en toe wacht en hij goed kan doorwerken.

Als ik voor het vullen van een gaatje kom, blijkt overleg over het wel of niet verdoven, niet mogelijk. „Ik wil dat je stilligt.” Oh! Met een totaal verdoofd smoelwerk kom ik vervolgens aan bij mijn afspraak. Zijn bedrijfsmodel is me nu geheel duidelijk: efficiency en omzet gaan boven klantgerichtheid. Ik ga dus maar weer op zoek.

Via het waardesysteem van de oprichters wordt een cultuur neergezet die langere tijd kan overleven. Het boeiende is natuurlijk dat daarmee de schaduwkanten eveneens onbewust worden overgeleverd. En een collectieve schaduw is eigenlijk alles wat niet is toegestaan of waarover niet kan worden gesproken of nog onontdekte potentie. Als medewerker of coach ben je er heel snel achter, als je iets benoemt wat absoluut taboe is. Heftige ontkenningen, bedreigingen of beschuldigingen; het bestaat allemaal. Het roept tevens een andere vraag op. Wat is het effect als de eigenaar of een directeur wel werkt aan zijn of haar eigen bewustwording en individuatie? Blinde vlekken blijven bestaan en ik denk dat het conflicten niet kan voorkomen. Hooguit worden de projecties sneller onderkend en als het goed is, ontstaat er meer openheid om onplezierige of onwelgevallige feedback echt serieus te nemen en tijdig hulp in te roepen bij dreigende conflicten.

Het psychologische contract

Als we dus ergens in dienst treden of worden ingehuurd als trainer, coach of adviseur, tekenen we niet alleen een contract waarin we ons verbinden aan werk tegen een bepaalde vergoeding. We verbinden ons daarmee aan het relatiecontract dat niet op papier staat. En lukt je dat niet, dan sta je snel weer buiten. Loop dus eerst eens een dag mee in een nieuwe organisatie om de sfeer te proeven en mensen te spreken. Dan ervaar je zelf, hoe je je voelt na een dag.

En dat geldt eveneens voor de werkgever, je neemt iemand in dienst en je hebt geen zicht op de onzichtbare thema’s die kunnen gaan spelen. Gelukkig maar, anders zou het leven wel heel ingewikkeld worden. Wat wel helpt, is om afwijkend gedrag snel bespreekbaar te maken en je daarin niet te laten verleiden. De vraag hoe was je afscheid bij je vorige werk of hoe gaat dat eruitzien, levert vooraf echt waardevolle informatie op.

Daarnaast kan een psychologisch contract er voor een werkgever totaal anders uitzien dan voor een werknemer of het kan in de loop van de tijd ongemerkt voor een van beiden veranderen. Heel vaak is dat de reden voor conflicten. Sta er eens bij stil en onderzoek of er koorden of gewijzigde psychologische contracten zijn tussen jou en collega’s uit je organisatie zoals in het vorige hoofdstuk is beschreven.

In dit hoofdstuk hebben we stilgestaan bij het begrip collectief bewustzijn in organisaties en de werking van de schaduw in collectieven zoals een maatschappij, culturen, organisaties en groepen. Elk collectief heeft een bepaald bewustzijn en een deelperspectief op de werkelijkheid. Daar ontstaan gemakkelijk botsingen en verschillende zienswijzen. Deze botsingen zijn zinvol en noodzakelijk voor groei en ontwikkeling. Als je er vanuit het holistische perspectief naar kijkt en onderzoekt vanuit welk (collectief) bewustzijn mensen hun werkelijkheid waarnemen is het vaak gemakkelijker om aan te sluiten en te begrijpen waar hun waarheid botst met jouw waarheid. Het lijkt oppervlakkig gezien te gaan over gelijk krijgen, terwijl het in wezen gaat om gehoord worden, gerechtigheid of erkenning en waardering.

Hiermee komen we bij het externe perspectief op organisaties terecht. De coach, adviseur, interim-manager of begeleider die in spannende tijden of bij botsingen tussen management, teams of medewerkers wordt ingehuurd en in samenwerking met hen een verandering wil doorvoeren.

Hoofdstuk 9

Leiderschap
en organisatiecoaching

Ons bewustzijn en ons bewuste besef daarvan is de weg naar heelheid

Ons bewustzijn heeft een enorm positief of negatief effect op ons vermogen om te leren, om onze wensen te realiseren, op onze vitaliteit en gezondheid. Dat is zeer positief en biedt veel mogelijkheden, zowel voor onszelf als voor onze omgeving. Het vraagt wel het bewuste besef dat deze scheppings- of creatiekracht altijd werkt en dat onze omgeving onze onopgeloste thema’s blijft weerspiegelen tot we het leren, zowel in ons privéleven als in ons werk. En wat we nog niet hebben afgerond en nog lading heeft, voor onszelf of in een team of organisatie, blijft voortduren tot we het echt aandacht geven en er mee aan de slag gaan. Ongewenste situaties herhalen zich als het bewustzijn niet is veranderd en de parameters in de context hetzelfde zijn gebleven.

Wat betekenen deze inzichten uit de voorgaande hoofdstukken voor managers, trainers, coaches, adviseurs en begeleiders? En wat betekent het voor de ‘maakbaarheid’ van organisatieverandering?

In dit hoofdstuk gaan we in op effect en de bewuste inzet van ons bewustzijn in teams en organisaties en de mogelijkheid om organisatiecoaching in te zetten als middel om nieuw leiderschapsbewustzijn te ontwikkelen.

In het bewustzijnsmodel (p. 36) en in de voorgaande hoofdstukken is beschreven hoe een persoon is verbonden met zijn maatschappelijke context en werkcontext en met onzichtbare velden uit zijn familie van herkomst, zijn heden en verleden en zijn hogere zelf. Dit is in het dagelijks leven onzichtbaar maar wel degelijk merkbaar. Je bent immers verbonden met je partner en familieleden door contracten, afspraken, koorden, gevoelens of verlangens, ook al zie je hen niet als je aan het werk bent. Je privéleven heeft effect op je humeur en je dagelijkse belastbaarheid. Ook de mate waarin je zelf gegrond bent en aanwezig bent in je lichaam en in het nu bent met je aandacht, is zeer bepalend bij wat je aan ideeën kunt omzetten in daden en resultaten. Je eigen thema’s of schaduwkanten beïnvloeden je flexibiliteit in het omgaan met die thema’s in de organisatie waar je werkt. We kunnen stellen dat iemand zich vitaler voelt en alerter is, naarmate hij minder belast is met onopgeloste thema’s, trauma’s of actuele life-events, gezond is, zinvolle bezigheden heeft en zich verbonden voelt met het geheel.

Als medewerker draag je op elke plek bij aan het collectieve bewustzijn van de organisatie. Zo draag je bij aan de wijze waarop klanten de dienstverlening ervaren. Die klanten ervaren direct of ze echt welkom zijn en serieus worden genomen, of ze nu de portier, de receptionist, een medewerker of manager ontmoeten. Dit komt tot uiting in het gebouw, de inrichting van de werkplekken, de sfeer en de koffie. Vaak staan we er niet bij stil, maar we hebben ogenblikkelijk een indruk van een organisatie. Je ervaart de grondtoon van waaruit de organisatie werkt.

De organisatie kan op haar beurt optimaal leren van haar ervaringen en botsingen met klanten en de markt. Ze kan haar medewerkers serieus nemen en hun ervaring vertalen naar aanpassingen in beleid, de cultuur en het aanbod. In die zin zijn de spanningen en botsingen die van tijd tot tijd ontstaan in organisaties tussen wat wenselijk is en wat haalbaar is, zeer nuttig. Ze dagen het management en de medewerkers steeds opnieuw uit om stil te staan bij het beleid en de effectiviteit daarvan. Toch hebben we helaas de neiging om verschillen van inzicht nog verborgen te houden.

De conclusies uit voorgaande hoofdstukken bieden niet alleen concrete handreikingen voor het vormgeven van leerprocessen in een-op-een-gesprekken en voor het werken met groepen, maar eveneens voor het dagelijkse gesprek tussen management en medewerkers. Leren en organisatieontwikkeling gebeurt in het dagelijks leven en niet exclusief in de trainingsruimte.

Het effect van je eigen bewustzijn in interactie

Je vooronderstellingen en je oordelen over jezelf en de ander hebben de grootste impact op je leven en werk en het verloop van het gesprek of de bijeenkomst. Vind je de ander capabel en slim? Vind je je opdrachtgever een botte aap? Weet jij het beter of denk je dat je het niet aankunt?

Wie bepaalt?

Een deelnemer had een vraag over het gevoel steeds in vrijheid beperkt te zijn. We lieten hem ‘blind’ een fotokaart kiezen, bij de vraag hoe hij beter kon omgaan met dat gevoel. Hij trok een foto en associeerde enige tijd op de kaart. Dan kwam hij tot het inzicht: „Als er verwachtingen zijn naar mij dan voel ik me onvrij.’ We nodigden hem uit om dat inzicht enige malen te herhalen en gaandeweg begon hij blijer te kijken en de tekst te veranderen: ‘Als er verwachtingen zijn naar mij en naar mezelf, dan voel ik me onvrij.”

Daarna nodigde de coach hem uit om dit tegen haar te zeggen, waarbij zij dit herhaalde. Uiteindelijk werd de tekst: „Als ik mezelf geen verwachtingen opleg, dan ben ik vrij.” De deelnemer sprak dat uit met een brede grijns. Hij voelde op dat moment dat hij de enige was, die verwachtingen kon accepteren of naast zich neerleggen en kwam hij los van een ‘slachtofferbewustzijn’.

We weten inmiddels dat je met negatieve gedachten jezelf en je gezondheid ondermijnt en een negatief effect hebt op een ander. En we weten ook dat onze non-verbale communicatie veel meer indruk maakt, dan wat we zeggen. Het is het van belang om congruent en zo eerlijk mogelijk te zijn in onze gesprekken. Want de selffulfilling prophecy werkt altijd, om te beginnen bij jezelf.

