Zie
jezelf
in mildheid!

Byron Brown

Zie
jezelf
in mildheid!

Byron Brown

2013

Opmaak en vormgeving:

drs. Hans Hamaker

Omslagontwerp:

idem

Lettertype:

Minion Pro (broodtekst), Flora

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopieën, microfilm, opnamen, hetzij chemisch, elektronisch, magnetisch of mechanisch, op CD–i of CD–ROM, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de schrijver.

© 2004.

Uitgeverij Aionion Symbolon,

Amsterdamseweg 156,

1182 HK Amstelveen.

www.symbolon.nl

www.odrerir.nl

Oorspronkelijke titel:

„Soul without shame”

A guide to liberating yourself from the judge within.

© 1999. Byron Brown

Uitgegeven door:

Shambhala Publications Inc.

Boston, Massachusetts

(ISBN 1–57062–383–X)

Nederlandse vertaling:

drs. Hans Hamaker

Spelling:

volgens het Witte Boekje

ISBN:

978–90–76277–33–2

NUR:

770

1e druk

2004

2e druk

2008

3e druk

2013

——

ISBN ePub: 978–90–76277–33–2

ISBN boek: 978–90–74899–70–3

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

Noot aan de lezer

1.    Gezien vanuit de ziel

2.    Wat is de rechter?

3.    Ware aard en de realiteit

4.    Het herkennen van oordelen

5.    Gewaarzijn

6.    Wat wordt er beoordeeld?

7.    Aanvaarding

8.    Aanhaken bij de rechter

9.    Eigenwil

10.  De rechter zijn

11.  Kracht

12.  Waarom oordelen?

13.  Vreugde en nieuwsgierigheid

14.  Verder de diepte in

15.  Mededogen – Medeleven

16.  Doorbreken van identificatie

17.  Ruimheid

18.  Houd op met zelfverraad

19.  Waarde

20.  Je verdedigen tegen oordeel

21.  Vrede

22.  Als oordeel achterwege blijft

23.  Waarheid – werkelijkheid

24.  De reis samengevat

25.  Tegenwoordigheid

Tot besluit

Nawoord van de vertaler

Verdere bronnen

Dankbetuiging

Ik zou mijn bijzondere dank willen betuigen aan Hameed Ali (A.H. Almaas), met wie ik de afgelopen zestien jaar als leraar heb gestudeerd en getraind. Hij is de grondlegger van de Diamond Approach, een modern spiritueel pad gebaseerd op zelfinzicht. Via het werk van zijn Ridhwan School heb ik deze benadering van de rechter, of het superego, leren kennen. Ik ben Hameed veel verschuldigd voor zijn diepgaand onderricht in Essentie en de aspecten daarvan, en voor het licht dat hij heeft geworpen op de manieren waarop het superego ons verhindert onze ware aard te leren kennen. Het leren loslaten (onthaken) van de aanvallen van het superego is een fundamentele stap in de eerste stadia van de Diamond Approach. Ik hoop dat dit boek zowel studenten aan de Ridhwan School als alle andere geïnteresseerde lezers elders tot steun zal zijn. Mijn oprecht gaat ook uit naar Karen Johnson, collega van Hameed en mijn lerares, die me vele jaren zo geduldig door de doolhof van mijn eigen psychische realiteit heeft begeleid.

Veel dank ben ik verschuldigd aan Michael Torresan, voormalig leraar aan de Ridhwan School, die dit materiaal als eerste bij elkaar heeft gebracht en het als workshop heeft aangeboden. Hij was een inspirerend en provocerend voorbeeld voor anderen die hij hielp bij hun confrontatie met hun rechter. Voor mij is zijn werk een belangrijk startpunt geworden voor veel van wat ik in dit boek heb ontwikkeld.

Gedurende de jaren dat ik de Diamond Approach, en vooral dit materiaal, heb onderwezen, heb ik met vele studenten gewerkt. Ik ben elk van hen dankbaar voor wat ze mij hebben geleerd. Velen van hen komen direct of indirect in dit boek voor.

Dat dit boek geschreven kon worden is in belangrijke mate te danken aan de eenzaamheid en rust van de Vedanta Retraite in Marin, Californië, en ik heb het aanbod om daar in rust te mogen schrijven erg op prijs gesteld. Ik zou ook Deborah Meyer willen bedanken voor zowel haar geloof in de diepe waarde van dit werk voor haar psychotherapeutische patiënten, als haar aanmoediging en haar feedback bij haar eerste lezing van het manuscript. Bijzondere dank ook voor mijn vader, Quentin, voor het geduldig en gedetailleerd doornemen op zinsbouw en niet duidelijke passages. Hij heeft me altijd gesteund in mijn wens om te schrijven, en stelt hoge eisen aan het gebruik van begrijpelijk Engels. En dank aan Alia Johnson en Sara Hurley, die me feedback hebben gegeven en me moed hebben ingesproken gedurende de vier jaren die het schrijven van dit boek heeft gekost. Veel mensen hebben me tijdens de conceptfase aangemoedigd, onder wie Loie Rosenkrantz, Ward Stoneman, Sherry Anderson, Robert Birnbaum, Barry Rothman, Pam Weiss, Jessica Britt, Karen Johnson en Hameed Ali.

Nadat ik vier concepten zelf had geschreven, nam ik op Nieuwjaarsdag 1977 de beslissing een bewerker te zoeken om mee samen te werken. Ik ben mijn schoonvader, Jim Friedman, en mijn vader veel verschuldigd voor hun hulp die deze stap mogelijk maakte. Het gevolg was dat de uiteindelijke vorm van het boek door de onschatbare hulp van Elianne Obadia, de ‘Schrijversverloskundige’, met sprongen naderbij kwam. We kwamen tot een uitstekende samenwerking, waarbij zij me hielp de energie en de helderheid op te brengen die nodig waren om het materiaal doeltreffend te laten spreken. Dank je, Elianne, voor je enthousiasme, waardering en je kritische aandacht voor wat ik geschreven had.

Ik bied mijn dank aan de staf van Shambhala Publications, vooral aan mijn redactrice, Emily Hilburn Sell, omdat ze in dit boek geloofde en het ter wereld heeft helpen brengen.

Ten slotte ben ik mijn vrouw, Ellen Friedman, eeuwig dankbaar voor haar voortdurende steun, belangstelling en energie, waarmee ze me door het proces om dit project te voltooien heeft heen geholpen. Mijn leven met haar heeft me de uiteindelijke praktijk en proeftuin verschaft voor het succes van de principes die in dit boek worden beschreven.

Voorwoord

Gedurende de vele jaren dat ik mensen heb onderwezen hoe ze met zelfkritiek kunnen werken ben ik getuige geweest van veel lijden dat het directe gevolg was van de negatieve manieren waarop mensen zichzelf bejegenen. Ik heb ook hun verbazing en bezorgdheid gezien als ze begonnen te beseffen hoe ernstig deze situatie is. Het belangrijkste is misschien dat ik hun honger zie naar een gevoel van persoonlijke integriteit gebaseerd op mededogen en begrip, in plaats van op een geloof in tekortkomingen op grond van zelfverwijt.

Niets is schrijnender en hartverscheurender dan er getuige van te zijn hoe een vriend zichzelf onrecht doet vanuit een goedbedoeld verlangen om het beste te doen. Het is pijnlijk om zijn zelfbestraffing te zien, om de onjuistheid ervan te doorzien, en te weten dat je machteloos staat. Je staat machteloos omdat je vriend zijn handelen ziet als het logisch en noodzakelijk resultaat van wie hij is. Zelfs als hij de pijn en de worsteling die worden veroorzaakt door de schuld bij zichzelf te leggen erkent, hoeft het hem er niet per se van te weerhouden het toch te doen. Je ziet misschien dat hij gelooft dat hij verantwoordelijk is voor iets waar hij dat niet voor is, en je wilt dat hij dat beseft. Je kunt proberen er met die vriend over te praten of hem er boeken over laten lezen. Maar dat zal geen blijvende uitwerking hebben op zijn binnenwereld, tenzij ze zijn honger wekken om zichzelf voorbij zijn hoop en vrees te leren kennen.

Onze eigen patronen van zelfoordeel te lijf te gaan is een even moeilijke opgave. Gewoon beseffen hoe scherp en intolerant je kunt zijn tegenover jezelf is onbehaaglijk genoeg. Maar dit stuk van jezelf blootleggen en onderzoeken betekent ook het ter discussie stellen van basisveronderstellingen ten aanzien van je opvoeding en de maatschappij waarin je leeft. Dat kan betekenen dat je persoonlijke prioriteiten stelt die indruisen tegen die van vrienden, familie en collega’s – iets wat je moeilijk alleen kunt.

In dat geval kun je heel goed je voordeel doen door in workshops of vervolggroepen met gelijkgestemden aan je innerlijke criticus te werken. Je ziet dan dat je niet alleen staat in je patronen van zelfverwijt, en je krijgt steun van buitenaf om die patronen aan te vatten. Het werken met anderen kan het isolement tegengaan waarin je vreest te belanden als je de maatstaven van degenen om je heen zowel als je eigen verwachtingen aan de kaak begint te stellen.

Voor degenen die niet in de gelegenheid zijn om bij een groep te gaan die dit ondersteunt, kan het werken met de innerlijke criticus een eenzaam en dikwijls ontmoedigend proces zijn. Een boek kan enige achtergrond bieden, werkwijzen voorstellen en wat richtlijnen verschaffen, maar het kan niet het persoonlijke contact met andere mensen of de feedback van een leraar of therapeut vervangen. Dit boek biedt een perspectief dat je bevrijdt van de allesdoordrenkende gerichtheid op zelfverbetering, een benadering die het gebukt gaan onder zelfverwijt vaak veeleer versterkt dan je ervan bevrijdt. Ik hoop dat het je tot steun zal zijn als je hebt onderkend hoe belangrijk het is om op weg naar zelfinzicht je zelfoordeel aan de kaak te stellen.

Byron Brown
Albany, Califonië
November 1997

Inleiding

Dit boek laat je kennismaken met het levenslange proces om je los te maken van zelfoordeel. Door daaraan te werken zul je ten slotte jezelf als levende ziel leren kennen. Specifiek gezegd wil het je leiden bij een ervaringsproces waarin je het oordeel in je innerlijk leven ontwart. De overvloedige informatie hier is niet gerangschikt als in een theoretische verhandeling, maar als een interactief proces en een praktische leidraad om je te helpen je van de aanvallen op jezelf te bevrijden. Door het hele boek heen zijn, om de principes te illustreren, persoonlijke voorbeelden van mensen opgenomen, ook uit mijn werk met studenten, evenals oefeningen en praktische opdrachten om je te stimuleren je eigen materiaal te ontdekken en te gaan begrijpen. De geboden kennis zal weinig effect sorteren als je die niet actief op je eigen ervaring betrekt.

Het werken aan de rechter en het ontdekken van de werkelijkheid is een reis naar bevrijding. Naarmate je gaat beseffen dat je in een gevangenis zit die bewaakt wordt door de rechter, ga je oog krijgen voor het verlangen van de ziel naar vrijheid. Iedere vorm van van buitenaf opgelegde gebondenheid in de geschiedenis van de mensheid weerspiegelt de psychische inperking van de ziel die het gevolg is van onwetendheid en klakkeloze overtuigingen.

Het vermogen om je tegen de aanvallen van de rechter teweer te stellen en je aan zijn werkingssfeer te onttrekken, biedt je de mogelijkheid te ontdekken wie je bent, onafhankelijk van ideeën. Pal staan voor de werkelijkheid van jouw ervaring doorbreekt de gewoontepatronen van je familie-identiteit. Waar eerst verwachtingen en maatstaven heersten, kan openheid en verdraagzaamheid komen. Angst voor vergelding kan wijken voor zelfvertrouwen en nieuwsgierigheid. Uit hopeloosheid en verslagenheid kunnen aanvaarding en vertrouwen voor de dag komen. En beperking en spanning kunnen worden getransformeerd in ruimte en ontspannenheid.

Een reis naar ware werkelijkheid

En werkelijkheid begeleidt die reis. In combinatie met de training en de praktische mogelijkheden van je eigenwil zal de werkelijkheid als een objectief geweten voor je handelen in de wereld dienen. Eén van de oorspronkelijke functies van de rechter was dienst te doen als je geweten. De rechter leerde de maatstaven voor goed en fout van ouders en de samenleving. Door schuld en schaamte te gebruiken hielp hij je toendertijd als kind om je gepast en in overeenstemming met de morele code te gedragen. Helaas onderdrukte dit proces je spontaniteit, je in het leven staan en je instinctieve kracht, opdat je door de samenleving kon worden geaccepteerd en opgenomen. Je had die ruggesteun en richting van de rechter nodig om je eigen vermogen om te zién te ontwikkelen, er oog voor te krijgen en het te leren begrijpen. Het resultaat van die ontwikkeling wortelde echter niet in je ware aard. Als volwassene ben je blijven leunen op de met de paplepel ingegoten maatstaven voor goed en fout. Alleen door rijping in waarheid kan de rechter worden vervangen door een levend geweten. Dat vermogen van de ziel hangt af van het besef van je wezenlijke aard en de ontwikkeling van je vermogen om echt jezelf te zijn.

Je losmaken van de rechter heeft dus twee functies: je te bevrijden van de inperking door oude, beperkende patronen en overtuigingen, wat tegelijkertijd vergt dat je je leven actief zodanig gestalte geeft dat de behoefte aan een rechter verdwijnt. Je kunt een structuur die je heeft afgebakend en ondersteund niet simpelweg afwerpen, tenzij je er iets doeltreffenders voor in de plaats hebt. Eenmaal bevrijd van de maatstaven van de rechter – en dat betekent leven in lijn met de realiteit en de werkelijkheid van je eigen leven nú – moet je dóórfunctioneren, contacten onderhouden en keuzes maken. Dat schept een levend geweten dat niet stoelt op regels. Een dergelijk geweten stelt je ziel in staat de volheid van je leven tot uitdrukking te brengen. Dit gebeurt wanneer je de op zichzelf gerichte instinctieve impulsen, de zelfdestructieve, dwangmatige patronen en de starheid van de geïntrojecteerde – de naar binnen gehaalde – autoriteit hebt getransformeerd. Dat is geen geringe opgave. Dat is wérken, leren hoe je een verantwoordelijk, rijp mens kunt zijn. Je kunt niet plannen hoe je dat moet doen, je kunt niet volstaan met lezen hoe het moet, je kunt niet simpelweg de aanwijzingen van iemand anders volgen. Je moet leren hoe je spontaan kunt leven door de leidraad te herkennen en dat te volgen waarvan je weet dat het waarachtig is.

Een heroveringstocht

Werken met de rechter is een heroveringstocht. Je losmaken helpt je je te bevrijden van de hardvochtige onderdrukking door de rechter, en brengt je ook versneld binnen de belevingssfeer van de levende ziel. Dat is de poort naar herovering van de aard van je ziel. Je hebt de kans een frisse en dynamische energiekheid in je leven te heroveren. En energiekheid betekent de aanwezigheid van passie en spontaniteit, twee hoedanigheden die opvallend afwezig zijn in de wereld van het oordelen. Het betekent ook jezelf ervaren als levensbron. Het leven welt in je op en stroomt door je heen, en neemt bekende of onbekende vormen aan. De levenslust van de ziel is het gevoel van iets bewusts en onvoorspelbaars, wakkers en mysterieus’.

Wat ik graag wil is je terzijdestaan bij het directe contact met je eigen (proces van) ervaren zónder tussenkomst van de rechter. De centrale oefening in dit proces is terugkeren naar joúw ervaren van jezelf op dit moment. Door jezelf van moment tot moment te leren kennen laat je toe dat het zelfontdekkingsproces nieuwe deuren voor je opent. Je vindt je eigen natuurlijke hulpbronnen, die onontdekt zijn gebleven onder de bedwingende invloed van de rechter. Wanneer je je actief losmaakt, begin je te herkennen wat tegenwoordigheid wordt genoemd, als dragende grond voor zíjn wie je op elk moment bent. Het laat je proeven van alle smaken die een ziel die in het leven staat en die dynamisch en direct is, te bieden heeft – een ziel die openstaat, verandert en reageert, een ziel ook die geworteld is in de realiteit van het werkelijke.

De diverse facetten van tegenwoordigheid doen zich zó voor dat ze je ervaring verrijken. Bewustheid maakt je doordrongen van de steeds veranderende elementen van iedere dag, en eigenwil brengt je terug bij je directe beleving van wat op het huidige ogenblik werkelijk is. Aanvaarding schept de bereidheid je kwetsbaar op te stellen tegenover de ups en downs van je innerlijke wereld, en kracht geeft je de moed om je grenzen te verleggen en verder te gaan dan je voor mogelijk houdt. Vreugde en nieuwsgierigheid helpen je het mysterie van jou en je wereld te waarderen en te eren, terwijl mededogen of compassie je mild maken, aangezien het contact mogelijk maakt met de volheid van je hart, inclusief de pijn, het verdriet en het verlangen daarvan. Ruimheid transformeert de bezorgdheid over gebrek tot bereidwillig openstaan, en waarde verschaft je ziel de zoete smaak van voldoening naarmate je je ware natuur leert begrijpen. Vrede brengt de innerlijke activiteit tot rust die het simpel jezelf zijn ondermijnt, waardoor de werkelijkheid van jou en je leven zich duidelijker kenbaar kan maken.

De reis van de ziel voert je niet weg van de fysieke, emotionele en sociale realiteiten van je leven. Het heeft niets te maken met bovennatuurlijke ervaringen. De ziel terugwinnen verrijkt het leven dat je hebt door tegenwoordigheid als dimensie met al haar kwaliteiten toe te voegen, de onzichtbare essentie van wat in het leven staan betekent. Spiritualiteit is de kern van het menselijk leven, de subtiele kant van de ziel. Dat verleent je beleving volheid en directheid, zodat je je meer in contact voelt met elk moment van de dag dat je leeft.

Hoe dit boek is opgebouwd

Dit boek snijdt het menselijke dilemma van de ziel aan door op twee vragen antwoord te geven: wat is die ziel waarmee je het contact hebt verloren, en wat belet je haar te herkennen? Deze twee vragen vormen de basis van alle spirituele werk, en een antwoord erop kan op vele manieren worden benaderd. Hier kijken we naar de barrière door te werken met zelfoordeel en hoe dat je belet jezelf als ziel te leren kennen. We verkennen de ziel zelf door ons te richten op een aantal van haar wezenlijke aspecten die je bent kwijtgeraakt of die vergeten zijn.

De bladzijden die volgen bieden een stap-voor-stap methode om de confrontatie te zoeken met zelfoordeel. Je zult de aanwezigheid van de rechter leren herkennen, de invloed die hij op je heeft in de gaten krijgen, ontdekken hoe hij functioneert, onderzoeken hoe je zijn activiteit in stand houdt, zijn motivatie blootleggen en – wat het allerbelangrijkst is – manieren vinden om je van zijn invloed te bevrijden. Dat proces heb je nodig om te ontdekken wie je onder die ontelbare overtuigingen die je door de jaren heen over jezelf in je hebt laten ophopen bént. De informatie in dit boek wordt aangereikt in een volgorde die zich het best leent om voor jezelf aan de slag te gaan en geleidelijk de bewustheid (het gewaarzijn) en de vaardigheden te ontwikkelen die je steunen in een doeltreffend en waarachtig verweer tegen zelfoordeel. Werk je met de voortdurende steun van een leraar of een groep, dan zou de presentatie van het materiaal een andere nadruk kunnen hebben.

De eerste helft van het boek legt de nadruk op het begrijpen van oordeel en hoe het je beïnvloedt. De tweede helft laat je stappen zetten om je te verdedigen tegen de neiging tot zelfveroordeling. Twaalf hoofdstukken pakken het oordeelsproces aan, en alle eindigen ze met een samenvatting van de belangrijke punten en één of meer oefeningen ter ondersteuning, om zelfstandig verder te kunnen.

De tweede nadruk van dit boek ligt op het terugvinden van de verbinding met je ziel, het vergeten potentieel van wie je werkelijk bent. Het werken aan de rechter vormt een aanvulling op het proces van herontdekking van hoedanigheden die onlosmakelijk behoren bij je ware aard en waarmee je het contact hebt verloren naarmate je opgroeide, en vooral die welke van belang zijn om je te bevrijden van zelfoordeel.

Het traditionele spirituele werk spitst zich doorgaans toe op aspecten van je aard die als spiritueel worden beschouwd (wat wil zeggen: buiten het wereldse), zoals universele liefde, zelfverwerkelijking, transcendente eenwording, ultieme leegte of spiritueel inzicht. Die zijn belangrijk voor de diepere kanten van de menselijke beleving. Je hebt echter andere wezenlijke kwaliteiten, die vaak over het hoofd worden gezien, die meer van toepassing zijn op het leven in deze wereld.

Werken met de rechter is een bijzonder nuchtere aangelegenheid en het heeft de ondersteuning nodig van meer basale, vertrouwde zielekwaliteiten, ontdaan van overtuigingen en persoonlijk verleden. In de domeinen van de ziel word je uitgenodigd om contact te leggen met de eenvoud van klare bewustheid, de energieontplooiing van kracht, de solide betrouwbaarheid van de wil en de milde warmte van mededogen. Deze en andere hoedanigheden staan in contrast tot het ervaren van jezelf als je leunt op de innerlijke criticus, en tegelijkertijd geven ze je toegang tot innerlijke bronnen om zijn kracht uit de dagen. Iedere hoedanigheid die aan bod komt heeft een bijzondere betekenis voor een aspect van het werken aan de rechter. Hoofdstukken over de zielekwaliteit en hoofdstukken over de rechter wisselen elkaar af, en elk daarvan bevat een oefening om je te helpen je weer te verbinden met die kwaliteit.

Deze twee kanten – afrekenen met de rechter en contact leggen met zielekwaliteiten – ondersteunen en versterken elkaar. Als je de houdingen en meningen van de rechter doorziet, kun je je ervaring met andere ogen bekijken en de diepere aard van je ziel beseffen. Je maakt ruimte om jezelf op een andere manier te leren kennen. Het rechtstreeks gewaar worden van een aspect van je werkelijke aard verschaft een levendig en blijvend alternatief voor de neiging om vanuit zelfoordelen te reageren.

Verder loopt het verhaal van een jong stel, Frank en Els, die we een zaterdag volgen, als een rode draad door het boek. Het verhaal van hun dag wordt in korte episodes verteld op de openingsbladzij vóór elk volgend hoofdstuk. Elke episode raakt aan de stof van dat hoofdstuk en helpt om de materie die dit boek tot onderwerp heeft in de context van de werkelijkheid van het leven te plaatsen. Wanneer één van de personen met een oordeel op de proppen komt, wordt dit doorgaans voorafgegaan door het symbool images om je te helpen het algemeen vóórkomen en de variaties van dit element in zowel innerlijk als uiterlijk doen-en-laten te leren herkennen. Waar Frank of Els in een innerlijke dialoog is gewikkeld, ongeacht of het een oordeel geldt, staan de woorden cursief. Misschien heeft het nut voor je om een episode nog eens te herlezen als je het hoofdstuk waar het aan voorafgaat uit hebt.

De aanvang van het proces

Dit is een levenslange ontdekkingsreis naar de werkelijkheid in je leven, terwijl je je ziel bevrijdt. Jouw rechter herkennen en begrijpen en je ervan losmaken (onthaken) is een cruciale manier om je ervan te verzekeren dat het jouw reis is. Dit boek is slechts een begin, maar het biedt een nuttige basis om de gevangenispoort te openen en de kern van je leven binnen te stappen.

Noot aan de lezer

Dit boek spreekt tot méér dan enkel tot je verstand. Het richt zich tot je ziel. Nu eens zal de stof resoneren in je lichaam, dan weer in je hart of in je wezen. De hoofdstukken zijn volgepakt met informatie, inzichten en onderzoeksvragen. Dat leest niet lichtvoetig. Dit is een boek om langzaam door te werken, om toe te staan dat het je stimuleert, je losschudt, je ontroert. Neem het in kleine beetjes tot je, zodat je de smaken en weefpatronen in je op kunt nemen. Ga weg en kom weer terug. Stop en lees opnieuw.

Terwijl je leest zul je merken dat je reageert op de ideeën die relevant zijn voor waar jij op je eigen reis bent. Wat er wordt aangeboden geeft je de voeding die je op dat moment voor je eigen ontwikkeling nodig hebt. Dat betekent dat veel van wat je leest je ene oor in, je andere oor uit zal gaan, zonder noemenswaardige uitwerking. Dat is natúúrlijk. Het betekent echter ook dat je na een maand, een halfjaar of een jaar weer terug kunt gaan naar dat stuk in het boek en kunt resoneren met stof die de eerste keer niet belangrijk voor je was.

Het is zeer aan te bevelen dat je terwijl je leest aandacht besteedt aan je lichaam en je energie. Merk hoe die worden beïnvloed door wat je leest. Word je je bewust dat je moeite hebt om je te concentreren of je onrustig voelt, stop dan en pauzeer even. Misschien is er iets opgerakeld dat een lichamelijke of emotionele reactie oproept. Wanneer een stuk in je sterk geraakt is, kan het je verhinderen verder nog wat op te nemen. Doordat dit boek beoogt je met je ervaren van het moment te verbinden, is het ideaal om jezelf langs die weg op het spoor te komen. Ruimte maken voor je reacties tijdens het leesproces bewerkstelligt een grotere impact, waardoor de stof meer aspecten van je ziel kan voeden en wakker maken.

Verwacht niet meteen verandering of ontwikkeling; heb geduld met jezelf en respecteer de behoefte van je ziel om in haar eigen tempo voort te gaan. Het kan jaren vergen voor je de diverse elementen van dit zelfontdekkingsproces in je leven kunt integreren. De oefeningen en toepassingen in dit boek zijn opgesteld om je langs geleidelijke weg bloot te stellen aan de verschillende dimensies van innerlijk ervaren. Het effect dat dit heeft is cumulatief; elk facet van het werk wordt door alle andere versterkt.

EEN DAG MET FRANK EN ELS

Els werd wakker toen Frank van de wc terugkwam. Het duurde een poos voor ze uiteindelijk besefte dat ze niet meer in slaap kwam. Hij leek intussen meteen in slaap te zijn gevallen. De klokradio gloeide op 3:30 toen Els haar hoofd naar links draaide en haar ogen opende. Te laat schoot haar te binnen wat ze op de radio van een of andere slaapdeskundige had gehoord: je moet nooit naar de tijd kijken als je in het holst van de nacht wakker wordt, want dat blijkt het lastiger te maken om weer in slaap te vallen. Dat herinnerde haar er aan hoe vaak ze de laatste tijd midden in de nacht wakker was geworden. Gelukkig was het nu zaterdag en hoefde ze niet vroeg op, maar ze baalde een beetje van zichzelf, én om de rest van de nacht wakker te liggen.

images Is er iets wat je de laatste tijd dwarszit, Els? Normaal heb je toch geen slaapprobleem. Er is iets mis. Je weet dat je te laat eet, en -je hebt je de slechte gewoonte aangewend om na het avondeten te sterke thee te drinken.
— Ik denk dat het iets te maken moet hebben met gebrek aan lichaamsbeweging of zorgen over mijn werk. Ik zal morgen bij de drogist maar eens wat van die melatonine gaan halen.

Terwijl haar geest doormaalde, voelde Els zich steeds ongemakkelijker in haar lijf. Ze kon de zwaarte van de slaap nog in haar systeem voelen, en haar ogen waren pijnlijk. Geleidelijk sloop er ook een onderhuidse onrust in haar ledematen, alsof er een subtiele energiestroom op gang was gebracht, en ze kon zich niet langer ontspannen. Ze wilde wanhopig dat dat ophield en dat ze weer in slaap viel.

Met enige moeite bracht Els de mentale maalstroom tot staan en richtte haar aandacht op haar armen en benen, en begon beheerst in- en uit te ademen om te ontspannen. Eerst voelde ze meer spanning dan óntspanning doordat ze probeerde zich te concentreren. Toen, terwijl ze doorging, transformeerde de omtrek van haar lichaam zich langzaam in een levendige tegenwoordigheid geladen met een licht prikkelende energie. Dat ging over in een pulserend door haar heen stromen; het was zowel verzachtend als vitaliserend. Een ogenblik kreeg Els de ervaring alsof ze midden in een donker, ruim veld met trillende omranding dreef. De manier waarop ze zichzélf voelde was onmiddellijk en onwennig, toen dat plotseling onderbroken werd door een bekende stem:

images Maar je wordt geacht te gaan slapen!

De innerlijke stem bracht haar weer tot de Els die in bed lag en niet slapen kon. Waar was ze geweest? Niet in slaap, maar ook niet ergens waar ze vertrouwd mee was. Ze merkte dat ze gaapte, terwijl ze zich afvroeg wat er zojuist gebeurd was. Els draaide zich om, trok de dekens over zich heen en viel spoedig vast in slaap.

1.
Gezien vanuit de ziel

Jij bent een ziel. En als je het toelaat kan je leven een reis worden om je ziel tot ontplooiing te brengen. Nu wil het feit dat je jezelf niet als ziel herkent. Je kent de bron van je levend-zijn niet. Je bent je niet bewust van het potentieel tot vrijheid en reageren in vrijheid dat je ware natuur is. Om je innerlijke criticus in een juist perspectief te zien, in verhouding tot het totaal van dat wat je bent, moet je enig idee hebben van wat het is om een ziel te zijn. Wat betekent dat?

Wat is de ziel?

Wanneer mensen het woord ik zeggen, duiden ze in het algemeen een persoon aan die geboren is uit bepaalde ouders, een bepaald verleden heeft en zich op bepaalde manieren gedraagt en handelt. Dit wordt vaak aangeduid als het ego of de persoonlijkheid. De ziel in feite is het werkelijke ‘ik’. Het is de ervaring-in-het-hier-en-nu van jezelf als handelende factor in je leven, het gevoel van levendzijn in het hier en nu. Kun je zeggen wat je bent als je dat niet in verband ziet met wat je bent geweest?

De ziel is de jij die jouw leven beleeft en ervaart, degene die waarneemt, handelt, leert en verandert. Het is niet het lichaam dat vele jaren geleden werd geboren; het is niet het zelfbeeld van iemand die bepaalde vaardigheden en capaciteiten heeft; en het is niet de geest die denkt en bezorgd is over alles wat er gebeurt. Die ziel omvát dat alles wel, maar als ‘dat wat ervaart’ is ze fundamenteler en minder omschreven dan dat alles. Wie is het die een ego-zijn, een geest-zijn, een lichaam-zijn ervaart? Die in deze minuut deze woorden aan het lezen is? Kun je definiëren wie of wat dat is? Dat noem ik de ziel.

Alle aspecten van je beleving komen voort uit je ziel. Niet alleen is de ziel de beleefster, het is ook wát er beleefd of ervaren wordt en de plek waar het ervaren wordt. Met andere woorden: je ziel is wat ten grondslag ligt aan elk deel van jou en je ervaren, en dat samenbindt, verenigt. Het diepe verlangen om heel te zijn, je geïntegreerd te voelen, onverdeeld jezelf te zijn, is het verlangen om de ziel te ervaren.

Hoe dichter je bij het gevoel staat van onmiddellijk in het leven staan, des te dichter ben je bij je ziel. Dat te voelen is het herkennen van de wonderlijke en mysterieuze kwaliteit van wat je bent – een verschijning in vloeiendheid, dynamisch, levend en eeuwig-veranderlijk. Voelen dat je een ziel bent is de grenzeloosheid van het leven kennen. De ziel strekt zich uit tot voorbij de gewone grenzen en categorieën van de menselijke geest, tot voorbij het gewone idee van menselijk leven. Ze wordt niet beperkt door verleden, door opvattingen, of door het fysieke lichaam. Ze tart exacte definitie of analyse. Zodoende kun je de ziel beter voelen, bespeuren en kennen met het hárt dan door de structuren en waarnemingen van het verstand. Heb je ooit ongedwongenheid en spontaniteit van hart gewenst? Heb je je ooit beperkt gevoeld door het idee dat je zus-of-zo moet zijn of handelen? Zo ja, stel je dan eens voor wat voor gevoel bij jezelf spontaniteit, ongedwongenheid en vrijheid mogelijk zou maken. Wie zou je zijn, en hoe zou je je voelen? Wat je je voorstelt is een fundamentele kwaliteit van je zielsaard.

De aard van de ziel is zuiver bewustzijn, ervaren als een bewustzijnsveld in verhouding tot de fysieke realiteit. Dit bewustzijnsveld bevat je geest en je lichaam, zonder door die twee begrensd te zijn. Normaal ervaar je jezelf als een fysiek lichaam dat als één van zijn vermogens een geest heeft met bewustzijn. Maar je ziel is meer een uitgebreidheid van bewustzijnsdeeltjes die zich op de plek waar jij bent verdichten tot de vaste fysieke verschijning die bekendstaat als lichaam. En deze bewustzijnsdeeltjes doordringen iedere cel, iedere gewaarwording en iedere gedachte die je hebt. De verst naar buiten gelegen uitdrukking van je bewustzijn of ziel is je lichaam, dat je bewustzijn in nauw contact brengt met de fysieke wereld zoals je die kent. Hoe anders zou het zijn om je hele lichaam te ervaren als opgebouwd uit dit bewustzijn – waarbij je bewustzijn bewust huist in elke cel van je lichaam en leeft via elke cel in je lichaam.

De tegenwoordigheid van de ziel

In contact zijn met je actuele bewustzijn – de substantie van je ziel – is: je op elk moment bewust zijn van je bestaan, je bewust zijn van je tegenwoordigheid. Tegenwoordigheid betekent het gevoel van direct bestaan of zijn. En tegenwoordigheid is een primaire hoedanigheid van de ziel. Je kunt je alleen van je eigen zielenatuur bewust zijn als je tegenwóórdig bent, aanwezig in je eigen ervaren, als je jouw realiteit kent zoals die nú bestaat. Tegenwoordigheid is je directe wétendheid—weten dat je midden in het leven staat op het huidige moment. Die wetendheid is geen idee of een gedachte, maar een actueel gevoeld bewust-zijn. Het is dat wat je lichaam zijn gevoel geeft. De tegenwoordigheid van de ziel is substantieel zonder fysiek te zijn, en die substantie geeft het fysieke lichaam een gevoel van levende volheid.

Tegenwoordigheid is bij de ziel wat natheid is bij water: het één is een onafscheidelijke kwaliteit van het ander. Kijk je echter alleen naar water of raak je het aan met rubber handschoenen, dan kom je er niet achter dat water nat is. Zo kan ook de tegenwoordigheid van de ziel niet worden uitgewist of gescheiden, maar wel onherkenbaar blijven als je er niet mee in aanraking komt. Onwetend zijn van de tegenwoordigheid van je eigen ziel is een diep en pijnlijk verlies, dat het verlangen opwoelt om jezelf dieper te leren kennen. Dat verlangen kan zich uiten als een zoeken naar zin en werkelijkheid, het verlangen naar zelfverwerkelijking, of het streven naar vrijheid en bevrijding. Alle worden vervuld door de levende tegenwoordigheid van de ziel te ervaren – de werkelijke aard van wie je bent.

De tegenwoordigheid van de ziel kent vele subtiele maar onderscheiden modaliteiten die aan de rijkheid van het leven ten grondslag liggen. Dat zijn de basiselementen van het menselijk bestaan – zoals kracht, klaarheid, mededogen, vreugde, liefde, intelligentie, waarde, wil, aanvaarding en kwetsbaarheid. Deze essentiële aspecten vormen samen je ware aard, datgene in je wat aangeboren of van God gegeven is en niet afhankelijk is van je ouders, je vóórkomen, je gedrag of je prestaties.

Hoedanigheden van de ziel

De ziel is ook de bron van hoedanigheden die het fysiek bestaan doordringen: leven, groei, dynamiek en voortgang. Het lichaam staat in het leven door de tegenwoordigheid van de ziel: het lichaam wordt als dood ervaren wanneer het leven of de ziel geweken is. Je eigen gevoel van in het leven staan is maar ten dele te wijten aan fysieke factoren; op fundamenteler niveau ontleen je het aan je openstaan voor de ziel. Evenzo heeft je lichaam een fysiologisch groeipatroon, maar jouw groei is meer dan de fysieke. Je ontwikkelt en transformeert je, leert en rijpt op manieren die verband houden met de biologische groei van je lichaam, maar er niet door worden veroorzaakt.

Jij als ziel kent dynamiek, beleefd als vitaliteit, eigen beweging en transformatie. Dingen blijven in rust tenzij er op wordt ingewerkt; je ziel kent actie, verandering en een voortdurend zich openbaren die in haar aard liggen. En die dynamiek is vloeiend, niet statisch, star of mechanisch. Je ziel is een eindeloze beweging in ruimte en tijd, een letterlijke stroom van bewustzijn – geen object dat ophoudt en start, reageert en weerstand biedt. Wanneer je je buiten het leven voelt staan, niet verandert, en je overgeleverd voelt aan de genade van krachten buiten je, ben je je niet langer bewust van je zieleaard. Als je er ooit naar hebt verlangd jezelf te ervaren als een dynamische bron van vitaliteit en transformatie, dan is het in het leven staan van je ziel je geboorterecht, dat wacht om ontdekt te worden.

Voorbij deze kwaliteiten liggen echter twee uniek eigenschappen van de menselijke ziel. Ten eerste het buitengewone potentieel om alles te ervaren wat ervaren kan worden. Want als bewustzijnsveld heeft de ziel een onbeperkte kneedbaarheid. In haar zuivere vorm verzet ze zich tegen geen enkele vormende impuls van binnenuit. Ze wordt gevormd en getransformeerd in de dynamische bewustzijnsstroom die je als het ervaren van je leven kent. Je kent dit potentieel tot ervaring als de diep menselijke capaciteit om met gevoel, nieuwsgierigheid en inzicht op de wereld te reageren. Op subtieler niveau kun je je empathisch in anderen inleven en je niet-vertrouwde wijzen van zijn voorstellen. Dat is de ware vrijheid van de ziel – niet om bepaald of beperkt te worden door een vorm van buitenaf. Dat is niet alleen vrij zijn van de beperking om een bepaald iemand te zijn, maar het is ook de vrijheid om wat dan ook te zijn. Je lichaam is beperkt, maar je ziel is dat niet, omdat die puur bewustzijn is.

De tweede eigenschap is het vermogen van de ziel om zich te vereenzelvigen. Je kunt niet alleen alles ervaren, je kunt geloven dat je alles wat je ervaart ook bent. Dat is verbonden met het menselijke vermogen tot zelfbespiegeling, zelfreflectie: je hebt bewustzijn van je eigen bestaan; daardoor kun je jezelf leren kennen. Maar omdat je ziel vele vormen kan aannemen onder invloed van ervaring, kun je jezelf op vele manieren leren kennen. Als ziel ben je niet beperkt tot jezelf leren kennen als ziel. In feite ben je lang geleden opgehouden jezelf als ziel te herkennen. In plaats daarvan vereenzelvig je je met emoties, gedachten, overtuigingen, lichamelijke gewaarwordingen, beelden in je geest, relaties met andere zielen, herinneringen aan vorige ervaringen, of bewustzijnstoestanden, om een paar mogelijkheden te noemen. Deze vormen waarin de ziel zich voordoet zijn veel vertrouwder voor je dan de ziel zelf, ook al vormt die de substantie die alle vormen gemeen hebben. Als gevolg daarvan zul je je als ziel veelal leren kennen aan de hand van je vormen in plaats van als een tegenwoordigheid van zuiver bewustzijn.