Ben je in staat om positief over jezelf te denken? Sta je jezelf toe om fouten te maken en uiting te geven aan je emoties? Als je dat kunt, geeft dat anderen al enorm veel ruimte.

Op zoek

Ik kwam een van onze trainsters tegen op een conferentieoord. Ze vertelde me dat ze die morgen helemaal geschokt was. Ze was tot de ontdekking gekomen dat ze een ketting die haar heel dierbaar was, niet meer kon vinden. Terwijl ze zeker wist, dat ze hem had meegenomen. Ze vertelde haar groep bij de start van de dag over haar ongerustheid dat ze haar ketting echt was verloren. De groep kwam spontaan in actie. Ze zochten naar haar ketting en vonden hem tot haar grote opluchting in haar auto. Kun je zoiets maken, als trainer?

Ja, gelukkig wel. De trainster vertelde me hoe blij de groep was met haar openhartigheid. Ze hadden zich gerealiseerd, dat ze dat zichzelf veel te weinig toestonden. Ik was helemaal trots. Dit is wat ik verwacht van een trainer: authentiek gedrag.

Het is gemakkelijker werken als manager of trainer als je tevreden bent met jezelf. Het effect daarvan is enorm. Je communiceert het namelijk direct via je aanwezigheid. Anderen voelen het en reageren positief als je fouten maakt en dat kunt toegeven. Ze voelen of je een positief zelfbeeld hebt en compassie hebt voor de gevoelens van anderen. Zo voelen die anderen zich vrijer om te uiten wat er bij hen leeft, naarmate je bewustzijn zich verruimt en je meer van jezelf houdt. En andersom werkt het net zo, als jij ergens somber of gespannen over bent, dan pikt een groep dat op.

Gymles!

In onze leergangen worden in het eerste blok leerteams gevormd. Er moet gekozen worden. Wil je wel of wil je niet bij iemand in een leerteam? Wacht je af en word je genegeerd? In intervisiebijeenkomsten met collegatrainers was ik in het begin erg verbaasd om te horen, dat het bij hen ‘zo’n drama’ was. Mensen dachten meteen terug aan hoe ze vroeger bij gymnastiek als laatste werden gekozen. Ze hadden het gevoel dat ze er niet bij hoorden of niet gezien werden. Zulke menselijke drama’s worden in een simpele oefening even aangeraakt. Toen ik me dat bewust werd, ging het bij mij ineens ook een stuk moeizamer. Maar het deed wel meer recht aan deze gevoelens. En deze thema’s werden daarmee achteraf goed bespreekbaar in het kader van groepsdynamica.

Het werk vooraf, je intenties

Het begeleiden van een groep of het geven van een training kan al ruim voor de aanvangstijd starten. Zorg hierbij dat jezelf gegrond bent en in verbinding met je hart.

Je zet je al een proces in beweging door de tijd te nemen om je in gedachten af te stemmen op de ruimte en op de mensen, zelfs al ken de mensen nog niet. Je kunt je intenties al richten op het leerproces en de uitkomsten. En je kunt vooraf al de randvoorwaarden neerzetten, waarbinnen de groep met jou optimaal kan leren.

Voorbeelden van intenties zijn:

Ik visualiseer en maak een gronding in de ruimte

Ik reinig de ruimte met een kleur

Ik zet de intentie in de ruimte:

dat de ruimte gegrond is en verbonden met de centrale zon

dat het een veilige plek is om met en van elkaar te leren

dat er onvoorwaardelijke liefde is voor iedereen

dat iedereen zijn doelen met de training bereikt

dat er speelsheid en plezier is.

Door vanuit intenties te werken creëer je een veld waarin dit kan gebeuren. Wellicht vind je het vreemd om het zo te doen. Maar als we het nalaten, creëren we net zo goed, maar dan veel onbewuster. We hebben van tevoren altijd verwachtingen of spanningen. We dragen bij aan het resultaat door die verwachtingen bewust en expliciet te maken en de intenties neer te zetten om het leerproces of de bijeenkomst optimaal te laten verlopen. Bovendien zijn we zo beter voorbereid.

Doen door niet te doen

Een opdrachtgever die ik al jaren kende, was op een nieuwe werkplek begonnen met een nieuw managementteam. Ze vroeg me een dag te begeleiden waarin ze gingen praten over hun plannen. Nadat ik mijn rol als procesbegeleider had uitgelegd en ze had verteld dat ik alleen iets zou doen, als ik merkte dat het proces vastliep of zou gaan haperen, gingen ze aan de slag. Het verliep uitstekend.

Ik deed gewoon niets. Wat ik bij mezelf bemerkte, was dat mijn hartchakra helemaal open stond en deze energie als vanzelf de ruimte in ging. Ik heb nog een keer gevraagd of ik wel toegevoegde waarde had. Dat was zeker het geval volgens hen, maar ik herinner me niet dat ik veel meer heb gezegd die dag.

Op die dag snapte ik niet wat er gebeurde, maar kon ik er wel op vertrouwen. Achteraf kan ik het duiden als het faciliteren van het proces. Dat gebeurde door op mijn gedachte ‘het gaat goed, jullie kunnen het samen aan als team’ te vertrouwen. En bovenal had ik alle vertrouwen in mijn opdrachtgeefster, omdat ik haar al langere tijd kende.

Dit voorval overkwam me. Pas nu kan ik het duiden in het kader van het faciliteren van leerprocessen. Vaak heb ik gewoon gehandeld vanuit mijn eerste impuls en ben ik pas achteraf tot de ontdekking gekomen, dat het een goede impuls was en waarom. Dat is leren door ervaren. Maar het is pas echt geleerd als je het in je eigen begrippenkader hebt kunnen inpassen. Dan is je bewustzijn letterlijk weer verruimd. Zo wordt zichtbaar hoe kennis via de samenwerking tussen rechter- en de linkerhersenhelft tot stand komt.

Alles mag er zijn en alles is er al

Op een lagere school had ik de adjunct-directeur in coaching. Ik vervulde er interimtaken. Zij was enige tijd uitgevallen door een burn-out en was nu voor enkele uren per dag weer aan het terugkeren op school. We waren in gesprek over haar onzekerheid en haar angst dat ze haar werk niet meer aankon. Hierover was ze geëmotioneerd.

Op dat moment was er een klop op de deur. Een van de leerkrachten had haar dringend nodig. Ik zei haar dat het prima was om ons gesprek nu even te stoppen en dat ik er alle vertrouwen in had, dat ze het weer aankon.

Na enige tijd kwam ze terug, helemaal opgelucht. Ze was in staat geweest om een collega die overstuur was als vanouds op te vangen. Ze realiseerde zich toen, dat ze zich zowel onzeker als zeker kon voelen en dat beide er konden zijn, zonder te hoeven concluderen dat ze dan niets meer kon.

Was ik meegegaan in haar angst, dan had ik haar erin bevestigd. Door nu juist het moment te benutten waarop ze weer op haar kracht werd aangesproken en haar het vertrouwen te geven dat ze het weer aankon, kon ze haar ervaring en kwaliteiten weer volop voelen. Achteraf was ze verbaasd en trots hoe snel ze de overgang had kunnen maken van zelf in tranen zijn naar het troosten van iemand anders in tranen.

Heel veel leerprocessen gaan automatisch goed. Ze gaan goed als je op je impulsen vertrouwt en jezelf toestaat om ze te volgen en door te vertrouwen op de impulsen van anderen. Zelfs al kun je niet meteen verklaren, waarom je doet wat je doet. Als je dat jezelf en anderen kunt toestaan en durft te vertrouwen op het proces, gebeuren soms wonderbaarlijke dingen die achteraf een heel erg passend blijken te zijn.

Hierbij helpt het uitgangspunt dat je letterlijk durft te vertrouwen dat goed is wat er in dit moment is, zoals Tolle of Byron Katie stellen. Wat er nu is, mag er zijn en het hoeft niet anders te zijn. Dan houd je op met vechten tegen je eigen verwachtingen en die van anderen en geef je jezelf en anderen vrijheid om te delen wat er is.

Staven 8

Een vrouw zit met de vraag of ze een nieuwe baan zal aanvaarden. Die baan zal intens en belastend zijn en heeft te maken met de belangen van kinderen. Wat ook lastig is, is dat een goede vriendin haar dat heeft gevraagd. Ze zit vol met tegenstrijdige gevoelens. Ze besluit een tarotkaart te trekken om te verkennen hoe dat er uit zou kunnen zien en vraagt wat de nieuwe baan haar gaat opleveren. Ze trekt staven 8, acht staven die door de lucht lijken te zweven.

Na enige tijd geassocieerd te hebben op deze kaart, zegt ze ineens: „De staven gaan ergens omhoog.” Spontaan vraag ik: „Waar naartoe?” (Tranen...) ‘Naar mijn overleden vriendin... ik ben voogd van haar vier kinderen en ik mis haar nog zo... ze was zo’n bijzonder mens.’ Dan voelt ze ineens dat het over kinderen gaat die dichtbij zijn, in plaats van over kinderen die veraf zijn. Ook nu is er een appel van een goede vriendin, maar nu weet ze, waarvoor ze wil kiezen. Voor de kinderen dicht bij haar.

Door te leren vertrouwen op het proces ben je niet meer gebonden aan de rol van alwetende trainer, coach of manager. Dan ga je ook openlijk experimenteren en ontstaat een wederzijds leerproces.

Een collega vertelde me over een mooie ervaring bij het behandelen van een model over het (h)erkennen van overlevingsmechanismen. Hij kende het nog niet zo goed en besloot het model op de grond neer te leggen, omdat deze aanpak goed werkte bij een ander model. Zo kon hij het als een soort stappenplan laten doorlopen. Alle stappen werden op blaadjes geschreven en de deelnemers namen een voor een de tijd om een ronde te maken. Er gebeurden bij sommige mensen ineens heftige dingen: herkenning, schrik, emoties, maar werkte vooral bevrijdend.