De identificatie van de ziel kan op vloeiende wijze veranderen als onderdeel van haar groei en ontplooiing, of kan zich hechten aan bepaalde vormen. Wanneer de identificatie zich hecht aan een deel van je bewustzijn, een bepaalde vorm, verlies je zicht op het geheel – op jezelf als ziel. Je zult jezelf misschien nooit anders leren kennen dan als vormen van de ziel (je lichaam, je verleden, je gedachten, je emoties). Of misschien herinner je je dat je je leven met enige bewustheid van de ziel bent begonnen, om er later het contact mee te verliezen toen je je ging vereenzelvigen met één of meer van haar vormen. Hóe het ook is gegaan, je herkent nu je ware aard niet meer als tegenwoordigheid, transformatie, ontplooiing, ervaring en in het leven staan.

Dit verlies van ziel wordt dikwijls pas opgemerkt als je begint te voelen dat je een gebrek aan substantie of innerlijke betekenis ervaart. Gebeurt dit, dan ben je op een punt gekomen waarop je identiteit zozeer is gaan draaien om bekénde vormen, dat je alle contact hebt verloren met de levende, dynamische substantie van wie je bent. Je leven heeft geen sjeu meer. Je hoort jezelf zeggen: „Dit kan niet álles zijn wat ik ben. Er moet méér in het leven zitten.” Veel mensen beschouwen dit als een aanwijzing voor een middenlevenscrisis. In feite is het de schreeuw van de ziel die je herinnert aan je zieleaard.

Verlies van contact met je zieleaard

Het feit dat je je identificeert en je er niet van bewust bent dat je je hebt geïdentificeerd is de reden dat je je niet als ziel ervaart. Je hebt je diep verschanst in de overtuiging dat je één deel van de ziel bent, dus ervaar je je leven via dat deel. Je gelooft bijvoorbeeld dat jouw aard in de grond fysiek is. Zelfs als je iets anders zou willen geloven, handel je voortdurend vanuit een diepe overtuiging dat je natuur in uiterste instantie toch een fysiek lichaam is. Deze overtuiging, die in de eerste twee jaar van je leven tot stand is gekomen, heeft je veel andere overtuigingen opgedrongen die voor overleving van dat lichaam nodig zijn. In die periode was je lichaam klein, onontwikkeld en weerloos, dus in-dat-lichaam-zijn wilde zeggen dat je hulpeloos was en totaal afhankelijk van je ouders. Dat betekende van de weeromstuit dat je hun overtuigingen over het leven moest accepteren teneinde te overleven. En zo verflauwde de ervaring ziel te zijn almaar meer.

Terwijl je opgroeide voegde je aan de eerder geleerde nog meer overtuigingen toe over wie je was. Misschien zag je toen je klein was dat je vader wist hoe hij de dingen moest doen. Dat wekte natuurlijk je eigen nieuwsgierigheid naar hoe de dingen werken. Omdat hij je vragen beantwoordde ging je geloven dat hij de bron was van intelligentie. Misschien sloeg hij jouw intelligentie niet zo hoog aan, dus probeerde je net als hij te zijn om intelligentie te ‘winnen’. Je ging geloven dat je geen aangeboren intelligentie hebt, enkel dat wat je had geleerd door hém te imiteren. Nú spiegel je jouw intelligentie aan de maatstaven die hij je bijbracht. Je gelooft dat anderen jouw intelligentie op dezelfde manier inschatten. Meer nog – als je merkt dat je iets weet op een ándere manier dan je vader, twijfel je aan de bruikbaarheid of het waarheidsgehalte van je eigen intelligentie. Als gevolg daarvan wordt je gevoel van wat je bent in relatie tot intelligentie volkomen gekleurd door die overtuigingen. Je raakt afgesneden van het gevoel dat intelligentie tot je werkelijke aard behoort, tot je zielepotentieel.

Op deze manier heb je je tegen de tijd dat je volwassen bent vér verwijderd van de ervaring van jezelf als ziel. Je bent nu goed te omschrijven in termen van je fysieke, emotionele en persoonlijk voorgeschiedenis. Je gevoel van jezelf is niet vloeiend, dynamisch, bereid tot verandering en ontplooiing. Je gevoel heeft niet meer die vatbaarheid voor indrukken die de ziel heeft, waarmee iedere ervaring jouw tegenwoordigheid beroert en beïnvloedt. In tegendeel. Je bent juist geneigd te geloven dat je onafhankelijkheid, integriteit en capaciteiten gebaseerd zijn op je vermogen om een omlijnd idee over wie je bent vast te houden, en je niet gemakkelijk bent te beïnvloeden of over te halen door de ervaringen in je leven. Dat is doorgaans het resultaat in onze moderne samenleving. Daar is niets mis mee. Maar het betekent dat je je niet bewust bent van de feitelijke diepte van wie je bent – je zieleaard en het potentieel daarvan.

Het is dan ook hier dat de ontdekkingsreis van de ziel begint.

Praktische oefening: je in het leven voelen

Deze praktijkoefening dient als ondersteuning om meer in contact te komen met de levende kwaliteit op elk moment in je. Het dient niet om een bepaalde energietoestand tot stand te brengen of te bevorderen.

Stap 1. Kies een huishoudelijke taak, zoals vaatwassen, vegen, je bureau opruimen of onkruid wieden. Let vóór je begint op hoe je lichaam voelt (gespannen, moe, energiek, stijf…). Voel hoe je voeten op de grond staan, strek je vingers, wrijf je handen tegen elkaar, en haal een paar keer diep adem. Blijf je terwijl je aan de taak begint bewust van hoe het voorwerp waar je mee werkt in je handen voelt. Let op hoe het aanvoelt, op het gewicht en de vorm. Geef jezelf de gelegenheid te ervaren wat je er van vindt: bevalt het bord dat je afwast je? Doet het vasthouden van de bezem je aan je moeder denken? Ergert het je dat je niet de juiste plekken hebt om er je papieren op te bergen? Draag je handschoenen in de tuin, of voel je liever de aarde op je huid?

Stap 2. Houd tijdens de taak af en toe even op en sla acht op de energie in je lichaam. Hoe is je ademhaling: oppervlakkig, vastgehouden, ontspannen, dieper? Hoe is je concentratie: blijf je makkelijk geconcentreerd, of zwalken je gedachten en word je licht afgeleid? Ben je je bewust van een bepaalde emotie terwijl je werkt: bezorgd, verdrietig, hoopvol, opgewonden, vredig, bang, schuldig? Hoe voel je je eigen levendheid of het gebrek daaraan op dit moment?

Stap 3. Probeer het gevoel dat je nu van jezelf hebt, lichamelijk en emotioneel, in je bezigheid te leggen. Werk dóór terwijl je je bewust blijft van je energietoestand. Maakt dat gewaarzijn het makkelijker of moeilijker om te doen wat je moet doen? Een goede gewoonte om je eigen levendheid te begeleiden terwijl je werkt, is je ademhaling te volgen. Je aandacht actief bij je in- en uitademing houden zal verhinderen dat je aandacht zich fixeert, afsluit of vastzet.

Wanneer de ziel gevangen zit in een verstarde identificatie met anderen en de wereld, is ze niet tevreden. In iedere ziel zit de aangeboren hang naar werkelijkheid, een aangeboren verlangen om zich vervuld, werkelijk en vrij te voelen. Hoewel veel mensen niet in staat zijn dit verlangen effectief na te streven, zit de drijfveer tot verwerkelijking van het zelf in ons allen; het begint met de eerste roering van het bewustzijn en zet zich gedurende het hele leven voort, of we ons daar direct van bewust zijn of niet. Deze drijfveer komt spontaan uit het bewustzijn naar boven met als belangrijke opgave voor de mens om psychologisch en spiritueel te rijpen. Terwijl rijpheid in iemand die zich optimaal ontwikkelt uitgroeit tot wijsheid, krijgt deze opgave de overhand boven andere opgaven in het leven, en wordt in voortschrijdende mate het centrum waaraan iemands leven zijn oriëntatie, steun en zin ontleent, om uiteindelijk ál iemands ervaring te omvatten.

— A.H. Almaas, „The Point of Existence” blz. 16

Frank lag te woelen in zijn bed en deed zijn ogen open. Het zonlicht stroomde door het raam naar binnen en de lucht voelde helder en fris. Hij bedacht zich dat het zaterdag was en dat hij vanochtend niets hoefde. Hij glimlachte toen hij zijn gezicht naar Els, zijn vrouw wendde, die naast hem lag. Op dat ogenblik voelde hij de pijn in zijn nek. De glimlach verdween en de stemmetjes in zijn hoofd hieven aan:

images Nu heb je het voor elkaar. Dat gebeurt er nu wanneer je tot middernacht in bed ligt te lezen met je nek in een kramp. Je bent nét
gisteren bij de chiropractor geweest en je kunt er maandag pas weer heen, dus houd je die pijnlijke nek het hele weekeinde. Wanneer léér je het nou eindelijk eens?
— Nou, het is niet helemaal mijn schuld. Die vent krijgt mijn nek gewoon niet goed. Ik denk dat hij z’n slag kwijt is. Ik lees al járen in bed en heb m’n nek nog nooit geforceerd. Trouwens, ik héb vannacht niet eens liggen lezen; ik heb tv zitten kijken, verdorie!
— Het is je eigen schuld omdat je niet genoeg lichaamsbeweging neemt. Je zit de hele dag maar.
— Je hebt gelijk; ik ben lui.

Frank haalde diep adem en zuchtte. Tijd om op te staan. Els lag nog te slapen. Hij voelde een opwelling om zich over haar heen te buigen en haar een kus te geven.

images Doe dat maar liever niet, anders maak je haar wakker. Je weet hoe weinig ze vannacht heeft geslapen met die slapeloosheid. Ze zal aardig uit haar humeur zijn als je haar nu wakker maakt.
— Misschien, maar wát als ze naderhand vraagt hoe het komt dat ik op onze vrije ochtend niet naast haar in bed lig? Als ik haar niet minstens even een kus of een knuffel geef, neemt ze me dat de hele de dag kwalijk.
— Frank, jongen, je hebt een probleem. Alles wat je ligt te doen is proberen te vermijden dat je haar ergert. Je houdt niet echt van haar; anders zou je niet zo’n moeite doen om aardig tegen haar te blijven.

Frank ging op de rand van het bed zitten en rechtte zijn rug, waarbij hij zijn zere nek voelde, en vroeg zich af wat hij vandaag kon verwachten. Hij voelde zich nu al leeg en onrustig. De ochtend die nog maar enige ogenblikken geleden zo fris en stralend had aangevoeld voelde nu maar al te gewoontjes en bedrukt. Nou ja, laat ik maar wat gaan eten. Hij had altijd zin in het ontbijt. Hij stond op, trok zijn kamerjas aan, glipte de kamer uit en trok de deur achter zich dicht.

2.
Wat is de rechter?

Welkom in de rechtszaal van het leven

Je wordt ’s ochtends wakker, en voor je het weet voel je je al benauwd om uit bed te gaan, je dag tegemoet… Je voelt je schuldig als je je toast met jam overlaadt, feliciteert jezelf vervolgens dat je maar één kop koffie neemt… Als je op je werk komt zegt je baas dat hij je werk zo goed vindt en dat hij niet kan geloven wat een goede keus hij heeft gemaakt door je aan te nemen. Je voelt je maag samentrekken: je bent bang om hem teleur te stellen… Je loopt je kantoor in en luistert de voicemail af; je beste vriendin heeft een enthousiaste boodschap achtergelaten dat ze de baan heeft gekregen waarnaar ze gesolliciteerd had, en je krimpt ineen… Je wilt haar niet terugbellen omdat je bang bent om haar te zeggen hoe jaloers je bent… Je beseft dat al je relaties gevormd zijn door de behoefte uit je jeugd aan goedkeuring, en je moet er niet aan denken iémand terug te bellen… Later wil je het knagende onbehagen dat zich de ochtend door heeft opgebouwd van je afschudden, dus besluit je bloemen voor je geliefde te kopen, maar verandert weer van gedachte omdat ze misschien niet van dát soort bloemen houdt… Je moet er steeds aan denken dat ze niet kan begrijpen waarom jij, als je echt van haar houdt, je steeds terugtrekt, en jij begrijpt haar evenmin… Je probeert te werken maar kunt je niet op dat verslag concentreren dat morgen af moet zijn. Terwijl je een reep uit de automaat haalt, zeg je tegen jezelf dat je daar van af moet blijven en er niet zo gauw aan moet toegeven.

Je kunt niet ontspannen en van je eigen leven genieten.

De gemeenschappelijke noemer in dit scenario is een bepaald soort relatie tussen jou en je ervaren. Die relatie brengt verwachtingen, maatstaven, waardebepalingen, oordelen en gevolgen met zich mee. In hoeverre wordt je reactie op je ervaring – en het ervaren zelf – bepaald door wat je verwacht dat er zal gebeuren? Hoeveel tijd ben je bezig met beoordelen of je het wel goed doet, hoe je overkomt, of je het kunt en hoe het altijd is gegaan? Hoe moeilijk is het om te voldoen aan de maatstaven waarnaar je jezelf beoordeelt? Hoe dikwijls wordt het onderliggende zelfgevoel bepaald door je opvattingen over goed en verkeerd? Dat is de rechtszaal van het leven. En jij bent degene die terechtstaat.

Soms voel je je ervan beschuldigd iets verkeerds of onvoorstelbaars te hebben gedaan; een andere keer voel je je op heterdaad betrapt. Soms kom je ergens in terecht door je eigen schuld en verdorvenheid; andere keren praat je als Brugmans om je onschuld te verdedigen. Soms bestook je jezelf met dreigementen en waarschuwingen voor de akelige gevolgen van ongehoorzaamheid; andere keren beken je je zonden in een pleidooi om een mildere veroordeling. Soms weeg je de bewijzen van beide kanten om tot een uitspraak te komen; en andere keren kom je eenvoudigweg zonder aarzelen en zonder verdere overwegingen tot je oordeel.

Deze activiteiten vormen het oordeelsproces in de rechtszaal van het leven, dat wordt voorgezeten door de rechter. De rechter maakt deel uit van je geest. Hij is ingebed in ideeën, gedachten, overtuigingen en stemmetjes van binnen. Tegelijkertijd leeft hij ook via je lichaam en je energie. De rechter is een mééster met woorden, en toch kun je hem ook voelen in je buik, je schouders, je kaak, zonder dat er woorden aan te pas komen. De rechter is zowel alomaanwezig als onzichtbaar. Hij spreekt je aan via tv-reclames, advertenties in tijdschriften en films, evenals via de uitdrukking op het gezicht van je partner, de vuile borden in de gootsteen en de toon in de stem van je meerdere.

Hij heeft toegang tot een schatkamer van aangeleerde informatie. Dat is de opeenhoping van alle kennis die je meent nodig te hebben om in de wereld succes te hebben en je veilig, gesteund, erkend en geliefd te weten. De rechter legt de maatstaven op voor wat jou tot een goed, acceptabel en gelukkig mens moet maken. Natuurlijk, hij heeft ook maatstaven voor ieder ander. Met zijn stem stúúrt hij je leven in de buitenwereld, bewust en onbewust, met meningen, advies, waarschuwingen, voorstellen, overtuigingen, beoordelingen en vermaan ten aanzien van alle aspecten van je gedrag. En alsof dit nog niet genoeg is, stuurt de rechter bijna alle aspecten van je innerlijk leven eveneens.

Vergelijken en oordelen

Naast het aanleggen van maatstaven is vergelijken een andere bezigheid die volledig tot het oordeelsproces hoort. Je rechter beoordeelt je niet alleen naar zijn maatstaven, hij vergelijkt je voordurend met andere mensen om te beoordelen wat je waard bent. Vergelijking is een naaste verwant van zelfoordeel. Als je vergelijkt, kun je er donder op zeggen dat er oordeel in het spel is. Om het gewenste effect te bereiken gebruikt de rechter ze uitwisselbaar. Zelfs al doe je het goed naar de éne maatstaf, kun je altijd nog vergeleken worden met iemand anders die het beter doet. En doe jij het beter dan degenen om je heen, dan kun je nog altijd worden beoordeeld naar een maatstaf van grotere perfectie. Sommige mensen voelen zich meer aan de genade van het vergelijken overgeleverd, en anderen zijn meer aan innerlijke maatstaven onderworpen, maar iedereen heeft met beide te maken.

Leven in een moderne maatschappij betekent voortdurend aan vergelijking onderhevig zijn via commerciële reclame, sociale omgang, populair amusement, en de druk om het te máken in je werk. Het is moeilijk je een activiteit voor te stellen waarin je niet enigermate aan vergelijking blootstaat. Het is de basis van de concurrentie en wedijver die zo deel uitmaken het westerse leven. Niemand zou er het nut van willen ontkennen om de prijzen laag te houden, tot grotere atletische prestaties aan te zetten, wetenschappelijke ontdekkingen te stimuleren en in vele opzichten onze wereld te verbeteren. Maar vergelijking wordt zelfdestructief wanneer het de lens wordt waardoor je jezelf ervaart. Het resultaat is een voortdurende zelfbepaling waarbij je je richt op het gedrag en het uiterlijk van anderen, ten koste van het je richten op de werkelijkheid van je eigen beleving.

Je leven bekijken door de lens der vergelijking leidt je oriëntatie weg van je eigen zieleaard. Zolang de rechter de touwtjes in handen heeft is vergelijking altijd gericht op het vaststellen van deugdelijkheid of waarde – dat wil zeggen: wie ‘beter’ is. Dit betekent dat als je in een zeker opzicht anders bent dan iemand anders, één van jullie beter moet zijn dan de ander. Dat is het verraderlijke van oordeelsvergelijking, waarin verschil altijd een relatieve waarde aangeeft. De rechter wil weten wie gelijk heeft, wie beter is, en waarom. Hij is er niet in geïnteresseerd de dingen in hun complexheid of subtiliteit te begrijpen, en waarom ze zijn zoals ze zijn. En vooral: oordeelsvergelijking houdt nooit rekening met de ziel, waarvan de waarde van zichzelf met geen enkele andere ziel verband houdt. De waarde of de goedheid van zielen kan niet worden vergeleken, ongeacht hoe de ene verschilt van de andere.

Ook in zelfonderzoek wil de rechter vergelijking nogal eens gebruiken om je huidige ervaren te ontwaarden en te bagatelliseren door je te bekritiseren omdat je in je doen-en-laten nog hetzelfde als altijd bent. Of hij zegt dat je het beter of slechter doet dan voorheen, alsof de waarde van je ervaring nú kan worden gemeten ten opzichte van wat er in het verleden is gebeurd. Oordeelsvergelijking doodt elke mogelijke frisheid en spontaniteit wanneer die onafgebroken wordt losgelaten op gevoelens, handelen en interactie. De ziel kan in een atmosfeer van vergelijken en oordelen geen levendheid en openheid opbrengen. Een belangrijke stap naar bevrijding van jezelf van zelfoordeel ligt in het begrijpen hoe deze verwante processen hun greep op je leven handhaven en je in de wereld van het verleden gevangen houden.

Levenslessen

Carola was in de dertig en had geen partner om er het leven mee te delen. Hoezeer ze ook geloofde in de waarde van haar carrière als professor aan de universiteit, het maakte het gemis van een geslaagde intieme relatie niet goed. Steeds wanneer ze een afspraak met iemand had, voelde ze zich optimistisch en opgewonden. Maar zodra de ontmoeting plaatsvond werd ze geplaagd door twijfels en vragen: Vindt hij me aardig? Hoe kom ik op hem over? Was ik niet té belangstellend en stelde ik hem niet té veel vragen? Als hij me nu eens niet terugbelt? Moet ik hém bellen? Hoe komt het dat hij niets over mijn leven vroeg? Misschien lijk ik wel te saai. En zo verder.

Wanneer ze al na één afspraak zag dat ze geobsedeerd was door de relatie, kwam ze tot het besluit dat die té belangrijk was geworden en dat als een man haar mogelijk aardig zou vinden, dit zou stranden op haar hulpbehoevendheid. Daarom was ze vastbesloten niet te laten zien waar ze behoefte aan had. Dat betekende dat Carola zich gereserveerd en niet-emotioneel moest opstellen bij volgende ontmoetingen, en de man vond haar dan beheerst en nogal saai. Ten gevolge daarvan leken haar verbintenissen met mannen nooit meer dan drie of vier afspraken te overleven, en ze begreep niet hoe ze deze uitkomst kon veranderen. Carola voelde zich gevangen in een pijnlijke cyclus. Ze zag er geen gat meer in en voelde zich waardeloos. Ze zonk dikwijls weg in een periode van neerslachtigheid en hopeloosheid waarin ze alle sociale contacten vermeed, behalve met een paar intieme vriendinnen.

Zelfverwijt kun je alleen transformeren als je gaat begrijpen hoe je gevoel van wat je bent en de mogelijkheden die voor je openstaan worden bepaald door je ervaring en overtuigingen uit het verleden. Daartoe zul je jezelf een paar belangrijke vragen moeten stellen. Herken je hoe je jezelf omschrijft aan de hand van vertrouwde gevoelspatronen, conflicten, gedragingen en veronderstellingen? Hoe ben je jezelf op die manier gaan kennen? Zul je altijd dezelfde strijd moeten strijden om je waarde te bewijzen, de liefde van anderen moeten winnen en het gevoel moeten hebben dat je rust en ontspanning verdient? Zit er misschien een stuk in jou dat niet onderhevig is aan kritiek van stemmetjes van binnen? Verlost te worden van je lijden is geen kwestie van beter worden in dat waarin je méént beter te moeten worden. Waar het in de eerste plaats om draait is erachter zien te komen waar je nu bent beland.

Werken aan je innerlijk

Iedereen probeert een leven te leven dat vervulling schenkt en de moeite waard is. Dat betekent zorgen voor al wat nodig is om fysiek te overleven en te gedijen: aan de kost zien te komen, een dak boven het hoofd en kleding, eten kopen en koken, zorgen voor voldoende slaap en lichaamsbeweging, enzovoorts. Bovendien zoeken mensen natuurlijk een zekere mate van plezier en ontspanning in hun leven, alleen of met anderen.

Voor sommigen betekent dit actief en toegewijd innerlijk zoeken – zoals hun motivaties en hun verlangens leren doorgronden, hun bewustzijn en hun gevoeligheid ontwikkelen en op zoek gaan in hun geheugen en hun verbeelding – om het leven dat we als mens leven te leren begrijpen en te verrijken. Het feit dat je dit boek aan lezen bent geeft aan dat je één van die mensen bent. Werken aan je innerlijk kan de vorm aannemen van psychotherapie, een zelfhulpgroep, dagboekschrijven, zelfonderzoek of een vorm van spiritueel bezigzijn zoals meditatie. Maar ongeacht de vorm maakt de aandacht voor je innerlijke proces – hoe je mentaal en gevoelsmatig tegenover jezelf en je leven staat – je bewust van krachten die dat proces vorm geven. De rechter is een van de grootste van die krachten. Wil je aan je innerlijk werken, dan kom je niet ver als je niet in het reine komt met die altijd aanwezige metgezel, ook wel aangeduid als superego, de innerlijke criticus, de opperste instantie.

Dikwijls klinkt de stem van de rechter als je eigen stem; jij bent degene die deze ideeën heeft over wat noodzakelijk is, wat juist is of wat dingen betekenen. Door aandacht te besteden aan je zelfbeoordeling zul je echter ontdekken dat je maatstaven aangeleerd zijn, en dat ze kunnen indruisen tegen waar jij zelf heen wilt en waar je zelf van voelt of weet dat het waar is. Als je dit inziet zul je beseffen dat de stem die je hoort niet de jouwe is. Die behoort toe aan een vertrouwde metgezel die binnenin je leeft, iemand die je op deze levensreis hebt meegenomen.

En tóch, ook al besef je dat die stem niet van jou is, kun je je er niet van losmaken. Hij lijkt onder je huid te leven, in je gewrichten, achter je ogen. Je slaat jezelf genadeloos gade en probeert de plus- en de minkanten van je gedragingen in het dagelijks leven te overzien. Je slaat ook anderen gade. Soms voel jij je door degenen om je heen gadegeslagen – vrienden, familie of vreemden – en ben je bang voor hun afkeuring, afwijzing of onverschilligheid. Je trekt je terug. Dan realiseer je je dat je je eigen rechter zowel buiten je ziet in anderen, als hem binnenin je hoort. Je begint te beseffen hoe weinig greep je hebt op dit oordeelsproces. Of je nu degene bent die gadeslaat of wordt gadegeslagen, je bent overgeleverd aan de genade van een kritische, bestraffende houding, want deze manier van gadeslaan geeft onlosmakelijk blijk van een gebrek aan vertrouwen in en een hekel aan jezelf.

De rechter maakt de dienst uit

De rechter zet je aangeboren intelligentie en je directe respons op het leven buiten spel door ze naar het keurslijf van zíjn overtuigingen te kneden. Hij is een gekromde lens die de werkelijkheid vervormt. Door die vervormde waarneming ben je je intuïtieve contact met het leven gaan wantrouwen. In feite heb je elk gevoel verloren van wat rechtstreeks contact met léven betekent. Om je leven zin, betekenis en richting te geven ben je afhankelijk geworden van de rechter (en van degenen in wier naam hij spreekt: ouders, de maatschappij, God). Hij vertelt je wat je moet ervaren, hoe je het moet ervaren, waarom je het ervaart, wat de ervaring betekent en wat je er mee aanmoet. Het proces is grotendeels onzichtbaar voor je, onbewust, en de uitkomst lijkt volkomen normaal. Zelfs bij het lezen van deze woorden wordt de manier waarop je ze in je opneemt – of ze je al of niet raken en hoe je er op reageert – beïnvloed door je rechter.

Ofschoon hij doet alsof hij je helpt om in het leven te krijgen wat je wilt, verzet de rechter zich eigenlijk tegen beweging naar groei en ontplooiing. Wat hij doet is de status quo op twee manieren in stand houden: hij houdt je af van wat hij beschouwt als gevaarlijke en niet te hanteren stukken van jezelf. En hij manœuvreert je in de richting van idealen die jou voor zijn gevoel acceptatie en succes zullen brengen. Hij vermaant je voortdurend: „Doe dit niet, doe dát!” Omdat er geen einde aan zijn eisen komt, blijf je toch uiteindelijk achter met het gevoel: „Ik ben niet goed genoeg en dat zal ik nooit worden ook.”

Maar nóg verraderlijker en ondermijnender is de uitwerking van de rechter op verandering. Hij zegt je: „Veránder. Je bent niet goed genoeg. Willen mensen je aardig gaan vinden, je accepteren en van je houden, dan moet je béter worden” – terwijl hij ook zegt: „Het zal je nooit lukken om te veranderen. Je schiet tekort. Je hebt niet wat daarvoor nodig is.” Zou je echter op een punt komen waar werkelijke verandering mogelijk is, dan zou de rechter je bang maken door te honen: „De mensen willen je niet meer of steunen je niet meer als je verandert; ze zullen je de rug toekeren, en je zult alleenstaan.” Je bent veroordeeld als je het doet en veroordeeld als je het niet doet.

Hoe beter je de situatie beseft en je er door gevangen voelt, des te eerder zal er een natuurlijke reactie opkomen: „Ik wil hier uit. Ik wil ruimte, vrij van die onderdrukker die ik in me meedraag.” En zelfs terwijl je eronder gebukt gaat en naar verlichting snakt, zul je moeite hebben om niet te geloven wat hij je zegt.

De rechter heeft vele gezichten

Eén reden waarom je blijft geloven wat de rechter zegt is dat hij vele belangrijke rollen op zich neemt. Deze rollen kleden zijn rechterlijke houding in aantrekkelijke vermommingen. Zelfontdekking vereist dat je de rechter ‘ontmantelt’ en aan het licht brengt hoe hij jouw leven beïnvloedt. Je moet beginnen te zien hoe hij gekleed gaat – de rollen waarachter hij zich verschuilt.

De rechter is een geweten dat je helpt júist van ónjuist te onderscheiden. Hij is de stuwende kracht die je er toe drijft en overreedt om te handelen in je leven. Hij is een bewaker die ongepaste gevoelens en ongepast gedrag verhindert. Hij is een raadsman die je steunt bij het nemen van beslissingen. Hij is een leidsman die richting geeft terwijl je je een weg baant door het leven. Hij is een gezaghebbende figuur die erkenning en goedkeuring verleent. Hij is een maatstaf waaraan je je vooruitgang afmeet. En ten slotte is hij een spiegel waarin je weerspiegeld ziet wie je denkt te zijn.

Iedereen heeft zulke hulp nodig. Wat je niét geleerd is toen je opgroeide is hoe je de werkelijke bron van deze functies in je eigen ziel kunt vinden. Je werkelijke aard heeft in aanleg het vermogen om aan al deze behoeften te voldoen, maar alléén als je beseft dat de kwaliteiten die daarvoor nodig zijn in jezelf aanwezig zijn. Toen je nog een kind was, was het belangrijk dat er ouders of verantwoordelijke volwassenen waren om die rollen te vervullen. Naarmate je opgroeide werd je verantwoordelijk voor jezelf, moest je manieren zien te vinden om zelf aan die behoeften te voldoen. Helaas kreeg je weinig of geen begeleiding om je aangeboren vermogens te ontdekken en te ontwikkelen. Je had weinig andere keus dan de rollenpatronen van je ouders in je op te nemen in de vorm van de rechter. Misschien ben je niet gelukkig met de manier waarop hij die belangrijke functies uitoefent, maar je bent met de rechter vertrouwd en je weet dat je op hem kunt rekenen en dat hij er altijd voor je is.

Laten we niet vergeten dat de rechter niet slecht of kwaadaardig is, en ook niet nutteloos. Niemand zou de volwassenheid bereiken zonder een rechter; onze samenleving zou niet zo beschaafd zijn als ze is zonder de voortdurende aanwezigheid van de rechter. Ieder van ons heeft een rechter nodig, tot we een bron vinden om moeiteloos te kunnen functioneren, een direct weten en een objectief geweten in ons. Tot zolang is de rechter alles wat de meeste mensen hebben om dingen te bewerkstelligen. Hij is echter ook mechanisch, beperkend, ondoeltreffend en ongevoelig; hij gooit er met de pet naar als het erom gaat het leven te schragen.

Ofschoon de rechter geen gevoel heeft voor jou als levende ziel, heeft hij veel informatie over je leven in de wereld: je gewoonten, gedragingen, voorkeuren, zwakheden, sterke punten, vrienden en vijanden. Er ontsnapt niet veel aan zijn waakzaam oog. Dat maakt hem erg machtig. In feite neemt de rechter vaak accuraat waar wat je hebt en niet hebt. Die soort kennis heb je nodig om te groeien en te rijpen. De waarnemingen van de rechter hebben echter altijd een prijs. Ze zijn niet vrijblijvend, opdat je de waarheid kunt leren kennen. Ze worden je altijd opgedrongen om je er van te overtuigen dat je er niet aan zult tornen.

De adder die onder het gras zit is dat als je je niet leert losmaken van de rechter, je zijn waarnemingen met geen mogelijkheid kunt ontdoen van de rechterlijke verpakking. Als je ziet dat je je zus-en-zo gedroeg, dan accepteer je dat je zus-en-zo iemand bent. De vaststelling van je waarde ligt altijd ingebed in uiterlijke gegevenheden van je leven. Je kunt het één niet scheiden van het ander. Je wílt ze niet eens scheiden, uit angst dat je dan helemaal geen waarde hebt!

Om die reden heeft het besef dat hij je hindert, beperkt en zelfs pijn doet, weinig effect op de gebruikelijke activiteit van de rechter: besef maakt je zelfs sterker bewust van je hulpeloosheid. Eén van de grootste gevaren van je bewustwording van zelfoordeel en de negatieve invloeden daarvan is dat bewustzijn de basis wordt van méér zelfoordeel. Je gaat jezelf beoordelen omdat je een oordelende rechter hebt!

Ondanks de hopeloosheid van de zelfkritiek waar dit mee gepaard gaat, is het niettemin van vitaal belang dat je je bewust bent van je ervaring met de rechter. Want je hebt het grootste deel van je leven geleefd met de rechter, en in vele gevallen ben je door zijn aanwezigheid gemotiveerd, beschermd, gedisciplineerd en begeleid. Die situatie is in stand gehouden door onbewustheid van wat er speelde. Wil de neiging tot zelfoordeel veranderen, dan moet de eerste stap bewustwording zijn.

Dus beginnen we met een definitie:

De rechter is de kracht in je die voortdurend je waarde als mens beoordeelt en bepaalt, en daardoor je vermogen beperkt om voluit in het nú te leven.

Het proces om wat je waard bent en gegevenheden in je leven van elkaar los te maken wordt door bewustwording op gang gebracht. Het is zo dat de vaardigheden en capaciteiten die je hebt zich moeten ontwikkelen terwijl je opgroeit, en dat je door je ervaring moet leren zinnige en overwogen keuzen te maken. Maar je waarde hangt niet af van prestatie of instemming. De rechter wil je doen geloven dat je je wel moet onderwerpen aan beoordeling en verbetering, in plaats van dat je van nature waarde bezit en de moeite waard bent. Deze overtuiging van de rechter houdt stilzwijgend de veronderstelling in dat je slechts onder voorwaarden waarde hebt, en dat je van jezelf waardeloos bent: je moet iets tot stand brengen, je moet veranderen, je moet gecorrigeerd worden, je moet in de gaten worden gehouden, je moet in een richting worden gestuurd, je moet een schop onder je kont hebben!

De rechter vertelt niet de gehele waarheid

Hoe meer je over de rechter weet, des te meer ga beseffen welke spilfunctie hij heeft bij het bepalen wie je bent. Je meet je eigen waarde en wezen af aan de beoordeling van jezelf naar zijn maatstaven. Hoe meer je over jezelf weet, hoe beter je ziet dat dit soort beoordeling belangrijke negatieve gevolgen heeft. Je bent gewend om in ontluisterende termen over jezelf te denken – inclusief kleineringen die je van anderen niet zou pikken en die je ook anderen nooit zou toevoegen, omdat ze té onvriendelijk zijn. Verder dwingen je pogingen om kleinering te ontlopen je onvermijdelijk om te streven naar zelfbetering, zodat je aan diezelfde maatstaven kunt voldoen.

Wat kun je doen om de invloeden van een dergelijke negatieve conditionering tegen te gaan? De meeste mensen zijn ervan overtuigd dat je een grote en voortdurende dosis positief bekrachtigende en bevestigende oordelen nodig hebt om zo’n negatief zelfbeeld ongedaan te maken. Ouders zijn gebrand op een positieve en complimenteuze benadering van alles wat het kind doet. Vrienden doen hun best om positieve dingen te zeggen als iemand zichzelf over de hekel haalt. Mensen met een gering gevoel van eigenwaarde oefenen dagelijks positieve affirmaties om te trachten hun overtuigingen om te programmeren. Het is een poging een rechter te internaliseren die je goedkeuring en erkenning schenkt in plaats van afkeuring en afwijzing. Als je oprecht bent zul je zien dat je vurig hoopt dat de positieve bejegening van de rechter zijn negatieve aandacht mettertijd zal vervangen.

Het probleem met deze benadering is dat een slechte beoordeling eenvoudig wordt vervangen door een goede. Het is niet gericht op bevestiging of zelfs erkenning van wat waarachtig is, maar het heft een negatief oordeel domweg op of overwint het. Het oordelen zelf blijft onveranderd. Met andere woorden, je baseert je gevoel van eigenwaarde nog steeds op externe of geïnternaliseerde maatstaven. Je zoekt goedkeuring in plaats van kritiek. Wat er ontbreekt is het rechtstreeks ervaren van je eigen waarde in jezelf. Positieve oordelen kunnen zorgen dat je je beter voelt, doordat ze tijdelijke verlichting bieden tegen de hekelende rechter. Het kan ook weerspiegelen wat je af en toe als waar hebt ervaren (zoals een diep inzicht, een moment van zegening of het openstaan na een meditatie). Dat alles is af en toe heel belangrijk en nuttig.

Maar zelfs krachtige ervaringen van het ware kunnen langdurig gehuldigde overtuigingen niet wijzigen, tenzij ze bij de ziel kunnen worden gebracht en worden begrepen. Door simpel het inzicht te gebruiken als nieuwe maatstaf of overtuiging kom je er niet. Een ervaring begrijpen en integreren betekent de implicaties beseffen van dit nieuwe bewustzijn op het ervaren van jouw leven terwijl je er in overeenstemming mee leert leven.

Positief oordeel stapelt enkel maar een nieuwe mening over jezelf bovenop een oude. Het wil iets beweren dat geen uitdrukking is van wat jij als waarachtig ervaart. Het kan nimmer de oorspronkelijke overtuiging van je gebrek aan waarde uitbannen. Daarom voel je dikwijls wantrouwen tegenover de lof van anderen en heb je van binnen commentaar als: „Het feit dat ze dat zeggen laat zien dat ze me niet erg goed kennen!” Een positief oordeel is net als make-up: het moet steeds opnieuw worden opgebracht, en een goede harde regenbui spoelt het er zó af.

Het enige werkelijke alternatief voor zelfoordeel is waarachtige kennis over wie je bent. Als je diep overtuigd bent dat je waardeloos bent, moet je ontdekken waar die overtuiging vandaan is gekomen en waarom je gelooft dat die waar is. Als je dat niet begrijpt, zal er in wezen niets veranderen. Zodra je diep van binnen weet, met een direct gevoeld weten, dat je van jezelf een aangeboren en onvervreemdbare waarde hebt en volledig door jezelf geaccepteerd kunt worden, zul je je bevrijden van de behoefte aan positieve beoordeling en instemming, van anderen of van je eigen rechter.

De weg naar waarachtig weten wie je bent vergt dat je de tegenwoordigheid van de rechter aan de kaak stelt. Je moet de moed en de wijsheid, de vastberadenheid en de klaarheid, het mededogen en het verlangen vinden om te zien wat werkelijk is en je tot het proces bepalen dat die werkelijkheid ondersteunt. Al deze kwaliteiten zijn nodig om ruimte te maken voor je eigen ervaren, ongeacht of je dit beschouwt als goed of slecht, juist of verkeerd, plezierig of pijnlijk. Anders zullen je gevoelens van schaamte, schuld, niet OK zijn of egoisme die je rechter zal oproepen het je onmogelijk maken om de rijkheid en het mysterie ervan vast te houden en de uitdaging vol te houden.

Het proces dat je in de eerste paar hoofdstukken van dit boek op gang brengt zal je in contact brengen met je rechter en je bewuster van hem maken, wat betekent dat je kwetsbaarder wordt voor het gevoel te worden aangevallen. Dat is niet prettig of behaaglijk. Je rechter zal zeggen dat het slecht is en dat je het moet zien te vermijden. Maar als je bereid bent je de beoordelingservaring bewust te worden en je groei naar openheid en kwetsbaarheid met gevoel en kracht ondersteunt, kun je dit werk op zinvolle wijze ter hand nemen. Het zal de verbinding herstellen met je zieleaard. Daardoor zul je een waarachtige gids ontdekken die je leert leven en je je leven leert begrijpen, een gids die de rechter waarmee je bent opgegroeid kan vervangen.

Je ware gids duikt spontaan op zodra je contact legt met je eigen leven, en je er bewust van wordt; deze gids reageert op waarachtig jezelf willen zijn en weten wat daarvoor nodig is. Het praktisch werken met je rechter werkt tegelijkertijd rechtstreeks en op lange termijn. Je moet de rechter het hoofd bieden terwijl je nú je leven leeft; anders blijft het werken aan de rechter een goed idee dat je voor ergens in de toekomst bewaart. Aan de andere kant is dit een proces dat nooit eindigt; het gaat je hele leven door, want de invloed van de rechter steekt diep en hij blijft je met verbazingwekkende subtiliteit bestoken. De reis is niet gemakkelijk, maar er zijn weinig andere wegen die de beloning in het vooruitzicht stellen van een verruimd gevoel van wie je bent, en je in staat stellen voluit en zinvol te leven.

Punten om te onthouden

•    De rechter is de kracht in je die voortdurend je waarde als mens beoordeelt en bepaalt, en aldus je vermogen om voluit in het nú te leven beperkt.

•    De stem van de rechter geleidt je leven, bewust en onbewust, aan de hand van meningen, advies, waarschuwingen, suggesties, overtuigingen, beoordelingen en vermaningen in alle aspecten van je gedrag en je innerlijk leven.

•    De rechter handhaaft de status quo op twee manieren: hij houdt je af van wat hij als gevaarlijke, onhebbelijke delen van jezelf beschouwt. En hij leidt je naar idealen die jou voor zijn gevoel acceptatie en succes brengen. Zelfoordeel is gebaseerd op de accumulatie van alle kennis die jij gelooft nodig te hebben voor succes, veiligheid, steun, erkenning en geliefd zijn.

•    Vergelijking is een nabij neefje van zelfoordeel. Het is nuttig om allerlei aspecten aan onze wereld te verbeteren. Vergelijking wordt echter zelfdestructief wanneer je jezelf voortdurend gaat afmeten aan gedrag en uiterlijk van anderen, ten koste van de waarachtigheid van wat je zelf ervaart.

•    De rechter verdringt je aangeboren intelligentie en rechtstreeks reageren op het leven door overtuigingen op te leggen over wat zinvol en werkelijk is. Zijn maatstaven zijn van anderen geleerd en kunnen volkomen indruisen tegen wat jij zelf wilt of als oprecht en waarachtig aanvoelt en herkent.

•    Een van de grootste gevaren als je je zelfoordeel en de negatieve invloeden daarvan bewust wordt is dat dat bewustzijn de basis wordt van meer zelfoordeel.

•    Positief oordeel kan de onbewuste acceptatie van een gebrek aan eigenwaarde blootleggen, maar het kan de oorspronkelijke overtuigdheid van je gebrek aan eigenwaarde nooit uitbannen.

•    Oordeel, vergelijking en zelfverwijt kunnen alleen worden getransformeerd als je leert begrijpen hoe het gevoel van wie je bent en welke mogelijkheden voor je openstaan bepaald worden door je ervaring in het verleden en je overtuigingen.

•    Weet je eenmaal diep in jezelf, met een direct gevoeld weten, dat je van nature waarde hebt en in eigen ogen volledig acceptabel bent, dan kun je beginnen je te bevrijden van de behoefte aan positieve beoordeling en goedkeuring, van anderen of van je rechter.

•    Je ware gids duikt spontaan op zodra je contact legt met en je bewust wordt van je eigen leven; deze gids reageert op wie je werkelijk bent en wat je werkelijk nodig hebt.

Oefening: kijk wat je motiveert

Stap 1. Kies een dag waarop je je wilt gaan concentreren op dat wat je bij bepaalde activiteiten en gedragingen motiveert. Je moet vooral letten op hoe je geneigd bent tussen kritiek en de behoefte aan goedkeuring te laveren.

Stap 2. Maak aan het eind van de dag twee lijsten. De ene bestaat uit alle activiteiten die worden gemotiveerd door de wens kritiek te vermijden. Houd de activiteiten die bedoeld zijn om kritiek van anderen te vermijden gescheiden van die welke bedoeld zijn om zelfkritiek te vermijden. De tweede lijst bestaat uit handelingen gemotiveerd door de wens om instemming te oogsten. Maak op dezelfde manier onderscheid tussen instemming van anderen en goedkeuring van jezelf.

Stap 3. Vergelijk de twee gedeelten van de lijst om te zien welke activiteiten gericht zijn op anderen en welke op je eigen rechter zijn gericht. Overlappen ze elkaar? Is je lijst van vermijding-van-kritiek langer dan die van je verlangen-naargoedkeuring of instemming – of omgekeerd? Waarom?

Het superego is een structuur die de top van de psyche vormt, en die de idealen van de persoonlijkheid en de beginselen van het oordelen omvat. Het is de zetel van wat gewoonlijk het geweten wordt genoemd. Het ontwikkelt zich voornamelijk door het internaliseren van en de identificatie met verboden, regels, waarden, en voorkeuren van de ouders en de maatschappij in brede zin….

Vanuit ons oogpunt bezien is het superego de dwingende innerlijke kracht die zich tegen verruiming van bewustzijn en innerlijke ontplooiing verzet, ongeacht hoe mild of redelijk het wordt. Het is een surrogaat, een wrééd surrogaat, voor directe waarneming en kennis. Innerlijke ontplooiing verlangt dat er op z’n tijd geen dwingende krachten zijn. In plaats daarvan zal het van binnenuit gereguleerd worden op grond van een objectief waarnemen en begrijpen, en liefde.

De beste benadering is de macht en invloed van het superego te verminderen en het te vervangen door zoveel mogelijk bewustzijn, de hele weg door tot de uiteindelijke en volledige onttroning van het superego.

— A.H. Almaas, „Essence” blz. 134, 137

Frank waste de slaap uit zijn ogen en staarde naar zijn beeld in de badkamerspiegel. Zijn haar, dat alle kanten uit piekte, deed hem denken aan de uitspraak van zijn vader dat hij er uitzag als een haan in de ochtend. Terwijl hij verder voorover leunde was hij zich bewust van alle vertrouwde kenmerken van zijn gezicht: zijn gebroken neus, die licht naar rechts week, wat hem altijd had dwarsgezeten als hij in de spiegel keek; de spikkeling van sproeten op zijn wangen en de kuiltjes naast zijn mond – die ‘jongensachtige’ kenmerken die hij met gemengde gevoelens bezag; zijn lichtbruine ogen diep in zijn gelaat, overhuifd door lange, dunbehaarde wenkbrauwen, die omlaagkrulden naar zijn wimpers op een manier die hij vaak vervelend vond; de lijnen over zijn voorhoofd, die nu blijvend ingeëtst stonden, hoewel hij er dikwijls overheen wreef met zijn vingers, alsof hij ze met gerichte druk wilde uitwissen. Zijn haarlijn was al ruim twee centimeter teruggeweken, en het gebied van zijn schedelhuid was geïnfiltreerd door witte indringers, in aantal gelijk aan de oorspronkelijke donkere bewoners. :

images Je ziet er een stuk ouder uit dan voorheen. In feite lijk je nu veel op je vader, besef je dat? Zelfs de manier waarop je met je handen door je haar strijkt en over je kin wrijft. Maar het ergst is hoe je net als hij in je neus peutert. Ik kan niet geloven dat je dat nooit hebt afgeleerd. Het is zo smerig!

Frank keek naar de haartjes die uit zijn neusgaten staken en wou dat zijn vingers het niet zo lekker vonden om langs de binnenkant van zijn neus te schrapen. Hij reikte omlaag en pakte zijn elektrisch scheerapparaat, knipte het aan en schoor zorgvuldig zijn neusharen bij en vervolgens de haren van zijn wenkbrauw. Hij keek peinzend naar zijn ongeschoren kin, en besloot vandaag de aanblik van Indiana Jones te handhaven:

images Toe maar, zie er maar sloerig uit. Trouwens, het is zaterdag, en het zal iedereen worst wezen. Bovendien ben je dol op elk excuus om lui te mogen zijn.

Frank was gewend zijn rechter te negeren en net te doen of het niet uitmaakte wat die zei. Vandaag realiseerde hij zich dat zijn geveinsde onverschilligheid nooit werkte; hij voelde zich gewoon teruggetrokken en hol van binnen. Ter wijl hij zich in de spiegel bekeek begon hij zich af te vragen waar hij eigenlijk naar keek, behalve naar het lichaam dat hij zo goed kende, met alle verhalen en oordelen die ermee geassocieerd waren. Was er nog iets anders? Frank keek in zijn ogen en vroeg zich af wat hij zag. Was het gewoon de analytische blik van zijn eigen rechter? Of zag hij verdrietigheid en vrees? Misschien was er enkel leegte. Langzaam werd het Frank duidelijk dat hij nieuwsgierigheid zag in de ogen die hem aankeken – een nieuwsgierig wezen gekleed in een zo vertrouwd lichaam. Hij had het gevoel dat die nieuwsgierigheid hém was.

3.
Ware aard en de realiteit

Twee begrippen waar door het hele boek heen naar verwezen wordt en die van fundamenteel belang zijn voor de ziel, zijn de ware of werkelijke aard (met de daarmee verbonden wezenskenmerken) en de realiteit. Ze worden niet specifiek gedefinieerd, omdat ze meer ríchting geven aan verkenning en ontdekking dan dat er een vaste omschrijving bij hoort. Tegen de tijd dat je dit boek hebt uitgelezen en doorgewerkt zul je allebei de begrippen voor jezelf hebben ervaren. Voor wat nu betreft wil ik een paar dingen zeggen waaraan je enige oriëntatie kunt ontlenen.

De ware aard

Ware aard heeft betrekking op het wezen van jou als mens. Het is de ervaring van wie je bent die niet verbonden is met je fysieke kanten of kenmerken, niet bepaald wordt door je emotionele neigingen of je persoonlijkheidstype, niet het resultaat is van je verleden en de conditionering die je hebt ondergaan, en niet beïnvloed wordt door je overtuigingen of meningen. Het is de grond van de ziel, de kern van je eigen levende bewustzijn. Wanneer je iemand ontmoet en je weet zijn naam noch iets anders, wat ontmoet je dan? Je ziet een lichaam en hoort een stem, luistert naar verhalen en ziet gedragspatronen. Maar is er iets fundamentelers en iets dat alle menselijke wezens gemeen hebben waar je je in die persoon van bewust kunt worden? Wat betekent het wanneer iemand zegt: „We zijn allemaal maar mens?”

We delen allen iets dat ons in staat stelt te reageren op een verhaal afkomstig van een primitieve stam in Afrika of een mythe die in het oude Japan is ontstaan. We zijn allen verbonden met die ervaring mens te zijn, ongeacht familie, etnische of religieuze achtergrond, lichaamskenmerken, psychische ontwikkeling of opvoeding. Sommige spirituele tradities verwijzen naar de ware aard als Essentie of Wezen – de essentie van wat we achter ons persoonlijke verhaal zijn.

Ware aard slaat ook op het stuk in je dat duurzaam is, onveranderlijk en centraal om vast te stellen wie je bent. Over het algemeen beschouw je je lichaam, je persoonlijke geschiedenis en je emotionele gesteldheid als onderscheidende en onveranderlijke aspecten van het ervaren van jezelf. Deze aspecten lijken op de een of andere manier te bepalen wie je bent, onderscheiden je van andere mensen en stellen grenzen aan de mate waarin je kunt veranderen. Verder zijn ze zó vertrouwd, dat je je niet kunt voorstellen dat je jezelf zónder zou kunnen ervaren. Maar zijn zij degene wie jij bent? Of ben je iets fundamentelers, iets dat je via deze trekken kunt leren kennen en dat deze ook overstijgt?

„Ik ben een man van vijfenveertig, krullend haar, slank gebouwd, licht van huid en met platvoeten. Ik ben intelligent, bedaard en laat me emotioneel niet snel gaan. Ik ben geboren in Canada uit ouders van Schotse en Duitse afkomst. Ik ben danser en typograaf geweest, en ben nu spiritueel leraar.” Ik kan worden omschreven door één of al dergelijke beschrijvingen, die behalve mijn leeftijd waarschijnlijk niet zullen veranderen. Hoewel ik in dergelijke termen aan mezelf kan denken, beschrijven deze feiten enkel mijn buitenste laag. Ze vormen niet dat wat ik ken als ‘mij’. Ik ken mezelf van binnenuit door een onmiddellijk bewustzijn van mijn eigen tegenwoordigheid – een kerngevoel dat ‘ik hier nu ben’. Dat innerlijke gevoel omvat het gevoel van zelfbesef: „Dit ben ik.” Uiteindelijk ken je jezelf door dit innerlijke gevoel, dit innerlijk waarnemen van je bestaan. Dat verandert nooit; zolang je leeft kun je je bestaan en je ‘jou-zijn’ voelen. En wat er ook in je opkomt, het kan worden gevoeld als een uiting van jouw tegenwoordigheid in je eigen leven. Dat is je ware aard, dat wat je uniek maakt én je verwantschap geeft met andere mensen.

Omdat de ziel puur bewustzijn is overstijgen haar ware aard, haar omschrijving en haar onveranderlijke kern het fysieke lichaam met zijn intellect en emoties, en staat ze boven de zich aaneenrijgende feiten van je verleden. De ware aard van de ziel bestaat in diepste wezen als iets in het nú; het is een aard die niet afhangt van het verleden of de toekomst, noch hangt het af van de ervaring een fysiek lichaam te zijn. Hoe meer gevoel je hebt van jezelf als ziel, des te meer je je ervan bewust bent dat degene die je werkelijk bent niet bepaald wordt door je lichaam. Evenmin wordt die aard bepaald door wat je hebt geleerd of in het verleden hebt geweten. Wie je bent is veel inniger en directer en veel mysterieuzer en moeilijker te definiëren. Je daarvan bewust zijn is beginnen je open te stellen voor de ware aard van de ziel, je eigen leven nú zijn.

Ofschoon het een algemeen geboorterecht van alle mensen is, manifesteert de ware aard zich in ieder op unieke wijze via de ziel. Verder is die uniekheid van de ziel onverbrekelijk verbonden met wie je bij je geboorte bent: die wordt niet bereikt of verworven, kan evenmin worden vernietigd, en is niet afhankelijk van hoe je je voordoet of wat je doet. Je kunt echter het contact verliezen met je ware aard – of zelfs vergeten dat die bestaat.

Geloof je in zoiets als de ware aard van de ziel? Dit boek neemt aan dat die bestaat – dat je als mens je leven niet begonnen bent als het spreekwoordelijke onbeschreven blad, klaar om beschreven te worden, of als een homp klei, klaar om gekneed te worden door de opvoeding. Het bestaan van een ware aard betekent dat je onvervreemdbare hoedanigheden en capaciteiten hebt, die losstaan van wat je zelf aanleert of wat je in je opneemt als je opgroeit. Je ware aard is het grondvest van de ziel, en ligt dus ten grondslag aan je psychische realiteit, en vooral aan je rechter. Je hóeft echter niet in een ware aard te geloven om toch nut te hebben van dit boek; neem het aan als een interessante hypothese en zie wat er gebeurt. Ik raad je aan je voor dit gezichtspunt open te stellen en te kijken hoe het je beïnvloedt en hoe het betrekking heeft op je eigen ervaring.

Essentiële kwaliteiten of hoedanigheden vormen elementen van je ware aard – attributen die wezenlijk zijn voor het op allerwaarachtigste wijze ervaren van je menszijn. Die hoedanigheden omvatten werkelijkheid, vreugde, mededogen, wil, kracht en vrede, om er een paar te noemen. Het zijn geen mentale beschrijvingen van ervaringsvormen maar werkelijk substantiële vormen van tegenwoordigheid. Essentiële hoedanigheden bestaan als potentieel altijd in de ziel, en ze manifesteren zich individueel in het bewustzijn al naar gelang de situatie. Elk is een onderscheiden manifestatie van de ware aard, en heeft zijn eigen ‘smaak’, samenstelling, gevoelstoon en uitwerking op de ziel. Zo is mededogen bijvoorbeeld warm, zachtaardig, naar buiten gericht en vriendelijk, en het biedt gevoelvolle ondersteuning voor iemand die benadeeld is, terwijl eigenwil stáát, duidelijk bepaald en vol vertrouwen is – een bron van stevige steun om voort te gaan op een moeilijke weg.

De ware aard omvat al deze hoedanigheden, en nog veel meer. Het is een diamant van onschatbare waarde met vele facetten, verborgen in ieders onbewuste diepten. Onderzoek van je relatie met je eigen ware natuur is een hoofdbestanddeel om jezelf te begrijpen. Ervaar je je ware aard? Herken je die in jezelf en anderen? Speelt ze een rol in je leven? Wat zit er in de weg? Kun je toelaten dat ze door je heen schijnt? Hoe beïnvloedt zelfoordeel de waardering van je ware aard?

Realiteit

Terwijl je ware aard iets binnenin je is – en veeleer deel uitmaakt van je innerlijk ervaren dan van je uiterlijke of fysieke leven – omvat de realiteit zowel binnen als buiten. Deze is misschien nog moeilijker te omschrijven dan ware aard. In eenvoudige bewoordingen gesteld slaat realiteit op hoe de dingen zijn, wat de feiten in een situatie zijn, de feitelijke elementen die tezamen datgene vormen wat op een gegeven plaats en tijd gebeurt.

Een van de grootste opgaven op weg naar zelfinzicht en naar de confrontatie met je innerlijke criticus in het bijzonder, is te leren letten op wat op elk moment als het meest werkelijk aanvoelt, en je dus op de realiteit te leren oriënteren. De mate waarin je contact hebt met de werkelijkheid zal afhangen van de mate waarin je je op elk moment bewust bent. Laat ik een voorbeeld geven.

Ik zit aan mijn bureau te piekeren over mijn onvoltooide boek. Wat is de realiteit van mijn situatie? Mijn realiteit behelst wat er met mij gebeurt, dus we beginnen met het feit dat mijn aandacht gericht is op mijn boek. Mijn boek is het tastbare product van mijn schrijven, maar het is meer dan dat: het is het totale psychische bouwwerk van wat mijn boek vertegenwoordigt: de ideeën, de geschiedenis van het neerschrijven, mijn gevoelens tegenover het auteurschap en mijn aanspraak op gezaghebbendheid, mijn hoop op succes, enzovoorts. Aangezien ‘mijn boek’ op meer dingen kan slaan zullen we specifieker moeten zijn om duidelijk te zijn over de húidige realiteit. Om preciezer te zijn: de realiteit van mijn innerlijke gesteldheid is bezorgdheid of ik wel in staat ben het boek te voltooien: Krijg ik het klaar? Wanneer gebeurt dat? Zal ik er tevreden over zijn? Wat weerhoudt me om het af te maken? Wil ik het echt afmaken? Moet ik er gedisciplineerder aan werken?

Achter deze vragen begin ik mijn rechter te herkennen, die tegen me zegt: „Je bent er zo traag mee bezig. Je laat je steeds afleiden door andere dingen. Kijk maar uit, anders geef je het op en stop je er helemaal mee.” Ik voel me beoordeeld, bekritiseerd én gemotiveerd. Dit komt me bekend voor.

Mijn bewustzijn is nu geconcentreerd op de inhoud van mijn intense denken. Ik kan makkelijk de draad kwijtraken in mijn gedachten en zelfoordelen. Maar dat is niet mijn hele realiteit. Als ik mijn bewustzijn een beetje uitbreid, besef ik dat mijn realiteit is dat ik aan mijn bureau zit en me zorgen maak over mijn boek. Dat brengt me in aanraking met méér van mijn realiteit: niet enkel mijn psychische proces, maar ook de fysiek ervaring in dat proces gewikkeld te zijn. Mijn hoofd voelt zwaar van het psychisch bezigzijn met het plannen van mijn boek. Dan merk ik hoe mijn lichaam aanvoelt: mijn armen beenspieren trekken samen van spanning, mijn ademhaling is oppervlakkig, mijn maag zit nogal in de knoop en mijn voorhoofd is gefronst.

Terwijl ik acht sla op mijn lichaamsgewaarwording ontdek ik een nieuw element in mijn realiteit: ik voel me bang. Als dit besef en wat mijn rechter me heeft gezegd tezamenkomen, ben ik me onmiddellijk bewust van de bron van die angst: ik ben bang dat ik mijn boek niet af zal maken. Dát geeft een niéuw inzicht: de angst verbindt me met de overtuiging dat ik iemand ben met soms wel geweldige ideeën, maar vaak niet in staat ze concreet te maken. Ik realiseer me dat ik bang ben dat dit boek wéér zo’n voorbeeld wordt van een geweldig idee. En nu vertelt de rechter me dat mijn traagheid betekent dat ik het waarschijnlijk niet zal afmaken, wat weer een bewijs is van mijn gebrek aan wilskracht.

Ik heb nu dus niet alleen een gespannen lijf en een hoofd vol zorgen en plannen, ik heb het lichaam en de geest van iemand die de dingen niet afmaakt en bang is als een mislukkeling te worden beschouwd als dat nóg eens gebeurt. Of nauwkeuriger nog: iemand die gelooft dat hij een mislukkeling ís en moet vechten om te bewijzen dat hij dat niet is. De rechter vertelt me wat mijn ervaring betekent en wie ik als persoon ben. Dus nu is de realiteit in ruimere zin dat ik iemand ben met het verleden van iemand die bepaalde dingen over zichzelf gelooft, die bepaalde zelfoordelen heeft die er toe leiden dat ik me op bepaalde manieren voel en gedraag.

Ik voel sterk de neiging om met mijn rechter in discussie te gaan, om me nader te verklaren en mijn doen-en-laten te rechtvaardigen. Ik wil hem er van overtuigen dat ik geen mislukkeling ben. Er komt schaamte in me op. Dit is het terrein dat ik zo goed ken. Op dit moment is de rechter een belangrijke factor bij het scheppen van mijn realiteit. Een deel van mij wil zich afwenden, zodat ik al die ongemakkelijke emoties niet hoef te voelen, en een ander deel is vastbesloten om alles over mijn werkelijkheid aan de weet te komen. Ik voel hoe een massieve energie mijn buik en mijn benen vult; die lijkt me de wil te verschaffen om me bewust te blijven zonder de rechter in mijn overwegingen te betrekken. Mijn rechter is echter niet snel ontmoedigd. „Je kunt me niet negeren, want je weet dat het waar is wat ik zeg.” Ik vind dat ik me nu wat heftiger teweer moet stellen om te zorgen dat hij niet weer de overhand krijgt. Ik stel me voor dat ik me naar hem toewend en met alle energie in mijn buik „Hou je kop!” gil ik. Die agressieve mentale uitval klaart mijn hoofd en stelt me in staat terug te keren in mijn zelfbewustzijn.

Wat nu bij me opkomt is het besef dat mijn opvatting van mezelf als iemand die tegen mislukking vecht me al heel lang vergezelt. Dat zelfgevoel is mijn hele leven al een steeds weer terugkerend thema. Ik voel dat het stamt uit het geloof toen ik nog een kind was; dat als ik met mijn vermogen om iets te bereiken niet doorzette, ik mijn ouders teleurstelde en hun liefde zou kwijtraken. Nu zie ik een dieper niveau van mijn huidige werkelijkheid. Wie ik ben en wat ik op het moment ervaar is geworteld in het kind dat de liefde van zijn ouders wil, en bang is die kwijt te raken. Die gevoelens van het kind liggen ten grondslag aan het zelfoordeel dat me tot de angst drijft om mijn boek niet af te maken. Eenmaal hier aangekomen merk ik dat ik niet langer gevangen zit in de bezorgdheid en het zelfoordeel; in plaats daarvan ervaar ik het gevoel een onbemind kind te zijn. Ik voel me klein, alleen, en bang voor een wereld die veel groter lijkt dan ik. Ik ben verdrietig en verlang naar de liefde van mijn ouders. Ik ben me bewust van de wijze waarop de spanning in mijn lichaam die gevoelens weerspiegelt.

Doorgaans vind ik het vreselijk me een klein, hulpeloos kind te voelen. Ik wil de werkelijkheid niet op die manier, en telkens als ik me zo voel reageer ik met mezelf voor te houden (net zoals de rechter): „Je hebt de liefde van je ouders niet meer nodig, je ben volwassen. Groei op en maak je geen zorgen meer.” Vanaf dat moment richt ik mijn aandacht op een bepaalde bezigheid en negeer mijn emoties. Helaas heeft het aannemen van deze houding mijn realiteit nooit veranderd; het heeft me alleen afgesneden van mijn de werkelijkheid van mijn realiteit op dat moment.

Deze keer voel ik me echter ontroerd door het prille gevoel van mezelf. Ik begin een milde warmte in mijn borst te ervaren en een gevoel van begrip en zorgzaamheid voor het bange kind. Dit mededogen met mezelf in mijn huidige situatie ontspant me en brengt mijn geest tot rust. Ik adem dieper in en ben in staat de gevoelens van het kleine kind toe te laten terwijl ik me mezelf bewust ben als veel meer dan die gevoelens. De onbewuste schakel tussen het kind en mijn boek is gebroken. De zelfbestraffing die mijn schrijven beïnvloedde is verdwenen en ik kan verdergaan met mijn werk, terwijl ik me verankerd voel in een verruimd realiteitsgevoel.

Je kunt je bewustzijn van de realiteit altijd vergroten door méér van de werkelijkheid van wat je ervaart te beseffen. Of je kiest voor ontkenning of vermijding ervan, of voor selectief contact met de realiteit door je te richten op wat je méént of waar je de voorkeur aan geeft, in plaats van op wat je eigenlijk ervaart. De rechter is bij al deze activiteiten een actieve deelnemer, zoals in het voorbeeld hierboven. Als je onbewust blijft van de rol die de rechter speelt in je ervaring en je motivaties, zul je blijven ontkennen, blijven vermijden en selectief blijven in je contact, zonder dat je een keuze hebt.

Voor groei en verandering is het belangrijk dat je beseft welke realiteit je in elke levenssituatie ervaart, omdat die realiteit de grenzen en het potentieel bepaalt van wat in elke gegeven omstandigheid mogelijk is. Bij het werken aan mijn boek werd ik geplaagd door zelfoordeel en faalangst. Als ik de diepere aspecten van mijn werkelijkheid niet had gezien, zou ik nooit zijn bevrijd van de noodzaak om te bewijzen dat het me kon lukken. Toen ik besefte dat ik mezelf zag als iemand die moet vechten tegen mislukking en de onderliggende angst om de liefde van mijn ouders te verliezen, vond er een omslag plaats. Het zelfoordeel hield op. De werkelijkheid voelde minder beperkt en opener aan. Hoe meer ik me van die waarheid bewust werd, des te duidelijker begon mijn ware aard voor de dag te komen in de vorm van eigenwil, kracht en mededogen. Op hun beurt stimuleerden die een voller contact met de werkelijkheid.

Het hoofdingrediënt van contact met de realiteit is aandacht voor wat op het huidige moment als het meest werkelijk aanvoelt. In contact zijn met je wérkelijke ervaring betekent niet dat je je bewust ben van je volledige realiteit. Ieder moment van werkelijkheid, als je het zonder oordeel toelaat, zal een deur worden naar een diepere ervaring van de realiteit en van de werkelijkheid.

Mijn bewustzijn van de realiteit doorliep vele stadia:

Het boek

De bezorgdheid en het zelfoordeel

De lijfelijke gewaarwording van mijn bezorgdheid

Mijn angst om te falen

Mijn oordeel over falen

Het besluit geen rechtvaardiging te zoeken

Het verzet tegen de rechter

Het herkennen van een verléden met betrekking tot mislukking

Het voorkómen van teleurstelling bij je ouders

Ik als onbemind kind met haar pijnlijke gevoelens

Het je bewust zijn van en medelijden met dat kind

Het gemak waarmee ik weer aan mijn boek ga

Dit is een voorbeeld van een onderzoek naar de realiteit van het moment, een proces waarin zich de diepten kunnen onthullen van je huidige ervaring. Zó op onderzoek gaan is een ingrijpende bezigheid, en het vergt vele jaren oefening voor je dingen kunt toelaten. Verwacht niet dat je eigen bewustzijn van de realiteit zich zo gemakkelijk of direct zal openbaren als ik hier beschreven heb. Het proces van mij omvat echter vele momenten om door dit boek heen mee te werken. Je kunt er naar believen op teruggrijpen als je verder bent met lezen.

De rechter mijdt de realiteit.

Luisteren naar je rechter leidt je af van de realiteit. De rechter gelooft dat de realiteit niet veilig is, problematisch is, en je in de nesten werkt. In je jeugd heb je vele malen situaties doorgemaakt die pijnlijk, angstig, overdonderend en frustrerend waren. Zulke gevoelens waren moeilijk te verdragen, en op de impact die ze op je hebben gehad moest je weer greep zien te krijgen om je veilig te voelen. De rechter had als taak je te beschermen, zodat je door die ervaringen niet overweldigd en bedreigd werd. Hij gebruikte ontkenning, vermijding en selectief bewustzijn als basisafweer. En hij is blijven geloven dat je beschermd moet worden tegen de realiteit van je leven; in feite moet je beschermd worden tegen bijna elk rechtstreeks ervaren van de realiteit. De rechter bepaalt de manier waarop je de realiteit ervaart door je te vertellen waar je op moet letten en wat belangrijk is. Hij zal je voortdurend afleiden van het voluit ervaren van het moment. Hij heeft geen vertrouwen in de waarde of het voordeel van realistischer tegenover jezelf staan.

De rechter onderkent over het algemeen wel het belang van menselijke kwaliteiten als waarde, kracht, vrede, mededogen en wilskracht. Hij gelooft echter niet dat je die van nature hebt; hij zegt je dat je die van buitenaf moet verwerven door je best te doen en door goed gedrag. „Als je onbaatzuchtig bent en gééft, dan ben je misschien wat waard.” De rechter gelooft dat je op die hoedanigheden enkel aanspraak kunt maken als je bewijst dat je ze verdiend hebt, dat je ze beheerst en in overeenstemming met de maatstaven daarvan leeft. Als je dat niet kunt, zegt hij: „Je doet gewoon alsóf je die ervaring hebt; die hoedanigheden zijn maar een tijdelijk verschijnsel, en ze kunnen je elk moment weer afgenomen worden, want ze zijn tóch niet echt van jou.”

Aan deze kijk ontleent de rechter de belangrijke taak om je voor te bereiden op, te instrueren in en te waarschuwen voor wat je moet doen om toegang te krijgen tot de basiselementen van menselijke ervaring. Voor de rechter zijn deze zielehoedanigheden veeleer beloningen of begerenswaardige maar niet noodzakelijke prestaties. De rechter gelooft dat de werkelijke aard een illusie of een mythe is wanneer het naar iets anders verwijst dan naar je lichaam, je persoonlijkheid en je verleden.

Om de confrontatie aan te gaan met de dominantie van de rechter bij het leiden en beheersen van je ervaring, moet je eerst beseffen dat je ware aard in je bestáát en niet het resultaat is van wat je hebt bereikt of van je invloed op anderen. Ze is deel van je, en is dat altijd geweest. Je moet ook gaan zien hoe de rechter die bewustwording voortdurend ondermijnt. Dan moet je een beroep doen op specifieke kwaliteiten van je ware aard om de manier waarop hij te werk gaat op de proef te stellen. In het bovengenoemde voorbeeld hebben bewustheid, wilskracht, kracht en mededogen elk een rol gespeeld om de greep van de rechter op mijn ervaring te doorbreken. Leer je je contact met deze kanten van je menszijn – die dieper liggen dan gewoonte, voorkeur en prille conditionering – beseffen en ontwikkelen, dan zul je een alternatief systeem als leidraad en steun ontdekken dat berust op een fundamenteler gevoel van de realiteit.

Bij elk van de aspecten van de werkelijke aard die in dit boek aan bod komen zul je zien dat de rechter er algemene en vertrouwde manieren op nahoudt om die kwaliteit te kleineren, te ondermijnen of aan te vallen. De mate waarin hij er in slaagt je van je ware aard af te snijden is evenredig met de mate waarin je van hem afhankelijk bent om die verloren kwaliteiten te vervangen. Dus bij elke kwaliteit gaan we kijken naar de gewone manieren waarop de rechter je aanvalt als je dat vermogen activeert en, in contrast daarmee, naar de specifieke manieren waarop dat vermogen je helpt om je behoefte aan een rechter te elimineren.

Oefening: de werkelijkheid van het rijden

Deze oefening stimuleert het besef van een paar van de verschillende facetten die de ervaring van het rijden in een auto met zich meebrengt. Je kunt deze oefening elke keer doen wanneer je in een auto rijdt of meerijdt en niet volledig in beslag wordt genomen door het rijden of anderszins. Het is een goede oefening om je contact met de werkelijkheid te verdiepen.

Stap 1. Breng je aandacht naar de uiterlijke fysieke realiteit van de auto, de weg en de algehele omgeving (weer, landschap, andere auto’s, enz.). Merk de vertrouwde elementen op, nieuwe objecten en objecten die je nog niet eerder had gezien al waren ze er wel.

Stap 2. Stem je af op je lichamelijke gewaarwordingen terwijl je in de auto zit. Hoe voelt je lichaam aan? Comfortabel, ontspannen, gespannen, hoofdpijn, oppervlakkige ademhaling? Houdt je lichamelijke toestand verband met het rijden of met iets anders (je lichamelijke toestand daarvóór of iets dat eerder die dag is gebeurd)?

Stap 3. Let nu op wat je emotioneel voelt. Ben je angstig, bezorgd, opgewonden, opgewekt, bang, boos, verdrietig, verdoofd of sta je onder druk? Is dit een voortzetting van de emotionele toestand waarin je verkeerde voordat je de auto in stapte of is het een reactie op je ervaring van het rijden?

Stap 4. Concentreer je nu op de inhoud van je gedachten. Je hebt misschien gemerkt dat die gedachten in je opkwamen terwijl je je aandacht vestigde op de drie vorige facetten van je realiteit, of dat je geest (je rechter) verklaarde wat je ervoer, wat dat betekent en wat je er aan moet doen. Waar denk je aan? Is er iets dat je bezighoudt terwijl je rijdt? Houdt je denken je bewustzijn van de andere facetten van de realiteit van het rijden tegen?

Stap 5. Nu je je van deze vier kanten van je realiteit hebt vergewist, kijk dan eens naar hoe je ervaring van het rijden verandert, mits het dat doet. Is het mogelijk alle vier de kanten tegelijk in je bewustzijn te houden? Wat gebeurt er dan? Voel je je mínder comfortabel, verruimd, beheerst, overspoeld, gespannen, ontspannen, open, wakker. Of juist méér?

Toen Frank de keuken binnenkwam zag hij de vuile vaat van gisteren op het aanrecht en in de gootsteen.

images Waarom heeft ze de boel gisteravond niet opgeruimd? Ik houd er niet van om in een vieze keuken te komen.
— Nou ja, zij heeft het eten voor ons klaargemaakt, weet je. Ik denk dat het jouw beurt was om op te ruimen. Het is je eigen schuld dat je tot één uur in de nacht tv hebt zitten kijken en daarna te moe was om nog iets te doen behalve naar bed gaan. Je verbeuzelt je tijd te veel achter de buis.

Frank zette de hete kraan open en begon de borden af te spoelen, waarbij hij zijn handen gebruikte om te zorgen dat alle viezigheid werd afgespoeld, en zette ze vervolgens in het bordenrek.

images Je weet dat je zeep en een sponsje moet gebruiken. Je zult er nog eens ziek van worden…
— Ach, hou je kop toch dicht, ouwe zultkop, ik doe wat ik wil.

Terwijl hij de boel aan kant maakte, kon Frank voelen hoe de spanning in zijn kaak zich bij de pijn in zijn nek voegde. Zijn borst voelde beklemd en hij had gespannen schouders. Terwijl zijn ergernis groeide begon hij zich bezorgd te maken dat hij een bord zou breken.

images Hé, waar maak je je druk om? Houd je in en ontspan een beetje!

Hij hield op, legde zijn handen op de rand van de gootsteen en nam, terwijl het water nog liep, een diepe teug adem. Hij gromde om zichzelf terwijl hij uitademde. Hij leek zijn gedachten niet op een rij te kunnen krijgen of helder in zijn hoofd te kunnen worden. Uiteindelijk rechtte hij zijn rug, draaide de kraan dicht en liep naar de keukendeur. Hij opende die en stapte de veranda op, de zon in, waarbij hij zijn kamerjas liet openvallen zodat de warme lucht de huid over zijn hele lichaam beroerde. Hij huiverde toen de warmte tegen zijn getergde zenuwuiteinden botste. Terwijl zijn lichaam badend in de zonneschijn begon te ontspannen, wendden zijn gesloten ogen zich omhoog.

images Hé, er is vást wel één van de buren die je hier naakt ziet staan. Het is wéér je exhibitionisme. Je wilt gewoon dat iemand je ziet.

Frank móest z’n ogen opendoen en zich ervan vergewissen dat de bosjes en het hek hem afschermden van de blikken van de buren. Dat deden ze, maar nu kon hij zich niet meer goed ontspannen. Hij sloeg zijn kamerjas om zich heen en bleef daar staan, omringd door de bomen in het zonlicht, het gefladder en het gezang van kleine vogeltjes, en het heldere magenta van de bougainville, die tegen de veranda opklom.

4.
Het herkennen van oordelen

Oordeel is een manier om een deel van het terrein van je binnenwereld te beschrijven. Als je je de wereld van je geest voorstelt als een landschap, dan verschijnen de verschillende soorten mentale activiteit als verschillende soorten terrein. Zo kunnen er bijvoorbeeld de weelderig wilde wouden van de fantasie zijn, de geometrische steden van het financieel calculeren, de vloeiende rivieren van dromen en de stille, uitgestrekte woestijnen van simpel gewaarzijn. In deze binnenwereld kan oordeel zich in verschillende vormen hullen, zoals die van de oude vertrouwde jeugdbuurt, onveranderd en zonder leven. Of als de surrealistische snelwegen waarlangs je snel van de ene plaats naar de andere komt, maar waar je niet af kunt behalve om te tanken en wat te eten, omdat alle afslagen voortdurend opgebroken zijn. Of als het decor van een Hollywood-film, dat er indrukwekkend en begerenswaardig uitziet, maar dat leegheid en gebrek aan werkelijkheid verhult.

Oordeel vormt een spil in je innerlijke samenspraak, de wijze waarop je tegen jezelf praat. Zo gezien is het je tweede natuur, zó eigen, dat het moeilijk is om je het bestaan ervan ook maar bewust te worden. „Ik praat dus tegen mezelf – ik beredeneer, verklaar, rechtvaardig, vraag me af, twijfel, beoordeel, geef er van langs, roddel, biecht op – en dergelijke. Waarom zou ik me druk maken om oordelen?” Het lijkt natuurlijk, en ook als iemand anders over je oordeelt, wanneer dat gebeurt in de vertrouwde bewoordingen die je ook tegenover jezelf gebruikt, neem je aan dat dat bij het leven hoort, iets dat je kunt verwachten.

Er bestaat echter een goede reden om dit stuk van je innerlijke proces apart onder de loep te nemen. Zelfoordeel is misschien wel de grootste bron van innerlijk lijden en ontevredenheid. Daarbij – of misschien daardóór – is het een van de grootste hindernissen op de weg naar groei, expansie en transformatie. Het verhindert je vooral om in jezélf te rusten van moment tot moment. Vermoedelijk heb je dit boek uitgezocht omdat je hebt beseft dat oordeel een negatieve invloed op je heeft. We zullen naarmate we verder komen nog veel meer zien van wat dit betekent. In dit hoofdstuk concentreren we ons op het herkennen van de activiteit van het oordelen en hoe dit in je innerlijk leven in zijn werk gaat.

Eerst een voorlopige definitie: Een oordeel is een oordelende bewering die het inschatten van jouw waarde met zich meebrengt, en die gevoeld wordt als een afwijzing van je huidige toestand of gesteldheid. Die huidige toestand of gesteldheid kan slaan op een emotie of een gevoel, op bepaald gedrag of op een lichamelijke beleving, een zelfbeeld of een denkbeeld over jezelf – wát de spilelementen van je onmiddellijke beleving ook mogen zijn.