Door samen in dit proces te stappen en elkaar als groep het vertrouwen te geven dat het goed is wat er is, kunnen in heel korte tijd grote inzichten en ontdekkingen worden gedaan. Dit werkt als een olievlek, het vertrouwen neemt toe door ervaring en levert daardoor weer nieuwe ontdekkingen op. De rest van de trainers gaat vast en zeker op deze wijze aan de slag. Dat gaat helemaal vanzelf, eerlijker gezegd, het is niet tegen te houden.

We komen zo opnieuw op het thema vertrouwen. Dat begint bij vertrouwen op jezelf. Daarna kun je anderen gemakkelijker het vertrouwen schenken dat ze een belangrijke bijdrage hebben, iets goed kunnen of de tijd krijgen om te experimenteren en te leren. Toen ik in 1989 begon als manager van een afdeling opleidingen, was ik nog veel te veel gericht op de inhoud en de kwaliteit en daarmee op controle. Ik was bepaald geen goede coach. Jonge medewerkers hield ik onnodig klein en ik daagde veel te weinig uit. Zoiets zie je helaas pas achteraf.

Ja maar, het effect van eerst zien, dan geloven?

Hoe kan ik nu vertrouwen schenken, als iemand of een team nog niets heeft laten zien? Hoe weet ik of iemand de kwaliteiten in zich heeft om een goede coach of manager te worden, als ik het gewenste gedrag nog heb niet gezien? hoe kan ik weten dat de reorganisatie het gewenste effect zal hebben? Je zou kunnen vinden dat dat valide argumenten zijn om toch nog even te wachten en te aarzelen met het schenken van vertrouwen. Maar ben je je wel bewust van het effect van jouw aarzeling op de uitkomst? Je creëert daarmee ook een grotere kans op de ongewenste uitkomst. En of het nu reëel is of niet, het is altijd een projectie. Het beïnvloedt het resultaat, zoals in vele onderzoeken naar selffulfilling prophecy onomstotelijk is bewezen.

Het begint dus bij jezelf. Zolang je over een kwestie nog een ja /nee gevoel hebt ben je niet congruent en dat is merkbaar voor je omgeving. Handel dus pas als je er helemaal voor durft te gaan.

Dit speelt ook in teams en het is zinvol om te kijken naar het fenomeen voorgrond versus achtergrond. In teams is altijd sprake van een voorgrond, de actieve mensen die bijdragen aan de discussie en een achtergrond, mensen die wellicht een vraag stellen, maar minder snel stelling nemen. Hoewel de actieve sprekers bepalend lijken is het uiteindelijk de achtergrond die het voor het zeggen heeft. Als zij niet actief worden uitgenodigd zich uit te spreken, worden er geen zaken gedaan en blijft het teamgedragspatroon zoals het was. Er is namelijk geen nieuw bewustzijn ontstaan, laat staan overeenstemming over de wenselijkheid van ander beleid en gedrag.

Het belang van sociale vergelijking

Er bestaat erg interessant onderzoek over sociale vergelijking. Daarin worden interactie-effecten gemeten tussen prestaties en informatie over relatieve posities van mensen ten opzichte van elkaar. Het idee achter sociale vergelijking is dat iemand streeft naar een positief beeld van zichzelf ten opzichte van een ander in termen van een bepaalde prestatie of eigenschap. De Franse onderzoeker Monteil heeft onderzoek gedaan in schoolklassen waarin statusverschillen werden geïntroduceerd. Het effect van het benadrukken van de sociale vergelijking bleek enorm te zijn.

Monteil vormde groepjes van acht leerlingen waarvan er vier sterk en vier zwakker waren. Indien hun sociale vergelijking niet werd benadrukt en ze werden getoetst, bleken de zwakkere leerlingen gemiddeld laag te scoren en de sterke hoog, ongeacht of er klassikale overhoring had plaatsgevonden. Waren de zwakkere leerlingen echter op de hoogte van het statusverschil in hun groepje, dan scoorden ze ineens ruim voldoende, als er geen klassikale overhoring kwam en de sterken nog beter. De zwakkeren gingen naar een ruime voldoende en de sterkeren van goed naar zeer goed, als ze op de hoogte van de verschillen in hun groepje.

Ook uit ander onderzoek van Chambres is gebleken dat kinderen aan wie werd verteld dat ze expert waren in een bepaald onderwerp, de leerstof veel beter kenden dan leerlingen aan wie objectief tweemaal zoveel informatie was verstrekt. Denken dat je iets beter kunt, is dus van grote invloed op de echte prestatie.

Wat let je om te gaan experimenteren om afdelingen te stimuleren of een ander referentiepunt te kiezen in de markt als nieuwe maatstaf?

En als je moeite hebt om dit bovenstaande te geloven... Misschien zitten er ‘excusez le mot’ oude en wellicht nog calvinistische overtuigingen in je onbewuste. Bijvoorbeeld: ‘ik heb het door schade en schande moeten leren, dus waarom zou ik jou een rode loper bieden?’ Of ‘mensen gaan naast hun schoenen lopen, als je ze te veel complimenten geeft’ Of ‘wie ben ik om...?’

Als je nog belemmerende opvattingen hebt over leren, kun je beter eerst aan je eigen opvattingen gaan sleutelen. Anderen voelen meteen of jouw opvattingen oprecht gemeend zijn of niet.

‘Houden van’ is het geheim

Een van de belangrijkste stellingen die we nieuwe collega’s en onze coaches in opleiding meegeven, is ‘houd van je klant en je groep’. Als je je daadwerkelijk verbindt vanuit liefde met een groep en met de individuen, kunnen er prachtige dingen gebeuren.

Het is goed zoals het is

Een van de deelnemers in een training geeft me na afloop de feedback dat hij vindt dat ik hem harder moet confronteren met zijn gedrag. Ik kijk hem vriendelijk aan en zeg dat ik dat niet van plan ben. ‘Ik ga je dan net als je moeder achter de broek zitten. Dan kun jij je weer lekker afzetten. Daarom doe ik dat lekker niet.’ (ergo: ik ga je niet slaan, zeg je tegen de masochist, want ik weiger de sadist te spelen.)

Verbazing alom. De groep voelt enige afkeuring voor deze man. Daarna geef ik hem een compliment voor zijn oprechtheid en zijn eerlijke vraag om te leren. Ik maak de anderen ervan bewust dat je ook anders naar zijn vraag kunt kijken. Hij is blij met het inzicht over zijn oude patroon. Er ontstaat een leuk gesprek over de vraag of je anders mag zijn dan de rest. In de groep maken ze de afspraak dat hij feedback krijgt op zijn leerpunt.

Je schiet o zo gemakkelijk in de afkeuring of veroordeling van gedrag, als je vindt dat mensen zich in een bepaald stramien horen te gedragen. Je schept enorme vrijheid voor jezelf en de anderen, als je de onderliggende opvatting en intentie hebt alle opmerkingen en gebeurtenissen als mogelijkheid te zien om bij stil te staan en van te leren. Daarbij helpt de opvatting dat mensen goed zijn zoals ze zijn, al laten ze soms gedrag zien dat minder leuk is. Het trainingsproces of de teambijeenkomst wordt dan een vrijplaats om te experimenteren en te leren.

Niet in de laatste plaats is het een enorme verrijking voor jou als trainer of manager. Je leert van elkaar, wordt uitgedaagd en verruimt letterlijk je bewustzijn. Op deze wijze blijft een missie levend en wordt het steeds concreter door er met elkaar en je klanten over te praten. Het helpt als criterium om te blijven toetsen of we intern of extern onze missie leven.

Positieve bekrachtiging

In teams en groepen bereik je een enorm effect door te focussen op:

het verwelkomen van openheid, feedback en het delen van gevoelens;

wat goed gaat,

te accepteren wat er is.

In de eerste plaats brengt aandacht voor wat er werkelijk is, al een ommekeer teweeg. Dit komt omdat we als mens meesters zijn geworden in het onderdrukken van onze gevoelens en opvattingen. We zijn zo geconditioneerd om die gevoelens niet te delen als het spannend wordt en ze als een persoonlijk probleem te beschouwen. Het werken aan openheid in een groep, zelfs in tijdelijke trainingsgroepen, heeft daardoor een groot en soms zelfs helend effect.

Alles mag er zijn

Het effect van onze trainingen is volgens mij, los van de inhoud, vooral gelegen in de onverwachte leermomenten die er ontstaan. Doordat we zo’n waarde hechten aan openheid, feedback, het stilstaan bij het hier en nu daarmee aan collectief leren, ontstaan er intense ontmoetingen, botsingen en diepzinnige gesprekken tussen deelnemers en trainers. Dit leerproces is niet te regisseren. Het ontstaat en is altijd weer anders. Ook is het afhankelijk van de dominante thema’s in de groep. Vanuit de intentie dat alles er mag zijn en te communiceren vanuit het hart, kan er heel veel gebeuren en er kan heel veel worden opgelost, doordat deelnemers meemaken hoe het anders kan en hoe die intentie meningsverschillen oplost.

In sollicitaties ben ik soms verbaasd over de wijze waarop trainers zichzelf als senior presenteren en denken dat trainen het overbrengen van een kunstje is. In sollicitaties laten we kandidaten altijd een oefening met ons doen. Een van de kandidaten presenteerde ons een oefening over stijlen van beïnvloeding en de effectiviteit daarvan. Ter plekke kregen we te horen ‘hoe het hoorde’. De sollicitant bleek ons langzamerhand steeds opzichtiger wordend non-verbale gedrag gewoon te negeren. Hoog tijd om onze manier van werven te evalueren.