Het werk begint met te leren herkennen wanneer je een oordeel ervaart. Dat mag eenvoudig lijken, maar dat is het niet. Van bepaalde oordelen ben je je bewust en die kun je beschrijven. De meeste oordelen zijn echter onbewust. Je oordelen over jezelf zijn over het algemeen zichtbaarder voor de mensen uit je naaste kring dan voor jezelf. Over het algemeen wil je je zelfkritiek niet zien; je voelt dat je slechtheid wordt tentoongesteld. Die vrees is natuurlijk en dient gerespecteerd te worden. Naarmate je meer over jezelf leert zul je meer mededogen opbrengen en beter ankeren in jezelf, en zo meer zicht krijgen op wat die angst veroorzaakt. Het proces van zelfacceptatie heeft tijd nodig. Houd in gedachten dat gevoelens of reacties die je nu hebt deel uitmaken van de eerste stappen in dat proces.

Het eerste wat je moet leren is herkennen wat een oordeel is. Een oordeel kan zich doen voelen in de volgende vormen: kritiek, veroordeling, richtlijn, motivering, beschuldiging, raad of advies, afwijzing, suggestie, in twijfel trekken of prijzen. Het kan afkomstig zijn van iemand anders of van binnenuit, uit je eigen denkwereld. Hoe je de bedoelingen erachter ook interpreteert en uit welke bron het ook afkomstig is, je wordt er zodanig door beïnvloed dat het onder de noemer ‘oordeel’ kan worden gerangschikt. Om dit duidelijker te zien kunnen we de stilzwijgend bedoelde inhoud van de uiting of vraag terugbrengen tot één enkele bewering.

Wat een oordeel zegt

De eerste stap naar herkenning is: bepaal het oordeel in de bewering. Als dat niet expliciet was moet je het expliciet maken. Soms praat iemand vijf minuten tegen je, en pas als je het tot één uitspraak indikt merk je dat je je door zijn of haar woorden beoordeeld voelt. Ook kun je jezelf allerlei dingen vertellen, maar als het netto resultaat daarvan is dat je een naar gevoel over jezelf krijgt, dan heb je te maken met zelfoordeel. Dus als iemand, wanneer je tien minuten te laat komt voor een afspraak, zegt: „Kijk eens hoe laat het is! Mijn vierjarig zoontje zou het op z’n driewielertje vlugger hebben gedaan. Ik hoop dat je je lekker voelt dat je mij m’n ochtendkoffie door de neus hebt geboord,” dan kun je dat comprimeren tot: „Wat een hork ben je om te laat te komen.” Je begint je rechter het hoofd te bieden door hem zichtbaar, of in dit geval hoorbaar te maken.

Ik beveel de volgende oefening aan om oordelen te verwoorden: zet de oordelende uitspraak in de tweede persoon. Verwoord de zin alsof je de rechter bent die het tegen iemand anders heeft. Met andere woorden, maak ‘jij’-zinnen in plaats van ‘ik’-zinnen. Dat helpt je om de rechter te onderscheiden van degene waarover geoordeeld wordt, ook al zitten die allebei in jezelf. Dus in plaats van te zeggen: „Ik ben goed stom geweest,” is het oordeel: „Je bent goed stom geweest.”

Tussen haakjes: oppervlakkig gezien lijkt dit tegen de gangbare aanbeveling in te gaan om je in de ‘ik’-vorm uit te drukken. Het doel is hier echter niet om verantwoording te nemen voor je eigen gevoelens; dat zou het geval zijn wanneer ‘ik’-uitspraken worden aangemoedigd in het communiceren van mens tot mens. Het doel is duidelijk te maken dat er in een samenspraak twee verschillende delen in je zijn. Wanneer je zegt: „Ik ben goed stom geweest,” neem je de verantwoordelijkheid voor iets alsof het een feit is, zonder te beseffen dat er een oordeel in het geding is, en treft de kritiek joú.

Laten we wat voorbeelden van oordeelsuitingen gaan bekijken. Merk op dat de oordelende kwaliteit is af te leiden uit het gevoel dat ze je geven, en geen verband houdt met de vraag of de bewering of uitspraak waar is. We beginnen met een paar voor de hand liggende voorbeelden:

Dat had je niet moeten doen.

Wat ben je toch een slappeling.

Niet te geloven dat je zó’n stomme opmerking maakte.

Zorg maar dat zoiets nooit meer gebeurt.

Als je er nú niet mee begint, komt er nooit meer iets van je terecht.

Nu heb je het goed verknald.

Je bent zó dik dat niemand in jou geïnteresseerd is.

Je bent tóch al geen succes, dus doe geen moeite.

Ik heb je gezégd dat je geen kans hebt.

Het wordt zo langzamerhand wel eens tijd dat je dat in orde maakt.

Wat geeft je het idee dat iemand zich om jou bekommert?

Niemand zal jou ooit serieus nemen.

Je vindt jezelf wel slim, hè?

Wat minder duidelijk, maar niettemin vernietigend zijn:

Je zou misschien nog iets voorstellen, als je maar niet zo traag was.

Hoe komt het dat je niet echt om me geeft?

Op jouw leeftijd zou je meer moeten kunnen verdienen.

Ik weet dat je beter zou kunnen, als je het maar probeerde.

Je hebt zó ongelooflijk veel in je.

Alleen echt luie mensen slapen tot 9 uur ’s ochtends.

Begrijp je dan niet dat ik je alleen maar wil helpen?

Je moet niet zo hard zijn voor jezelf.

Je kunt niet zo goed tegen kritiek, hè?

Let op dat veel van deze uitspraken verder ontrafeld kunnen worden om een duidelijker beeld van het oordeel te krijgen. Zo is: „Begrijp je dan niet dat ik je alleen maar wil helpen?” simpelweg: „Wat ben je toch een ondankbare hond” of: „Hoe komt het dat je niet echt om me geeft?” is in uitgeklede vorm „Je bent gevoelloos en egoïstisch.”

Wanneer je de toon van de stem van degene die de opmerking maakt voegt bij je eigen verleden van beoordeeld zijn, dan kunnen allerlei andere, ogenschijnlijk onschuldige opmerkingen worden gevoeld als oordelen. Zoals:

Je ziet er moe uit. (Opgevat als: „Is er iets met je?”)

Ik kan het niet uitstaan als je zo praat. (Opgevat als: „Het ligt echt aan jou.”)

„Hoe oud ben je nu? (Opgevat als: „Je bent op je retour.”)

Je maakt een fout. (Opgevat als: „Met jou valt toch niets te beginnen.”)

Op dit punt rijst dikwijls de vraag hoe het met positieve oordelen zit. Hoef je je enkel te bekommeren om uitspraken met een negatieve strekking? Dat is een goede vraag. De uitspraken die de meeste problemen opleveren zijn duidelijk de negatieve. Zouden je eigen zelfoordelen altijd positief zijn, dan zou je eigenlijk geen aanleiding hebben om de rechter aan de kaak te stellen. Misschien zoek je naarstig naar een manier om je négatieve oordelen in pósitieve om te zetten. Daar zou je je ongetwijfeld beter bij voelen, maar in eerste instantie verandert het niets aan de dieperliggende dynamiek van zelfoordeel.

Levenslessen

Michiel had twee maanden lang hard gewerkt aan zijn dansstuk, en in de dagen voor de uitvoering begon hij bang te worden. Toen de uitvoeringsavond echter aanbrak was hij verbaasd te merken dat hij kalm en vol vertrouwen was. Opgezweept door de lichten en door de energie van het publiek danste hij beter dan hij ooit had gedaan. Toen hij het podium verliet liet de rechter van zich horen en voorzag hem van commentaar: „Dat heb je ze maar mooi laten zien! Man, je bent geweldig. Ik wed dat ze in stilte zaten te hopen dat je afging, maar je bent een nummer één. Maar zeg nou toch maar niets, want je wilt vast niet dat iedereen denkt dat het je naar het hoofd is gestegen.”

Bij de receptie grijnsde hij toen Carla, zijn vriendin, naar hem toe kwam om hem te feliciteren. „Je was daar zó mooi. Ongelofelijk zo perfect als je danste. Je bent zó’n inspiratie voor me. O, ik wou dat ik zo kon dansen. Ik heb geen foútje gezien. Wat was trouwens die wilde muziek waarop je danste?” Michiel bleef glimlachen, maar zijn rechter nam het woord weer: „Wat bedoelde ze met ‘geen foútje gezien’? Dat kan je opbreken. Als je het volgende keer nu ’ns verknalt? Want je deed het misschien wel goed, knul, maar het was niet perfect. Wie denkt ze wel dat je bent? Noerejev?”

Een positief of een negatief oordeel is wat anders dan een positief of een negatief gevoel. Een gevoel is een emotionele toestand teweeggebracht in reactie op iets. Een oordeel daarentegen is een beoordeling van jezelf als goed of slecht, goed of verkeerd. Oordelen en gevoelens zijn nauw met elkaar verbonden, zoals we zullen zien. Toch kun je iets fijn vinden of niet fijn vinden zonder er een oordeel over te hebben.

Wanneer je iets zegt in de trant van: „Ik vind de klus die ik heb gedaan leuk, en het geeft me een goed gevoel dat ik ’m heb afgemaakt,” dan lijkt het eerste deel misschien de uitdrukking van een gevoel en de tweede een positief zelfoordeel. Laten we dat eens nader bekijken. Als het een zelfoordeel is, dan zeg je: „Ik ben echt goed, want ik heb het afgemaakt.” Dat is duidelijk een verweer tegen een oordeel dat je niét goed zou zijn. Daar is niets mis mee; erkenning dat je waardevol bent en dat dit zich weerspiegelt in je functioneren is een belangrijk element voor de opbouw van een gevoel van eigenwaarde. Maar dat is niet hetzelfde als weten dat je eigen waarde volledig losstaat van de resultaten van wat je doet. In boven aangehaalde voorbeeld velt Michiels rechter duidelijk een oordeel over hem door te zeggen hoe geweldig hij is omdat hij het zo goed deed, en pareert een onuitgesproken beoordeling vanuit minderwaardigheid.

„Het geeft me een goed gevoel dat ik het heb afgemaakt,” hoeft daarentegen geen oordeel in te houden, maar kan beschrijven hoe je je op een niet-specifieke manier voelt. Het had kunnen worden verwoord als: „Nu ik die klus heb afgemaakt voel ik me gelukkig [voldaan, opgeruimd, opgewonden, dankbaar].” Hier is geen sprake van zelfoordeel.

Negatieve oordelen zetten aan tot gevoelens van afwijzing, twijfel, schuld, schaamte en zelfhaat, terwijl positieve oordelen gevoelens wekken als gevoel van eigenwaarde, trots, opwinding, eigendunk en meerderwaardigheid. Welk van beide ook, de resultaten ervan zijn aan voorwaarden gebonden, en leveren je over aan de rechter, die je afwijst of goedkeurt. In dit boek moedig ik je aan verder te gaan dan afwijzing te doen verkeren in goedkeuring, en de uitgangspunten die aan zelfoordeel ten grondslag liggen zélf aan de kaak te stellen.

Er is geen snelle manier om je te ontdoen van deze denkactiviteit, die de lijm vormt voor het bouwwerk van onze psyche. Het proces is geleidelijk en vergt geduld en betrokkenheid. Positieve zelfoordelen zijn een belangrijke steun en leidraad voor het leven in de wereld, en ze kunnen pas aan de kant worden gezet als je de zelfkennis waar ze een vervanging voor zijn leert ontdekken en integreren. Negatieve zelfoordelen zijn doorgaans minder functioneel, en evenzeer pijnlijk en ondermijnend, dus daar zullen we onze aandacht het eerst op richten. Om die reden hebben de voorbeelden die hier worden gebruikt een negatieve strekking, maar de principes van zelfoordeel zijn evenzeer van toepassing op inhoudelijk positieve. Als we de invloeden van negatief zelfoordeel een halt weten toe te roepen stuiten we vanzelf op de reden waarom het geven en ontvangen van positief zelfoordeel zijn beperkingen heeft.

Hoe oordeel in energieopzicht aanvoelt

Oordelen hebben, ongeacht de inhoud van de uiting of vraag, altijd een uitwerking op de energie van degene wie het oordeel treft. Behalve herkenning van de feitelijke inhoud waarin het oordeel is vervat is het net zo belangrijk te merken hóe een uiting op je inwerkt. Als het geen uitwerking had zou er ook geen reden zijn om je druk te maken over oordelen. Gelukkig is het niet al te moeilijk om de uitwerkingen van oordelen te herkennen, aangezien je lichamelijk (of somatisch) zelfbewustzijn ontwikkelt. Dat betekent: je je energiegesteldheid, je lichaamsgewaarwordingen en je lichamelijk functioneren gewaar zijn. Hoe meer onderscheid je voelt tussen de verschillende gesteldheden, zoals gevoelloos, verdoofd, afgeleid, geprikkeld, gespannen, rusteloos, alert, bezorgd, kalm, ontspannen, afwerend of waakzaam, des te beter zul je in staat zijn stap twee in de herkenning van oordelen uit te voeren: het ervaren van oordeel te leren herkennen door de wijze waarop het je energie- en lichaamsgesteldheid verandert. Als je vertrouwd raakt met de symptomen van je eigen energiehuishouding, zal dat je laten weten wanneer je aan een oordeel wordt blootgesteld ook al heb je dat met je verstand nog niet onderkend.

•    Rob zit met zijn vriendin te praten, en zij zegt: „Je koopt nooit bloemen voor me. Ik geloof niet dat je echt om me geeft.” Wat gebeurt er met zijn energie? Alles trekt samen in zijn onderbuik, zijn gezicht verstrakt, zijn adem wordt oppervlakkig, zijn zwaartepunt schiet omhoog naar zijn keel, en hij is zich niet meer bewust van de rest van de kamer.

•    Louise is de hele middag boodschappen wezen doen om een speciaal diner te maken voor haar partner en een stuk of wat vrienden, als ze zich ineens realiseert dat ze het toetje vergeten is en geen tijd meer heeft om het te halen. Haar rechter doet meteen zijn mond open: „Tjonge, dát heb je aardig verbruid.” Hoe is het nu met haar? Het bloed stijgt haar naar het gezicht, haar schouders spannen zich en ze kan zich moeilijker concentreren op wat ze nog moet doen. Ze voelt haar verdere lichaam niet meer, en ze begint zich te haasten.

•    Marie is zevenendertig jaar en te zwaar. Terwijl ze op een dag in een jazzdansklas meeoefent, voelt ze dat haar blik zich vastzuigt aan het achttien jaar oude meisje voor de klas, dat een slank en goed figuurtje heeft. Haar rechter fluistert: „Waarom zie jij er niet uit als zij, liefje?” Haar maag trekt samen in een knoop, haar voeten en benen voelen alsof ze van lood zijn, haar handpalmen worden zweterig en haar lichaam wil niet meer gecoördineerd meebewegen op de muziek.

•    Rolf krijgt bericht van de fiscus dat hij een boekencontrole krijgt. De rest van de dag duizelt het hem, en zijn zakenpartner moet hem twee keer aanstoten om zijn aandacht te krijgen. Later loopt hij tegen een deur op en stoot een blikje Pepsi omver.

De gewone lichamelijke reacties op oordelen omvatten energieverlies, onrust, spanning, terneergeslagenheid, angst, warmte, zwakte, rusteloosheid, dofheid, verdwaasdheid, gezichtsvernauwing en gevoelloosheid. Let wel, zulke reacties kunnen zich ongeacht de strekking van het oordeel voordoen. Ze wijzen erop dat een oordeel op je inwerkt door zowel zijn vorm als zijn strekking. Wanneer een oordeel jou treft – of je je ervan bewust bent of niet – ben je geneigd dat te ervaren alsof de wereld zich om je heen sluit. Door de vernauwing van je aandacht en het inboeten aan flexibiliteit en levendigheid word je gehinderd in je functioneren. Wat overheerst is de opvallende afname van bewustzijn – van je omgeving, van wat er om je heen gebeurt, van je mogelijke reacties, en vooral van wie je bent. En wat voor veel mensen diep frustrerend is, is de manier waarop oordelen hen belemmeren in hun capaciteiten, hun duidelijkheid en hun gevoel voor humor.

Hoe oordeel in emotioneel opzicht aanvoelt

Dat brengt ons bij hoe je je emotioneel voelt onder oordelen, wat stap drie is in het leren herkennen van oordelen. Leer je emotionele reacties op oordelen herkennen. Misschien ben je je meer bewust van je gevoelsreactie dan van je energiereactie, of juist omgekeerd. De uitwerking op je energiehuishouding beperkt je in je functioneren en roept frustratie op, maar de uitwerking van oordelen op je emoties leiden vaak tot pijn en leed.

•    Diana heeft net een ladder in haar panty ontdekt, maar ze heeft geen tijd meer om een nieuw paar te kopen voor een belangrijk sollicitatiegesprek. Haar rechter kent geen genade. Ze voelt zich onbeschut, in paniek, beschaamd, lelijk en hopeloos.

•    Leo’s vader vertelde hem onlangs dat het een schande was dat hij tweeënveertig jaar was en nog steeds niet genoeg verdiende om een huis te kopen. Leo voelt zich beschaamd, kleintjes, bang en gekwetst.

•    De tienjarige zoon van Melanie komt uit school thuis en klaagt dat de mamma van zijn vriend hem wél laat opblijven zo lang hij wil. Waarom is Melanie zo gemeen voor hem? Melanie voelt zich boos, wrokkig, niet gewaardeerd, schuldig en afwerend.

•    Paul komt net terug van een consult waarin het besef is doorgebroken hoe bang hij zijn hele leven is geweest om vrouwen te benaderen, iets dat hij verborgen hield door te doen alsof het hem niet raakte. Zijn rechter springt bovenop hem: „Wat een huichelaar ben je al die tijd geweest, net doen alsof je niet van vrouwen houdt. Jíj bent goed gestoord!” Pauls zojuist gevonden bewustzijn maakt plaats voor vernedering, verslagenheid, zich terugtrekken en neerslachtigheid.

Bedenk echter dat je je gevoelens met betrekking tot vele van je zelfoordelen kunt hebben afgesloten. Misschien word je je enkel gewaar dat de oordeelsactiviteit een knagende, kwellende gewoonte is, die je niet kunt stopzetten en die geen enkel nuttig doel dient. In die gevallen is er geduldig en barmhartig zelfbewustzijn nodig om bij de emotie te kunnen komen die de aanleiding vormt om je er voor af te sluiten. Zonder dat kun je er onmogelijk achterkomen hoe een bepaald oordeel in je uitwerkt.

Oordelen kunnen er voor zorgen dat je je ontoereikend, schuldig, egoïstisch, dom, stuurloos, bang, beschaamd, gekwetst, vernederd, lelijk, lui, zielig, bedroefd, hulpeloos, geïsoleerd, vervreemd, depressief, of wellicht ook superieur, arrogant, eigengereid of opgeblazen voelt, om eens een aantal gevoelens op te noemen.

Het zijn allemaal onaangename gesteldheden waarin niemand graag verkeert. De gewaarwordingen zelf kunnen onbehaaglijk of onaangenaam zijn, maar de met deze gesteldheden verbonden overtuigingen en herinneringen kunnen nog moeilijker zijn. In feite zijn het je overtuigingen met betrekking tot die negatieve gevoelens die je gevoel van eigenwaarde aantasten. Het is de ontwaarding ten gevolge van oordelen die er voor zorgen dat je vanwege die gevoelens een hekel aan jezelf krijgt, wat tot afwijzing leidt.

Door je hier van bewust te zijn kom je tot een belangrijk inzicht: je hebt een hekel aan jezelf en wijst jezelf af omdat je bepaalde gevoelens hebt. Dit feit voelt, wát de reden er-ook van is, als een gegeven dat je niet in de hand hebt. Er is je nooit geleerd dat gevoelens gewoon gevoelens zijn, en geen verklaringen over wat je bent. Je neemt automatisch aan dat er iets verkeerds is aan de gevoelens die jij als negatief kenschetst. Denk eraan, emoties zijn, net als gedachten en gewaarwordingen, vormen die de ziel aanneemt; ze beschrijven niet haar werkelijke aard. Wat zou er gebeuren als je jezelf niet afwees of geen hekel aan jezelf kreeg omdat je gevoelens ervaart die door een oordeel worden gewekt?

Naarmate je dit boek verder verkent zullen de manieren duidelijk worden waarop je bent gaan geloven dat gevoelens moeten worden vermeden. Dat ontneemt je de mogelijkheid het volledige spectrum van je gevoelens toe te laten zonder er ook maar één af te wijzen. Juist daarin ligt een sleutel om de rechter doeltreffend het hoofd te bieden.

Oordelen en aanvallen

Laten we ons eens een interactie voorstellen tussen twee mensen, om de uitwerking van oordelen nader te bekijken.

Zijn baas gooit de papieren op Bob z’n bureau en kijkt hem gefronst aan: „Bob, dit is wel de slechtste reclametekst die ik in mijn leven heb gezien! Wat is er met joú aan de hand?” Bob laat zijn schouders zakken, zijn ogen zoeken de vloer af, en terwijl zijn adem stokt, stamelt hij: „Ja, wel … ik d-dacht dat het wel z-zou werken. G-geeft me a-alstublieft n-nog een kans. Ik h-h-heb deze baan nodig.”

In deze situatie ontvangt iemand informatie van iemand anders en reageert daarop met een verlies van vitaliteit, van gewaarzijn en responsvaardigheid. Zijn functioneren werd vervormd binnen een bereik van impulsief overreageren tot verlamdheid. Van buitenaf gezien leek het of Bob was aangevallen – getroffen door een verbale pijl. Innerlijk echter ervoer Bob de woorden van zijn baas eenvoudig als een bevestiging van de grootste angst over zichzelf – dat hij een mislukkeling is. Of hij zich dat bewust is of niet, hij voelt vernedering, schuld en wanhoop. Hij zit nu gevangen tussen de aanval van buitenaf en de gevreesde overtuiging over zichzelf van binnenuit. Het resultaat is onvermogen om passend te reageren op de energie van de aanvaller.

De meeste dieren reageren als ze worden aangevallen, tenzij de bedreiging extreem of overweldigend is, onmiddellijk met toename van hun gewaarzijn en energie, en met een dreigend uiterlijk. Het gedrag waarin dat resulteert kan vecht- of vluchtgedrag zijn, roerloos blijven staan of, in bepaalde situaties, zich dood houden of flauwvallen. Ook als mensen fysiek worden aangevallen worden ze over het algemeen alerter en afgestemd op de situatie, met snel toeschietende energie, om de noodzakelijke actie te ondernemen. Wat we hier zien is dat oordelen een vorm van psychische aanval zijn, waarin je overtuigingen over jezelf betrokken zijn. Het resultaat is niet een verhoogd gevoel van kom-maar-op en geworteld zijn in jezelf, maar veeleer het tegenovergestelde. Voor Bob was het of de dreiging waaraan hij werd blootgesteld teveel was voor zijn systeem: hij handelde eerder als een kind dat reageert op een boze ouder.

Wanneer een dier zoals een hond of een paard een vertraagde, wegkruipende of verwrongen reactie op een aanval laat zien, stel je je zo voor dat er iets mis is: het dier zit onder de medicijnen, is ziek of mishandeld. Je vermoedt dat het instinct tot zelfbehoud van het dier schade heeft geleden. Maar je bent zo vertrouwd met het over je heen krijgen van oordelen, dat je het normaal vindt als mensen gedesoriënteerd, impulsief of als verlamd reageren.

Wanneer je je ervan bewust wordt hoe zelfoordeel in anderen werkt, zie je ook hoe de meeste mensen er vertraagd, beklemd dan wel verwrongen op reageren. Er is iets in de menselijke psyche dat de natuurlijke energie tot zelfbehoud blokkeert. Het is alsof een objectief waarnemer van buitenaf de aanvallende energie die vervat zit in het oordeel kan herkennen, maar dat degene die het oordeel over zich heen krijgt dat aspect ervan niet meer scherp krijgt. Dat is wat een oordeel onderscheidt van een aanval. Kunnen scherpstellen op het aanvalselement in oordelen maakt het makkelijker om passend te reageren, omdat je een energie van buitenaf die jouw gesteldheid agressief bedreigt herkent.

Oordelen worden echter doorgaans gezien als iets dat wijst op jouw innerlijke gesteldheid – vooral je gevoel van eigenwaarde. Je raakt verstrikt in wat joú raakt van de inhoud, en dat ondermijnt je bewustzijn van de aanval. Laten we nog eens naar de situatie rond Bob kijken. Dit keer is hij in staat om te reageren zonder verstrikt te raken in het oordeel van zijn baas.

Zijn baas gooit de papieren op Bob zijn bureau en kijkt hem gefronst aan: „Bob, dit is wel de slechtste reclametekst die ik in mijn leven heb gezien! Wat is er met joú aan de hand?” Bob haalt diep adem om kalm te blijven tegenover de energie van zijn baas, en zegt dan: „Ik begrijp dat het u niet bevalt wat ik heb geschreven. Ik zou het op prijs stellen als u ging zitten en me liet zien waar ik het verkeerd heb gedaan.”

Hier voelt Bob de aanval wel, maar hij laat niet toe dat deze een negatieve beoordeling van zijn eigenwaarde als mens teweegbrengt. Hij onderkent dat de werkelijke bedreiging niet dat is wat zijn baas zegt, maar de manier waarop dat hem kan overhalen tot emotioneel reageren – dat wil zeggen: zich veroordeeld te voelen. Om dit het hoofd te bieden houdt hij in het oog waar het om gaat – het feit dat zijn baas misnoegd is – en gaat voorbij aan het harde oordeel. Door rechtstreeks in te haken op de ontevredenheid over zijn geschrift en niet op de overdreven aantijging maakt Bob duidelijk dat hij niet ingaat op de schamperheid van zijn baas. Hij ‘snijdt er doorheen’ tot dat wat op dat ogenblik het belangrijkste is, en verdedigt zich daardoor.

Misschien begin je nu te zien waarom je anders reageert op het gevoel dat er een óórdeel over je wordt geveld dan op het gevoel aangevallen te worden. Wanneer je blootstaat aan een oordeel geloof je dat je jezelf moet veranderen, omdat er iets mis met je is; wanneer je je aangevallen voelt weet je dat je je moet verdedigen. Laten we eens zien hoe dit gebeurt.

Oordelen wekken een negatief gevoel. Elk negatief gevoel is verbonden met een bepaald idee of een bepaalde overtuiging over wat je bent en hoe mensen zullen reageren als die overtuiging juist is. Als je rechter je aanvalt door te zeggen dat je lelijk bent, zou je kunnen geloven dat dat je afstotelijk maakt, en dus ben je bang dat niemand ervoor zal kiezen bij jou te zijn. Je hulpeloos voelen kan ertoe leiden dat je gelooft dat je zwak bent, hulpbehoevend en incapabel bent, dus zullen mensen zich met walging van je afkeren. Je ervaart die oude zelfbeelden niet graag, dus wanneer je geconfronteerd wordt met de gevoelens die met die oude zelfbeelden verbonden zijn, wil je je van die beelden distantiëren door ze ofwel te ontkennen, ze te veranderen, ze te negeren, of door je er aan te onttrekken. Dus in deze gevallen duwt de strekking van het zelfoordeel je in het gevoel lelijk of hulpeloos te zijn, en instinctief loop je weg voor die gevoelens. Het probleem is dat je óók wegloopt voor elke vorm van bewustheid van het feit dat het je réchter is die deze zelfafwijzing en zelfkleinering oproept, evenals de desoriëntatie en het verlammende gevoel waarvan dat vergezeld kan gaan.

In het eerste voorbeeld raakte Bob verstrikt in de afkeer om een mislukkeling te zijn, en was hij niet in staat bij zichzelf te blijven en doeltreffend om te gaan met de energie die zijn baas op hem had gericht. Als je de inbreng van iemand anders of van je eigen rechter herkent als een aanval, blijf je op natuurlijke wijze gespitst op hoe die op je inwerkt en hoe je die tot staan kunt brengen. In het tweede voorbeeld nam Bob praktisch zijn toevlucht tot diep inademen om contact te blijven houden met de directe werkelijkheid van het zich aangevallen voelen door de boosheid van zijn baas. Dat hielp hem om doeltreffend te reageren.

Het is hierbij van belang in te zien dat zelfoordeel voor jou als kind een nuttig doel heeft gediend, juist om de zoëven genoemde reden. Het gevoel van inbreuk, afwijzing of gekwetstheid, veroorzaakt door de energie van de ouderlijke kritiek, was vaak verpletterend voor je ontvankelijkheid. Dus het op afstand houden van jezelf (zelfafwijzing) heeft je gewaarzijn van de aanval verdoofd, afgestompt, om je te helpen iets te overleven dat onverdraaglijk of niet te stuiten was. In extreme gevallen van schending en verwonding is de enige manier om te overleven volledige dissociatie van de werkelijkheid van het moment. In dat geval wordt alle bewustzijn van de betrokken gevoelens en gewaarwordingen volledig verdrongen: het kind trekt zich terug uit zijn lichaam totdat het weer veilig terug kan keren, en doorgaans herinnert het zich niet wat het heeft ervaren. We zullen zien dat je preoccupatie met oordelen een milde vorm van dissociatie is, waarin je het contact verliest met de aanval als ervaring en met de daaruit voortkomende schade. In plaats daarvan neem je de strekking van het oordeel en het gezichtspunt van de rechter over, en wordt de instinctieve aanzet tot een passende reactie geblokkeerd.

Oordelen als opzettelijke aanvallen

Een oordeel is een gemene vorm van aanval omdat gemikt wordt op iets in je waarmee je je niet op je gemak voelt, en jij dus gelooft dat het negatief vastnagelen gerechtvaardigd is. Die overtuiging op zijn beurt blokkeert je vermogen om op het oordeel te reageren als op een aanval, omdat je nu jezelf, en niet het oordeel, als probleem ziet. Met andere woorden, het oordeel rakelt een gevoel in je op als zou je niet deugen, en dat voert je terúg naar het verleden en wég van de ervaring van het moment. Dus kun je niet passend reageren op de verholen aanval.

Je bent niet alleen geneigd te geloven dat de strekking van het oordeel in enige vorm terecht is, maar wat belangrijker is: je gelooft dat de rechter (in de ander of in jezelf) het récht heeft om je te beoordelen en een vonnis over je mag vellen, je daarmee veroordelend tot een gekleineerd gevoel van eigenwaarde en doeltreffendheid in je leven. Deze stilzwijgende toestemming om oordelen toe te laten zal elke poging tot een passende reactie op de aanval teniet doen.

De vierde stap naar het herkennen van oordelen is: Kijk hoe een oordeel zelfafwijzing oproept door met opzet te bewerkstelligen dat je je op een bepaalde manier voelt. Sommige oordelen maken dat je je schuldig voelt („Hoe heb je zoiets nou kunnen doen?”); sommige maken je beschaamd („Tegen wie denk je dat je het hebt, dat je zo durft te praten?”); andere roepen zwakheid, walging, meer- of minderwaardigheid, hopeloosheid en dergelijke op. Het feit dat je op die manier reageert is geen uniek probleem van jou; het zit ingebouwd in het oordeel zelf. Eigenlijk zegt de rechter die dingen opdát je die gevoelens krijgt. Oordelen vallen je specifiek aan door bepaalde emoties uit te lokken, emoties die overtuigingen over jezelf wekken, overtuigingen die je de wapens uit handen slaan. Dit te zien helpt je oog te houden op de aanval en de ondermijnende uitwerking op jou zo gering mogelijk te houden.

Stel dat je een vijand hebt en je lichaam elke keer dat hij verscheen om de een of andere reden niet meer gehoorzaamde en slap werd en je geheugen zich niet meer herinnerde dat hij een bedreiging was. Hij zou domweg alles kunnen suggereren wat hij wilde, en jij zou het doen. De symptomen zouden zodra hij weg was spoedig weer verdwijnen, als jij je bewustzijn terug had van wat je wilde en hoe hij wilde dat je het deed. Zou dit een aantal keren gebeuren, dan zou je ongetwijfeld gaan denken dat er iets mis was met jou. Je zou beginnen te vrezen dat je eigen steeds weerkerende hulpeloosheid eerder een gevaar was dan de dreiging van deze vijand. Maar je ontdekte dat hij een duivels wapen had in de vorm van een subtiele parfum die maakte dat je als je die inademde de symptomen steeds weer voelde. Je zou dan niet langer geloven dat er iets mis was met jou; je zou je voorbereiden op je zelfverdediging tegen dit nieuwe wapen door een gasmasker aan te schaffen!

Dit is één manier om je moeilijkheden met je rechter te bekijken: je gelooft dat wat jou scheelt je slopende gevoelens en overtuigingen zijn, in plaats van te onderkennen dat ze deel zijn van het arsenaal dat de rechter gebruikt om je aan te vallen. Leer je begrijpen wat een oordeel die bepaalde emotionele uitwerking geeft, dan krijg je oog voor de manier waarop oordeel uitwerkt als vakkundige aanval.

In consult

Tijdens een consult bij mij was Joost helemaal van slag door een incident dat zich de vorige dag had voorgedaan. Hij werkt samen met zijn vrouw, en zij was er bij geweest terwijl hij zijn secretaresse vertelde dat hij ontstemd was over de manier waarop ze dingen afhandelde. Hij wist dat hij intens kritisch stond tegenover wat hij als verkeerd opvatte, maar hoewel hij zeker niet blij was met zijn eigen gedrag, was hij doorgegaan. Zijn vrouw was echter niet bereid het te laten begaan, en ging in op hoe ongevoelig en uit de hoogte hij tegen zijn secretaresse was geweest. Joost had moeite zijn geduld niet te verliezen tegenover haar commentaar, hoe terecht het ook mocht zijn. Toen hij het niet meer kon aanhoren, probeerde hij haar op te laten houden. Toen zij er over bleef doorzagen deed hij uiteindelijk het enige andere dat hij wist te doen behalve exploderen: hij sloot haar buiten, hield zijn mond en deed of ze niet meer bestond. Die nacht sliep hij alleen, wat hij soms wel doet als hij en zijn vrouw in een impasse waren geraakt.

De volgende ochtend konden ze nauwelijks tegen elkaar praten. Joost merkte dat hij verstrikt zat in een grote innerlijke strijd. Hij was zich bewust van zijn boosheid jegens zijn vrouw, maar hij voelde daarin een behoorlijk conflict; hij kon zichzelf niet gewoon boos laten zijn. Toen ik hem over die boosheid uitvroeg, reageerde hij met veel verschillende verklaringen voor waarom hij zijn boze gevoelens onderdrukte. Hij kon niet anders. Door de zaak op te blazen kwetste hij anderen alleen maar. Zijn vrouw voelde het vaak eigenlijk juist aan, en waarschijnlijk zag zij hoe de situatie werkelijk lag. Hij voelde zich gewoon niet zo verdraagzaam, maar waarom moest ze blijven doorgaan en luisterde ze niet naar hem? Enz., enz.

Bij zijn boosheid was duidelijk zijn rechter in het spel. Die liet hem gewoon niet pissig zijn; die had hem er van overtuigd dat zijn boosheid niet gerechtvaardigd was, omdat hij in feite iets verkeerds had gedaan. Door hem zich schúldig laten voelen over zijn boosheid weerhield de rechter hem zijn boosheid over zichzelf toe te laten.

Ik vroeg hem of hij zijn kwaadheid jegens haar misschien naar buiten wilde gooien terwijl hij hier bij mij zat. Hij aarzelde, omdat hij dacht dat dat niet zou helpen. Niettemin besloot hij het te proberen, en hoewel hij niet zover kwam dat hij de energie van de boosheid uitte, zei hij luid de woorden die in hem opkwamen: „Jij kelérewijf, hoe dúrf je zo tegen me te praten!” Hij glimlachte, in feite genietend van de lelijke woorden die hij zei. „En o ja, ik heb nóg wat. Je kan met je verdomde rechtvaardigheid het dak op, steek die maar in je reet!” Opnieuw die glimlach. Joost was verbaasd hoe dat lucht gaf in het conflict, en hij voelde zich niet langer in de knoop, noch voelde hij boosheid jegens zijn vrouw.

Joosts rechter had gezorgd dat hij zich schuldig voelde over de emotie van boosheid die omhoog kwam als reactie op haar herhaalde aanvallen op zijn gedrag: „Jij hebt ’t verpest; je verdient het een uitbrander te krijgen. En heb het hart niet kwaad op me te worden!” Hoewel hij de boze woorden uitspraak aan het adres van zijn vrouw, verdedigde hij zich eigenlijk tegen zijn eigen rechter, die hij in haar stem had gehoord. Ik viel hem bij door hem te zeggen dat hij het schuldgevoel dat de aanval ontlokte moest negeren, en dat hielp Joost de energie te vinden om de aanval te ontkrachten.

De basis die we in deze beginhoofdstukken leggen voor bewustwording van oordelen zal je helpen beseffen dat een oordeel hetzelfde is als een aanval, in de zin dat de gezondheid van je wezen er mee gemoeid is. Je zou zelfoordeel zelfs kunnen beschouwen als de oorspronkelijke auto-immuunziekte. Omdat oordeel bewerkstelligt dat je jezelf afwijst, brengt het risico met zich mee voor je gezondheid. Hoe vertrouwder je raakt met de wijze waarop oordeel werkt, des te sterker wekken ze het gevoel van een zelfdestructieziekte. Het doel is je vitale overlevingsenergie te herstellen en een gezond immuunsysteem, waarmee je bewust en alert, energiek, vaardig en passend kunt reageren op zowel aanvallen als oordelen. De beweging naar dat doel toe weerspiegelt een voortgaand proces, waarin je ontwart waarom oordelen zo’n slopende uitwerking op je hebben, en je recht op jouw ervaring in het nú krachtig en vitaal leert verdedigen.

De principes van zelfoordeel

De uitwerking die een oordeel heeft leidt tot het eerste grondprincipe: Een oordeel raakt je altijd in iets waarvan je zelf gelooft dat het waar is. De strekking van de meeste oordelen berust op een veronderstelling of een mening, op suggestie, interpretatie, beschuldiging of overtuiging, maar de kapstok voor joú is de manier waarop de strekking (of inhoud) iets aanduidt of laat doorschemeren met betrekking tot jouw waarde waarvan jij denkt dat het waar is. Bobs baas liet doorschemeren dat Bob een mislukkeling was, zonder dat zo te noemen. Bob raakt daarin verstrikt in het eerste voorbeeld, omdat hij bang is dat dat klopt. Hij is niet bang dat zijn schrijfsel de slechtste reclametekst is die zijn baas ooit heeft gezien. Dat is ongetwijfeld niet waar. Hij is bang voor het impliciete oordeel. Diep in zichzelf gelooft hij dat hij een mislukkeling ís, en is hij bang voor wat het inhoudt als iemand daar achter komt. Waar het om draait is niet of een oordeel júist is, maar of je gelóóft dat het dat is. Het geniepige zit ’m in het feit dat jouw geloof in de juistheid van het oordeel volledig onbewust kan zijn, en zelfs tegenovergesteld kan zijn aan wat je méént te geloven.

David was boos op zijn vriendin, Pam, omdat ze zo veel tijd nodig had om zich klaar te maken voor het feest. Toen ze eindelijk in de auto stapte gaf hij haar dat duidelijk te verstaan. „Ik weet niet waarom je een uur nodig hebt om je op te maken. Iedereen weet dat het enkel maar verdoezelt hoe gewoon je er uitziet.” Pam was ontdaan. Hoewel ze opvallend aantrekkelijk was en die rol ook speelde – waarbij ze van haar aantrekkelijke uiterlijk gebruik maakte om de aandacht van jongens te trekken – had ze nooit echt in haar eigen schoonheid geloofd. In plaats daarvan was ze er van overtuigd dat haar aantrekkelijke uiterlijk het gevolg was van haar make-up en haar doen alsóf, en dat mensen het spel gewoon meespeelden. Het wrede commentaar van David trof haar precies op de plek waar diep in haar die overtuiging zetelde, en ze voelde zich ontmaskerd en hulpeloos.

De sleutel tot herkenning van je verborgen overtuiging is dat je door de oordelende uitspraak wordt gepakt. Zou je op geen enkele manier geloven in wat het oordeel stilzwijgend inhoudt, dan zou het niet die vernietigende uitwerking op je hebben en zou je je passend kunnen verdedigen. Dit was het geval in het tweede voorbeeld met Bob, eerder in dit hoofdstuk. Bob geloofde niet in het impliciete oordeel van zijn baas, en daarom was hij in staat doeltreffend met de aanval om te gaan. Hier is nog een voorbeeld:

Judy liep bij de reformwinkel Karen, een oude vriendin tegen het lijf.

„Hoe is met joú, Karen? Is er al een man in je leven?”

Karen glimlachte, en antwoordde: „Nee, al in geen eeuwigheid heeft er ’n interessante, beschikbare man zijn gezicht laten zien. Weet jij nog iets?”

Judy weifelde even en fronste haar voorhoofd. „Stel je eisen wat lager, als je het mij vraagt. Je hebt altijd gedaan alsof je te goed was voor elke man die geïnteresseerd in je was.”

„Noú, dat is geen gering oordeel over mij.” Karen zweeg een ogenblik terwijl ze nadacht, en vervolgde toen, terwijl ze Judy opgewekt aankeek: „Als dat het geval was zou dat alles verklaren, niet? Ik wed dat je blij bent dat jij mijn probleem niet hebt!” Toen draaide de ze zich om en liep weg.

Hier verliest Karen Judy’s aanval niet uit het oog en laat zich niet inpakken door het oordeel. Een oordeel haalt per definitie een schakelaar bij je over – het raakt een zere plek.

Dat brengt ons bij het tweede principe: Omdat je gelooft dat er iets waars zit in het oordeel, roept het zelfafwijzing op in plaats van zelfverdediging. Het oordeel wijst jou af, maar je kunt daar niets aan doen, want ergens in je geloof je wat het zegt. Je wordt dan niet alleen door de bewering zélf aangevallen, maar verder ook nog verraden doordat het oordeel je tegen jezelf keert. Onbewust begin je je meer bedreigd te voelen door de gevoelens en overtuigingen van je ontoereikendheid die in je omhoog willen komen dan door de aanvaller, en dus kun je je niet verdedigen tegen de feitelijke aanval. Om die reden zal ik van nu af aan naar oordelen verwijzen als aanvallen of deze termen als synoniemen gebruiken. Dat helpt je te zien van wat er plaatsvindt – door de werkelijke bron van de bedreiging te kunnen aanwijzen – en roept je innerlijke kracht in het geweer om adequaat te reageren. Deze verschuiving in opvatting als ‘oordeel’ naar opvatting als ‘aanval’ is nóg een steuntje in de rug dat we kunnen cultiveren, ongeveer in de trant waarin we de aanval herformuleren in de ‘jij’-vorm.

[De volgende opmerking vindt zijn grond in het feit dat defense in het Engels zowel voor ‘verdediging’ als voor ‘afweer(mechanisme)’ gebruikt wordt, en to defend voor zowel ‘verdedigen’ als ‘afweren’ en ‘teweerstellen’. Op het Nederlands is de strekking van deze noot niet van toepassing. Vertaler.]

Een opmerking naar aanleiding van ‘verdediging’.

In psychologische termen heeft een afweer(mechanisme) dikwijls betrekking op een manier om iets wat waar is te mijden of je ertegen te verzetten als het onbehagen kan veroorzaken. Dat is vooral wanneer gedrag wordt beoordeeld als afwerend of defensief. Dan sluit iemand zich af. Afweermechanismen, vooral wanneer ze onbewust zijn, dienen om ons te beschermen tegen een bepaalde ervaring van de wereld, en afweergedrag speelt vaak onder één hoedje met de rechter. Een gezonde verdediging is een direct en bewust handelen dat de juistheid dient. Deze is gebaseerd op de werkelijkheid nú en niet op een idee over jezelf uit het verleden. Je teweerstellen tegen de rechter betekent dat je onderkent dat wat de rechter zegt van weinig waarde is wanneer het verpakt wordt in een aanval; waar het om gaat is dat het je aanvalt en dat je handelt om de aanval af te weren. Ik gebruik ‘verdediging’ als een actieve stap in het proces om je los te maken.

Het derde principe is eerder een waarschuwing dan iets anders: Als de strekking van een oordeel in feite juist is, wáár is – en niet slechts berust op gelóóf dat het juist is – is het dubbel zo moeilijk om dat te onderkennen en om te reageren op de aanval of op de beoordeling die het oordeel impliciet inhoudt. Joost voelde dat de uitspraken van zijn vrouw ‘juist’ waren omdát hij in zijn houding tegenover zijn secretaresse ongevoelig was geweest. Wat hij echter niet zag was dat zijn probleem met de waarheid niet lag in het feit dat hij ongevoelig was geweest, maar in het feit dat ongevoelig zijn hem tot een slecht mens maakte. Dat was de stilzwijgende waarheid waar hij in geloofde en die het hem moeilijk maakte om zijn gevoelens van kwaadheid (en van gekwetstheid) over haar aanval toe te laten. Hij stond zichzelf niet toe de pijn die achter zijn boosheid schuilging te voelen.

Dat brengt ons bij het vierde principe: Het doet niet terzake of de strekking van een oordeel juist is; wat belangrijk is, is dat het jou aanvalt – het ondermijnt je doeltreffendheid, je capaciteit, je gevoel van eigenwaarde. Zodra je de aanval het hoofd kunt bieden, kun je inzien welk element daarin juistheid bevat. Echte groei heeft te maken met leren van je fouten en de juistheid leren inzien van wat wel en wat niet werkt. Voor de rechter is dat wat juist is slechts aas om je te verschalken. Juistheid wordt een wapen dat de rechter tegen je gebruikt. Dat is nóg zo’n kant van de rechter die je in je achterhoofd moet houden: de rechter is zelf niet echt in de waarheid geïnteresseerd.

We hebben nu genoeg inzicht om een gronddefinitie van een aanval te formuleren: Een aanval is elk commentaar, elke bewering of elke uitspraak die een innerlijke toestand van kleinering uitlokt – het gevoel kleiner, minder of minder waard te zijn. Deze definitie is een aanvulling op de definitie van ‘oordeel’ aan het begin van dit hoofdstuk. Niemand, en vooral je rechter niet, heeft het recht pijnlijke gevoelens of gevoelens van ontoereikendheid in je op te roepen waardoor je jezelf afwijst of die je je ervaring van het nú ontnemen, tenzij je er om vraagt. (In bepaalde situaties, zoals in therapie of bij spirituele praktijkoefeningen, kun je dit soort dingen willen toelaten om moeilijke gevoelens en hun oorsprong te onderzoeken.)

Belangrijk om te in gedachten te houden: Niet alle uitingen die pijnlijke gevoelens uitlokken zijn aanvallen, en niet alle pijnlijke gevoelens zijn het gevolg van een aanval. Met andere woorden, louter het feit dat je een onbehaaglijke gevoel krijgt betekent niet dat je aan een aanval wordt blootgesteld. Iemand kan je het nieuws brengen dat een vriend van je ziek is, of je zeggen dat hij je uitnodiging voor een etentje niet kan aannemen of je voor het blok zetten met de wens dat hij meer intimiteit met je verlangt. Dit soort uitspraken kan ongemakkelijke gevoelens als bedroefdheid, teleurstelling of afhoudendheid in je oproepen, maar de uitingen hebben niet de bedoeling je aan te vallen. En als deze gevoelens geen weerslag hebben op je gevoel van eigenwaarde, is er ook innerlijk geen sprake van een aanval. Je kunt de boodschap gewoon aanhoren en de gevoelens die in je opkomen gewoon toelaten.

Het kan echter lastig zijn om te onderscheiden wat er aan de hand is wanneer uitspraken zere plekken in je treffen en een aanval van jezelf op jezelf ontlokken. In zulke gevallen kan het onmogelijk zijn uit te maken of een uitspraak als aanval was bedoeld. Stel dat je te laat komt op een afspraak met een klein groepje vriendinnen. Terwijl je binnenkomt hoor je in de kamer iemand zeggen: „O, Laura is altijd te laat.” Is dat inderdaad een juiste waarneming van iets dat jou kenmerkt, en heeft je vriendin daar geen moeite mee, dan kan het simpelweg het een feitelijke vaststelling zijn, zonder stilzwijgend oordeel. Maar dan kan ze je toch nog bewust of onbewust hebben aangevallen.

Wat van het grootste belang is, is te beseffen dat als jij het gevoel krijgt dat je tekortschiet of je gekleineerd voelt in verband met dat thema, je aan een aanval blootstaat van je eigen rechter. Zolang je dat niet kunt zien en aanvoelen weet je niet of je vriendin een oordeel over je gaf. Hoe beter je in staat bent aanvallen van binnenuit te herkennen, des te makkelijker zul je ze weten te onderscheiden van die van buitenaf. De behoefte aan duidelijkheid en onderscheidingsvermogen om aanvallen te kunnen negeren doet een beroep op een van de vermogens die de ziel aangeboren zijn: een open en verruimd gewaarzijn.

Punten om in gedachten te houden

•    Een oordeel of aanval is een oordelende bewering of uitspraak die stilzwijgend de vaststelling van je waarde inhoudt en die gevoeld wordt als afwijzing van je huidige gesteldheid. Specifieker is elke vorm van commentaar of elke uitspraak die innerlijk een toestand van kleinering uitlokt – het gevoel kleiner, minder of in je waarde aangetast te zijn.

•    Oordelen vallen je aan door bepaalde emoties op te roepen die machteloosmakende zelfovertuigingen activeren. Door te begrijpen hoe een oordeel emotioneel en energetisch op je inwerkt, kun je leren zien dat oordeel uitwerkt als een geniepige aanval. Dat helpt je de aandacht op de aanval gericht te houden en de ondermijnende uitwerking ervan op jou tot het minimum te beperken.

•    Wanneer je op een oordeel stuit, geloof je dat je jezelf moet veranderen omdat er iets mis is met jou; wanneer je je aangevallen voelt, weet je dat je je moet verdedigen.

•    Een oordeel is een gemene vorm van aanvallen, omdat het zich op een deel in je richt waarmee je je niet op je gemak voelt en je dus gelooft dat de negatieve vaststelling gerechtvaardigd is. Op haar beurt blokkeert die overtuiging je vermogen om op het oordeel als aanval te reageren, omdat je jezelf als het probleem ziet en niet het oordeel.

•    Door negatief oordelende uitingen om te zetten in positieve voel je je misschien wel beter, maar dat laat de onderliggende dynamiek waar je allereerst van moet loskomen onverlet.

•    Aandacht voor het aanvalselement in oordelen maakt het je makkelijker om adequaat te reageren, want je onderkent dat een energie van buiten je je eigen gesteldheid agressief bedreigt.

•    Hoe beter je in staat bent je eigen aanvallen van binnenuit te herkennen, des te beter kun je die van buitenaf onderscheiden.

•    Als je doorziet hoe een oordeel emotioneel en energetisch op je inwerkt, leer je ook zien hoe een oordeel als een vakkundige aanval werkt.

•    Niet alle uitspraken die pijnlijke gevoelens ontlokken zijn aanvallen, en niet alle pijnlijke gevoelens zijn het gevolg van aanvallen.

De stappen om oordeel te herkennen

Stap 1. Stel vast of er sprake is van een aanvallende of oordelende uitspraak.

Stap 2. Leer het ervaren van oordeel onderkennen aan de manier waarop het je energietoestand en je lichamelijke gesteldheid veranderen.

Stap 3. Leer de emotionele reactie die oordelen oproepen te herkennen en te onderkennen.

Stap 4. Kijk hoe oordelen zelfafwijzing uitlokken door te zorgen dat je je op een bepaalde manier voelt.

Vier principes van oordeel

•    Eerste principe: Een oordeel treft altijd iets waarvan je gelooft dat het waar is.

•    Tweede principe: Omdat je gelooft dat er in een oordeel iets waars zit, roept het zelfafwijzing in plaats van zelfverdediging op.

•    Derde principe: Als de strekking van een oordeel in feite juist is – niet alleen maar geloofd wordt juist te zijn – zal het dubbel zo lastig zijn om het te onderkennen en te reageren op de aanval die het oordeel inhoudt.

•    Vierde principe: Het doet er niet toe of de strekking van een oordeel ‘waar’ is; wat belangrijk is, is dat het je aanvalt: het ondermijnt je doeltreffendheid, je capaciteit en je zelfgevoel.

Oefening: oordelen/aanvallen observeren

Maak gedurende de volgende week een lijst van alle aanvallen die je je bewust wordt – indien mogelijk zodra je ze hebt opgemerkt. Let op hoe een aanval je energiepeil, je bewustzijn en je lichaamsbeleving beinvloedt. En ook hoe de aanval je emotionele gesteldheid beïnvloedt.

Stap 1. Beschrijf het voorval in een korte zin of uitdrukking.

Stap 2. Schrijf elk oordeel op in de tweede persoon. Dat betekent: schrijf het oordeel als een ‘jij’-zin in plaats van als ‘ik’-zin. („Je bent stom,” niet: „Ik ben stom.”)

Stap 3. Schrijf op wat je waarneemt van hoe je lichaam en je energie op de aanval reageren. Wat word je je in je lichaam gewaar? Hoe wijzigt zich je relatie tot dingen en mensen in je omgeving? Hoe worden je alertheid en je vermogen om op situaties te reageren beïnvloed?

Stap 1. Noteer zo eenvoudig als je kunt hoe je emotionele gesteldheid is. Wat voor soort gevoelens worden er opgeroepen? In welke zin verandert je zelfgevoel?

Frank voelde het plankier van de veranda onder zijn blote voeten en de manier waarop zijn benen nog stijf aanvoelden van de slaap. De badstof van zijn kamerjas voelde zacht aan tegen zijn geslacht, buik en billen terwijl die zacht langs zijn huid streek; in zijn wat opgedraaide toestand was het licht opwindend. Hij hield zijn armen over zijn borst gekruist, en dat gaf hem een beschermend gevoel van omslotenheid en afzondering. Zijn schouders en zijn gezicht voelden nog gespannen aan van zijn afgebroken poging om de vaat te wassen. Hij kreeg een bang soort gevoel in zijn borst, alsof er een gevaar loerde. Plotseling daagde het bij hem dat het gevaar dat hij bespeurde veroorzaakt werd door de herhaalde commentaren van zijn rechter. Hij leek vandaag gevoeliger dan meestal, en in die toestand voelde hij duidelijk dat zijn rechter hem aanviel, ongeacht wat hij zei. Het bracht hem uit zijn doen, het gevaar midden in zijn eigen hoofd te voelen.

Frank nam een ademteug en ademde weer uit. Hij was zich er van bewust dat zijn innerlijke spanning niet kleurde bij wat er om hem heen gebeurde. Hij kon de koffie van hiernaast ruiken en de geluiden uit de keuken van Daan en Louise, die zaten te ontbijten. Plotseling ving een luid, zich verplaatsend geluid zijn aandacht. Er hing een hommel zoemend boven zijn hoofd; hij keek hem recht in de ogen alvorens deze over de bosjes naast het huis wegvloog.

Frank raakte minder op zijn hoede naarmate hij meer kleuren en geluiden om zich heen opmerkte. Een vlinder dartelde over de bloemen in de tuin beneden. Het overwoekerde grasveld in de achtertuin bood met zijn donkere groen de sfeer van ruige wildheid. Een zachte bries zond een golf van warmte langs zijn nek, en Frank merkte dat hij begon te geeuwen. Hij strekte zijn armen boven zijn hoofd, hij vulde zijn borstkas met de ochtendlucht. Hij liet bij het uitademen een geluid ontsnappen en schudde zich, voelend dat zijn lichaam wat ruimte voor zichzelf opeiste. Hij voelde zich thuis in zichzelf en in de dag. Zijn geest was rustig.

images Vergeet je nek niet. Die is niet over, en met gewoon ontspannen gaat die niet over ook. Trouwens, het gras moet nodig worden gemaaid en het wiel van de grasmaaier is stuk. Je hebt nog wel wat te doen…

Frank luisterde naar de stem, en hij luisterde naar een spotlijster die op de draad boven hem zat te zingen. Hij nam een diepe teug adem en voelde de ruimte in zijn borstkas en het plankier onder zijn voeten. Hij leunde over de balustrade en keek naar een eekhoorn die over het grasveld scharrelde. Hij genoot van de zon die zijn schouder verwarmde door zijn kamerjas heen. De stem in zijn hoofd ging door, maar nu was het maar één van de dingen die hij zich gewaar was.

5.
Gewaarzijn ¹⁾

De meest fundamentele kant van onze werkelijke aard is iedereen in zekere vorm vertrouwd. Dat is het vermogen om je gewaar te zijn en bewustzijn te ervaren. Gewaarzijn is dat wat je in staat stelt de werkelijkheid waar te nemen en in contact te staan met wat je ervaart, hetzij lichamelijk, emotioneel, mentaal of spiritueel. In het lichamelijke vlak is het verbonden met je vijf zintuigen en met je innerlijke kinesthetische gevoel (je vermogen om spanning, temperatuur, pijn, evenwicht, e.d. in je lichaam te voelen). De zintuigen registreren gewaarwordingen en zenden ze naar de hersenen, maar gewaarzijn is dat wat die gewaarwordingen in staat stelt deel te gaan uitmaken van je bewustzijn.

Je gebruikt je zintuigen onafgebroken, maar niet per se bewust en je daarvan gewaar. Zonder gewaarzijn verloopt de zintuigelijk waarneming werktuiglijk en zonder de levendigheid en de tegenwoordigheid van de ziel. Je ziét, maar merk je echt op wat er gaande is om je heen? Je hóórt, maar luister je wel naar de geluiden en vibraties van je omgeving? Je vóelt, maar ben je je lichaam gewaar als een tastorgaan? Weet je waar je armen en benen zich bevinden en hoe ze aanvoelen? Dénk je aan je gevoelens? Of neem je ze eigenlijk waar als texturen en spanningen in je lichaam? Gewaarzijn brengt bewustzijn in de waarneming en brengt de waarneming naar het bewustzijn.

Aan gewaarzijn zit echter een nog subtieler aspect dan bewuste waarneming. Je neemt iets waar als je er je aandacht op richt. Gewaarzijn behelst niet alleen de waarnemingen zelf, maar ook het proces van er op betrokken zijn. Gewaarzijn begint zodra je opmerkt wat je gewaar wordt. In een meer zelfbespiegelende zin betekent dit je bewust zijn van je gewaarzijn – het opmerken wáár het licht van je gewaarzijn op schijnt en hoe helder, waar het op scherpgesteld is, of waar jij op gericht bent terwijl je je dat gewaar wordt. Wat je hier ziet is dat je werkelijkheid op elk gegeven ogenblik in hoge mate wordt bepaald door wat je je gewaar bent. Ben je op dit ogenblik in gedachten verzonken over een oordeel, herinnering of plan? Ga je volledig op in het boek dat je aan het lezen bent en ben je je volledig onbewust van jezelf? Of sta je in contact met je eigen ervaren en ben je je bewust van je lichaam, je gevoelens en gedachten? Hoe meer je gewaarzijn van jezelf zoals je bent omvat (dat wil zeggen dat wat je je gewaar bent), hier, op dit moment, des te sterker leef je in de werkelijkheid van het heden.

Toegang tot je essentiële vermogen om je gewaar te zijn stelt je in staat in contact te blijven met je directe ervaren, wat betekent dat je meer in het leven staat. Maar eerst moet je het vermogen ontwikkelen om je jezelf gewaar te zijn en te onderkennen waar je op elk gegeven ogenblik bent. Dan verruim je je waarneming van waar je bent, zodat die zoveel mogelijk komt te omvatten. Dat moge eenvoudig klinken, maar zo simpel is het niet.

Gewaarzijn en de rechter

Hoe beperkt de rechter je gewaarzijn? De rechter wil dat gewaarzijn ondergeschikt blijft aan wat hij beschouwd als het correcte gezichtspunt. Met andere woorden, hij wil dat jij je ervaring bekijkt vanuit een gezichtspunt dat bedoeld is om een bepaalde wijze van ervaren van de wereld en van jou te ondersteunen. Daarom begrenst hij je gewaarzijn door je opmerkzaamheid binnen gebaande paden te houden. Waarneming wordt deelwaarneming, en wordt onbewust. De rechter vertelt je wat je aandacht waard is en wat niet, en sterker nog: hij probeert je te vertellen wat alles wat je ervaart betekent.

Maar als je je niet volledig bewust bent van wat je ervaart en van hoe de verschillende elementen daarvan verband met elkaar houden, hoe kun je dan echt weten wat een ervaring betekent? De echte betekenis is niet iets dat van buitenaf kan worden opgelegd. Maar de rechter wil zijn eigen betekenis opleggen aan jouw ervaring, en dus werpt hij krachtige, vaak onbewuste barrières op tegen volledig gewaarzijn. Hoe kun jij weten of bepaalde onderdelen van je ervaren relevant zijn voor je begrip als je je daarvan niet bewust bent? Gewaarzijn is een eerste voorwaarde. Je moet je ervaring waarnemen en voelen hoe je ervaart, contact houden met je ervaring, met inbegrip van je lichaam, je omgeving, je overtuigingen, je gevoelens en je zelfbeeld. Tegelijkertijd moet je gaan inzien waarom je meende dat het van belang was dat je je gewaarzijn begrensde.

Het kan zijn dat je je rechter hoort zeggen: „Wat maakt het nu uit wat je in allerlei lichaamsdelen voelt? Je denkt toch niet met je armen of voelt toch niet met je benen?” Of: „Hoe je lichaam aanvoelt helpt je toch niet verzinnen wat je nu moet doen?” Of: „Hou nou ’ns op aandacht te besteden aan je gevoelens. Deze persoon voelt zich niet lekker, en besteed daar nou maar aandacht aan.” Als je luistert zul je merken dat je onbevooroordeelde informatiegaring voortdurend door de rechter wordt gesaboteerd. Daarom is de eerste praktische oefening die je moet blijven doen om aan je rechter te werken enige aandacht vrij te houden om je je lichaam en je proces van kijken en luisteren gewaar te blijven.

Deze praktische oefening is de eerste en eenvoudigste stap in de confrontatie met je rechter. Je zult ontdekken dat je zijn autoriteit inzake wat er gebeurt en waar het om draait niet hoeft te aanvaarden. De rechter ontleent zijn invloed aan het afbuigen van jouw aandacht naar verleden en toekomst, en dus zal de oefening je helpen je in het heden en in je lichaam te houden. Verder wil de rechter je gewaarzijn begrensd houden door dingen op te sommen waarin je verstrikt zou kunnen raken. Door je vermogen om je alles gewaar te blijven te oefenen, onbeïnvloed door vooroordeel, vooringenomenheid of voorkeur, zaag je een van de poten onder zijn stoel weg.

Het ervaren van gewaarzijn

Je gewaarzijn is niet alleen nuttig, het is van grote waarde om het te ervaren als de vaste bodem van je wezenlijke natuur. Gewaarzijn verleent je ervaring een bepaalde kwaliteit: wanneer het onbeperkt voorhanden is, heeft je denken een lichtheid, een klaarheid en een koele frisheid als de lucht op een heldere herfstdag. De dingen schijnen helder en nieuw, alsof je ze voor het eerst ziet. Je ervaart de directheid van onbelemmerd contact met de dingen die je je gewaar bent: je waarneming beroert ze zonder te denken, te benoemen of te categoriseren. Alle gewoontegetrouwheid is gewist, en je bént er gewoon met de simpele werkelijkheid van je ervaring.

Gewaarzijn kent een zekere onbegrensdheid, een openstaan dat niets buitensluit en waarin dingen niet gescheiden zijn. Het kent geen meningen, prioriteiten of waarden ten aanzien van wat het zich gewaar is. Wanneer je je gewaar bent, voel je je wakker, aandachtig en afgestemd, helder en vol ruimte. Gewaarzijn kan beginnen met je je ademhaling of de haren op de rug van je hand gewaar te zijn, en zich uitstrekken tot in je diepst verborgen gevoelens, en zich verwijden tot in de harten en gedachten van anderen.

Gewaarzijn is onafhankelijk van het denken. Gedachten kunnen heel rustig worden wanneer je volledig opgaat in simpel gewaarzijn. Er kunnen geluiden zijn, gewaarwordingen, kleuren, vormen, bewegingen, stilte – alle zonder gedachten. Je kunt merken dat je in het moment van nú kunt verdwijnen of verdwalen. Je verliest je gewóne oriëntatie op je ervaring van het nú, een oriëntatie die gebaseerd is op overtuigingen, herinneringen en verwachtingen. Dat is normaal, en het is een van de kwaliteiten van gewaarzijn – hoogst verontrustend voor de rechter. Hoe zul je handelen, je gedragen en doen wat er gedaan moet worden als er geen gedachte is? Hoe weet je wie je bent als je niet over jezelf nadenkt? Als deze ervaring zich voordoet, voeg die dan gewoon bij de ervaring en kijk hoe het is. Verlies je eigenlijk wel je vermogen om te bewegen of te functioneren? In wat voor verband staat je geheugen tot een gevoel van verhoogd gewaarzijn? Kun bij iemand anders zijn of je daarmee verhouden in een toestand van onbeperkt gewaarzijn?

Wees er op bedacht dat wanneer je in je huidige gewaarzijn probeert te verwijlen in plaats van verstrikt te raken in de obsessie van iets dat je gisteren hebt gedaan of je druk te maken over volgende week, je rechter kan overgaan tot een genadeloze aanval. Of hij zal, indien je er in slaagt je aandacht te besteden aan hoe je lichaam aanvoelt op dit moment, zeggen dat je er verkeerd aan doet, of dat er iets mis met je is vanwege dat wat je voelt. „Wat heeft het voor zin om naar gevoelens te speuren wanneer er dingen zijn waar je over moet denken en voor moet zorgen?” Wees niet verbaasd als dat gebeurt. Houd in gedachten dat gewaarzijn je voornaamste gereedschap is om oordeel het hoofd te bieden. De rechter moet greep houden op waar je je aandacht in stopt en waar je je van bewust bent. Wees op je hoede!

Praktijkoefening: verruim je zelfgewaarzijn

Stap 1. Je lichaam afspeuren: Neem plaats in een comfortabele stoel. Sluit je ogen. Speur naar wat je je in je lichaam gewaar wordt, te beginnen bij de kruin van je hoofd, en vervolgens omlaag, tot je bij je voeten bent. Let op gewaarwordingen, temperatuur, spanning, emoties, energie, beweging, enz., inclusief géén gevoel of gewaarwording. Kun je je gewaarzijn van je lichaam als geheel vasthouden nadat je alle delen hebt afgespeurd? Wat is je algehele gevoel van jezelf als je hier mee klaar bent?

Stap 2. Kijken en luisteren: Open je ogen en breng je aandacht over in het ervaren van kijken en luisteren. Let eerst op de ervaring van het kijken wat er om je heen is. Besteed meer aandacht aan de algehele ervaring van het kijken – het zien van patronen, kleuren en vormen – dan aan iets van wat je ziet in het bijzonder. Doe hetzelfde met luisteren. Dit zijn twee van de gewoonste activiteiten, maar normaal richt je je op wat je waarneemt en niet op de ervaring van het kijken en luisteren.

Stap 3. Gewaarzijn tijdens de dag: Breng de rest van de dag, telkens wanneer je er aan denkt, je aandacht terug in je lichaam terwijl je je de activiteit van het luisteren en kijken gewaar wordt. Merk op ‘waar’ je bent, ongeacht wat er gaande is; ga er niet van uit dat je waarnemingen van wat er lijkt plaats te vinden of wat belangrijk lijkt het volledige beeld geeft. Let op hoe je je voelt over waar je bent en wat er gaande is. Noot: herhaal deze momenten van zelfbezinning zo vaak je kunt met de bedoeling het zo makkelijk en natuurlijk te doen. Wees niet verbaasd als je eerst moet ophouden met wat je aan het doen bent, om jezelf af te tasten. Houd dan even op, en ga er vervolgens mee verder.

Stap 4. Gewaarzijn terwijl je doorfunctioneert: wanneer je je daar klaar voor voelt, kies dan een activiteit die eenvoudig genoeg is om zowel de taak uit te voeren en toch nog genoeg aandacht over te hebben om gade te slaan dat je dat doet. De bedoeling is te kunnen doorfunctioneren terwijl je jezelf afspeurt, kijkt en luistert. Na een poosje merk je dat je de vaat kunt doen, kunt autorijden, of misschien zelfs een telefoongesprek kunt voeren, terwijl je jezelf aftast. Met de nodige oefening zul je een open zelfgewaarzijn in stand kunnen houden door jezelf af te tasten, te kijken en te luisteren terwijl je de dag doorbrengt.

Je denkt dat je je moet inspannen om tot gewaarzijn te komen. Dat is niet zo. Inspanning begrenst gewaarzijn altijd, en wat je moet leren zien is hóe je het begrenst. Je volledig gewaar zijn is natuurlijk en moeiteloos, maar je komt tussenbeide. Het is onze natuur om ons gewaar te zijn. Dat is waarom het niet mogelijk voor je is om de waarheid te zien. De waarheid is onze natuur. Uiteindelijk zijn wij gewaarzijn.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 2” blz. 117

De honger knaagde aan Franks lege maag en dwong hem naar de keuken voor zijn ochtendmaaltijd. Helaas liep hij daar op tegen de onafgewassen borden in de gootsteen. Hij overwoog ze uit de weg te gaan en gewoon zijn ontbijt te nemen, maar de innerlijke stem was weer terug.

images Waag het niet om de borden te negeren. Els zal zich ermee bemoeien, en je weet best dat je je veel beter zult voelen als je ze nu afwast.

Nadat hij het laatste bord in het rek had gezet deed Frank de koelkast open en haalde er sinaasappelsap, appelsap, yoghurt, bramen, bijenstuifmeel, tarwekiemen, brood en jam uit. Hij zette er op de aanrecht een granenschaaltje, lepel, mes, banaan, perzik, spirulina en een doos granola naast. Toen zette hij de radio aan om het ochtendnieuws te horen. Nu was hij zo ver. Dit was een van zijn favoriete bezigheden: zijn ochtendmaal klaarmaken.

images Laten we vanochtend nou niet overdrijven. Raad eens waarom je steeds last van geïrriteerde darmen hebt en zo gassig bent de laatste tijd? Je ogen en je mond zijn groter dan je arme ingewanden, en je buik laat dat zien.
— Hé, wacht ’s even! Alles wat ik eet is gezond, en bovendien voel ik me lekker bij zo’n ontbijt, dus ontspan ik waarschijnlijk beter en voel ik me niet zo gestrest. Het leven is de moeite niet waard zonder een fatsoenlijk ontbijt.

Eerst ging de granola in de kom, gevolgd door een halve banaan en een in schijfjes gesneden perzik, een handvol bramen, twee lepels tarwekiemen en bijenstuifmeel. Toen ging er appelsap door voor het vocht en yoghurt voor het papje en de smaak.

images Wat een allegaartje! Ga je die brij echt opeten? Jèch!

Frank kon de stem van Els in zijn hoofd horen. Hij liet de graanvlokken wellen terwijl hij een zuurdesembroodje sneed en het in het broodrooster deed, en roerde toen een lepel spirulina door een glas sinaasappelsap.

images Nou, jij wéét hoe je een glas sinaasappelsap moet bederven!

Dit keer was het de stem van zijn moeder die tegen hem sprak. Hij zette de graanvlokken en het glas sap op de keukentafel naast de ochtendkrant. Toen het zuurdesembroodje geroosterd was smeerde hij er boter op en legde het op een blad, met wat jam, en zette dit naast het granenschaaltje. Hij ging na of hij alles had, en ging ten slotte zitten. Toen was het de stem van de zenmeester wiens boek hij aan het lezen was:

images Dus nu ga je zoals gebruikelijk tegelijkertijd eten, de krant lezen en naar de radio luisteren. Je mag geen minuut verspillen, nietwaar?

Voetnoot

1) Zie voor gewaarzijn (soms ook bewustzijn) als vertaling van awareness het Nawoord van de vertaler achterin. Vert.

6.
Wat wordt er beoordeeld?

Oordelen zijn alom aanwezig. Ze kunnen zich aandienen op elk gebied van je leven. Je kunt, en zult, je aangevallen voelen om je gedrag, je relaties, je vrienden en je collega’s, je familie of gezin, je eigendommen, je huis, je gewoonten, je houdingen, je lichaam, je gedachten, je gevoelens, je hoop en dromen, je innerlijk, en zelfs om je oordelen over jezelf en anderen. Daarom concentreert dit boek zich meer op de vorm van oordelen en op het oordeelsproces dan op de strekking of inhoud ervan. Uiteindelijk zijn de vele voorwerpen van aanvallen op jou onderling uitwisselbaar. Het ene moment kun je je aangevallen voelen op de onbevredigende relatie die je hebt, en het volgende moment heeft de aanval zich verlegd naar je uiterlijk, gevolgd door de toestand van je keuken. Enige ogenblikken later val je jezelf aan vanwege je gedeprimeerde, hopeloze houding tegenover de dingen, waarna je merkt dat je terecht kritisch bent over de tuinlieden die het grasveld naast je huis maaien. Wanneer je een beetje afstand kunt nemen kan de kameleontische kwaliteit van waar de rechter zich al niet druk over maakt je nogal belachelijk voorkomen.

Niettemin kan het voor het ontwikkelen van je gewaarzijn van oordelen, wannéér ze opkomen en waaróm, heel nuttig zijn om naar de belangrijkste gebieden te kijken waar het zelfoordeel waar bijna iedereen mee te maken heeft zich op richt. Doordat je in beslag genomen wordt door de specifieke details van je persoonlijke ervaring, denk je licht dat jouw problemen uniek zijn. Dat zijn ze niet. We vinden niet allemaal dezelfde fouten in onszelf, maar de categorieën fouten waar we onszelf op aanvallen zijn opmerkelijk gering in aantal. Je zult ontdekken dat de rechter niet erg creatief is. Helaas hoeft hij dat ook niet te zijn.

Je lichaam

Je lichaam is de zichtbaarste en tastbaarste uitdrukking van wie je bent, en dus het makkelijkste doelwit voor aanvallen van je rechter. Je beoordeelt jezelf op je uiterlijk naar de vorm en de afmetingen van je lichaam en lichaamsdelen. „Je bent te kort. … Je borsten zijn te klein… Je hebt armzalige biceps… Wat een zielig penisje… Je verliest al je haar… Je huid begint helemaal te rimpelen.” Je oordeelt over jezelf om wat je met je uiterlijk doet. „Wat heb je je beroerd opgemaakt. Je was zeker nog niet wakker vanochtend… Je haar heeft vást in geen dagen een borstel gezien.… Paarse nagellak? Dat meen je toch niet… Het wordt tijd dat je ’s wat aan die blubberige dijen gaat doen.” En natuurlijk het kledingaspect. „Dat hemd had je gisteren óók al aan. Dat kun je vandaag niet nog ’ns aan… Die kleuren vloeken bij elkaar… Het lijkt wel een pyjama… Ga je dáárin naar je werk? … Dat ziet er uit als iets dat je móeder had kunnen dragen.”

Maar uiterlijk is slechts één aspect van het lichaam waar je over oordeelt, ofschoon aanvallen op uiterlijk vaak het hardnekkigst en venijnigst zijn. Je valt ook de manier waarop je lichaam functioneert en reageert aan. Je geeft het de schuld van ongelukken, fouten, mislukkingen en ziekte – evenals van gebrek aan medewerking, gebrek aan motivatie en gebrek aan capaciteiten. „Weet dat je door je rug gaat nét wanneer je ’m nodig hebt… Je wordt altijd ziek als je een hoop te doen hebt… Vrouwen vallen op je uiterlijk, maar wacht maar tot ze met je tussen de lakens liggen… Je bent die vervloekte stem altijd nét kwijt als je voor jezelf moet opkomen… Je kunt je lijf niet vertrouwen. Doe maar wat de dokter zegt.” Zulke aanvallen worden onderdeel van een vicieuze cirkel als gedrag verslavende trekken begint te vertonen, zoals teveel eten, drugs, roken, drinken. Dergelijk gedrag wordt het voorwerp van zelfaanvallen, evenals de manier waarop je er aan tracht te ontsnappen.

Een subtieler aanvalsgebied, bij uitstek relevant in het proces op weg naar zelfkennis, is je houding tegenover je lichaam. Terwijl je aandacht besteedt aan je ervaring, word je je onvermijdelijk bewust van hoe weinig je van moment tot moment eigenlijk bespeurt van je lichaam, hoe weinig aandacht je er aan besteedt en hoe weinig je er op vertrouwt en het waardeert als dat waar je in huist. Dat besef kan onbehaaglijk zijn, zo niet pijnlijk, en leidt dikwijls tot zelfaanvallen. „Wat is er mis met je dat je zelfs je lijf niet kunt voelen? Er moet iets slechts aan zijn dat je het niet wilt voelen… Je moet meer ontspannen… Je hebt echt een probleem als je niet eens weet wat je eten wilt… En waarom word je juist nú ziek? Probeer je iets te ontlopen? … Je bekommert je minder om je lijf dan om je auto.”

Zelfoordeel met betrekking tot je lichaam weerspiegelt de neiging om de dingen in termen van polariteit te zien. Op het gebied van het uiterlijk zijn de tweedelingen doorgaans mooi en lelijk of aantrekkelijk en afstotelijk; op een ander niveau zijn ze acceptabel en onacceptabel of te zien en onzichtbaar. Op het gebied van lichamelijk functioneren zijn de tweedelingen meestal sterk en zwak, willig en gebrekkig, gracieus en klunzig, actief en passief of krachtig en krachteloos. En je houding tegenover je lichaam val je aan in termen van verzorgend of apathisch, levendig of doods, vertrouwend of angstig of verstandig en stom.

Je baan

Hoe je de kost verdient is een ander levensgebied dat braakligt voor zelfaanvallen. Het soort werk dat je doet, waar je werkt, met en voor wie je werkt, en hoeveel succes je hebt kunnen alle een rol spelen in het oordeel over jezelf. Net als met het lichaam zal kritiek op dit gebied dikwijls berusten op vergelijking met anderen, hetzij vrienden, collega’s, buren, televisie- of filmpersoonlijkheden, of je ouders.

Voor veel mensen is werk verbonden met hun gevoel volwassen te zijn. Dus een voltijdbaan (wat die ook mag zijn), je baan houden, de kost verdienen en rekeningen betalen zijn alle synoniem met verantwoordelijk en volwassen zijn. Wat daar van afwijkt (ontslagen zijn, werk in deeltijd waarmee je enkel je rekeningen kunt betalen of een voltijdbaan waarin je niet genoeg verdient) maakt je onderhevig aan aanvallen dat je niet rijp, volwassen, onafhankelijk en in staat zou zijn om voor jezelf te zorgen.