Coachen met je hele hebben en houden

Als je er voor kiest om te begeleiden of te coachen met je hele hebben en houden, stelt dit hoge eisen aan een trainer, een coachende leidinggevende of aan een coach. Het houdt in dat je niet alleen je vakmanschap inzet, maar dat je tevens bereid bent om jezelf als persoon in te zetten als ‘instrument’ en dat je zelf durft te leren in groepen en met collega’s. Je hele hebben en houden betekent, dat je zicht hebt op je lastige thema’s. Je hoeft ze niet opgelost te hebben, maar je dient wel aanspreekbaar op ze te zijn en je schaduwkanten onder ogen te zien.

Het betekent dat je authentiek reageert en mag provoceren of spelen. Dat is niet altijd lollig, maar wel zeer effectief en vervullend om te doen. Toch lijkt dit nog lang niet de norm te zijn in samenwerkingsrelaties en trainingen. Vaak is er sprake van ongelijkwaardigheid, van een bovenonderbenadering of van niet serieus nemen van de ideeën die leven in het collectief. Maar welke boodschap geef je als je zelf niet aanspreekbaar bent in lastige situaties?

Ervarend leren = nieuwe neurale netwerken vormen

Taylor benadrukt in haar boek dat leren vooral bijleren is, het aanleren en oefenen van nieuw gedrag. Afleren blijkt niet te werken, er is meer nodig. Dat betekent dat een training of opleiding vooral effect heeft, als je zoveel mogelijk oefent in praktijkgerichte leersituaties en experimenteert met nieuw gedrag. In trainingen betekent dat bijvoorbeeld dat je oefent met echte praktijksituaties en coachvragen met de mededeelnemers en dat je dat doet in alle rollen, als gecoachte, observator en coach. Vanuit die perspectieven ervaar je dan letterlijk aan den lijve hoe het voelt en wat wel en niet werkt voor jou in coaching.

Zo komt de theorie tot leven. Die kun je accepteren omdat die blijkt te werken en niet omdat het je wordt verteld. Boeken lezen kun je thuis immers doen en reflecteren over de stof doe je in de nabespreking van de coachgesprekken. Een belangrijke regel in het nabespreken is dat je start met: wat gaat goed en waarom? Pas daarna vertel je wat nog beter kan. Door de ervaring weer te verbinden met voorbeelden en het begrippenkader ben je collectief aan het leren. Je ziet en ervaart hoe iets werkt en krijgt de taal aangereikt om over de ervaring te reflecteren vanuit elke positie.

Stilstaan bij je lichaamsbewustzijn

Tijdens trainingen of gesprekken is het erg waardevol, als je je geregeld bewust bent van je lichamelijke gewaarwordingen. Ik geef toe dat dat erg kan afleiden, maar het is informatie, vooral op het gebied van je rechterhersenhelft. Die verwerkt je zintuiglijke indrukken continu en genereert beelden. Die indrukken worden vervolgens door je linkerhersenhelft becommentarieerd.

Het verschilt per persoon. De een kan heel gemakkelijk zijn lichamelijke reacties waarnemen, de ander is erg gevoelig voor geluiden en de wijze waarop wordt gesproken. Sommigen voelen dingen gemakkelijk aan of zijn intuïtief sterk. Het doet er niet veel toe, hoe je het noemt. Veel wezenlijker is het dat je jezelf toestaat deze signalen serieus te nemen en op onderzoek te gaan.

Onze rechterhersenhelft zorgt eerst voor de sensatie, onze felt sense. Pas daarna kunnen we er woorden aan geven. Daarbij is het van belang om gegrond te zijn. Dan ben je optimaal aanwezig in het nu en niet alleen ‘in je hoofd’.

Taylor schrijft in haar boek dat ze na haar beroerte totaal anders waarneemt en op andere signalen vertrouwt. Ze vertrouwt nu vooral op de instinctieve en intuïtieve reacties via haar rechterhersenhelft en negeert haar linkerhersenhelft dan even.

De knop

Van een collega kreeg ik de volgende oefening. Je kunt hem in tweetallen doen, maar ook alleen. Ga zitten op een stoel. Zorg dat je gegrond bent en in verbinding met je hart. Stel je nu voor dat je een knop voor je hebt waarmee je kunt regelen of je meer ‘in je hoofd- of zakelijke energie’ zit of meer in je gevoelsenergie.

Neem allereerst even waar hoe je erbij zit. Zet de knop dan helemaal open, zodat je totaal in je hoofdenergie gaat zitten. Ervaar wat dat met je lichaam en je gronding doet. Zet nu de knop om naar je gevoelsenergie. Neem waar wat er nu verandert. Kies als laatste een stand van de knop, waardoor je een balans ervaart. Verschilt dat van de beginstand?

Collectieve thema’s

Als we met een groep werken of als team in een afdeling, zijn er altijd collectieve thema’s waarop mensen elkaar herkennen. Angst voor afwijzing of een negatieve beoordeling zijn bekende thema’s die spelen in reorganisaties of trainingen. Hier volgen enige voorbeelden.

Bewust onbekwaam

Groot is het ongemak als je nieuwe dingen wilt leren en merkt dat je nog bewust onbekwaam bent. En dat terwijl je jarenlang hebt gedacht dat je een goede coach of coachend leidinggevende was. Dit komt vaak naar voren als thema. Dan ontstaat vaak enige boosheid, het kan toch niet dat je al die jaren niet goed heb gewerkt? En je weet nog niet of je deze nieuwe aanpak wilt gaan toepassen. Het is in elk geval ongemakkelijk, je komt ongewild uit je comfortzone en kunt een tijdje in verwarring raken of onzeker worden of het bij je past en of je het kunt of wilt leren.

Daarmee is het een prachtige spiegel van het leerproces dat degene die wordt gecoacht, kan doormaken. Of waar een bekwame medewerker na een promotie in een nieuwe functie tegenaan kan lopen. En naarmate we het ongemak bij onszelf beter kennen, kunnen we meer mededogen hebben met de ander in een zoekproces.

Juist het bespreekbaar maken en delen van deze thema’s werkt enorm bevrijdend voor iedereen en voor het leerproces. De herkenning en de constatering dat jouw medewerker of gecoachte dit ook meemaakt, als hij nieuwe dingen wil leren, werkt heel bevrijdend. Iedereen kan zich incapabel voelen of schromen om hulp te vragen, dat zijn vaak collectieve schaduwthema’s. Daarom is het ongemak vaak zo groot. Normaal verdringen we schaduwthema’s het liefst en nu komen ze ongenadig voor het voetlicht. Maar wat een opluchting als dat er eindelijk mag zijn. Een belangrijk motto daarbij is Stralend Falen.

Stralend Falen

In Stralend Falen zet al je ‘foute eigenschappen’ volop in, zoals je ongeduld, je dominantie, je betweterigheid, je luiheid of je kleurloosheid en doe precies waar je zin in hebt in een coachgesprek. Het effect is vaak overdonderend, zowel voor degene die je coacht als voor de coach. De gecoachte wordt gedwongen tot de essentie te komen en de coach durft eindelijk op het scherpst van de snede te coachen, nu hij eindelijk met zijn hele hebben en houwen mag coachen en fouten mag maken. Deze oefening geeft veel energie en plezier. Wat let je om dat niet gewoon in je dagelijkse werk te doen?

Fouten maken kan niet

Vanuit systeemdenken en de communicatietheorie van Watzlawick is het overigens onmogelijk om fouten te maken. Toch zetten we ons met deze manier van denken (ik doe iets fout), geregeld klem, als een vraag niet de verwachte reactie oplevert of een opmerking er onhandig uitkomt. De enige regel die geldt, is dat elke actie een reactie oproept. En deze reactie is niet goed of fout. Het kan zijn dat het niet de reactie is, die je voor ogen had. En als je actie niet het gewenste effect heeft, kun je die meteen herstellen. Helpt dat nog niet, dan kun je vragen wat jij doet waardoor de ander zo heftig reageert. Of je vraagt ‘heb je ook het gevoel dat we elkaar niet goed lijken te begrijpen, dat ons gesprek moeizaam verloopt?’

De vitale keuze bij opkomende emoties: na 90 seconden kunnen we kiezen! Bij een plotseling opkomende emotie kunnen we na 90 seconden kiezen, namelijk om de emotionele reactie te uiten of de reactie te stoppen. Maar de vraag is nu welke keuze je gaat maken, als iemand emotioneel wordt.

Als we onze reactiepatronen en emoties goed kennen en we ‘ons vaste slachtofferpatroon’ herkennen, is het slim om dit meteen na de 90 seconden te stoppen. Sta dan stil bij de aanleiding die het patroon in werking heeft gezet en onderzoek het thema. Dit helpt om steeds minder gevoelig te worden.

De aanleiding kan ontzettend futiel zijn of onbeduidend lijken. Toch zit er altijd een thema achter, als je ernaar op zoek gaat of erop associeert.

In een coachgesprek vertelt de vrouw, die enkele maanden daarvoor weduwe is geworden, over het ritueel dat ze met haar kinderen wil uitvoeren bij het verstrooien van de as van haar man. Ik voel tranen opkomen en besluit dat ze er mogen zijn. Later realiseer ik me dat ik voor een groot deel haar verdriet voelde en dat het op dat moment minder met mijzelf had te maken.

Als iemand de controle lijkt te verliezen en emotioneel of heel boos wordt nadat iets er heel lang heeft gezeten, laat dat dan juist wel gebeuren. Moedig hem zelfs aan om geluid te maken en de bewegingen van het lichaam te laten gebeuren. Dan is er eindelijk sprake van het loslaten van een bevroren emotionele reactie uit het lichaam. Vraag iemand om te gaan staan, oogcontact met jou te houden en goed door te ademen. Door te geregeld te bevestigen dat het helemaal goed is en dat het veilig is om emoties los te laten en te trillen, help je zo iemand om oude emotie los te laten en als ware van zich af te schudden.