Hoe je ook aan je baan bent gekomen – of je er voor gekozen hebt, er in bent gerold of was gedwongen hem aan te nemen – je kunt op die gang van zaken worden aangevallen. „Hoe kón je nou kiezen om hier te komen werken? … Alleen een debiel zou zo passief hebben staan toekijken dat ’ie dit werk kreeg… Ik heb je gezegd dat je meer navraag had moeten doen voor je dat aanbod aanvaardde… Door je gebrek aan hersens ben je nu gedwongen dit soort werk te doen… Je bent stomweg door mazzel in deze baan gerold; we zullen zien of je je wel waar kan maken.”

En dan is er nog het soort werk dat je doet. Voor veel mensen is wat ze doen een maatstaf voor hun eigenwaarde, hun status, hun gevoel iets te kunnen en iets te hebben bereikt. Anderen raakt het in hun gevoel van de zin van het leven. Bevalt me wat ik doe? Weerspiegelt het iets van mezelf? Voel ik me er creatief in? Dient het ook andere mensen? Het is dan ook normaal dat je bewust of onbewust maatstaven hebt voor werk dat je doet. Ook de vraag of je het beschouwt als een baan, een carrière, een beroep of een roeping weerspiegelt je investering in je werk, en vaak ook de maatstaven die je voor jezelf aanlegt.

Het is belangrijk om in gedachten te houden dat wanneer je een maatstaf aanlegt, je jezelf vergelijkt – misschien niet met anderen, maar met een ideaal – en dat betekent dat zelfoordeel actief is. Het soort werk dat je doet staat bloot aan zelfaanvallen wanneer je gelooft dat het jou onwaardig is, wanneer het je niet bevalt ook al is het eerbiedwaardig of aantrekkelijk, wanneer je er niet goed in bent of ziet dat het tot mislukken leidt, of wanneer het te gemakkelijk of te goed is om waar te zijn.

Ook als je tevreden bent over het werk dat je doet kan de rechter je kwellen door onmogelijke maatstaven voor succes aan te leggen. De meeste mensen zijn zich niet eens bewust van wat hun voldoening geeft, dus gaan ze af op maatstaven die de rechter heeft gesteld. Om de zaken nog erger te maken kan de rechter die maatstaven te allen tijde wijzigen, en zo een aangrijpingspunt bieden voor ontevredenheid en aanvallen. Tot overmaat van ramp stelt de rechter van de meesten van ons veel hogere eisen aan ons eigen succes dan aan dat van anderen of dan de situatie rechtvaardigt, en dat wijst op gebrek aan realiteitszin in de zelfbeoordeling. Je ziet dus hoe zelfoordeel succes tot een schier onmogelijk te bereiken doel maakt.

Waar meet je je succes aan af? Is het een kwestie van de dag doorkomen en thuiskomen met je loonstrookje? Of draait het erom je angst en beven voor mislukking vóór te-blijven omwille van het gevoel iets te hebben bereikt in wat je doet? Of gaat het om de resultaten op je werk, de dienstverlening die je biedt, om het product dat je vervaardigt of het vervaardigen zelf? Maar zelden vallen ze alledrie samen. Wanneer je je niet geslaagd voelt, wat zegt dat over jou? Je rechter zal je van alles vertellen: „Dit laat zien dat je niet beschikt over wat er voor nodig is… Je kunt niet echt voor jezelf zorgen… Nu zie je het resultaat van al die jaren slabakken op school… Niemand zal zo ooit trots op je kunnen zijn… Je zou je moeten schamen om je gezicht nog te laten zien… Pap heeft altijd al gezegd dat er niets van jou terecht zou komen.”

Je baan heeft ook een lokatie, een context, en een impliciete relatie met anderen. Wanneer de rechter munitie nodig heeft om je te bekritiseren, kan hij elk van deze elementen gebruiken: als je moet reizen naar je werk— het weer, het pendelen, het openbaar vervoer; werk je thuis—afleidingen in huis, het isolement, nooit buiten de deur komen. De rechter weet maatstaven, vergelijkingen, klachten voor elk aspect van je werksituatie te vinden: het soort kantoor of werkruimte, geregelde of ongeregelde uren, de hoeveelheid licht en lawaai, de persoon van de baas, het alleenwerken of met anderen, het contact met klanten, de mate van privacy, de discipline, de motivatie, en al het overige. En inderdaad, de meest voor de hand liggende aanvallen op het werk houden verband met collega’s: „Je werkt niet zo hard als zij. Wat zullen ze wel niet denken als jij als eerste ophoudt?… Je kunt zien dat de baas haar liever mag… Hij zal nooit meer een mond tegen je opendoen omdat je niet groette… Je zegt te veel op vergaderingen. Ze komen er vast nog wel achter dat je niet zo goed weet wat je doet.” En uiteraard kan je rechter zijn aanvallen altijd op ánderen richten, in je gedachten of hardop.

Je relaties

In intieme relaties gaan aanvallen op jezelf een eigen leven leiden. Méér dan in welke andere situatie ook worden hier je zelfoordelen uitgelokt, ondersteund en weerspiegeld. Je zelfoordelen en die van je partner raken stilzwijgend en onbewust verweven met hoe je jezelf en elkaar ervaart. Je oordelen zijn gebaseerd op maatstaven die bepalen wat je in de relatie zoekt en wat je er waardevol aan vindt, en wat je er in stoort. Deze maatstaven bepalen ook hoe je denkt dat jij en je partner moeten zijn om de relatie te laten gedijen. Die maatstaven beïnvloeden onbewust hoe je je gedraagt en hoe je reageert, en beïnvloeden daarmee de manier waarop je partner jou ziet en op je reageert. Jezelf aanvallen in verband met die relatie is in wezen een manier om die maatstaven te handhaven of te propageren. Hoewel je aandacht in je belangrijkste relatie zich geneigd is te richten op wat er in de ander en tussen jullie omgaat, is de beslissende factor in hoe je de band ervaart veelal je eigen onbewuste maatstaven.

Wanneer de relatie nog in het gelukzalige verliefdheidsstadium verkeert, houdt de rechter zich óf op de vlakte, óf hij wakkert actief de dynamiek aan, want wat er gebeurt past geheel in zijn straatje. Naarmate de tijd echter voortschrijdt, dringt het gewone leven zich weer op, en weerspiegelt de interactie niet langer zijn maatstaven. En dan begint de zelfkritiek weer. Vanwege de verstrengeling tussen twee intieme partners wordt het aanvallen van jezelf dikwijls buiten je weerspiegeld door de ander, met bewuste opzet of niet. Je zult, met andere woorden, heel vaak merken dat je partner je bekritiseert om dezelfde dingen in jou die je rechter aanvalt. Dan zijn er verschillende mogelijkheden: Heeft je partner het echt gezegd, of denk je alleen maar dat je het gehoord hebt omdat je rechter het zegt? Heeft je partner echt dat gevoel tegenover jou, of heb je dat gevoel ontlokt door uiterlijk te reageren op je eigen rechter? Of heb je een partner gekozen bij wie je je op je gemak voelt omdat hij of zij net zo klinkt als je rechter?

Dit is het soort gecompliceerde vragen die relevant worden zodra je je aanvallen op jezelf binnen een vaste intieme relatie in de gaten krijgt. Is er eenmaal een zekere bestendigheid of voorspelbaarheid in een relatie bereikt, dan ervaar je een evenredige weerstand om duidelijkheid te krijgen over wie wát voelt en waarom. Dat is het werk van de rechter. Hij gelooft dat verstrengeling noodzakelijk is om je te hechten, en je hechten is wezenlijk voor een relatie. Aan de ene kant legt de rechter zich toe op aanvallen op jou, over hoe de dingen in de relatie liggen – dat dingen niet veranderd zijn, dat je niet krijgt wat je wilt, dat je bang bent om voor jezelf op te komen en dat je geen goede partner bent. Hij doet dat door voortdurend de schuld nu eens op jou, dan op de partner en vervolgens op de relatie te schuiven, zonder zich te bekommeren om de juistheid. Aan de andere kant wordt het, als je er op gaat letten, duidelijk dat je rechter vastbesloten is te zorgen dat de relatie niet verandert, want dat betekent mislukking. Verdieping van de intimiteit of grotere duidelijkheid in de relatie betekent voor de rechter het risico dat er over jou of je partner onacceptabele dingen aan het licht komen. Verandering wordt gezien als een bedreiging van de bestaande stabiliteit, en dat betekent dat jij zult worden afgewezen of je partner onacceptabel vindt, en dat betekent dat de relatie het niet overleeft.

Op een zekere punt begin je te beseffen dat je niet alleen te maken hebt met je eigen recht; je hebt ook te maken met de rechter van je partner en met de maatstaven van je partner die haar door haar rechter worden opgelegd. Zodra je je daarvan bewust wordt, word je geconfronteerd met hoe ingeperkt je wordt door deze ongrijpbare krachten in de relatie. Een intieme relatie is geen tweezijdige verbintenis maar met vierzijdige, waarin elk te maken heeft met iemand anders en met twee rechters. Stel je voor wat een vrijheid en een gemak het zou betekenen als je alleen met je partner te maken had! In feite zouden de meeste conflicten en moeilijkheden in relaties verdwijnen als de oordelen tot zwijgen kwamen. Zoals het nu ligt zijn de meeste mensen echter als de dood om hun maatstaven en overtuigingen ten aanzien van hoe het in een relatie hoort te zijn te laten vallen. Ze zijn geneigd te geloven dat die maat staven de veiligheid en de voldoening bepalen. Dat is de benadering van de rechter: zorg ervoor dat de relatie wordt afgemeten aan de regels, of ten minste aan de in het verleden moeizaam bevochten principes die het verleden heeft geleerd. In plaats van maatstaven vast te leggen voor toekomstig gedrag kun je beter het ervaren, als dat geïntegreerd is, dienst laten doen om je aangeboren vermogens om jezelf te zijn te ontwikkelen, en aan de waarheid dáárvan relateren. Hoe kan je rechter weten hoe de dingen behoren te zijn? Is een relatie reëel en vitaal omdat hij aan jouw maatstaven beantwoord? Of vanwege het mysterie dat zich openbaart, dat jou en je partner verbindt? Werkelijke vrede en bevrediging komen voort uit weten, uit zijn, en uit relateren aan je ware natuur. Het volgen van je rechter zal je daar niet heen leiden.

Je meent dat je rechter nodig is om je in een relatie veiligheid te geven. Hoe kwetsbaarder je bent, des te sterker de gedachte dat je hem nodig hebt om je te beschermen. Het tegenovergestelde is waar: hoe meer twee mensen bereid zijn zich kwetsbaar tegenover zichzelf en tegenover elkaar op te stellen, des te minder zullen zij hun rechter als bescherming nodig hebben. In feite zijn de gezondheid en de levensvatbaarheid van een relatie uiteindelijk verbonden met het vermogen om kwetsbaarheid met elkaar te delen. Wanneer de één in een relatie niet bereid of in staat is zich te verbinden met zijn of haar kwetsbaarheid in de interactie, dan stevent hij of zij tegelijk onverbiddelijk af op oordeel: aanvallen op jezelf, op de ander, of beide. Dat is de situatie van de kip of het ei: neem je je toevlucht tot oordelen uit bescherming omdat je je niet veilig voelt, of voel je je niet veilig vanwege de aanwezigheid van oordeel? Deze vraag is fundamenteel bij het omgaan met de rechter. We zullen die uitvoerig onderzoeken als we verdergaan.

Oordelen over een intieme relatie overlappen met oordelen over je lichaam en je werk op twee van de moeilijkste gebieden waarop een paar zijn weg moet zien te vinden: seksualiteit en geld.

Met seksuele interactie is in het algemeen een intieme lichamelijke kwetsbaarheid gemoeid, in de context van een minimale verbale communicatie. Hoe geringer je zelfvertrouwen in een nonverbale verbondenheid, des te geïsoleerder en onbeschutter je je zult voelen tijdens het liefdesspel. In reactie daarop zal een hyperactieve rechter in dat gat springen en beoordelen wat er gaande is. Isolement steunt de rechter in de regel in zijn hoge verwachtingen van jouw presteren (zoals ook van je lichaam, je verlangens, je vaardigheden, enz.) en de aansluitende teleurstelling in je feitelijke ervaring. Veel mensen gaan met zo’n situatie om door een valse façade voor te houden waarachter ze hun gevoelens maskeren, en zich concentreren op het behagen van hun partner, of gewoon geen gevoelens hebben. De rechter is een actieve factor bij het hooghouden van verwachtingen, teleurstelling, ontzegging en vermijding.

Een ander gebied waarover stellen dikwijls niet communiceren is geld. Geld symboliseert zekerheid, macht, mogelijkheden, hoop, onafhankelijkheid, vrijheid – veel verschillende dingen – maar het vertegenwoordigt altijd een fundamentele ondersteuning van dat wat je zou willen zijn. En net als op andere levensgebieden beïnvloeden de onbewuste overtuigingen en maatstaven die je in je familie hebt aangeleerd hoe je te werk gaat inzake geld. Zolang deze aannamen onbewust blijven kun je niet anders dan aannemen dat anderen ze met je delen. Dat doet niet iedereen, en heel vaak heeft je partner een ander stel overtuigingen dan jij. De rechter heeft er geen belang bij dat die aannamen bewustworden of worden doorzien; zijn enige belang is dat zijn overtuigingen en maatstaven gehandhaafd blijven, opdat er hoop voor je blijft. Die hoop wordt ‘levend’ gehouden door jezelf en je partner aan te vallen wanneer zich financiële problemen voordoen, en dat gebeurt iedereen wel eens.

Het werken aan jezelf

In je ervaring buiten in de wereld is het mogelijk je rechter zo min mogelijk tegen de haren in te strijken door in lijn te blijven met je geconditioneerde maatstaven en overtuigingen. Velen doen levenslang hun best om de begeleiding, de wenken en de waarschuwingen van hun innerlijke criticus te volgen. De maatschappij ondersteunt dat. Als je er echter voor kiest om aan jezelf te werken – het zoeken te begrijpen wie je bent, wat het leven betekent en wat werkelijkheid is – breng je jezelf noodzakelijkerwijs rechtstreeks in conflict met je rechter. Onderzoeken wat je gelooft, wat je ervaart, waarom je voelt en handelt zoals je doet, is het gezag van de rechter in twijfel trekken. Je de grondvesten van je psychische werkelijkheid (hoe je denkt en voelt) bewust te willen maken, betekent in aanleg vervanging van die aannamen en overtuigingen door rechtstreeks weten. Dit wil zeggen: ervaren dat je bewuste gewaarzijn de plaats kan beginnen in te nemen van aanvaarde maatstaven en overtuigingen. Dan hoef je niet meer door het onbewuste in de persoon van je rechter geleid, beperkt en in bedwang te worden gehouden.

De rechter kan dit proces niet anders zien dan als een bedreiging van zijn taak en zijn gezag. Hij zal je direct en indirect aanvallen, openlijk en bedekt, in een poging om deze diepe overtuigingen in stand te houden. „Je zult vreselijke en onacceptabele dingen over jezelf ontdekken als je doorgaat… Mensen moeten je niet meer… Je zult overmand worden door pijn… Het is stom en zonde van je tijd om al deze vragen te stellen… Wat is er mis met de manier waarop je het altijd hebt gedaan?” Naast de rechtstreekse aanvallen zal de rechter het proces proberen over te nemen door zijn eigen maatstaven op te stellen voor hoe je aan jezelf moet werken, en houdt daarbij heimelijk de oude eis om aan zijn eigen maatstaven te voldoen in stand. „Je kunt beter leren hoe je moet ophouden over jezelf te oordelen… Je moet de hele tijd met je aandacht bij jezelf blijven… Je bent zo lui met mediteren… Je therapeut zou het niet goed vinden als je zo dacht.”

De rechter wekt angst in je omdat je je innerlijk onderzoekt, door je aan te vallen vanwege het blootleggen van onacceptabele motivaties (angst, haat, jaloezie, verlangen), je te waarschuwen voor het blootleggen van begraven gevoelens (pijn, ontoereikendheid, droefheid, afkeer) en je te bedreigen met de gevolgen (afwijzing, in de steek laten, vervreemding). Dat werkt averechts op je kwetsbaarheid in je proces. De activiteiten die je in de eerste hoofdstukken van dit boek op gang zet zullen je bewuster maken van de rechter en je meer in aanraking met hem brengen, en dat betekent dat je kwetsbaarder wordt voor het gevoel te worden aangevallen. Dat is niet prettig of gemakkelijk. Je rechter zal zeggen dat dat slecht is en vermeden moet worden. Maar zonder de bereidheid om je het ervaren van oordeel bewust te maken, om de aanvallen het hoofd te bieden en je recht op kwetsbaarheid te verdedigen, kun je niet zinnig werken aan je innerlijk. Het beste wat je kunt doen is informatie verzamelen in je gedachten. Anders kun je je niet openen voor de volheid van je ervaring en het diepere weten dat zelfkennis brengt.

Zelfwantrouwen

Om de rechter aan de kaak te stellen en afstand te kunnen nemen van zijn aanvallen, zul je de confrontatie moeten aangaan met verschillende niveaus van verontrusting die ten grondslag liggen aan je zelfoordeel. Het eerste heeft betrekking op de wijze waarop je tegen je eigen functioneren aankijkt, zoals dat tot uitdrukking komt op het vlak van lichaam, baan en relatie, zoals eerder in dit hoofdstuk is beschreven.

Op dit niveau trek je jezelf voortdurend in twijfel met betrekking tot je capaciteiten, je functioneren, relaties, acceptatie, afwijzing, bekwaamheid, succes, onafhankelijkheid, enz.: Heb ik dat wat nodig is voor mijn werk, voor vriendschappen, voor een partner, of om aantrekkelijk te zijn? Mogen mensen me wel? Kan ik de goedkeuring van mijn baas wegdragen, van mijn partner, van mijn ouders? Wordt er achter mijn rug over me gepraat? Heb ik de wilskracht om te slagen in het leven? Al deze vragen kunnen worden teruggebracht tot één grondthema: Hoe is het met me gesteld? De onderliggende overtuigingen die tot het voortdurend twijfelen en aanvallen aanzetten zijn: Schort er iets aan mij dat toch belangrijk is, kan ik het niet goed genoeg, ik ben een mislukkeling en ik héb het gewoon niet in me.

De onbewuste werkelijkheid achter deze overtuigingen is het gebrek aan contact met de werkelijke aard van de ziel. Dit gebrek aan contact wordt ervaren als een fundamenteel gemis, dat zich kenbaar maakt in het verlies van je gevoel van eigenwaarde. Lichamelijk ervaar je dat als een leegte waarin je tekortschiet. Wat er moet gebeuren is dat je de aanvallen op jezelf staakt en die leegte simpelweg tot je toelaat, waardoor het tot een rúimte wordt voor de ware natuur van je ziel en tot een geopendzijn voor alle essentiële kwaliteiten die daar kunnen opduiken.

Het volgende niveau is centraler en storender. De twijfel concentreert zich rond wat je onder de oppervlakte van je activiteiten voelt. Ben ik volwassen? Ben ik groot genoeg om mijn leven aan te kunnen? Ben ik altijd zo moe? Waarom voel ik me zo klein? Wie zegt dat ik andermans hulp nodig heb? Hoe komt het dat ik zo alleen ben? Ben ik altijd zo bang? Zulke vragen draaien altijd om de polariteit tussen pompeusheid en ontoereikendheid. Het grondthema is hier: Wat is er mis met mij? De onderliggende overtuiging is: Ik ben klein, zwak, hulpeloos, weerloos, kwetsbaar en alleen.

Wat hier nodig is is het vermogen om deze fundamentele ervaring van het geconditioneerde zelf te dulden, terwijl je intussen onderzoekt wat de werkelijke aard van de ziel is. Op een dieper niveau van het werken aan je innerlijk zul je, terwijl je je overtuigingen over en ervaringen van jezelf over wie je bent blootlegt, onderkennen dat de rechter een diep wantrouwen koestert jegens het feit dat je in het nú bestaat. Hij moet rechtvaardigen, in verband brengen, definiëren, verklaren en analyseren wie je bent – je vergelijkend met het verleden en je afmetend tegen de toekomst. De rechter gelooft dat je op overtuigingen, maatstaven en richtlijnen uit het verleden moet steunen om te kunnen voortbestaan. Hij gelooft niet dat je zult overleven als je die beangstigende gevoelens van gebrekkigheid toelaat. Zijn eeuwige geloof is dat in het heden niets goeds uit zichzelf tot stand komt. Dit wantrouwen voedt zijn aanvallen op jouw pogingen om te begrijpen wie en wat je bent.

Ouder worden betekent lering trekken uit ervaringen in het verleden, maar de rechter helpt je niet groeien door vallen en opstaan. Hij dringt er op aan dat je het verleden doet herleven door een vaststaand gevoel van wie je bent in stand te houden. Wat je uit ervaring uit het verleden leert wordt dan beperkt door je geconditioneerde zelfgevoel. De rechter zegt dat je dat wat je aanneemt of gelooft niet ter discussie kunt stellen; je kunt je die conditionering helemaal niet bewust maken. Doe je dat wel, dan zal dat volgens de rechter veel pijn berokkenen, beschaming brengen, zorgen dat anderen je afwijzen, dat het mis met je gaat, of je overspoelen. Dat is geen leren door je ervaring van wat het beste is; dat is je ervaring onderdrukken om een beperkte kijk op het leven te bewaren.

Waarom meent de rechter dat dit nodig is? En waarom blijf je aan die kijk vasthouden? Omdat je niet het vertrouwen hebt dat wat je over de werkelijkheid of over de ware aard zult ontdekken waardevol of góed is. Je bent vergeten wat de ware aard van je ziel is, en nu ben je de onuitgesproken overtuiging toegedaan dat wat in je innerlijke ervaring opkomt je schade kan berokkenen of je leven onleefbaar kan maken, tenzij de rechter daarin (censurerend, vormend, afwijzend of goedkeurend) tussenbeide komt.

Verruiming tegengehouden

Dit wantrouwen komt openlijk tot uitdrukking in de reactie van de rechter op het ervaren van verruiming. Verruiming heeft hier betrekking op situaties waarin je iets nieuws uitprobeert, ergens in slaagt dat je nooit eerder hebt gedaan, een zelfdestructieve gewoonte aflegt, je mond opendoet om je te verdedigen, een waarheid over jezelf gaat beseffen, een nieuwe verantwoordelijkheid op je neemt, enz. Deze verruiming is een verandering in het gevoel van wie je bent of meende te zijn: wie je bent wordt een beetje groter, en sluit een beetje méér in dan voordien.

Wat doet de rechter met zulke momenten? De meesten hebben wel een soort verkramping ervaren na de verruimende ervaring: een afknapper, de angst die je bekruipt, beschaamdheid over het gevoel groter te zijn, de neiging je terug te trekken uit de ervaring van verruiming. Aan de ene kant maakt dat deel uit van de natuurlijke cyclus van uitdijen en krimpen. Die verkramping wordt echter zelden gezien als onderdeel van het normale voortstromen van de ziel die zich ontplooit.

Vaker nog komt de rechter met een reactie op de verruiming; zijn aanval veroorzaakt een overdreven ebstroom en ondermijnt het nieuwe zelfgevoel of doet het teniet. Die verkramping is nu een aanwijzing dat er iets verkeerd zit. In plaats van dat het ademruimte biedt om terug te kunnen vallen op dat verruimde gevoel, wordt het tot een bewijs dat die verruiming een vergissing was. „Je bent wel goed stom dat je opslag vroeg nét voordat de bedrijfsomzet met twintig punten kelderde… Het deed je wel goed, dat applaus, maar stel je eens voor wat er achter je rug om wordt gezegd… Je weet dat je tóch weer gaat roken, net al de andere keren… Je hoeft het niet zo hoog in je bol te krijgen enkel omdat je déze klus goed hebt gedaan.” Dit is wat de rechter doet om wantrouwen te wekken jegens je vermogen om je te verruimen, te groeien en te veranderen. Onderken je eenmaal hoe het patroon werkt, dan is het beter mogelijk om in te zien wat het waard is – een poging om je zelfvertrouwen en je vertrouwen in eigen kunnen en eigen groei te ondermijnen. De rechter ontkent je ziel en haar levende, dynamische potentieel. Je hoeft wat hij je vertelt niet te aanvaarden.

Punten om te onthouden

•    De rechter koestert een diep wantrouwen jegens je bestaan in het nu. Hij gelooft dat je je moet verlaten op overtuigingen, maatstaven en richtlijnen uit het verleden, wil je aanspraak kunnen maken op recht van bestaan.

•    Steeds wanneer je een maatstaf aanlegt, vergelijk je jezelf – misschien niet met anderen, maar met een ideaal – en dat betekent dat er zelfoordeel in het spel is.

•    Je lichaam is de zichtbaarste en tastbaarste uitdrukking van wie je bent, en dus het gemakkelijkste doelwit voor aanvallen van je rechter.

•    Verslavingsgedrag is dikwijls het voorwerp van aanvallen op jezelf, maar ook een manier om eraan te willen ontsnappen.

•    Het werk dat je doet is voorwerp van aanvallen op jezelf wanneer je gelooft dat het jou onwaardig is, wanneer het je niet bevalt al is het respectabel of gewild, wanneer je er niet goed in bent of ziet dat je er niet in zult slagen, of wanneer het te goed of te gemakkelijk is om waar te zijn.

•    Een intieme relatie is geen tweezijdige verbintenis maar een vierzijdige verbintenis, waarin elk te maken heeft met de ander en met twee rechters.

•    Je zelfoordelen en die van je partner zijn stilzwijgend en onbewust verweven met hoe je jezelf en elkaar ervaart.

•    Hoewel in je belangrijkste relatie je aandacht doorgaans ligt bij wat er in de ander of tussen jullie beiden omgaat, is de beslissende factor in hoe je de verbintenis ervaart gewoonlijk toch je eigen onbewuste maatstaven.

•    Wanneer één van de partners in een relatie niet bereid of niet in staat is contact te leggen met zijn of haar kwetsbaarheid, dan stevent deze gelijktijdig af op oordeel: aanval op zichzelf, op anderen, of beide.

•    Hoe meer twee mensen bereid zijn zich kwetsbaar tegenover zichzelf en elkaar op te stellen, hoe geringer hun behoefte aan bescherming van de rechter.

•    Wil je op zinvolle wijze slagen in het werk aan jezelf, dan dien je bereid te zijn je oordelen bewust te maken, aanvallen het hoofd te bieden en het recht te verdedigen om je kwetsbaar op te stellen.

Oefening: stel het mikpunt van zelfaanvallen vast

Kijk eens naar de groeiende lijst met aanvallen op jezelf, en begin ze eens te rangschikken naar de verschillende levensgebieden waarop aanvallen algemeen zijn: lichaam, baan, relatie, enzovoorts. Maak een afzonderlijke lijst voor aanvallen gericht op je zelfgewaarzijn en je zelfonderzoek. Let op welke gebieden zwaar onder vuur liggen en hoe de aanvallen in verschillende categorieën zich tot elkaar verhouden. Wat zijn de overeenkomsten en de verschillen?

Oefening: zelfaanvallen op verruiming observeren

Let de volgende keer dat je een verruiming van je zelfgevoel gewaar wordt op wat er daarna gebeurt. Wees je bewust van wat je rechter tegen je zegt, en van veranderingen die je voelt in je lichaam, in je energie en in je gedrag. Het is nuttig de gebeurtenis of aanleiding die die verruiming teweeg heeft bracht op te schrijven, een lijstje te maken van de aanvallen van de rechter en van wat in jou ten gevolge daarvan is veranderd.

Hoe minder vrij iemand is van zijn superego, des te sterker worden zijn relaties erdoor bepaald – niet alleen in de keuze van een partner, maar ook in dat wat de relatie doortrékt. Indien superego’s elkaar aanvullen hebben we een stabiele relatie. Maar deze is onstabiel zolang er geen groei of verandering is… In de meeste gevallen zijn stabiele relaties die waarin de twee superego’s kunnen samenleven zonder al te veel wrijving. Met andere woorden, het zijn superego-relaties en geen echte. In feite mogen de betrokkenen elkaar niet, maar blijven ze bij elkaar omdat hun superego overheerst. Dat is de situatie wanneer relaties stoelen op afhankelijkheid en onzekerheid. In andere gevallen kan het stel niet samen, hoewel ze van elkander houden, maar kunnen hun superego’s niet met elkaar overweg. Dat verklaart de gevallen waarin een stel moeilijkheden ervaart wanneer hun twee stellen ouders niet met elkaar overweg kunnen; omdat als gevolg daarvan hun superego’s niet met elkaar overweg kunnen. Dus een twee mensen kunnen hun hele leven tezamenblijven maar nooit echt in nauw contact met elkaar komen, omdat het hun superego’s zijn die de relatie hebben.

— A.H. Almaas, „The Work on the Superego” blz. 9

Frank keek naar het eten, klaar om zijn maag te vullen, terwijl de krant met vette koppen zijn blik trok, en intelligente stemmen op de radio informatie over zijn oren uitstortten. Plotseling viel hem op dat hij zich van alle kanten liet volproppen. Tegelijk besefte hij zijn behoefte aan de veiligheid die hij voelde als alle systemen gevoed werden – alsof er een belangrijke steun zou wegvallen als één van de drie ontbrak. Probeerde hij zijn eigen rechter te laten verzuipen door hem te oversturen met input? Of deed hij gewoon wat hij wilde, door te zorgen dat hij zich veilig voelde? Hij wist het niet, maar zijn honger voelde hij als belangrijker dan dit uit te puzzelen, dus nam hij een grote hap graanvlokken en spoelde die weg met sap

Hij begon onmiddellijk te hoesten en te proesten, en meteen was daar de stem van Els in zijn hoofd.

images Wanneer leer je nu eens dat je niet moet drinken nadat je een hap hebt genomen? Je hebt altijd zó’n haast om alles naar binnen te proppen. Kan het niet een béétje rustiger aan?
— Hé, je hoeft me niet te vertellen wat ik moet doen. Wat hindert ’t als ik hoest? Als ik wil eten, drinken, lezen, dansen en zingen tegelijk, dan doe ik dat. Als ik er geen probleem mee heb, waarom jij dan wel?

Die argumenten in zijn hoofd waren zo bekend. Het was alsof er nooit meer iets nieuws uit zou komen, en hij voelde zich gevangen in zijn afweer. Frank nam nog een hap, zat daar wat en kauwde langzaam, zonder te proeven, hoorde de radio zonder te luisteren en staarde naar de krant zonder iets op te nemen. Hij werd een honger van binnen gewaar die hij niet vaak voelde, dieper dan trek in voedsel. Hij realiseerde zich dat hij deze honger voelde nu hij niet langer bezig was met zijn input van alle kanten. Was die er altijd geweest?

images Frank, dit is gevaarlijk terrein. Je weet niet wat er omhoogkomt of wat het betekent, maar het zal slecht zijn, geloof me. Hou daar nu mee op en eet je ontbijt.

Frank negeerde de stem, terwijl het knagende gevoel sterker en overheersender werd en zijn aandacht opeiste. Dit gewaarzijn maakte hem nerveus, maar tegelijk kwam het voor zijn gevoel van zo diep, dat iets in hem zich ontspande door het gewoon toe te laten. Betekende het dat deze honger te voorschijn kwam als hij niet drie dingen tegelijk deed? Of was het een reactie op zijn rechter? Hij wist het niet. Op dit moment voelde de honger werkelijker en belangwekkender dan zijn gebruikelijke gedachten. Het was onmiskenbaar ongemakkelijk, en hoewel hij het niet prettig vond, voelde hij niet de behoefte het weg te duwen. Op dit moment was het OK.

7.
Aanvaarding

Naarmate je je het innerlijke proces beter gewaar wordt, ga je je realiseren dat je onafgebroken bezig bent wat je ervaart te beoordelen en in te schatten, en er op te reageren en commentaar te geven. Dat is een centrale manier waarop je je gevoelens, gedachten en gedragingen eigen maakt. Je rechter zet er zijn bekende stempel van instemming of afkeuring op, waardoor hij richting en perspectief verleent terwijl hij de overtuiging versterkt dat wat je elk moment ervaart voortdurend beoordeeld moet worden.

De houding van zelfafwijzing aan de kaak stellen die aan alle rechterlijke activiteit ten grondslag ligt opent de mogelijkheid – of de wens – om op een andere manier in je ervaring te staan. Wát nu als je rechter niet zou reageren op alles wat je doet en de manieren waarop je je voelt? Wát als je géén standpunt inneemt over de vraag of je ervaring goed of slecht was? Wát als je je ervaring gewoon kon laten zijn wat ze is, zonder haar te willen veranderen? Voor de rechter is dit ondenkbaar, maar er is een aspect aan je ware natuur die die mogelijkheid steunt. Dat is de kwaliteit acceptatie.

Acceptatie¹⁾ en afwijzing

Acceptatie wordt algemeen beschouwd als het tegenovergestelde van afwijzing. Als een universiteit je aanvraag accepteert in plaats van die af te wijzen, dan heeft de universiteit je kwalificaties goedgekeurd en je verwelkomd als iemand wie ze onderwijs wil geven. Dus afwijzen betekent afstoten, ontzeggen of ontkennen; accepteren is in algemene zin tegemoettreden, goedkeuren of bevestigen. Ben je acceptabel, dan heb je het gemaakt, dan ben je OK.

Het probleem met deze definitie van acceptatie is dat die steeds nog binnen de wereld van oordeel, vaststelling en beoordeling valt. Acceptatie betekent iets positiefs, afwijzing iets negatiefs. Je hebt acceptatie nodig om afwijzing af te wenden, en als je acceptabel bent kun je later alsnog onacceptabel worden gevonden. Acceptatie in deze zin is voorwaardelijk, er moet aan een criterium worden voldaan. In het gewone spraakgebruik staat acceptatie in feite dichter bij goedkeuring, het tegenovergestelde van afwijzing, dan bij werkelijke acceptatie of aanvaarding.

Werkelijke acceptatie betekent al met al úit de wereld van inschatting stappen. Het is, om precies te zijn, nu juist de ervaring van nóch afwijzing, nóch goedkeuring. [Déze acceptatie is vertaald met aanvaarding. Vert.] Waar afwijzen en goedkeuren acties zijn van wégbewegen van of tóebewegen naar je ervaren, is aanvaarding helemaal geen actie: het is een non-actie, een toestand van Zijn zonder houding, de ervaring simpelweg laten zijn wat ze is.

Aanvaarding betekent niet dat je je ervaring goedkeurt – denkt dat die OK is, in die trant, of er blij mee bent zoals ze is. Aanvaarding is geen uitdrukking van enig soort beoordeling of interpretatie. Het betekent eenvoudig dat je de ervaring kunt toelaten zoals ze is. Er is geen rechtvaardiging of moeite nodig om te verdedigen, te ontkennen, te beschermen of te bevorderen wat er is. Aanvaarding betekent dat je uit de weg gaat en ophoudt een standpunt in te nemen. Je keurt niet goed, je wijst niet af; je duwt je ervaring niet weg, je probeert haar niet vast te houden. Als ze je aanstaat, accepteer je het; staat ze je niét aan, accepteer je het ook. Wat het ook is, je ziel is er eenvoudig met de ervaring.

De toestand van aanvaarding

De ziel ontspant spontaan zodra ze bespeurt dat er acceptatie komt. Er gaat een gevoel van loslaten en laten gaan door het hele lichaam als de ervaring van innerlijke afwijzing wegvalt. Elke cel lijkt zich te openen en te ademen in de ruimte van gewoon zichzelf kunnen zijn. Je ziel voelt zich badend in een delicate, verfrissende vloeistof die je voedt en verwelkomt in een gevoel van diepe ontspanning. Je voelt je verlost van een oude last van worsteling, die je voelt plaatsmaken voor een onaantastbaar gevoel hier thuis te horen. Je hoort thuis in het hier en nu, precies waar je bent, als deel van alles wat is. En tegelijkertijd voel je je volledige acceptatie van wat hier is; je verwelkomt het zonder voorkeur of voorwaarde.

Eerst wordt aanvaarding ervaren in samenhang met pogingen om greep te krijgen op je ervaren. Het laat toe waar eerst weerstand tegen bestond of wat werd afgewezen. Dit wordt gevoeld als het laten varen van de behoefte om greep te houden en te reageren. Als de toestand van aanvaarding zich verder verdiept, gaat het verder dan ontspanning; het gaat dan alle aspecten van het ervaren omvatten, inclusief gespannenheid en verkramping. Aanvaarding is in beginsel het niet-hechten aan enige lichamelijke, emotionele of energietoestand. De diverse wisselingen van innerlijk ervaren (zoals afwijzing, twijfel, nieuwsgierigheid, droefheid, vrees, vreugde, voldoening, bezorgdheid) worden alle ervaren als natuurlijk opwellend in de ziel. Elk heeft zijn plaats en kan begrepen en in zijn waarde aanvaard worden. Géén is beter of slechter dan de andere.

Wanneer dit werkelijke aanvaarden wordt gevoeld jegens alles wat zich voordoet, treedt er een natuurlijk vloeiende transformatie in de ziel op. Dan merk je dat alle manifestaties van innerlijk leven komen en gaan. Komt er geen reactie op wat zich voordoet, dan zal dit zijn eigen natuurlijke cyclus ontvouwen en voorbij gaan zodra er iets nieuws voor in de plaats komt. Dit vloeiende Zijn heeft een ingeschapen intelligentie, die volkomen in overeenstemming reageert met het leven van de ziel dat héél is. Het spontane, niet afwerende functioneren van het innerlijk leven is de gave die aanvaarding de ziel aanbiedt. Sommigen noemen het de toestand van genade.

Greep en het functioneren van het Zijn

De grondovertuiging die de toegang tot de toestand van aanvaarding in je blokkeert is dat je greep zou moeten houden op je ervaring. In die overtuiging word je gesterkt door het besef dat veel van wat je overkomt buiten je macht ligt. Er kunnen zoveel dingen misgaan of je bij verrassing overvallen, om nog maar niet te spreken van je behoefte de dingen op een bepaalde manier te willen hebben om je leven veilig, gerieflijk en beheersbaar te houden. Je neemt iedere gelegenheid te baat om enige greep op je wereld te houden. Door de jaren heen heb je één ding in het bijzonder geleerd: dat je ten minste je innerlijke ervaring altijd in de hand kunt houden.

Als je iets dat er gebeurt niet prettig vindt en je kunt er niets aan veranderen, kun je altijd doen alsof het je niets kan schelen, je terugtrekken en je er niet meer om te bekommeren, of besluiten dat je het bij nader inzien toch wel prettig vindt. Als je iets wilt en je kunt het niet krijgen, kun je nog altijd veranderen en iets anders willen, verbolgen op de wereld die het je onthoudt, of besluiten dat je nooit meer iets wilt. De ironie is dat de grootste hindernis voor een rimpelloos functionerend leven die voortdurende moeite is om je innerlijk ervaren te manipuleren. Waar komt dat uit voort?

Toen je nog een zuigeling was zonder bewust gewaarzijn of controle over jezelf, was je interactie met het leven spontaan en natuurlijk vloeiend. Die vloeiendheid was verweven met de aanwezigheid van je moeder die reageerde. Gezamenlijk brachten ze het eenvoudige ‘zijn’ van de ware aard tot uitdrukking en de natuurlijke wijze waarop de ziel deel uitmaakt van de werkelijkheid. Voelde je honger, dan bespeurde ze dat en voedde je. Was ze niet in je buurt, dan reageerde je lichaam geagiteerd in een poging respons te krijgen, en alsof dat niet genoeg was zette je een keel op, en dan kwam moeder. Als ze er dan was werd je gerustgesteld, gevoed, en dan sliep je even later in. De afgestemdheid tussen jou en je moeder hield een natuurlijke eb- en vloedstroom van energie op gang; spanning en ontspanning, verruiming en krimp, activiteit en rust en kalmte.

Als lichamelijk, energiebezittend organisme had je in die tijd een zeker vermogen om frustratie te verdragen. De lading daarvan kon tot een bepaald punt worden opgebouwd voordat er ontlading nodig was in de vorm van een beloning: in de armen houden, voeden, een boertje laten, huilen, overgeven of tegemoetkoming. Als alles goed ging werkten de omgeving en je lichaam samen om tot een passende ontlading te komen. Naarmate je ouder werd nam je vermogen om ongerief te verdragen toe en kon beloning langer uitblijven, wat een groeiende organische kracht en samenhang weerspiegelde (in psychologische zin ook kracht van het ego).

Crisisbeheersing

Indien echter, wat dikwijls gebeurde, moeder en omgeving niet op je behoeften waren afgestemd, kon zich een frustratie opbouwen die zich niét kon ontladen, en dan kon de lading voor jouw onontwikkelde systeem te overweldigend worden. Als dat overweldigd zijn ten gevolge van honger, kou, krampjes, isolement enz. aanhield tot voorbij het punt waarop het nog te verdragen was, dan was je overleving in gevaar. In dat geval reageerde je ziel door je gevoeligheid voor de frustratie of de lading af te sluiten. Wát het onverdraaglijke gevoel ook was, je verdoofde jezelf om door te kunnen. Dit komt neer op crisisbeheersing in een onhoudbare situatie.

Dit afsluiten heeft bij ieder in wisselende mate plaatsgevonden; het omzeilde de natuurlijke cyclus van lading en ontlading door het proces voortijdig af te breken. In plaats van een echte ontlading vond er bevriezing plaats van de lading in het lichaam, de energie of de psyche. Vanaf dat moment verliep de cyclus van spanning en ontspanning in een begrensder gebied, gevangen binnen de grenzen van de bevroren energie. Je bent je dus gaan afbakenen op grond van deze prille verkramping tegenover je eigen ervaren. Je leerde dat je de natuurlijke vloeiing van spanning en ontspanning niet kon vertrouwen vanwege het overweldigende dat het gevolg was van een omgeving die je niet droeg en je frustratie onopgelost liet. Diep in je ging je geloven dat afwijzing van je onmiddellijk ervaren een grondnoodzaak was om te overleven.

Nu, als volwassene, blijf je je ervaring afwijzen met oordelen en manipulatie, in de overtuiging dat je je nog steeds in bedwang moet houden. Alsof je een slechtgebouwde machine bent geloof je dat je natuur gebrekkig en gedeukt is en het contact met de natuurlijke wereld heeft verloren; je moet worden overgehaald en gedwongen om goed te kunnen functioneren. Je bent er van overtuigd dat er in jou geen natuurlijk proces aan het werk is – niet een vloeiende innerlijke natuur waarin veranderingen in je innerlijke werkelijkheid worden ingebed en met succes worden geïntegreerd. Om die neiging van binnenuit om zo te reageren te rechtvaardigen herinnert je rechter je er onafgebroken aan dat je je omgeving niet in bedwang hebt en dat die bedreigend is. Zou je die neiging temperen, dan sta je weer bloot aan het gevoel van de zuigeling die overweldigd wordt. Dat zou ook de rechter in het geweer roepen, die zich geroepen voelt zijn allereerste stelregel te spuien: „Er moet iets worden gedaan!” Je voelt je gedwongen actie te ondernemen, te verzinnen wat je moet doen, of je ten minste vervelend te voelen. Als al het andere faalt kun je altijd nog iets eten en jezelf opnieuw verdoven.

Aanvaarding betekent een terugkeer naar het natuurlijke, spontane vloeien van je eigen zijn. De rechter beschouwt dat als een directe bedreiging van zijn beheersdrang. „Als je geen mening hebt over je eigen ervaren, kun je het net zo goed niét hebben. Hoe kun je weten wat het voor je betekent als je het niet beoordeelt? Wat kun je met je ervaring aanvangen als je niet kunt besluiten of je die afwijst of niet? Je kunt er alleen beter van worden als je weet wat goed is en wat slecht, wat je moet doen en wat je moet vermijden.”

Je bent er aan gewend op je ervaring af te gaan op grond van aannamen uit het verleden ten aanzien wat belangrijk, zinvol of goed is, en wat je kan helpen. Die benadering lijkt zó noodwendig, dat je je leven onmogelijk zónder kunt voorstellen. Aanvaarding van je ervaren zonder oordeel of beoordeling zou die vertrouwde wijze van oriënteren verstoren. De rechter is bang dat je aan de genade van uiterlijke krachten zou worden overgeleverd: iemand die passief ondergáát of waarneemt, zonder keuze of voorkeur, zonder onderscheidingsvermogen of greep. Hij zal zulke openheid met kracht ontmoedigen. „Je kunt de werkelijkheid niet zomaar vertrouwen, vooral niet als je weet dat de dingen pijnlijk, angstaanjagend zijn of je in problemen brengen. Dat is niet alleen naïef, dat is dom!”

Aanvaarding en de vloeiende werkelijkheid

Aanvaarding kan alleen plaatsvinden wanneer je de omvang van je eigen wantrouwen en zelfafwijzing onderkent. Je moet zien hoe de rechter de zelftwijfel voortdurend voedt. Mettertijd moet je zien te ontdekken op welke wijze je huidige ervaren volledig wordt gekleurd door wat je in de eerste maanden van je leven is overkomen. Dat maakt het mogelijk te beseffen dat je die zuigeling niet meer bent en je moeder of de fysieke omgeving niet meer nodig hebt. Wat je bent is een ziel wier werkelijke aard je helpt in het leven te staan zonder manipulatie en oordeel.

Als je dit doorhebt wordt aanvaarding een levensvatbaar alternatief voor goedkeuring of afwijzing van je ervaring. Als je behoefte om dingen te veranderen of ze anders te maken kunt laten varen, dan kan deze zijnstoestand intreden en de ziel openen. Aanvaarden hoe je je voelt betekent dat wat je ervaart laten zíjn, zonder daar commentaar op te hebben, er op te reageren of er conclusies uit te trekken. Er kunnen intense gevoelens omhoogkomen, óók het gevoel een kind te zijn dat overweldigd wordt, maar onderdruk, beoordeel of geloof wat er omhoogkomt niet. Die gevoelens zijn gewoon uitdrukkingen van je ziel die zich op dit moment ontvouwt. Dat wegduwen van je gevoelens heeft je in een kindrelatie tegenover hen gehouden, uit angst dat je erin zou verdrinken. Het is echter de levenslange afwijzing die overweldigd worden zélf tot het méést overweldigende gevoel heeft gemaakt. Bedenk dat je zenuwstelsel niet meer dat van een zuigeling is, dus de gevoelens zelf zijn beter te verdragen dan ze voor jou als kínd waren. Wanneer je die gevoelens rechtstreeks tot je toelaat, zul je ontdekken dat de vrees voor die gevoelens veel erger is dan de gevoelens zelf.

Aanvaarding is het hart dat zich opent en verwelkomt wat je bent. Aan de frisheid van onmiddellijk gewaarzijn voegt het de kwaliteiten innig verbonden zijn en vloeiendheid toe – een gevoel van bevrijd en schoongewassen worden van knellende patronen, spanningen en weerstanden tegen wat je op dit moment bent. Het doordringt je met een koele, vriendelijke frisheid van geest, die de gewone rusteloosheid van je innerlijk activiteit tot kalmte brengt.

Levenslessen

Gerda komt thuis na een hectische dag op kantoor, en vóór ze het weet voelt ze zich geïrriteerd door haar partner. Het stoort haar dat hij aan het bellen is als ze binnenkomt; ze ziet dat de bloemen in de eetkamer beginnen te verleppen, en hij heeft het niet eens gemerkt; ze vindt zijn kleren verspreid door de hele badkamer en het bed is niet opgemaakt. Ze wordt heen en weer geslingerd tussen zich bij hem beklagen, en hem een lesje leren door hem met de nek aan te kijken. Ze merkt dat ze over allebei oordelen heeft: zich beklagen lijkt zwak en manipulatief omdat ze dan het slachtoffer speelt, en hem buitensluiten lijkt onbillijk en onbevredigend omdat hij niet eens weet wat hij verkeerd heeft gedaan.

Terwijl Gerda het allemaal overweegt, merkt ze hoe gespannen en gefrustreerd ze is. Wat ze écht wil is in zijn armen zinken en vastgehouden worden. Onmiddellijk voelt ze de reactie van haar rechter: „Als je dát maar uit je hoofd laat! Wat is dát vernederend, om je onmacht en hulpeloosheid te tonen. Hij zal je walgelijk vinden!”

Normaal bracht zo’n overvloed aan stemmen en gevoelens haar in verwarring en voelde ze zich overstuur en overweldigd. Dan bevroor ze en slóót ze zich, helemaal niet meer in staat om te handelen. Deze keer loopt Gerda echter naar de slaapkamer, en na de lakens en de deken te hebben rechtgetrokken, neemt ze de tijd om wat te gaan liggen, haar ogen te sluiten en elk element van het proces in haar innerlijk toe te laten; ze accepteert elk gevoel, elk oordeel en elke gedachte zonder zich daarin te mengen of het tegen te houden. Terwijl haar innerlijke verwarring geleidelijk wijkt, voelt ze haar ademhaling als manier om zich te handhaven in het momént, en om niet te reageren.

Geleidelijk aan komt haar lichaam tot rust en vertraagt ook haar malende geest. Nu lukt het haar weer om in contact te komen met de werkelijkheid van wat ze voelt, en neigt ze minder tot een reactie of tot oordelen. Ze voelt droefheid en een verlangen in zich opkomen, en daarmee associaties uit haar jeugd en het verlangen naar de vertroostende aanwezigheid van haar moeder. Het gevoel er alleen voor te staan verdiept zich en dreigt haar te overmannen. Ze richt haar aandacht op gewaarwordingen van haar lichaam en laat de gevoelens en de beelden over zich komen en haar vervullen, zonder te reageren. Het zijn flitsen van isolement in een wiegje en van klein en alleen zijn in een lege kamer, flitsen die komen en gaan. Er wellen tranen op, die langs haar wangen omlaag glijden. Na een poosje neemt de intensiteit af. De identificatie met haar jeugd lost op terwijl ze rustig blijft liggen.

Gerda’s lichaam voelt open en licht, alsof het van alle innerlijke verkramping gelouterd is. Haar ademhaling is diep en voedend, en ze voelt zich ontspannener dan ze zich van wéken herinnert. Ze is zich een milde moeiteloosheid gewaar en is zich intuïtief bewust van zich zelf en waar ze in haar leven staat. Als haar partner het telefoongesprek beëindigt staat ze op, voelt zich gegrond in zichzelf, opgeknapt en weer in staat om bij hem te zijn.

Dit is een voorbeeld van hoe je ware aard je met de hulp van de kwaliteit van aanvaarding kan helpen. Je hoeft wat je ervaart niet prettig te vinden, maar je verzet je gewoon niet. Je er wél tegen verzetten is hetzelfde als geen vertrouwen hebben in een-verloop dat in overeenstemming is met je ware natuur – in de overtuiging dat je het verloop van de dingen in de hand moet houden omdat je het stromen van de grotere werkelijkheid niet ervaart. Door je niet te verzetten loop je ook niet vast op een bepaald gevoel of in iets dat je bezighoudt, dus je ervaringsveld kan gemakkelijker en natuurlijker vloeien en zich transformeren.

Let wel, aanvaarding is niet iets ‘dat jij doet’. Het is geen actie die je onderneemt. Als je probeert niet meer af te wijzen, niet meer te voelen of niet meer te oordelen, voel je dat als een verkramping van binnen. Uiteindelijk blijf je proberen ánders te zijn, en dat is nog steeds afwijzing van wie je nu bent. Evenzo raak je je rechter niet kwijt door hem te veroordelen. Dat bestendigt het systeem alleen.

Alles wat je kunt doen is de afwijzing, het greep willen houden of het oordelen onderkennen, en voelen hoe het je van je ervaring afsnijdt; pas dan kan aanvaarding intreden, want je stelt je open voor de werkelijkheid van wat er is. ‘Wat er is’ betekent in de ene zin van het woord dat je deel bent van een omvattender stromen van het Zijn; je bent niet geïsoleerd. Aanvaarding betekent dan ook je openstellen voor deze grotere werkelijkheid en ervaren dat die beweging ook jou omvat. Het stromen van je eigen natuur reguleert joú, of je daar weet van hebt of niet.

Aanvaarding betekent je ontspannen overgeven aan je eigen ervaring, zodat zich een natuurlijk proces kan ontvouwen. Dat sluit actie echter niet uit. De werkelijkheid wordt er simpelweg doorzichtiger door, omdat die niet vertroebeld wordt door oordelen of voorkeuren. En dan kan de werkelijkheid actie in de ware zin ondersteunen. Op die manier ondersteunt aanvaarding de actie, omdat het gedrag aan het licht brengt dat oordelen oproept, maar je ook geïsoleerd houdt van de omvattender werkelijkheid.

Je ziel moet een diepgaande verandering in bewustzijn doormaken, wil je ervaring volledig worden aanvaard. Door met de vele elementen van je werkelijke aard vertrouwd te raken wordt deze transformatie ondersteund. Naarmate je je meer bewust wordt van je wat je wérkelijk ervaart, zal de bevriezing door zelfafwijzing stukje bij beetje ontdooien. En door de momenten van loslaten komt de aanvaarding op gang als een stroom natuurlijke balsem waardoor de pijn van de verharding in je ziel gelenigd wordt.

Praktijkoefening: observeer je reacties

Kies een eenvoudige bezigheid die je elke dag doet, zoals b.v. tanden poetsen, je aankleden, bed opmaken, het twaalfuurtje, of een wandeling. Het moet iets lichamelijks zijn dat betrekkelijk weinig tijd vergt. Doe die bezigheid een week lang elke dag in alle eenvoud, met zorg en aandacht. Dat betekent dat je er de tijd voor neemt, je je er bewust (gewaar) van bent en het zonder enige gehaastheid doet, en je openstelt voor mogelijke manieren waaruit verzet blijkt tegen de handelingen. Let op de neiging het over te slaan, het halfslachtig te doen, af te raffelen of er door in beslag te worden genomen.

Kun je je aanleren jezelf en het stromen van het universum genoeg te vertrouwen om bij die dagelijkse bezigheid te ontspannen en je open te stellen? Wat hindert het vertrouwen dat er genoeg tijd is voor wat je moet doen? Welke aspecten aan die bezigheid zijn het moeilijkst, zonder dat je vervalt in commentaar of in de neiging om te reageren of te oordelen? Lukt het je om je reacties te observeren terwijl ze in je opkomen? Als dat enigszins lukt, breid deze praktijkoefening dan uit naar andere bezigheden.

Els had al een poos wakker gelegen voordat ze haar ogen open deed. Het was lekker, gewoon in bed te liggen. Ze wou dat ze dat de hele dag kon blijven liggen. Haar leven voelde te veeleisend om daar op dit moment aan te denken. Ze kon Frank horen in de keuken met de radio aan.

images Altijd als hij in de keuken is heeft hij het nieuws aan. Hij is er aan verslaafd. Wat heeft hij er aan dat hij veel meer weet van wat er in de wereld gaande is dan ik? Het zal me een zorg zijn welke zet de Bosniërs nu weer hebben gedaan en hoe de oppositiepartijen een nieuwe regeringsmaatregel ongedaan proberen te maken. Waarom kan hij geen muziek op zetten?
— Over muziek gesproken, wat een waardeloze CD heb je gisteren gekocht.
— Dat zal je léren om naar de aanbevelingen van een klant te luisteren. Je moet ’m vandaag maar meteen terugbrengen als je ook de videoband terugbrengt, en je oefeningen gaan doen. Je gaat je oefeningen toch doen, niet?

Els wist niet wat ze wilde gaan doen. Ze voelde zich nu al moe. Ze opende haar ogen en keek naar het plafond. Het eerste wat ze zag waren spinnewebben, en ook de vertrouwde barst in de verf.

images Wat een puinhoop toch dit huis! Ik wist dat we de verhuurster het hadden moeten laten schilderen voor we er introkken.
— Kijk uit! Je helpt jezelf in een depressie.
— Ik bén al gedeprimeerd. Wat zal Frank wel niet denken als ik zeg dat ik in bed wil blijven? Ik denk dat ’ie dan een hekel aan me krijgt.
— Túúrlijk doet hij dat. Maar dat zou hij nooit zeggen. Daar is hij veel te aardig voor.

„Frank, wil je even hier komen?” riep ze, terwijl ze rechtop ging zitten in bed. Even later ging de deur open en daar stond hij en keek haar rustig aan, met een nieuwsgierige, vastberaden uitdrukking op zijn gezicht. Die blik bracht haar van haar à propos, maar niet wetend wat die blik betekende negeerde ze die.

images Kun je nou nooit eens eten zonder je tegelijkertijd vol te proppen met informatie van de radio? Je weet toch dat je spijsvertering daar van slag van raakt en je gassig wordt? Ik heb hoofdpijn en ik voel me knap beroerd vanochtend. Wil je mijn lieveling zijn en koffie voor me zetten? Ik blijf nog even in bed wat lezen.

Frank liep naar het bed en ging op de rand naast haar zitten met een grote glimlach. „Je noemde me lieveling! Dat is het fijnste dat ik vandaag gehoord heb,” en hij gaf haar een dikke zoen. „Sinds ik ben opgestaan is alles wat ik vandaag nog heb gehoord mijn rechter geweest die me het leven zuur maakte!”

Voetnoot

1) Acceptatie en aanvaarding liggen dicht bij elkaar. Ik heb ze dan ook beide als vertaling gebruikt, rekening houdend met het nuanceverschil. Vert.

8.
Aanhaken ¹⁾ bij de rechter

Je hebt gezien dat je vermogen om oordelen te ontzenuwen als aanvallen en er passend en doeltreffend op te reageren doorgaans wordt geblokkeerd. Dat komt doordat, hoewel iéts in je de aanval als gevaarlijk onderkent en er op reageert door deze af te weren of de emotionele en lichamelijke uitwerking ervan zoveel mogelijk te beperken, tegelijkertijd iets ánders in je in de autoriteit van de rechter blijft geloven. Als je dat ‘ándere’ nader bekijkt, zul je zien dat dit het oordeel misschien niet prettig vindt, maar wél gelooft dat het de steun van die autoriteit nodig heeft, en bang is om het contact met de rechter te verbreken. Dat deel heeft er meer belang bij dat de rechter zijn oordeel verandert of, beter nog, het terugneemt.

Dat betekent dat je normale reacties op oordeel geen echte verdediging tegen aanvallen is: het zijn aanhaakgedragingen. Ik noem deze reacties aanhaakgedragingen omdat ze de rechter dulden, zijn voorwaarden accepteren (dat hij een autoriteit is en zijn oordeel mag ventileren) en pogingen in het werk kunnen stellen om het oordeel te verzachten, af te wenden of te bediscussiëren. Maar wat ze niét doen is de relatie als zodanig beëindigen.

Alle aanhaakgedrag laat de uitwerkingen van aanvallen op jou ongemoeid. De uitwerking is dat ze je binden in een uitputtende relatie met de rechter. Aanhaakgedrag geeft aan dat de relatie wordt geaccepteerd, en houdt de relatie in feite in stand, waarbij geleund wordt op de wereld van de rechter. Omdat oordelen door een negatief zelfbeeld opzettelijk zelfafwijzing oproepen, betekent je verbinden met het oordeel verwikkeld raken in het zelfafwijzingsproces en dit negatieve zelfbeeld accepteren. Aanhaakgedragingen zijn actieve manieren om zelfafwijzing ten gevolge van oordelen op te roepen. Wanneer je er op ingaat is dat niet uit zelfafwijzing; je gaat de confrontatie aan met het oordeel. Maar zelfafwijzing komt stilzwijgend tot stand doordat je je met de rechter inlaat. Van een échte verdediging tegen een aanval – dat wil zeggen, er afstand van nemen – zou pas sprake zijn als je het oordeel zag als een onaanvaardbare op- of indringing en actie ondernam om daar een einde aan te maken, dat is duidelijk. Dat zou inhouden: je niet eens met de rechter inlaten.

Wijzen van aanhaken

Maar laten we uitgaan van waar je nu staat. Je gaat voortdurend, en meestal onbewust, in op oordelen of aanvallen. Er zijn drie basismanieren om op een aanval in te gaan: tot de tegenaanval overgaan, of je toevlucht nemen tot redenerend verweer (beredeneren), of je gewonnen geven (wijken of bezwijken). Alledrie gaan in op het oordeel, maar brengen dat verschillend tot uitdrukking. Naarmate je je bewuster wordt van dit proces, zul je gaan zien dat je, afhankelijk van je eigen, aangeleerde overlevingsstijl, er één de voorkeur geeft.

De tegenaanval. Met deze manier probeer je terug te vechten en de rechter te verslaan. Wat je probeert is de energie terug te werpen naar waar die vandaan kwam en je tegelijkertijd je vuurkracht te richten op de aanvaller. De bedoeling is zó heftig te reageren dat de aanval wordt gestaakt, wat volgens jou vereist dat je de aanvaller verwondt. Dit gedrag houdt meestal in dat je anderen de schuld geeft of verwijt en elk gevoel zelf tekort te schieten afwijst. De energie is explosief, snel en intens – een ‘schot uit de heup’ en vaak ‘onder de gordel’. Je lichaam is geactiveerd, gespannen en (re)actiebereid. Gewoonlijk wordt er niet eerst nagedacht, maar meteen tot de tegenactie overgegaan. Met de tegenaanval bereik je echter niet dat je er los van komt, want het resultaat is escalatie van de interactie – en je blijft je échte ervaren uit de weg gaan.

Een voorbeeld van een aanval–tegenaanval:

„Wie heeft jouw háár gedaan? Daar zal ik van z’n leven nooit naar toe gaan!”

„Maak je maar geen zorgen, want je zou tóch geen geld genoeg hebben om hem iets te laten aanvangen met wat jíj op je hoofd hebt!”

Frank doet in hoofdstuk 4 een tegenaanval op zijn rechter, en hij en Els doen in hoofdstuk 10 een tegenaanval op elkaar.

Redenerend verweer of redeneerverweer (beredeneren). Met deze manier probeer je je te rechtvaardigen of een verklaring te geven, en je uit het oordeel te redeneren. De reactie voelt afgezaagd, levenloos en mentaal, alsof je de aanval als werkelijkheid ontkent. Je versterkt de muur om je heen, stut zwakke plekken opdat de aanvalsenergie daar niet kan doorstoten en je vermeende zwakheid aan het licht brengen. Het lijf kan stijf en droog aanvoelen, zelfs houterig, als je je daar al van bewust bent. Je zult merken dat wat je zegt nooit een volledig antwoord op de aanval is – er is altijd een afdoender antwoord dat je niet invalt – en zo houdt het aanhaakgedrag nooit op. Vooral mannen geven zich over aan deze vorm van aanhaken, die wordt ervaren als een terugtrekking uit het emotionele contact met jezelf of anderen.

Een voorbeeld van aanval–redeneerverweer:

„Hoe komt het dat je er nooit aan denkt bloemen voor me mee te brengen?”

„Tja, ik weet nooit welke jij mooi vindt, en trouwens, ik heb geen goed kleurgevoel. Ik vind het ook nooit zo’n goed cadeau omdat ze maar een paar dagen goed blijven.”

Frank komt in de hoofdstukken 2 en 6 met redeneerverweer tegen zijn rechter.

Wijken of bezwijken. Hier geef je je innerlijk gewonnen, waarbij je verzet inwisselt voor inschikkelijkheid in een poging de aanvaller gunstig te stemmen en de vrede te herstellen. Deze reactie komt het sterkst tot uitdrukking in verzoening en klagen. Er is veelal sprake van een dramatisch wegvloeien van energie, een gevoel van hopeloosheid, en vaak van neerslachtigheid. Het lichaam kan het gevoel in te zakken weerspiegelen in hangende schouders, een ingevallen borst en een gekanteld bekken (de staart tussen de benen). Je hebt de neiging op het oordeel aan te haken door het in verband te brengen met allerlei andere thema’s, en aldus je tekortkomingen en mislukking nog verder te benadrukken. Elke molshoop wordt een berg. Dit lijkt een maatschappelijk gangbaarder manier voor vroúwen dan voor mannen. Het komt normaal voort uit een behoefte aan instemming en het openhouden van het emotionele contact met anderen.

Een voorbeeld van aanvallen–wijken:

„Hoe komt het toch dat je weer honderdvijftig euro rood stond op je rekening?”

„Ja, rund dat ik ben. Ik heb waarschijnlijk vijf cheques uitgeschreven terwijl er niets op meer op m’n rekening stond, en ik verdién al te weinig om vakantie te kunnen nemen.”

Els laat wijkend aanhaakgedrag zien aan het einde van dit hoofdstuk, en van de hoofdstukken 14 en 16.

Overleving van het kind

Qua energie vertegenwoordigen deze drie manieren de drie reacties die het jonge kind openstaan tegenover oordelen, kritiek of bedreigende eisen van de ouders: terugvechten, een afleidingsmanœuvre, of je gewonnen geven. Alledrie zijn reacties van het kind op een bedreiging van zijn psychisch overleven. Deze manieren zijn analoog aan de basisoverlevingsstrategieën in antwoord op een fysieke aanval: vechten, verstarren, bezwijmen (vluchten is de vierde).

Laten we – om een ingrijpend keerpunt in de ontwikkeling van een kind te begrijpen – één draad van het weefsel dat de prille jeugd is eens bekijken. Het voelt zich vaak aangevallen of veroordeeld door de ouders, van wie het voor zijn fysieke en emotionele voeding en bescherming afhankelijk is. Heel vaak weerspiegelen of ondersteunen zijn ouders zijn innerlijke werkelijkheid in hun houding, woorden of handelingen niet. Het voelt zich gekwetst, afgewezen, bekritiseerd, genegeerd, in de steek gelaten, gemanipuleerd of aangevallen. Op die momenten zit het gevangen tussen zijn emotionele reactie om zich instinctief uit de voeten te maken – de binding te verbreken met de aanvaller/ouder, de bron van de pijn – en zijn fysieke afhankelijkheid en zijn hulpeloosheid die hem noodzaken te blijven en de relatie met de aanvaller/ouder tegen elke prijs te handhaven.

Mettertijd geeft ieder kind een bepaald deel van zijn ziel op om aan de eisen van de relatie te kunnen voldoen en te overleven. De breedheid en de diepte van zijn bewustzijnsveld vernauwen zich al meer en meer, omdat het zich moet gaan vereenzelvigen met de afhankelijkheid van zijn fysieke behoeften. Dit blokkeert zijn natuurlijke instinct tot zelfbehoud, aangezien het behoud van de relatie nu de prioriteit heeft. Met andere woorden, de behoefte om de binding met de ander te behouden wordt belangrijker dan de behoefte om het contact te behouden met zijn werkelijke natuur, en dus met zijn ziel.

Het kind kan de vierde optie niet benutten – vluchten, het contact verbreken, weglopen – omdat het om te overleven afhankelijk is van zijn ouders. Het is groot noch sterk genoeg om de aanval tegen te houden zonder de relatie in gevaar te brengen; evenmin kan het het grotere verband doorzien, dus de aanval niét ervaren als aanval of bedreiging. Als je dit dilemma van het kind ziet, zie je ook dat je aanhaakgedrag tegenover de rechter een jeugdpatroon weerspiegelt: een overlevingsmechanisme, aangeleerd om de beladen oordelen en aanvallen van ouders af te weren zonder dat dit de voortgang van de relatie met de aanvaller bedreigt. Omwille van je onafhankelijkheid heb je je de relatie met je ouders als psychische steun verinnerlijkt – naar binnen gegooid; het overlevingsmechanisme dat je aanhaakgedrag teweegbrengt maakt deel uit van dat proces. Nu blijf je betrokken (aangehaakt) op je rechter op dezelfde manier als waarop je dat lang geleden bij je ouders was.

Aanhaakgedrag bestendigt je relatie met het verleden doordat het voortkomt uit de overtuiging dat je nog steeds in de levensbedreigende situatie van het kind verkeert. Je bent nu een volwassene, zonder de fysieke afhankelijkheid van een kind, maar psychisch ben je nog steeds afhankelijk omdat je bent gaan geloven dat je dat moest zijn om te overleven. Een belangrijke stap om je daar van los te maken is onderkennen dat wat je nu gevoelig maakt voor aanvallen en je reactie daarop beperkt, een ervaring uit het verleden is. Die vroegere ervaring vertelt je niets over wat nú werkelijk is.

Alledrie de aanhaakgedragswijzen leveren je emotioneel en voor wat betreft je energie over aan de aanvaller – op de manier waarop het kind aan zijn ouders was overgeleverd. (Daarmee wil ik niet zeggen dat de ouder–kindrelatie primair gekenmerkt wordt door een gevoel je te moeten schikken in zelfontkenning, maar één kant daarvan, die is uitgemond in een verinnerlijkt zelfoordeel was dat stellig wel.) Je inlaten met de rechter is op het diepste niveau een daad van zelfafwijzing of zelfvermijding, bewust of onbewust. Je blijft vaak in stilte vol wrok achter – vervuld van machteloze boosheid over de onrechtvaardigheid. En maar al te vaak leidt dat tot depressie.

Aanhaken heeft jouw steun nodig

Door je eigen ervaring met je aanhaakgedrag te bestuderen kun je een hoop te weten komen over hoe je het oordeelsproces steunt. Je zult eerst merken dat de aanval geen blijvende uitwerking heeft als je er niet op ingaat (aanhaakt). Laat ik dat eens herhalen. Oordelen werken alleen op de manier waarop ze bedoeld zijn uit als jij er op ingaat. De gebruikelijke opvatting is dat je gewoon het slachtoffer of de ontvanger bent en dat je geen macht hebt in die situatie. In feite houd je het oordeelsproces gaande door je er mee in te laten. Want je steunt het door te geloven dat het noodzakelijk is. We zullen verder gaan onderzoeken waarom dat zo is. Voor nu wil je je gewaarzijn gebruiken om te ontdekken hoe je er zelf in bent betrokken, hopelijk zonder het te beoordelen of er op te reageren. Je wilt kijken wat er in werkelijkheid plaatsvindt.

In consult

Daan meldde een incident met zijn vriendin Gloria. Terwijl ze in een warenhuis liepen, kwamen ze bij de lift omhoog, gelijktijdig met een ander stel. Gloria wilde voor het andere stel langs glippen, maar Daan besloot zich niet te haasten, dus hij liet hen voor gaan. Toen ze boven waren begon Gloria hem te jennen omdat hij zo passief was geweest en andere mensen vóór liet gaan. „Waarom laat je toch altijd over je lopen door de goeie jongen uit te hangen?”

Toen hij het voorval beschreef snapte Daan niet waarom ze zijn standpunt niet zag. Hij wist dat ze vlugger was dan hij, altijd gehaast en altijd voorop wilde gaan. Hij zag de noodzaak er niet van in om zich te haasten, en hij hield liever beleefd rekening met anderen. En verder was het een gekleurd stel, en hij wilde niet het gevoel in hen wekken dat hij zich superieur voelde omdat hij blank was…

Daan gaf zich over aan redeneerverweer. Ongeacht met hoeveel reacties hij op Gloria’s vraag kwam, hij zou nooit tevreden kunnen zijn dat hij haar kritiek had weerlegd. Dat bleef hem dwarszitten. Dat is de kenmerkende energie van de redeneerder. Wat hij niet zegt of ook niet erkent is dat hij zich aangevallen voelt.

Ik vroeg hem wat hem dwarszat in de interactie met Gloria. Hij zei dat hij gewoon niet snapte dat ze zijn kant van de zaak niet wilde zien. Hoe voelt het om niet begrepen te worden? Hij vond het niet prettig, vooral omdat ze hem bleef bekritiseren omdat hij te aardig was, alsof hij zich te zeer aan anderen aanpaste om voor zichzelf te kunnen zorgen. Hij wees er op dat ze hem vaak bekritiseerde omdat hij te zorgzaam was. Daan besefte dat hij zich gekwetst voelde omdat ze zijn bezorgdheid om anderen uitlegde als zwakheid. Hij kon nu inzien dat hij zich door haar vraag aangevallen had gevoeld – dat het hem pijn deed dat zijn bedoelingen verkeerd begrepen werden. En eenmaal op dat punt móest hij wel op de aanval ingaan, omdat hij zijn reacties rationaliseerde om zijn pijn te vermijden. Dus bleef hij doorgaan, zonder te beseffen welke rol hij speelde.

Toen hij eenmaal onderkende dat hij zich gekwetst voelde, was Daan in staat simpel bij dat gevoel stil te staan, te merken dat hij de pijn ook andere keren had gevoeld zonder zich dat te realiseren, en dat het hem bedroefd maakte. Het was onduidelijk of hij zo’n aanval van Gloria in de toekomst zou herkennen of zich er van kon losmaken, maar op het moment was hij niet langer verstrikt in dit recente voorval.

Ben je in staat te herkennen wanneer je op een aanval ingaat, dan wordt je onmiddellijk ook een uitweg geboden om je er van los te maken: er gewoon niet verder op aanhaken! Dit is een reële optie, maar moeilijker dan op het eerste gezicht lijkt. Wat op het ogenblik wellicht dienstiger is, is je gewaarzijn van jezelf en de manieren waarop je inhaakt verder te ontwikkelen. Weten wat jouw gebruikelijke stijl is kan helpen je gewaarzijn te verruimen.

Centra

Elke manier komt ruwweg overeen met één van de drie ‘centra’ in het lichaam: de buik, het hoofd en het hart.

De tegenaanval is een (onder)buikreactie – instinctief, snel, zonder nadenken of gevoel. Deze vorm van ingaan op een aanval wordt gevoed door de onderliggende aanname dat overleving afhangt van kracht. Degenen die op deze manier aanhaken geloven al sinds hun prille jeugd dat de enige wijze waarop de aanval tot staan kan worden gebracht terugvechten is, verzet bieden, niet gevangen raken. Om de een of andere reden was het gevoel niet terug te vechten té onverdraaglijk. Centraal staat hier de polariteit van kracht en zwakte.

Door in de tegenaanval te gaan hoopte je onbewust dat je kracht werd erkend, waardoor verdere aanvallen werden voorkomen door anderen te intimideren. Maar dat vereist dat je laat zien dat de aanval geen macht over je heeft en dat je er onkwetsbaar voor bent. Dat betekent dat je als jij degene bent die de tegenaanval inzet, onmiddellijk moet reageren, en op dat moment weinig zelfgevoel of zelfgewaarzijn kunt gebruiken.

Om de cyclus van aanval en tegenaanval te doorbreken moet je lang genoeg een stap terug doen uit dit instinctieve krachtvertoon om iets anders te laten gebeuren. Wat je zal helpen is vertragen. Als je niet metéén reageert, heb je tijd om de aanval ten minste óp te merken en te voelen hoe die op je inwerkt. Met andere woorden, je brengt meer gewaarzijn van je hart- en je hoofdcentrum in.

Tegenaanvallers hebben vooral moeite met kwetsbaarheid, want voor hen betekent dat zwakheid. Hoewel veel mensen niet regelmatig tot de tegenaanval overgaan als anderen kritiek op hen hebben, doen de meesten dat wél als ze in een duurzaam intieme relatie in een machtsstrijd verwikkeld raken. Wanneer iemand weet hoe hij je op de kast kan krijgen is het niet moeilijk om uit te halen: je kiest de tegenaanval door de ander de gordijnen in te jagen op de manier die jij zo goed kent.

Redeneerverweer (rationaliseren) stamt uit het hoofdcentrum; het is doorgaans heel mentaal, sluit niet aan op het gevoel en mist directe actie. Als je gewoonlijk op deze manier reageert, dan heb je als kind waarschijnlijk geleerd dat de kracht van het verstand het meest werd gerespecteerd. Je hoop was er op gericht aan oordelen te ontkomen door je te rechtvaardigen en je ouders met rede te kunnen overtuigen dat je gelijk had. Misschien dat ze dat toen aanvaardden en met je instemden. Het slechtste wat je kon doen was onredelijk worden of emotioneel, smeken, of je aan hun genade overleverde, want dat zou alleen maar bewijzen dat je geen logische onderbouwing had voor je positie; dat je ongelijk had. Gevoelens moesten achterwege blijven en je kon geen actie ondernemen als je die niet zorgvuldig had overwogen.

Hier staat de polariteit gelijk tegenover ongelijk centraal. Wil je beredeneerd verweer doorbreken, dan moet je het primaat van het verstandelijke loslaten. Als je een uitredeneerder bent moet je je oefenen in het je gewaar zijn van je hart als een oordeel je treft, of leren letten op wat je lichaam wil doen. Denken treedt bij jou in de plaats voor alle andere activiteit, en blokkeert elk gewaarzijn van jezelf op dat moment. Voor een uitredeneerder is het vooral moeilijk de pijn van de aanval te voelen, want pijn betekent dat er iets mis met je is. Redeneerverweer is waarschijnlijk de algemeenste vorm van aanhaken en plein public of in hiërarchische relaties (bijvoorbeeld die van baas–werknemer).

Wijken of bezwijken is een reactie van het hartcentrum, dat zúlke krachtige emotionele patronen activeert, dat helder denken of actie ondernemen volledig onmogelijk wordt. De aanname achter deze wijze van aanhaken is het geloof uit de prille jeugd dat liefde en aandacht voor overleving het allerbelangrijkst zijn.

De polariteit die hier het actiefst werkt is goed en slecht. De goede ouder is de bron van liefde, en je moet een braaf kind zijn om die te verdienen. Toen je een kind was leek het verlies van liefde ten gevolge van het oordeel van je ouders levensbedreigend. Daarom was het belangrijkste doel je ouders als goed te blijven zien en de wijze waarop ze jou zagen te accepteren, teneinde hun liefde terug te winnen. De beste manier om hun liefde en het gevoel dat jij braaf was terug te winnen, merkte je, was te voelen hoe miserabel slecht je wel niet was. Dan plachten ze je te troosten en te zeggen dat het zo erg niet was, dat je eigenlijk een braaf kind was. Dus je slecht voelen was een manier om liefde, vergeving en genegenheid te krijgen en pijnlijke oordelen te ontlopen.

Wijkend aanhaakgedrag doorbreken vereist dat je je geloof in je onbeminnelijkheid loslaat. Als je bezwijkt onder aanvallen, moet je je meer de úiterlijke werkelijkheid van de situatie gewaar worden (een mentaal-afstandelijker gewaarzijn zien te ontwikkelen) in plaats van je te laten overweldigen door de gevoelstoestand. Weerspiegelt dat gevoel van slechtheid, van mislukking of van hopeloosheid écht de werkelijkheid van de situatie? De zwaarste uitdaging is echter de energie in het geweer te roepen om steun te vinden in jezelf. Voor een ‘wijker’ is actie nemen ten behoeve van zichzelf iets dat eigenliefde vergt. Wijken is waarschijnlijk de meest algemene wijze van aanhaken bij je innerlijke rechter.