Dit gebeurt niet zo vaak, maar het is belangrijk dat je het herkent en dat je er vooral niet bang van wordt. Het is beter dat het lichaam zo reageert, in contact met anderen, dan dat die spanning wordt omgezet in een hartaanval.

Organisatiecoaching, werken aan collectieve bewustwording

Als manager of begeleider kun je, in welke rol dan ook, bijdragen aan het vergroten van het collectieve bewustzijn. Dat is je belangrijkste doel, of het nu gaat om individuen, teams of organisatieonderdelen. Je werkt eraan door steeds een paar simpele vragen te stellen:

levert wat jullie nu doen het effect op dat jullie willen bereiken?

hoe houden jullie deze (ongewenste) situatie in stand?

wie is verantwoordelijk voor het bereiken van een verandering?

Met deze vragen maak je mensen bewust van hun ‘eigenaarschap’, hun mogelijkheden om te scheppen en hun eigen aandeel in de situatie. Aan jou als manager of begeleider stelt het de eis dat je bereid bent om anderen zo onafhankelijk mogelijk te maken van jouw diensten.

Daar ben je niet mee bezig, zolang je persoonlijk wilt scoren, de slimste wilt zijn of jezelf onmisbaar wilt maken. Dan houd je de status quo in stand en wordt het lastiger om processen en diensten te verbeteren en laat staan ze te innoveren. Omgekeerd is het zo dat als een afdeling of organisatieonderdeel onvoldoende innoveert en ontwikkelt of samenwerkt met andere onderdelen er ongetwijfeld dergelijke (onbewuste) motieven meespelen. En zolang het collectieve bewustzijn of de parameters in de context niet wijzigen zal er geen enkel motief zijn om te veranderen.

De collectieve schaduw

Zoals in het holistische model al naar voren is gekomen, heeft elke organisatie een collectief bewustzijn en een collectieve schaduw. Er zijn taboes, er is beleid, er zijn ingesleten gewoontes en je komt als buitenstaander binnen met jouw bewustzijn en je onbewuste thema’s.

Als je ervoor kiest om mensen bewuster te maken van de effecten van hun gedrag en hun onderliggende opvattingen, dan vervul je een spiegelfunctie. Die vervul je trouwens altijd. Als je er bewust mee speelt, kun je binnenbrengen wat klanten, collega’s van andere afdelingen, de markt of het management voor effect op jou hebben. Dit leidt geregeld tot botsingen, want vaak wil men niet horen wat je spiegelt, als het niet al wordt afgewezen. Het is soms erger dan je kunt verzinnen.

Midden in de kredietcrisis, voorjaar 2009, blijkt dat het management van de ING-bank zo’n 300 miljoen euro aan bonussen heeft ontvangen over het afgelopen jaar. Verbijstering alom. Een bank die miljarden overheidssteun heeft ontvangen in 2008, aan de rand van de afgrond heeft gestaan door haar eigen beleid, de koers van het aandeel heeft zien instorten van circa € 25 tot a 3 denkt dat het zijn management bonussen kan uitkeren.

De nieuwe bestuurder reageert met de mededeling dat hij niet wil tornen aan gemaakte afspraken. De minister reageert boos, maar zegt niets te kunnen doen. Een storm van protest ontstaat.

Uiteindelijk verzoekt de bestuurder de managers om de bonussen terug te betalen. Tot dat moment, in maart 2009, heeft slechts één bankdirecteur openlijk spijt betuigd voor zijn aandeel in de kredietcrises. Dat voorspelt niet veel goeds. Het lijkt er wederom op dat je een systeem niet kunt veranderen door te blijven werken met hetzelfde ‘bewustzijn’ en beloningssysteem.

Het ‘oude’ leiderschapsbewustzijn in organisaties

De komende jaren hebben we als management en begeleiders een taak te vervullen in het ontmantelen van ‘het oude leiderschapsbewustzijn’. Door de kredietcrisis maar evenzeer door het opraken van energievoorraden en de klimaatveranderingen is een ander bewustzijn nodig. Dat is het bewustzijn dat we onlosmakelijk verbonden zijn met de aarde en dat we zelf direct bijdragen aan het opwarmen, vervuilen en vernietigen ervan. En dat wij verantwoordelijk zijn voor onze directe leefomgeving en de ongelijke verdeling van welvaart niet kunnen rechtvaardigen. Het oude bewustzijn of denken kenmerkt zich in organisaties door:

alleen aan eigenbelang te denken en de effecten van het eigen handelen voor medewerkers, klanten, markt of milieu daaraan ondergeschikt te maken. Dit uit zich in onder meer in:

het gebruiken van medewerkers als ‘resources’,

torenhoge winsten belangrijker vinden dan continuïteit te bieden aan klanten en medewerkers,

aarde en flora en fauna uitputten,

energiegebruik niet beteugelen,

het verstrekken van hoge bonussen aan het hoger management,

gericht zijn op kortetermijnprestaties,

de maatschappelijke bijdrage en betrouwbaarheid (woekerpolissen of gif in producten) ondergeschikt maken aan de eigen financiële belangen,

het najagen van hoge beloningen en statusverhogende projecten die ver af staan van de missie en de belangen van klanten niet dienen,

bestuurders of managers die niet aanspreekbaar zijn op hun gedrag of zich niet verantwoordelijk voelen voor de gevolgen van hun handelen,

waarden en gedrag die niet overeenkomen,

strategie en beleid niet worden vertaald in nieuw gedrag.

Terwijl ik dit hoofdstuk aan het schrijven was, werd ik gebeld door een vrouw met wie ik contact heb over haar werk. Ze vertelde me dat ze de volgende dag een presentatie ging bijwonen van de jonge talenten die zij coacht aan een directielid, haar directe leidinggevende met wie zij een conflict heeft. Volgens haar een begaafde man als het gaat om strategieën ontwikkelen maar niet in staat om het te vertalen naar de werkvloer.

Zij maakte zich zorgen over het verloop van de bijeenkomst, omdat de conclusie uit het onderzoek van de jonge talenten was, dat er in de organisatie veel te weinig echt wordt geluisterd naar medewerkers. Iets wat voor haar helaas volstrekt herkenbaar was. Haar baas had vooraf al zijn teleurstelling uitgesproken over deze uitkomst. Wat nu?

Ik heb haar geadviseerd de ruimte waarin de presentatie gaat plaatsvinden in gedachten te reinigen en er hartsenergie, veiligheid en een goede gronding in te zetten. En er daarna de intentie in te zetten dat het een bijeenkomst is waarin mensen gegrond zijn en in verbinding zijn met hun hart, zodat er een open dialoog kan plaatshebben. Ten slotte heb ik haar geadviseerd vooral de last van haar talenten niet op haar nek te nemen en er met deze positieve intenties en open hart in te gaan en de uitkomst open te laten. Daarna heb ik haar bedankt voor de tip om dit toch nog mee te nemen in dit boek.

De volgende dag een SMS-bericht: korte impressie van de dag, liefdevol, eerste stap naar verbroedering met baas, positiviteit, heel succesvol, aarden moet hebben geholpen.

In ieder geval een mooi voorbeeld van hoe leiderschap bij jezelf begint en meteen positief effect kan hebben, als je vanuit intenties in verbinding met je hart werkt.

Een gebrek aan gronding van een of meerdere personen waardoor de dialoog en de communicatie moeizaam verloopt komt geregeld voor in groepen, bijeenkomsten en vergaderingen. We zijn alleen niet gewend om er zo naar te kijken. Je herkent het aan het onvermogen om zaken met elkaar te doen, eindeloze herhalingen van standpunten die nergens concreet tot oplossingen leiden, mensen die afhaken of erg vermoeid raken en soort zwaarte in de ruimte. Het is dan handig even een pauze of een wandeling in te lassen, eventueel subgroepen aan het werk te zetten met een opdracht iets te verzinnen om de impasse op te lossen en wat voorbereidend werk in de ruimte te doen voor het vervolg.

Je kunt werken aan gronding door samen een oefening te doen of de ander erop attent maken. Tevens kun je de ruimte optimaal voorbereiden door deze te reinigen en je intenties erin te zetten. Wellicht schrikt je dit af, maar ook hier geldt, dat je eerder een verwachte uitkomst zult realiseren door een positieve voorbereiding dan door je angst of vrees vooraf te versterken.

Het geheim, een gronding en een hartsverbinding?

Het feit dat sommige leiders niet met hun hart in verbinding zijn en niet gegrond zijn, zou weleens een verklaring kunnen bieden voor het feit dat sommigen zo ‘rationeel’ en gevoelloos, op eigen belang gericht kunnen handelen. Andersom geredeneerd is leiderschap waarin mensen zijn verbonden met hun hart en hun gronding wellicht vanzelfsprekend gericht op het eigen belang en op belang van het grotere geheel?

Het is bewust en/en. Omdat ontkenning van het eigenbelang zal leiden tot de ontwikkeling van het tegendeel, het belang van het geheel, in ons onbewuste. Beide zijn nodig voor balans. Voortdurende opoffering roept uiteindelijk het onbewust en schaamteloos nastreven van het eigenbelang op. Zoals de slachtoffers van ‘celibatair’ levende geestelijken hebben geweten.

Leiderschapsbewustzijn vanuit een holistisch perspectief kenmerkt zich doordat:

je gegrond bent en in verbinding met je hart werkt

je als persoon en functionaris verantwoordelijkheid neemt voor organisatiebelangen en die van het grotere geheel

je verantwoordelijkheid neemt voor de effecten van je denken, handelen, op je welzijn en gezondheid en de toekomst

je je scheppende kwaliteiten bewust inzet vanuit je hart

deze verantwoordelijkheid door elke medewerker wordt geleefd

je gericht bent op duurzame oplossingen en continuïteit

je vervuiling en energieverspilling vermijdt

je vorm geeft aan je maatschappelijke bijdrage

je aanspreekbaar bent op je gedrag en daar iets mee doet

je congruentie nastreeft in waarden en gedrag.

En nu jij en ik, leiderschap door (zelf)coaching

Een belangrijk verschil met het ‘oude’ leiderschapsbewustzijn is dat iedere medewerker zijn verantwoordelijkheid neemt en dient te nemen. We kunnen ons als medewerker niet meer verschuilen achter hoger management, autoriteit, overheid of achter dat we iets niet wisten.

Informatie, het opzoeken of vergaren van kennis of advies is nog nooit op zo’n grote schaal mogelijk geweest voor medewerkers en consumenten. Als we uitgaan van de stelling dat we allemaal bijdragen aan de bewustwording van het collectief binnen en buiten organisaties, kan iedere medewerker en manager een belangrijke bijdrage leveren.

Leiderschapsbewustzijn daagt begeleiders, managers en medewerkers uit om:

in verbinding met hun gronding en hart te denken en te handelen;

incongruentie zichtbaar te maken en aan te pakken;

projecten te starten of keuzen te maken om duurzamer te gaan produceren;

het voorbeeld te zijn in het omgaan met feedback;

taboes binnen de organisatie bespreekbaar te maken;

op hun eigen autoriteit en geweten te vertrouwen;

misstanden op te sporen;

een spiegelfunctie te vervullen om mensen bewuster te maken en

zelf geregeld in de spiegel te kijken.

In bijlage 6 is een checklist voor begeleiders opgenomen om samen of alleen te reflecteren op je eigen aanpak en ter voorbereiding van bijeenkomsten.

Doordat we nu meer dan ooit in staat zijn om kennis en kunde te vergaren, te delen of te verspreiden zijn we als mens machtiger dan ooit tevoren:

we kunnen als bewuste consument kiezen voor een boycot of juist voor een doordacht aankoopbeleid bij een organisatie die past bij onze waarden

we laten ons vanuit verschillende perspectieven van informatie voorzien en vergelijken en beslissen zelf (over onze gezondheid of ingrepen die we moeten ondergaan)

we kunnen in korte tijd een enorme groep mensen mobiliseren of van informatie voorzien als het nodig is

we kunnen gelijkgestemden over de hele wereld virtueel ontmoeten en steunen.

We zijn hiermee kritische bewuste consumenten, medewerkers of managers geworden die de autoriteit van anderen niet meer voetstoots aannemen. Instituten zoals de kerk en de overheid en professionals zoals bestuurders, managers, artsen en deskundigen dienen zich te gaan verhouden in een gelijkwaardige relatie met hun klanten. En tegelijkertijd daagt dat ons uit privé en in onze functie onze verantwoordelijkheid nemen en zelf het voorbeeld te zijn van de verandering die we wensen te bereiken.

Zo bezien dient elke vorm van begeleiding bij te dragen aan het vergroten van het bewustzijn en het versterken en aanspreken van mensen op hun eigen autoriteit en hun ongekende mogelijkheden om bij te dragen in hun context en aan het grotere geheel.

De toekomst van coaching: zelfcoaching en organisatiecoaching

Naar mijn mening zal coaching en begeleiding veranderen in het aanreiken van technieken voor zelfcoaching. Door mensen:

te informeren vanuit een holistisch perspectief over de werking van ons bewustzijn, onze hersenen en ons lichaam

bewust te maken van technieken en hun vermogens om zichzelf te coachen

te laten ervaren dat ze de eigenschappen die ze nodig hebben voor verandering (onbewust) al bezitten

te leren hun eigen bewustzijn (neurale netwerken en cellen) positief te beïnvloeden en oude gedragspatronen te stoppen

te informeren hoe ze hun thema’s en trauma’s zelf of met anderen kunnen helen

te leren bewust te zijn in het hier en nu, door te gronden, te mediteren en hun energie te scheiden en op te schonen

bewust te maken van de eindeloze mogelijkheden om te scheppen vanuit hun hart.

Organisatieontwikkeling begint bij zelfcoaching. Het is niets anders dan het bewust stilstaan bij de dagelijkse ontmoetingen met je omgeving en bewust waarnemen van jezelf. Als we elkaar daarin serieus nemen, ontstaan er inspirerende collectieve leerprocessen. Dit zijn wederzijdse leerprocessen. Je leert van je klant, je leert van je medewerkers, je collega’s of van een ontmoeting op straat en vice versa. Het hangt af van je eigen vragen en is vaak ongepland en onverwacht. Het collectieve bewustzijn in organisaties zal veranderen als steeds meer mensen hun (persoonlijk) leiderschap gaan ontdekken en inzetten.

Doen door niet te doen (Wu Wei)

Ik ben er de laatste jaren steeds meer van overtuigd geraakt dat het ritme en de afwisseling tussen doen en niets doen belangrijk is.

Voor mij gaat het de laatste jaren steeds meer om ‘doen door niet te doen’. Door mezelf af te stemmen op wat er nodig is, te vertrouwen op wat langskomt of het juiste moment is mijn werk en leven oneindig veel rustiger en gemakkelijker geworden. Een mooi citaat van Jaap Voigt uit zijn boek leven & werken in het ritme van de seizoenen illustreert dat voor mij:

… Er is een doorgaande levensstroom, die er altijd is; die bezit van ons kan nemen en waar wij gehoor aan kunnen geven…

… Leven is een wonderbaarlijk proces dat door ons heen komt, wat wij kunnen doen is dat leven volgen….

Ons bewustzijn en bewust zijn biedt ons alle mogelijkheden. Ik nodig je van harte uit om geregeld stil te staan, te mediteren of te reflecteren en de oneindige wijsheid van je hart en je linker- en rechterhersenhelft te ontdekken en benutten in je leven en werk.

Ben jij er klaar voor?

Nawoord

Oeps, het einde van het boek, maar nu begint het pas. Ik realiseer me zeer goed dat ik vanuit een beperkt bewustzijn leef en denk. Onverbeterlijke optimist ben ik altijd geweest en zal ik zeker blijven ondanks de ellende die er is. Het mag er allemaal zijn.

Ik hoop met dit boek handvaten en ideeën te hebben aangereikt om te laten zien hoe wij zelf kunnen bijdragen aan ons leiderschap door onze eigen bewustwording en die van de collectieven waarvan we deel uitmaken. Het lijkt een oproep om in actie te komen... maar het is evenzeer de oproep om geregeld stil te staan en het juiste ritme voor jezelf te vinden.

Het boek is af maar is alleen succesvol als het werking gaat hebben, gaat leiden tot discussie en tot gesprekken en nieuwe inzichten zal leiden. Ik ontvang daarom graag reacties of ervaringen om van gedachten te wisselen.

a.tros@schoolvoorcoaching.nl

Ans Tros

Bijlage 1

Onderzoek je familiekarma (bron Bedi e.a.)

Beschrijft de relatie van je grootouders. Welke overeenkomsten en verschillen herken je tussen hun relatie en jouw intieme relatie(s)?

Hoe reageerden je grootouders (elk) emotioneel op diverse situaties? Merk je dat je op soortgelijke manieren reageert, zelfs al vind je je reacties niet zinnig?

Probeer je een droom te herinneren waarin je vader of moeder, je opa of oma, iets deed dat opvallend uit de toon viel bij het gedrag dat hij of zij in je waakleven vertoont. De zin van deze vraag zal blijken als we het gaan hebben over dromen.

Wat voor lichamelijke kwalen komen er in de familie voor waarvoor geen medische behandeling blijkt te zijn?

Wat voor soort werk doe je? Wie van de oudere familieleden (ouders, grootouders, ooms en tantes) doet/deed hetzelfde soort werk als jij? Wat zeggen/zeiden je oudere familieleden over het gebied waarop je werkzaam bent?

Als je geadopteerd bent, welke houdingen en gedragingen vertoon je die in de adoptiefamilie nooit eerder zijn voorgekomen?

Wat zijn ‘voorouderdrama’s’ in je familielijn? (zoals bijvoorbeeld ‘De mannen in deze familie … altijd / nooit’, ‘Onze familie …’ ‘De vrouwen in onze familie …’ ‘Kinderen worden geacht te …’).

Hoe ga je om met of hoe sta je tegenover je familietradities? (Ben je eraan gehecht? Kom je er tegen in opstand? Geven ze je het gevoel van veiligheid? Verstikken ze je? Moet je ze in stand houden?, enz.)

Welke functionele of disfunctionele zelfhandhavingstrategieën (om je in het leven te handhaven) deel je met andere leden van je familie? (Functionele handhavingstrategieën kunnen bijvoorbeeld zijn anticiperen op situaties of consequenties van je handelen; het gadeslaan van je emoties en gedrag, ergens om kunnen lachen in plaats van in woede uit te barsten; anderen de schuld geven of verwijten; je toevlucht nemen tot humeurigheid, overmatig drinken of gokken om je stress onder de duim te houden.)

Als in (psycho)therapie bent geweest, aan welke thema’s heb je gewerkt? Hoe effectief is de therapie geweest in het oplossen van de problematiek in kwestie?

Bijlage 2

Onderzoek je projecties (bron: K.M. Hamaker-Zondag)

Stap 1 Observeer alles waar je in het dagelijks leven op aanslaat

Wat roept een emotie in je op? Wat maakt je boos of blij of waar wind je je over op?

Wat fascineert je?

Wie hemel je op?

Van wie kun je niets hebben?

Welke situaties ontloop je het liefst?

Heb je een bepaald type angst dat je steeds overvalt?

Wat is je lievelingsfantasie en welke rol speel jij daar in?

Welk tv-programma moet je zien?

Al deze vragen hebben te maken met onze projecties; dat wat ons ontroert en beroert. Noteer in een schriftje eens gedurende enkele weken wat je raakt.

Stap 2 Onderzoek de beelden

Onderzoek van elke situatie wat het precies is, dat je raakt. Neem het beeld daarbij niet te letterlijk, het kan heel goed een symbool zijn, net als een droombeeld.

Welke onderdeel in de situatie raakt je het meest?

Stel jezelf zoveel mogelijk vragen naar aanleiding van dat beeld

Zie het beeld als een afspiegeling van een innerlijk of onverwerkt proces

Ook als je het niet meteen weet, kan het zijn dat antwoorden in de loop van de tijd of via een droom duidelijker worden

Welke gevoelens krijg je erbij?

Heb je eerder dergelijke gevoelens gehad?

Kijk of er een onderliggend thema speelt.

Stap 3 Onderzoek de gevoelens

Als je het thema hebt ontdekt, kun je de volgende oefening doen, op een rustig moment voor jezelf of met een vertrouwd iemand.

Doe je ogen dicht en probeer zoveel mogelijk het gevoel naar voren te halen rondom een lastige situatie die je hebt meegemaakt.

Laat het gevoel helemaal door je heen stromen.

Kijk dan of je het gevoel kent uit eerdere levenssituaties, wellicht komt er een beeld op.

Ga zo ver mogelijk terug naar het verleden aan de hand van het gevoel.

Herhaal deze oefening zo vaak als nodig is. Op deze wijze krijg je steeds meer zicht op de samenhang van je complex met je verleden en ben je het aan het ontmantelen.

Bijlage 3

Heart Practice Werkblad Zelfcoaching

Waarvan ga jij op tilt?

Waar heb je een grote afkeer van?

Wat maakt je woedend?

Wat is je grootste basisangst? (tekort / armoede / erkenning / gezien worden / erbij horen / controleverlies / verlaten worden)

Wie bewonder je immens?

Geloof je dat je je leven kunt beïnvloeden?

Hoe overleef je bij voorkeur stress

Welke klacht ontwikkel je als eerste bij stress?

Wat is je belangrijkste overlevingsmechanisme?

Ben je een optimist of een pessimist?

Leef je vanuit vertrouwen of vanuit wantrouwen?

Ben je het oudste, middelste of jongste kind?

Hoe kijk je terug op je jeugd?

Wat verwijt je vader en / of moeder?

Waarvoor ben je je vader en moeder dankbaar?

Waar ben je trots op in je familie?

Hoe ga je om met conflicten?

Zorg je goed voor jezelf of eerder voor een ander?

Wat is de winst van overleven?

Wat vermijd je ermee?

Wat is niet afgerond in je leven?

Welke beloften staan nog open?

Bijlage 4

Manieren om heling te bevorderen

Heling kan plaatshebben door:

1.    Het onderzoeken en oplossen van thema’s en projecties

The Work

Schaduwwerk, de bus of ik-oefening

Heart Practice

Meditatie

Dromen

Actieve imaginatie

Samen:

Heart Practice

PMA

2.    Vergeving

Ho’oponopono

Een brief te schrijven

De cursus in wonderen

3.    Oude onbewuste afspraken, beloften en trauma’s loslaten

Onderzoek en schonen van koorden en aura

Samen:

Healing Arts

PMA

Somatic Experiencing

Bijlage 5

Checklist voor begeleiders

1.   Algemeen

Werk je vanuit een holistisch perspectief en zie je jezelf als onderdeel van de interactie?

Ben je je bewust van de perspectieven van slachtoffer, dader of schepper?

Ken je je eigen belangrijkste (familie) thema’s?

Ken je globaal de werking van de hersenen en het effect van negatief denken op leerprocessen?

Durft je te vertrouwen op je energetische waarnemingen en er iets mee te doen?

Ben je je bewust van het effect van jouw denken op jezelf en anderen?

Kun je jezelf gronden en in verbinding met je hart en intenties werken?

2.   Collectieve velden en organisaties

Kun je een ander laten scoren?

Kies je voor het ontwikkelen van het collectieve bewustzijn?

Wat is jouw voornaamste strategie bij conflicten (mijden, strijden, aangaan of bemiddelen)?

Kun je jezelf beheersen bij plotselinge emoties (wanneer is dat lastig?)

Kun je spanning opbouwen en uithouden?

Ben je bereid te verliezen?

Vind je het leuk om samen te werken?

Durft je het niet te weten en te vertrouwen op het gezamenlijke zoekproces?

Ben je bereid de informele politieke lijn te kiezen?

Wat is je achilleshiel waarmee ben je te raken? (geen vakmanschap, te jong en onervaren, autoriteit wordt in twijfel getrokken, genegeerd worden etc.)

Ken je jouw werking? (wat zeggen anderen over je, helder, liefdevol, veilig etc.)

3.   Welke interactie effecten kun je voorspellen in een op een gesprek of in een team:

Wat is het thema waar de anderen begeleiding op vragen?

Hoe kan je daarin worden verleid?

Waar ga je dat aan merken?

4.   Tips voor het organiseren van leerprocessen

Neem tijd voor voorbereiding, het neerzetten van intenties en het reinigen en gronden van de ruimte en jezelf vanuit je hart

Stop negativiteit, maak mensen bewust van slachtofferschap en de effecten

Maak projecties bespreekbaar

Nieuw gedrag leren = experimenteren en herhalen

Verzet je niet tegen dat wat er is in het nu

Reflecteer geregeld en sta vooral stil bij wat goed gaat

Laat mensen focussen op zichzelf en op vergeving in plaats van op anderen

Zorg voor een ritme tussen inspanning en ontspanning en afwisseling in het aanspreken van lichaam en geest

Bijlage 6

Heart Practice (bron: Linda Shay)

Deel I. Vertel het verhaal

Wat is de kern van de lastige situatie op dit moment? (geef 2 à 3 minuten om het verhaal te vertellen) Geef nu het verhaal een titel om er later naar te kunnen verwijzen. Zorg dat iemand goed zit en gegrond is en zorg voor een rustige ruimte waar je ongeveer een uur ongestoord kunt werken.

De aanwijzingen voor de begeleider zijn in cursief vermeld of tussen haakjes gezet.

Deel II. Lokaliseer en observeer de energie

Laat nu, op dit moment het verhaal los... laat de omstandigheden en de details rondom de situatie los. Sluit je ogen als je dat wilt en voel en observeer de pure energie, volledig losgekoppeld van elke gedachte, idee of oordeel. (pauze). Ik ga je vragen de energie te omschrijven aan de hand van een aantal vragen. Elke keer als ik een vraag stel, observeer je de energie opnieuw in het nu. Je zult opmerken dat de energie verandert op het moment dat je deze observeert. En als je geen antwoord weet, is dat geen probleem. Als je iets observeert waar ik niet over heb gevraagd, vertel het dan direct als je het opmerkt. (De vragen kunnen in elke volgorde worden gesteld en kunnen ook meerdere keren worden gesteld. Volg je intuïtie).

Fysiek: (dit zijn de ankervragen. Hier keer je altijd weer na terug als je bijvoorbeeld naar een emotie hebt gevraagd)

Locatie: waar is de energie gelokaliseerd in je lichaam? Verplaats je handen naar deze plek.

Uiterlijk: hoe ziet de energie eruit als je het visualiseert? Wat voor kleur heeft het? Heeft het een vorm?

Grootte: Hoe groot is de energie? Als het water kan bevatten, hoeveel water kan het vasthouden?

Gewicht: als je de energie kon wegen, hoeveel weegt het dan? Temperatuur: wat is de temperatuur van de energie (heet, warm, lauw of koud)

Klank/frequentie: is er een geluid, klank of frequentie waarmee je de energie associeert? Omschrijf of maak het geluid.

Geur: is er een geur waarmee je de energie associeert? Omschrijf de geur.

Structuur: omschrijf de structuur. Is de energie ruw, zacht, vast, vloeibaar of gasachtig?

Beweging: beweegt de energie op wat voor manier dan ook? Omschrijf de beweging.

Emotioneel: (stel deze vraag wanneer je observeert dat er een emotie opkomt)

Emotie: is er een emotie waarmee je de energie associeert? Benoem of uit de emotie.

Mentaal:

Gedachten, ideeën, oordelen of overtuigingen: is er een gedachte waarmee je de energie associeert? Benoem deze.

Boodschap: heeft de energie een boodschap voor je?

Symbool: is er een symbool wat je associeert met de energie?

Behoefte: is er iets wat de energie nodig heeft of wil hebben? Geef het dan.

Interactief: (deze vragen kun je benutten wanneer de energie niet beweegt of als er weerstand is)

Verwelkomen: denk je dat je de energie voor één moment helemaal kunt verwelkomen? Laat het me weten wanneer je het gedaan hebt.

Positieve intentie: Vaak komt het voor dat energieën er zijn omdat ze een positieve intentie hebben, vaak om ons te beschermen. Vraag de energie wat is de positieve intentie? Wat wil je bereiken voor mij?

Bedanken/Dankbaarheid: is er iets waarvoor je deze energie kunt bedanken?

Vraag of degene de bescherming nog nodig heeft of dat hij dit wil loslaten of integreren? Indien iemand het wil laten integreren in het lichaam, laat dat dan gebeuren. Ga daarna door naar deel VI.

Deel III. Onderzoek of de energie bereid is te verplaatsen

Blijf continu de energie observeren door gebruik te maken van de vragen uit deel II totdat de energie begint te veranderen. Het kan bijvoorbeeld kleiner worden, afnemen in gewicht, van kleur veranderen, wanneer het erop lijkt dat de energie bereid is te veranderen of nadat het antwoord is gegeven op de vorige vraag.

Vraag: ben je bereid om je te verplaatsen naar mijn hartchakra? (middenin de borst ter hoogte van ons fysieke hart)

Zo, ja ga door naar deel IV

Zo nee, vraag dan of er een andere energie is die deze energie op zijn plaats houdt en stel alle vragen uit deel II opnieuw totdat de beide energieën bereid zijn zich te verplaatsen.

Deel IV. Verplaats de energie naar de hart ruimte

(Lees de volgende instructies langzaam voor en pauzeer geregeld om iemand de tijd en ruimte te geven).

Nodig de energie uit om zich verplaatsen in je hartgebied. Naar je hartchakra, in het midden ter hoogte van je fysieke hart. Heb de intentie dat de energie zich verplaatst, ontspan dan en het de ruimte zodat de energie zich kan verplaatsen, totdat het volledig is aangeland in je hartchakra. Observeer hoe de energie verandert als het zich verplaatst. Wanneer alle energie is verplaatst naar je hartchakra, laat het me dan weten.

Deel V. Loslaten van de energie uit het hart als licht

Neem nu een aantal diepe ademhalingen naar je hartgebied. Visualiseer een deuropening in je hartchakra en wanneer je er klaar voor bent, sta dan toe dat de deur zich opent. Stel je dan voor dat de energie op een straal van zuiver wit licht eruit stroomt. Er is geen oordeel of gedachte gekoppeld aan dit licht. Het enige wat er gebeurt, is het loslaten van energie. Blijf dit doen totdat de energie volledig is verdwenen. En laat het me weten wanneer alle energie is verdwenen.

Deel VI. Terugkeren naar de lastige situatie en controle

Ga nu terug naar de situatie waarmee je bent begonnen en benoem de situatie door de titel te noemen. Ervaar of de energie rondom de lastige situatie geheel is opgelost. Als dit zo is zal je een fysiek gevoel van lichtheid ervaren en open ruimte.

Het kan voorkomen dat er een diepere laag energie naar de oppervlakte is gekomen. Wanneer dat het geval is kun je er voor kiezen om opnieuw met deel II te starten en de cyclus te herhalen. Je kunt ook stoppen en vertellen dat het OK is dat er nog restenergieën zijn en dat die zich zullen oplossen of dat je een ander moment verder gaat. De persoon kan er ook voor kiezen om dit zelf te doen.

Geef jezelf een compliment voor wat je hebt bereikt.

Bijlage 7

Overzicht van oefeningen in het boek

Modelling: 3 personen, doel: inleven in een ander en ervaren wat de ander ervaart

„The Work” werkblad, doel: je gedachten onderzoeken

Ik ben OK: 2 personen, doel: het effect van positieve, negatieve of realistische gedachten op je lichaam ervaren

De bus: 1 verteller, doel: geleide fantasie voor een of meerdere mensen om schaduwkanten te ontmoeten

Ik ben …, 2 personen, doel: een verfoeide eigenschap van jezelf gaan accepteren en integreren

Grondingsoefening, doel: jezelf gronden

De knop, doel: je energie tussen je hoofd, je hart en je gronding verdelen,

Contact maken met een eigenschap die je mist, doel: ervaren dat je een eigenschap wel degelijk bezit

Energie loslaten, doel: overtollige energie of energie van anderen loslaten

Ballast opruimen, doel: onafgemaakte zaken, oude afspraken of beloften loslaten

Ho’oponopono, doel: vergevings- en helingsritueel

Koorden en contracten opschonen: doel stilzwijgende, onbewuste afspraken onderzoeken en opschonen

Wie kost je energie? doel: onderzoeken aan wie je energie verliest en wie je energie oplevert

Aandacht of desinteresse voelen, 2 personen, doel: je bewust worden van het effect van gegrond zijn, in of uit contact met je hart zijn of mentaal aan of afwezig zijn

Jezelf beschermen, doel: oude contracten verbreken, je aura beschermen

Congruentie en grenzen stellen, doel: ervaren hoe je jezelf ‘fysiek geweld’ aan doet door incongruent te handelen

Het schoonmaken van ruimten, doel: onze werk of leefruimte energetisch op te schonen

Stralend Falen, doel: bewust al je ongewenste eigenschappen inzetten in een gesprek

Verder lezen of bekijken

Bays, Brandon, De helende reis, Het Spectrum, 1999. www.brandonbays.com

Bedi, Ashok & Matthews, Boris, Verwerk je familiekarma. Ontrafel je familiepatroon en vind het pad van je ziel, Symbolon, 2004.

Beerland, Christiane, De sleutel tot zelfbevrijding, Beerlandt Publications, Nazareth, Petiet, Laren. 2004, tiende druk. www.cristianebeerlandt.com

Berne, Eric, Games people play, Ballantine Books, 1996.

Brown, Dan, De Da Vinci Code, Luitingh, 2004 is tevens op dvd verkrijgbaar.

Byron, Katie, 4 vragen die je leven veranderen, Forumboekerij, 2007. www.dothework.nl/ of www.thework.com/index.asp

Burger, J.M., Replicating Milgram. Would people still obey today? American Psychologist, 2009, Vol. 64, p 1–11. http://www.apa.org/journals/releases/amp641-1.pdf. Video van Derren Brown over replicating Milgram http://www.youtube.com/watch?v=drQduJptOGw&feature=fvsr

Collins, Jim, Good to Great, Business Contact, 2004.

Dehue, Trudy, Even slikken, de waarheid over de farmaceutische industrie, 21 februari 2009, Opinie & Debat NRC Handelsblad. www.rug.nl/staff/g.c.g.dehue/projects

Dehue. Trudy, De depressie-epidemie, uitgeverij augustus, 2008.

Delnooz, Fons, Energetische bescherming, Ankh Hermes, 2000 .

Dolphin Heart Healing, www.dolphinhealingheart.com

Dijksterhuis, Het slimme onbewuste, Arbeiderspers, 2007.

Edinger, Edward, F., Ego and archetype, Shambala, 1992.

Een cursus in wonderen, Foundation for Inner Peace, Ankh Hermes 1999. www.acim.org

Emoto, Masaru, De boodschap van water, Ankh Hermes, 2005.

Ford, Debbie, Licht op de schaduw, Servire p.o.d.

Groen, Martine en Van Lawick, Justine, Intieme oorlog, Van Gennep, 2008.

Groot, Margot, Stilstaan bij bewegen, publicatie in voorbereiding. www.stilstaanbijbewegen.nl

Gunthard Weber, Het succes van organisatieopstellingen, de methode van Bert Hellinger in de praktijk gebracht, Altamira Becht, 2003.

Jung, C.G. Antwoord op Job, Lemniscaat, 1998.

Hamaker-Zondag, Karen, Heel je familiekarma, Symbolon.

Hamaker-Zondag, Karen, Het projectiemechanisme in de praktijk, Symbolon, 2008.

Hamaker-Zondag, Karen, Het antwoord op The Secret, BF Uitgeverij, 2007.

Hay, Louise, Je kunt je leven helen, de Zaak,1995, www.louisehay.com

Korthuis, Joop, Bevrijd jezelf, Je eigen methode om jezelf te bevrijden van psychische en psychosomatische klachten, Bad Cluster Eliminatie, Instituut voor BCE, 2000.

Laszlo, Ervin, Het Akasha-veld, verbinding en geheugen in kosmos en bewustzijn, Ankh Hermes, 2007.

Levine, Peter, De tijger ontwaakt, Altamira Becht, 2007, www.traumahealing.com

McTaggert, Lynne, The field. The quest for the secret force of the universe, Harper Collins, 2001, www.livingthefield.com (Ned. vertaling: Het veld).

Monteil, J.M. Eduquer et former. Perspectives psycho-sociales, Presses Universitaires de Grenoble, 1989.

Peeman, Tica, I, Trust U, het managen van vertrouwen, Pearson Education Benelux, 2009

Shay, Linda, www.dolphinheartworld.com

Sheldrake, Rupert, Zeven experimenten die de wereld kunnen veranderen.

Kosmos, Utrecht, 1996.

Sheldrake, Rupert, De wedergeboorte van de natuur, Rainbowpocket, 1997.

Slavenburg, Jacob e.a., De Nag Hammadi geschriften, Ankh Hermes, 2004.

IJzermans, Theo e.a., Beren op de weg, spinsels in je hoofd, Thema, 1994.

Stolp, Hans, Karma en Reïncarnatie en christelijk geloof, Ten Have, 2005. www.hansstolp.nl

Taylor, Jill Bolte, Onverwacht inzicht, het persoonlijke verhaal van een neurologe over haar hersenbloeding. www.drjilltaylor.com Kosmos, 2008.

Tros, Ans, Dynamisch coachen, balans tussen zingeving en resultaat, Symbolon, 2002.

Stichting Farmaceutische Kengetallen, ADHD, www.sfk.nl/publicaties/farmacie_in_cijfers/2008/2008-29.html

Tolle, Eckart, De kracht van het nu, www.eckarttolle.com

Veenbaas, Wybe en Goudswaard, Joke, Vonken van Verlangen, systemisch werken – perspectief en praktijk, in eigen beheer uitgegeven via www.phoenixopleidingen.nl

Van Wijgerden, Joanne, www.healingarts.nl

Voigt, Jaap, Leven & werken in het ritme van de seizoenen, 2009, eigen beheer www.jaapvoigt.nl

Wampold, B.E., The great psychotherapy debate. Models, methods and findings, 2001.

Weick, Carl, The social psychology of organizing, Random House, New York, 1979

Yalom, Irvin, D. Mama en de lessen van de ziel, Singel Pockets, 2006.

Deze lijst is niet uitputtend.

Heb je suggesties en aanvullingen mail het dan naar

a.tros@schoolvoorcoaching.nl

Over de schrijfster

Ans Tros is directeur en executive coach van SchoolvoorCoaching.

Zij is sinds 1993, na een studie psychologie, actief als coach, opleider en ondernemer.

Zij is opgeleid in de psychologie van Jung en heeft zich sindsdien verdiept in de werking van ons bewustzijn en heling.

SchoolvoorCoaching is gespecialiseerd in het opleiden en leveren van coaches die kunnen spelen met de balans tussen zingeving en resultaat en ratio en intuïtie vanuit het hart.

Specialisaties zijn team- en conflictcoaching.

Van haar hand verscheen, ook bij Uitgeverij Symbolon, meermalen herdrukt: „Dynamisch coachen, balans tussen zingeving en resultaat.”