Aanhaken bij je innerlijk

Je bent waarschijnlijk heel vertrouwd met wijken als reactie op je eigen innerlijke rechter, omdat je, wanneer je op die wijze aanhaakt, je de uitwerking van aangevallen worden het meest direct voelt. Je hebt een vervelend gevoel over jezelf en voelt je vaak beschaamd en schuldig. Je laat je obsederen door je mislukkingen, je slechte eigenschappen, je sombere toekomst, je gebrek aan vrienden, enz. Je voelt je gevangen in een neerwaartse spiraal en merkt dat je je terugtrekt en misschien ineenschrompelt. Wil je dat bezwijken of wijken achter je laten, dan heb je het gevoel aan nog méér aanvallen bloot te staan. De enige keus die je dan nog hebt is je verschuilen achter je ontoereikendheid.

Bij deze vorm van aanhaakgedrag geloof je dat je de aanvallen alleen kunt laten ophouden door jezelf eerst aan te vallen. Dus je accepteert je ontoereikendheid, en bekent die ook, in de hoop dat anderen verkondigen hoe goed je bent, of je althans zullen vergeven, want jij kunt het niet. In veel gevallen is de hoop om aan aanvallen te kunnen ontsnappen allang vervlogen, en al wat overblijft is een zekere gewenning dat je slecht, ontoereikend, onmachtig, hulpeloos en mislukt bent. Aanhaken bij je rechter door te bezwijken is een manier om de poging volwassen te worden op te geven, en om terug te keren naar de wereld van je kindertijd met je goede ouders en je wens bemind te worden.

Maar je innerlijke proces kan ook de andere aanhaakgedragingen aannemen. Redeneerverweer is voor velen een tamelijk vertrouwde wijze van reageren, maar ze brengen die niet per se in verband met aangevallen zijn, omdat het gevoelsaandeel over het algemeen heel gering is. Wanneer je echter merkt dat je een verklaring geeft voor je handelen, je gevoelens rechtvaardigt of bezig bent de juiste actie te verzinnen, dan is de kans groot dat je inhaakt op een aanval. Slik je die, dan verdwaal je in je emotionele toestand, terwijl je je gemakkelijk in denkbeeldigheden verliest als je je er uit wilt redeneren Je kunt je verre houden van onaangename gevoelens door eindeloos voort te borduren op allerlei scenario’s, zoals wat er zou hebben kúnnen gebeuren of hoe het in de toekomst zou kunnen zijn.

Op die momenten is het eigenlijk niet zozeer van belang iets te verzinnen, maar wel om de aanval en de gevoelens die deze omhoog haalt uit de weg te gaan. Aangezien de aanval op de achtergrond echter wél blijft bestaan, kun je de fantasieën niet stopzetten. Soms wordt (uit)redeneren ervaren als een mentaal geobsedeerd zijn door een ervaring die je hebt gehad of zou kunnen hebben terwijl je wanhopig naar de perfecte oplossing voor een situatie zoekt. Dat gevoel iets niet los te kunnen laten wijst op de aanwezigheid van een onderliggende aanval waar je nog niet klaar mee bent. Door te rationaliseren blijf je aangehaakt.

De minst duidelijke van de innerlijke aanhaakgedragingen is de tegenaanval. Hoe doe je een tegenaanval op je rechter? In wezen met de energie achter gedachten als: „’t Zal me een zorg zijn wat je vindt… Ik zal je laten zién wie de baas is… Je hoeft me niet te vertellen wat ik geacht word te zijn of wat ik geacht word te doen. Ik doe precies wat ík wil…” Het geloof is dat deze vorm van tarten je rechter op een afstand houdt: „Ik duw hem weg en eis mijn onafhankelijkheid op.” De kracht van de actie wordt echter voornamelijk ontleend aan verzet of opstandigheid tegen de macht van de rechter. De illusie van onafhankelijkheid wordt alleen maar gevoed doordat de aanval wordt afgeweerd. Derhalve is instandhouding van het gevoel van kracht en los van hem zijn afhankelijk van het wegduwen van de rechter, en dat betekent de strijd gaande houden, en dat betekent aangehaakt blijven.

Eén manifestatie van dit aangehaakt blijven door een innerlijke tegenaanval is zelfdestructief gedrag. Je rechter gelooft dat je niet behoort te drinken (je ouders dronken te veel) of te roken (dat veroorzaakt longkanker) of te snoepen (daar word je dik van en dan moet niemand je), dus je tegenaanvalsgedrag op die aanvallen is precies te doen wat je geacht wordt niet te doen: je eet, drinkt, rookt en snoept. Je zegt tegen je rechter: „Lazer op! Ik doe wat ik wil, en hou me maar ’s tegen!” Het is een machtsstrijd, het onvermijdelijk verslavende gedrag leidt tot nog heftiger aanvallen van de rechter, terwijl jij gebukt gaat onder de gevolgen van het zelfdestructieve gedrag. Ook al besef je dat dit gedrag je pijn doet, je blijft er je toevlucht toe nemen in een poging je rechter de rug toe te keren. Je handelt uit wrok en haat tegenover het gevoel gestuurd en behandeld te worden als een kind. Maar je laat je betrokkenheid op de tegenaanvallen slechts escaleren.

Al deze manieren hebben hun eigen achtergrond, aannamen en kenmerken, en ze lijken elkaar wederzijds uit te sluiten. Maar bedenk dat de definities slechts een begripsmatig raamwerk vormen om je te helpen bij het onderzoeken en leren begrijpen van oordeel in jezelf. Laat je niet beperken door een van deze categorieën. Iedereen heeft wel enige ervaring met elk van de drie, hoewel de bijzonderheden van persoon tot persoon kunnen verschillen. Wat van belang is, is dat je de nogal voorspelbare aard van de patronen waarvan deze innerlijke aanvallen vergezeld gaan begint te zien.

Hoe aanhaakgedrag aanvoelt

Hoe meer je je er van bewust wordt dat je aanhaakt op aanvallen, des te beter zul je in staat zijn de energie te bespeuren van aangevallen worden. Aangehaakt zijn kan kleverig aanvoelen, zoals een vliegenstrip: zit je eenmaal vast, dan maakt elke sparteling het alleen maar erger. Je probeert je gedachten en je energie op iets anders te richten, maar je wordt steeds weer terug getrokken in je redeneerverweer tegen of je geobsedeerdheid met iets wat er gebeurd is. Je bent met iets niet tevreden, kunt de dingen niet afmaken. Je merkt dat je iets niet kunt loslaten; je blijft je druk maken, want het moet perfect zijn. Maar waar je éigenlijk niet van kunt loskomen is van het feit dat je in je gedachten aangehaakt blijft.

Een ander aspect van deze toestand is het gevoel ingesnoerd te zijn. Je merkt misschien dat je je ronduit claustrofobisch voelt, aangezien je na een aanval en door je aanhaken daarop geen kant meer op kunt: je voelt je gevangen, ingesloten. Of je ademhaling wordt beklemd, wat je misschien pas merkt als je wat rustiger wordt en merkt dat je bewust moeite moet doen om diep te ademen. Een derde hoedanigheid bij aangehaakt zijn is een gevoel van mistigheid, alsof je je in troebel of modderig water bevindt. Je kunt niet helder krijgen wat er aan de hand is of wat er gedaan moet worden. Je voelt je verward, gemakkelijk afgeleid, en niet gegrond in jezelf, net alsof je niet kunt scherpstellen op-de dingen om je heen.

Een ander kenmerk van aangehaakt zijn is een subtiel maar nietaflatend gevoel van frustratie (dikwijls verbonden met tegenaanval). Dat lijkt op de kleverigheid, maar het heeft ook een dosis irritatie en geagiteerdheid. Het is alsof alles je tegen de haren in strijkt, ongeacht hoezeer je je best doet om te ontspannen en te kalmeren. Je wordt er bijna gék van, want er is niet echt iets belangrijks, en toch wil die frustratie niet overgaan.

Andere kenmerken van aangehaakt zijn, zijn depressie (wijken/bezwijken) en starheid (redeneerverweer). Die depressie is van de zware, futloze, apathische soort. Je hebt de grootste moeite om voor dingen de energie op te brengen, en niets lijkt er echt toe te doen. Waarom niet gewoon tv kijken? Starheid voelt gespannen en stijf aan, zowel emotioneel als lijfelijk, alsof je geen soepelheid in je gewrichten of in je reacties krijgt. Dat is een variatie op het gevoel van inperking, maar in plaats van je gevangen en ingesloten te voelen door iets van buitenaf, voel je het nu meer innerlijk – een gevoel van dringen van binnenuit, het gevoel broos en onbuigzaam te zijn.

Deze energiekwaliteiten ken je vast wel, maar je kunt nu zien dat het manifestaties zijn van aanhaken op een aanval, en dat ze als zodanig op een aanval wijzen. Het gebeurt zó: je ervaart dat je rechter van binnenuit een aanval doet. Die heeft zijn uitwerking op je, en blijft uitwerken terwijl je er onbewust op aanhaakt met een tegenaanval, redeneerverweer of wijken. Intussen gaat je leven gewoon door, maar voel je je dwangmatig, ingeperkt, niet zo erg geconcentreerd en enigszins depressief. Houdt die toestand verband met de aanval en het aanhaken van binnen? Absoluut.

Aanhaken herkennen betekent dat je je gewaarzijn van het effect van een oordeel op je energie en je emotie, zoals we die in hoofdstuk 4 hebben bekeken, moet verdiepen en verfijnen. Je ziet dat de invloed ervan verbonden is met de manier waarop je op aanvallen aanhaakt. Met enige oefening in het opmerken van het proces in je zul je de kenmerken van je eigen gesteldheid door het aanhaken leren herkennen. Je merkt misschien nu al dat je heel wat tijd vanuit die toestand functioneert. Sommige mensen verkeren het grootste deel van hun leven in die toestand, en denken dat dat normaal is.

Aanhaakgedrag in het dagelijks leven

Aanhaken in extreme zin ligt er in de meeste tv-komedies dik bovenop. Dikwijls bestaat 90 procent van alle interactie in komedies en soaps uit oordelen en aanhaken; een aanval gevolgd door een tegenaanval, redeneerverweer en wijken. De humor in sommige komedies wordt voornamelijk gevormd door tegenaanvallen. (Een van de meest bevredigende typen humor komt daarentegen voort uit werkelijke verdediging tegen een aanval, omdat die de werkelijkheid van de ziel draagt.) Aanhaakgedrag in het ‘echte leven’ is een geaccepteerde vorm van sociale interactie, wat duidelijk zichtbaar is in gelegenheidsconversatie en roddel. Kijk eens hoeveel oppervlakkige conversatie bestaat uit zelfbeklag of jezelf hekelen (wijken), je rechtvaardigen of verklaringen geven (redeneerverweer) of anderen bekritiseren of ze kleineren (tegenaanval). Ik verwijs daar liever naar als aanhaakgedragingen dan als aanvallen, omdat, als je bij jezelf te rade gaat, deze gedragingen meestal komen als reacties op je eigen zelfoordelen. Er kan echter van beide sprake zijn.

Aanvallen en aanhaakgedrag leren herkennen, en de zelfafwijzing die beide stilzwijgend inhouden, is een geleidelijk proces. Eerst vóel je de zelfafwijzing en de aanval niet in wat je doet, want het is zó vertrouwd en het ondersteunt ook de manieren waarop je gewend bent te denken en je te gedragen. Mettertijd ontwikkelt zich een zelfgewaarzijn, en dan begin je te ervaren hoe pijnlijk het is. Dat betekent dat je je gewaar wordt dat aanvals- en aanhaakgedrag je niét ondersteunt. Je beseft dat, hóe vertrouwd het ook moge zijn, het een zelfdestructief proces op gang houdt. Je gaat op een nieuwe manier naar jezelf kijken, ánders dan door de aanvallen werd ondersteund. Je wilt die vorm van zelfafwijzing niet voort laten duren. En dat is de natuurlijke gang van zaken als je aan het oordelen gaat werken. Oordelen die tot voor kort onopgemerkt bleven omdat ze zo ‘vertrouwd’ voelden, zijn nu pijnlijk en verstorend, hoewel anderen ze normaal blijven vinden.

Zo word je je, terwijl je je aanhaakgedrag bij de rechter onderzoekt, stukje bij beetje bewust van de hoeveelheid tijd waarin je onder de invloed van aanvallen verkeert, vaak zonder het te weten. Zo gebruik je waarschijnlijk allerlei bezigheden om je aanhaken op aanvallen te verwerken, en jezelf in dat proces af te wijzen. Ben je nooit eens gaan eten om een gevoel te bezwijken op te vullen? Of tv gaan kijken om een depressie te ontlopen? Of een vriend(in) het verhaal gaan vertellen om het weg te redeneren? Een gemeen spelletje tennis gaan spelen of op andere verkeersdeelnemers gaan schelden – als tegenaanval op je eigen rechter? Als je je eigen aanhaakgedrag begint te herkennen, begin je misschien ook te merken dat je aan een aanval hebt blootgestaan zonder je dat bewust te zijn en zonder te weten waar de aanval uit bestond. Dán heb je de kans om terug te gaan in je ervaring om te zien of je kunt ontdekken wat er gebeurd is en hoe je je aangevallen voelde.

Dit is een moeilijk stadium van de reis: stilstaan en gaan stáán in het onbehagen en het gevoel gevangen te zijn, teneinde de waarheid over oordeel te doorgronden. Het is verleidelijk naar snelle oplossingen te zoeken, naar interpretaties die je beter uitkomen, of naar gerieflijker ervaringen. Je vindt niet makkelijk steun in jezelf steun om vast te houden aan wat werkelijk is. Gewaarzijn vereist het-doorzettingsvermogen om af te willen stevenen op de bevrijding van je ziel en van het aanhaken op aanvallen op jezelf.

Punten om te onthouden

•    Je normale reacties op oordelen zijn geen echte verdedigingsmechanismen tegen aanvallen: het zijn verstrikkingen, aanhaakgedragingen. Aanhaakgedrag tracht het oordeel te verzachten, af te buigen of ‘bespreekbaar te maken’, maar maakt geen einde aan de relatie zelf.

•    Om je echt tegen een aanval te verdedigen – je er van losmaken – moet je gaan inzien dat het oordeel een onaanvaardbare indringing is, en de actie nemen die nodig is om de aanval af te breken. Dat betekent: in het geheel niet ingaan (aanhaken) op het oordeel (de aanval) van de rechter.

•    Er zijn drie basismanieren om aan te haken op een aanval, die alledrie op het oordeel ingaan, maar dat onderling verschillend tot uitdrukking brengen. Het zijn:

•    Tegenaanval: Een poging om terug te vechten en de rechter te verslaan, om de energie terug te werpen naar waar ze vandaan kwam, zodat de aanval ophoudt. Bij dit gedrag wordt meestal anderen de schuld gegeven en worden eigen tekortkomingen niet erkend. Dit leidt niet tot loskomen, omdat het resulteert in escalatie van de interactie – en je het ervaren van wat er echt ís uit de weg blijft gaan. Het lichaamscentrum is de (onder)buik; de gerichtheid is op de polariteit van kracht en zwakheid.

•    Redeneerverweer: Een poging om je te rechtvaardigen of om een verklaring te geven, om je er uit te redeneren om te voorkomen dat de aanvalsenergie binnendringt en je vermeende ontoereikendheid blootlegt. Het zorgt niet dat je loskomt, omdat wat je zegt nooit volledig raakt aan het oordeel. Er ligt altijd een perfecter antwoord in het verschiet. Het lichaamscentrum is het hoofd; de gerichtheid is op de polariteit van gelijk en ongelijk.

•    Wijken of bezwijken: Tegenstand maakt plaats voor inschikkelijkheid, in een poging de aanvaller gunstig te stemmen en de situatie weer goed te maken. Het wordt vaak ervaren als een behoefte aan instemming en een ononderbroken emotioneel contact met anderen. Het leidt niet tot loskomen, omdat je geneigd bent het oordeel in verband te brengen met allerlei andere thema’s, en zo je ontoereikendheid en mislukking verdrijft. Het lichaamscentrum is het hart: de gerichtheid is op de polariteit van goed en slecht.

•    De aanhaakmanieren komen overeen met de drie reacties die een jong kind ter beschikking staan tegenover oordelen, kritiek of bedreigende eisen van de ouders: terugvechten, afleidingsmanœuvre of zich gewonnen geven. Alledrie zijn reacties op een voor de overleving van het kind bedreigende ervaring.

•    Aanhaakgedrag houdt de relatie met je verleden in stand doordat het voortkomt uit het stilzwijgende geloof dat je je nog steeds in de levensbedreigende situatie van het kind bevindt.

•    Ben je eenmaal in staat te onderkennen wanneer je aanhaakt op een aanval, dan biedt dat een uitweg om je los te maken – laat dat wat je doet om aan te haken onmiddellijk varen.

•    Een belangrijke eerste stap om je van aanhaken te onthouden is het ontwikkelen van bewustzijn van jezelf en van de manieren waarop je aanhaakt. Als je weet welke manier je het meest vertrouwd is, kan dat helpen je bewustzijn te verruimen.

Oefening: het bepalen van aanhaakgedragswijzen

Probeer je zowel in je innerlijk als in de buitenwereld ervaringen te herinneren waarin je je aangevallen hebt gevoeld, en kijk van welke aanhaakgedragswijzen je toen gebruik hebt gemaakt. Neem daarbij situaties in sociaal opzicht, op je werk en in intieme situaties onder de loep. Reageer je in alle vormen van interactie eender? Welke situaties activeren welke gedragswijzen? Let op of je één bepaalde wijze overwegend gebruikt.

Aanhaakgedrag in sociale situaties gadeslaan

Blijf bij de eerstvolgende sociale gelegenheid vooral gespitst op het vóórkomen van aanvallen en aanhaakgedrag in de conversatie. Hoe voelt het om daarop gespitst te zijn? Neem je er aan deel? Wat kun je doen om te voorkomen dat je tot zulke interactie bijdraagt?

Het ego reageert op het superego automatisch en onbewust met verdringing van delen van de persoonlijkheid, om zich tegen de pijnlijke aanvallen daarvan te beschermen. Een doeltreffende manier om met het superego om te gaan is leren je op een andere manier tegen de aanvallen ervan te verdedigen, zonder verdringing en andere afweermechanismen van het ego. Die methode moet bewust en opzettelijk zijn, in tegenstelling tot de gebruikelijke, automatische manieren die slechts onbewustheid aankweken. … Als de man bijvoorbeeld reageert met: „Vader, het is niet wáár dat ik vrouwelijk en zwak ben. Tederheid is goed en betekent niet vrouwelijkheid of zwakheid,” dan is hij redelijk tegenover het superego, dat niet echt redelijk is. Ook heeft hij het met deze reactie waarschijnlijk al vele malen geprobeerd, maar zonder succes, want met deze reactie zit de man in het defensief; hij tracht zijn gevoel te rechtvaardigen en rekenschap af te leggen van het feit dat het in orde is. Elke rechtvaardiging houdt stilzwijgend enige schuld in, en dus werkt het niet.

— A.H. Almaas, „The Work on the Superego.” blz. 9

Els verstijfde, overrompeld door Franks onverwachte gedrag. Ze reageerde niet op zijn kus en voelde zich onbehaaglijk door zijn commentaar dat zij hem lieveling noemde. Ze had het tenslotte niet liefhebbend bedoeld. Het was gewoon haar gebruikelijke manier om hem te manipuleren iets te doen wat zij wilde. Ze voelde zich er schuldig over, en vroeg zich af of hij haar voor de gek hield.

images Pas op, Els. Je kunt die openheid niet vertrouwen. Je weet dat je het niet verdient om liefhebbend te worden behandeld. Je zat tenslotte net te klagen tegenover hem. En trouwens, je voelt je belabberd, zoals gewoonlijk. Hij doet iets vreemds, dus houd maar even de boot af.

Els was zich deze bekende stem bewust, en was zich bewust dat Frank op haar schoot zat en naar haar keek met een heel open, liefhebbende blik. Ze wist niet wat ze moest doen of wat ze met deze situatie aan moest. Ze slaagde er nog in een diepe teug adem te nemen en weer uit te ademen. Els voelde zich nu minder gespannen, maar wel als aan het bed genageld, en was onwillig of niet bij machte om iets te doen.

images Hoor eens, duw hem nu weg. Hij is veel te zwaar om op je te zitten. Zeg hem dat je het nu niet aankunt. Als je dat niet doet zul je er later spijt van hebben. Hij wíl gewoon iets van je en hij heeft een nieuwe strategie uitgebroed om je onverhoeds te kunnen pakken.

Els realiseerde zich hoe vaak ze naar die stem geluisterd had, en gedaan en geloofd had wat die zei. Hij was vertrouwd, en ze was in de verleiding om dat vertrouwde te volgen. Ze was op dit moment echter meer geïnteresseerd in wat hiér aan de hand was: Franks blik en die laatste opmerking die hij maakte, over zijn rechter. Nou, ze wist maar al te goed wat hij bedoelde. Zonder na te denken boog Els zich over naar hem en kuste hem. Ze stak haar handen in zijn kamerjas en voelde de warmte van zijn huid toen ze om zijn rug gleden en zich in zijn vlees duwden. Haar lichaam kwam plotseling hongerig tot leven, en het zijne voelde vol, sterk en ontvankelijk.

Na een lang aangehouden kus duwde Frank haar glimlachend van zich af en zei: „Rustig aan, het is mis met mijn nek. Maak het alsjeblieft niet erger…”

images Nu zullen we ’t hebben, geeft ’ie joú de schuld en trekt zich terug. Ik zéi je al dat het een vergissing was.

”… Heb je écht hoofdpijn? Je voelt niet alsof je hoofdpijn hebt. Je voelt je wél goed genoeg om te eten!” Ze had het nog niet gezegd of hij liet zijn kamerjas afglijden, duwde haar zachtjes terug achterover en klom bovenop haar.

Voetnoot

1) Het Engelse engaging is vertaald als aanhaken. Zie ook het Nawoord van de vertaler achterin. Vert.

9.
Eigenwil

De rechter meent dat hij weet wat het beste voor je is, hoe je hoort te zijn, waar je aandacht aan moet besteden en wat er mis met je is. Hoe meer je hem bestudeert, des te beter je ziet dat hij een eigen geest en een eigen wil heeft. Om je van die voortdurende controle van de rechter te bevrijden, moet je je eigen wil leren begrijpen en gebruiken. Dat je je eigen wil hebt wil echter niet zeggen dat je een wilsstrijd met je criticus moet aangaan. Eigenwil hebben betekent dat je de essentiële zielekwaliteit van persoonlijke wil moet ervaren.

Levenslessen

Dorien was een ambitieuze jonge vrouw, die haar eigen zaak was begonnen en jaarrapporten opstelde voor groeiende ondernemingen zonder winstoogmerk. Ze was slim, intuïtief en hardwerkend, en ook bekwaam in schrijven, zakelijke communicatie en financiële verklaringen. Ze dreef zichzelf voort en zette een succesvolle zaak op poten. Dorien wilde graag geslaagd zijn, omdat haar vader altijd haar prestaties had geprezen en bijzondere aandacht aan haar had besteed als ze het goed deed. Ze werd zich ervan bewust dat haar rechter hetzelfde deed. „Elke keer als je een klant binnenhaalt of een voltooid rapport aflevert, bewijs je dat je echt iets waard bent,” zei hij dan altijd.

De eerste paar jaren genoot ze van het harde werken, van de lange uren en van de dingen die met haast af moesten. Haar rechter was haar constante steun en toeverlaat, die haar voortstuwde als ze ooit even afgemat, eenzaam of bezorgd was. Op zeker punt begon Dorien het verlangen te voelen naar een privé-leven met tijd voor sociale bezigheden, ze werd zich er van bewust hoe slecht ze wist wat ze wilde of hoe dat er uit moest zien. Ze merkte ook dat als een kennis haar vroeg hoe ze het maakte, ze altijd antwoordde vanuit het oogpunt van haar werk. Ze besefte dat ze niet wist hoe ze zich voelde; ze kon haar gesteldheid alleen maar beoordelen in de zin van hoe ver ze was met haar werk en hoe moeilijk het was.

De tijd vergleed, en op een dag merkte ze dat ze halverwege de dag een pauze wilde nemen. „Dat kun je niet maken, er is te veel te doen, en bovendien is het tijdverspilling,” zei haar rechter. Daar was ze het mee eens, en werkte verder. Een week later kwam dat verlangen opnieuw op, en hoewel ze niet van haar werk wegging, voelde ze zich onbestendig genoeg om van haar bureau op te staan en bij het raam te gaan staan om naar de wereld buiten te kijken. Het gaf het gevoel alsof er een betovering werd verbroken, en ze stond daar een kwartier, in beslag genomen door auto’s die voorbijreden en mensen die voorbijliepen, voordat haar rechter er in slaagde tot haar bewustzijn door te dringen: „Wat is er aan de hand? Word je lui? Ga weer aan het werk, vóór je ernstig in de problemen raakt!”

Terwijl ze naar haar bureau terugkeerde was ze zich gewaar dat haar lichaam pijn deed en hoe groot haar onwil op dit moment was om een eufemistisch rapport te schrijven over de een of andere gezichtloze organisatie en het geld daarvan. Voor de eerste keer besefte ze dat ze het contact had verloren met hoe ze zich op het moment voelde, los van hoe het met het werk ging. Het was een beetje beangstigend, omdat haar gevoelens niet in overeenstemming waren met wat ze geacht werd nu te doen. Haar rechter bemoeide zich er mee: „Zie je nu dat persoonlijke gevoelens alleen maar problemen scheppen? Je moet bezig blijven, gericht op je doelen en op wat je moet doen. Wie weet wat er gebeurt als je jezelf toestaat dingen te voelen? Misschien wil je dan nooit meer aan het werk. Wat moet je dan? Luister naar mij: dat persoonlijke gevoelsgedoe is een ramp die op de loer ligt.” Duidelijk dus – als ze de steun van de rechter wilde, moest ze er hard aan blijven trekken.

Het probleem was dat ze dat al tweeëneenhalf jaar had gedaan, en hoewel ze wat geld had en een leuke woning, kon ze er niet van genieten. Ze was altijd aan het werk en at niet goed en nam geen beweging. Op dit moment voelde ze met zekerheid dat de dingen moesten veranderen, ofschoon ze niet wist hóe. Ze vroeg zich af of ze ergens de steun daartoe kon vinden, aangezien ze wist dat het haar rechter niet aanstond dat ze tijd en energie in persoonlijke beslommeringen begon te steken. De rest van de middag merkte ze dat ze geregeld ophield zich te zitten afvragen hoe het zou zijn om ruimte voor zichzelf te scheppen. Tijdens deze pauzes merkte ze dat ze allerlei dingen in haar kantoor opmerkte die ze volledig over het hoofd had gezien. Het servet van een sandwich die ze vorige week had gekocht, het voorlopige concept van een rapport dat ze in een hoek had gesmeten, een poster die omgekruld was omdat een nietje had losgelaten, een lege koffiekop op de vensterbank en nog een in de ordnerkast. De derde keer dat ze pauzeerde viel haar ineens de roos vlak voor haar op die haar huisbaas haar twee weken geleden op Valentijnsdag had gegeven, en die nu allang dood in de lege vaas stond.

Dit was de druppel die de emmer deed overlopen. Ze stond op en besteedde de rest van de middag aan het opruimen van haar kantoor. „Het is wel zo langzaamaan tijd om even wat aandacht te besteden aan de boel hier. Je kunt dit amper nog een professioneel kantoor noemen, moet ik zeggen.” Dorien kon horen hoe haar rechter eer wilde opstrijken voor wat zij uit zichzelf aan het doen was. Het interesseerde haar niet; ze wist waarom ze schoonmaakte. En toen ze klaar was, voelde ze zich open en helder en gelukkig, niet omdat de dingen nu weer professioneel oogden, maar omdat ze had gedaan wat gedaan moest worden, en nu vond ze haar werkomgeving prettig. Tien minuten lang zat ze gewoon te lezen in haar stoel, genietend van haar kantoor en zich bewust van hoe ze zich écht en gegrond in die ruimte voelde. Het had niets te maken met iets willen laten gebeuren. In plaats van weer aan het werk te gaan, besloot ze zichzelf op een etentje te trakteren, als begin van haar nieuwe leven.

De ogen openen voor de werkelijkheid

Dorien moet eerst leren zien hoe weinig contact ze heeft met zichzelf en hoe haar rechter haar gids, steun, inspirator en leidsman in haar leven is geweest. Ze voelt dat ze doet wat ze doen wil, maar haar wens wordt gemotiveerd door de behoefte aan steun van de rechter (de verinnerlijking van haar vader). Geleidelijk gaan haar ogen open voor het feit dat ze geen privé-leven en geen innerlijk leven heeft dat losstaat van haar werk en haar rechter. Dit proces van het beseffen van haar gebrek aan zelfsturing en zelfgewaarzijn weerspiegelt het ontwaken van wezenlijke wil. Het is je eigenwil die wordt geactiveerd zodra je vragen begint te stellen over wat je hebt beschouwd als jouw werkelijkheid, zodra je je begint te realiseren dat je ervaring beperkt wordt en niet per se hoeft te weerspiegelen wat werkelijk is voor joú.

Ook al is ze bezig te ontwaken, ze is te afhankelijk van de steun van de rechter om iets te veranderen. Wanneer ze zichzelf niet kan helpen en het patroon van gewoonten doorbreken, stapt ze buiten hetgeen ze over zichzelf weet. Maar al heel snel weet de rechter zijn positie weer zeker te stellen, en hij brengt haar terug. Dorien legt zich er bij neer, maar ze kan nu niet langer voor zoete koek slikken wat hij haar zegt. Ze wordt geconfronteerd met de mogelijkheid dat achter haar façade een heel ontevreden vrouw schuilt. Wat zou er gebeuren als ze dit werk, dat ze voor zichzelf heeft gecreëerd, eigenlijk niet leuk vindt? Ze wordt zich bewust van grote hindernissen bij het zoeken van haar eigen gegrondheid in het leven – angst om niet te weten wat er geácht wordt te gebeuren of wat er zál gebeuren; angst ook dat ze de steun van de rechter kwijtraakt.

Opnieuw komt haar eigenwil aan de oppervlakte, en geeft haar dit keer de zekerheid dat ze een nieuwe richting in moet slaan, alle hindernissen ten spijt. Dit is een andere eigenschap van die zielekwaliteit. Eigenwil helpt je te ontdekken wat werkelijk voor je is, en verschaft je, als je trouw aan die werkelijkheid bent, een gevoel van vertrouwen – ook als niet-weten er deel van uitmaakt. Zodra ze zich verbonden heeft met dit gevoel van persoonlijke noodzaak, begint ze meer rechtstreekse aspecten van haar werkelijkheid op te merken, zoals de dingen in haar kantoor die ze heeft veronachtzaamd doordat ze volkomen door haar werk in beslag genomen werd. Ook dat is een uitdrukking van haar eigenwil, die haar gronding geeft in wat op dit moment werkelijk is, binnen en buiten.

Hoe meer ze zich deze uiterlijke werkelijkheid gewaar wordt, des te sterker wordt ze er toe bewogen om er op te reageren. Op dit punt aangekomen maakt haar wil zich kenbaar in de onmiddellijke actie om het kantoor op te ruimen. Wanneer je gegrond bent in je eigenwil en beseft dat er iets gedaan moet worden, dan voel je je aangespoord om dat te doen – niet zozeer omdat je het wílt of behóórt te doen, maar omdat het gewoon gedaan moet worden. Dat doen is een natuurlijk, spontaan handelen. Daar hoeft geen rechter aan te pas te komen. Het voelt gewoon lekker om onderdeel te zijn van de werkelijkheid die voor zichzelf zorgt.

Het laatste stuk op Doriens reis naar eigenwil is om dat gevoel van eigenwil ook in haar lichaam te bespeúren. Nu ze uit eigen wil heeft gehandeld in plaats van vanuit de rechter, vindt ze een natuurlijke rust met daarin een gevoel van voldoening en ruimheid. In het bijzonder is ze zich gewaar aanwézig te zijn op een simpele, in zichzelf gegronde wijze. Wanneer je in contact staat met je wil, voel je je hiér, fysiek gegrond in het moment. Je lichaam voelt stevig en bepááld, de innerlijke dichtheid duidelijk afgebakend. Je weet dat je hiér, op déze plek, op dít moment, en nergens anders bent. Je kunt in je hoofd rustig of druk bezig zijn, maar je bent niet in verleden of toekomst; je bent gewoon hier en nu.

We hebben dus drie specifieke manifestaties van eigenwil gezien: een welbepaald, concreet gevoel van je eigen fysieke aanwezigheid; een zekerheid en vertrouwen in je handelen; en een weten wat werkelijk is en wat (nu) nodig is. Wanneer je je eigenwil ervaart is het je zonder te hoeven nadenken duidelijk dat deze manifestaties uitdrukkingen zijn van één innerlijke werkelijkheid – een gegronde, onwankelbare klaarheid van Zijn. Naarmate je ervaring daarmee zich ontwikkelt, ga je ook beseffen dat eigenwil je ook een zekere bestendigheid geeft in wat je doet. Wéten dat iets bepaalds in je leven moet gebeuren verschilt niet van de bedóeling hebben het te laten gebeuren, en dat is hetzelfde als je er op tóeleggen om het te laten gebeuren. Je voelt een klaarheid over dit voornemen die het getrek van de rechter kan weerstaan. Net zoals Dorien voelde dat haar rechter zich haar opruimdaad wilde toe-eigenen, zul jij horen hoe de rechter je tracht te manipuleren, en het zal je niet beroeren. Dat wil niet zeggen dat je koppig of hardnekkig bent; je doet geen moeite om de werkelijkheid te negeren. In tegendeel – eigenwil staat altijd open voor en hangt af van contact met de werkelijkheid. Bij interactie met de rechter brengt je eigenwil aan het licht hoe de rechter de werkelijkheid moet manipuleren om zijn macht te kunnen handhaven.

Wil en de rechter

Wil stoelt op bewustheid en aanvaarding. Je neemt je huidige werkelijkheid zo volledig mogelijk waar en brengt je daarmee in overeenstemming. Dit betekent in contact zijn met de fysieke werkelijkheid: de concrete bepaaldheid van je eigen lichaam, de lucht die je inademt, het voedsel dat je eet, het huis waarin je woont, de auto waarin je rijdt. Als er iets stuk is, maak je het; je blijft niet maandenlang rondlopen in de hoop dat het overgaat. Wil betekent ook in contact zijn met je gevoelens, je behoeften, je gedachten, je overtuigingen, en je rechter. Je beseft dat die dingen niet de ultieme werkelijkheid bezitten, maar veeleer een deel zijn van de werkelijkheid waar jij in contact mee moet zijn en waar je realistisch mee om moet gaan. Als je ziet dat een vriend waarmee je werkt je altijd moet aanvallen om een praatje te kunnen aanknopen, vraag je je af of je dit wel wilt; zo niet, dan vraag je hem misschien om op te houden. Als dat niet helpt, overweeg je of je vriendschap wilt met iemand die je altijd aanvalt; als het antwoord nee is, besluit je misschien om niet meer met hem om te gaan, zelfs al is dat sociaal gezien lomp.

Hoe valt de rechter je wil aan? Vooral door je te vertellen ‘dat het allemaal niets uithaalt als je geen moeite doet, niet worstelt en geen discipline betracht’. „Je kúnt niet zomaar blijven zitten, je moet iets dóen. Iedereen zit naar je te kijken, wat ga je nu doen? Kijk eens wat er laatst nog met je gebeurde. Waarom denk je dat het nu anders is?” De rechter is voortdurend bezig je werkelijkheid te verdraaien om aandacht te krijgen en je een bepaald gevoel te bezorgen. Als je hem probeert te temperen en niet overhaast wil reageren zal de rechter je een slapjanus, een mietje, een schijtlaars of zwakkeling noemen. Hij zal zeggen dat je lui bent of geen verantwoording neemt, omdat je niet genoeg doet, de zaak niet in de hand hebt, in de steek zult worden gelaten, er niet klaar voor bent, je enige kans verspeelt, enz. De rechter beïnvloedt je wil sterker dan welke andere kwaliteit ook. Hij probeert actief je gronding in de werkelijkheid te ondermijnen. Door je voortdurend te vertellen dat je tekortschiet, zwak bent, passief, bedeesd, onmachtig, hulpeloos, doet de rechter je geloven dat je zijn steun nodig hebt. Als je hem de rug toekeert, zegt de rechter dat je star, sturend, te onafhankelijk, te vol zelfvertrouwen, hanig, egocentrisch en aanmatigend bent; daarom moet je een kopje kleiner worden gemaakt en je plaats leren.

In contact blijven met je eigenwil bedreigt de macht van de rechter. Als je op jezelf en op het ervaren van in je eigen werkelijkheid staan begint te vertrouwen zul je de steun van de rechter niet nodig hebben. Als je je gevoel in de werkelijkheid te staan cultiveert, ontwikkel je het geduld om de dingen de kans te geven zich te ontvouwen en hun waarheid aan jou te openbaren, in plaats van je rechter de kans te geven zijn overtuigingen, prioriteiten en waarden op te leggen aan wat je ervaart.

De eigenwil werkt in samenspel met gewaarzijn in de zin dat hij je de vastbeslotenheid geeft om te (be)speuren, te kijken en te luisteren. Naarmate je eigenwil zich ontwikkelt zal je vermogen om niet op je rechter in te gaan als hij weer een van zijn bekende aanvallen lanceert toenemen. Hoe zou het zijn als je enkel toehoort zonder te reageren? Om op niets anders te letten dan op je eigen ademhaling? Als de rechter je niet meer tot daden of reacties kan aanzetten, is hij verloren. Dan heeft hij geen macht meer.

Oefening in zitten

Dit is een oefening om in progressieve mate je eigenwil te verfijnen, het vermogen om eenvoudig te verwijlen in wat er op het moment gebeurt.

Stap 1. Zoek een plaatsje op een drukke, volle plek waar, je ongestoord kunt zitten, zoals in een winkelcentrum, een station of een drukke winkelstraat. Ga daar comfortabel en rustig zitten, en blijf daar zonder te bewegen of te praten ten minste een kwartier zitten, gewoon kijkend en luisterend en je je lichaam gewaar. Let op alle leven en energie die rondom je vloeien en hoe je er gewoon te midden van kunt zitten zonder iets te doen. Je kunt geïnteresseerd raken in dingen die je ziet, of in flarden van gesprekken, maar je opdracht is je gewaarzijn terug te leiden naar je eigen lichaam, je eigen ervaring om gewoon te zitten.

Stap 2. Doe deze oefening nu in het decor van de natuur, waar weinig geloop of bedrijvigheid van mensen is, misschien aan zee, in het bos of een park in de buurt. Merk op hoe anders het ritme en de intensiteit van energie en beweging zijn. Word je bewust van wat je aandacht trekt in dit decor. Keer steeds weer terug in je zelfgewaarzijn.

Stap 3. Probeer deze oefening in zitten in je eigen huis, bijv. in de slaapkamer of in de woonkamer. Doe het ten minste een kwartier, en let op hoe je gedachten worden getrokken door vertrouwde associaties met wat je ziet, de dingen die je moet doen waar je aan herinnerd wordt, de herinneringen die worden opgerakeld door dingen die een poos aan je aandacht waren ontsnapt. Probeer je lijf ontspannen en in rust te houden. Er hoeft nu niets gedaan te worden. Vind je het moeilijker om je aandacht terug te brengen bij het simpele zitten, in- en uitademen, en jezelf bespeuren in een zo vertrouwde omgeving?

Stap 4. Blijf met je ogen dicht vijftien minuten zitten op een rustige plek thuis, waar je niet wordt gestoord. Misschien wil je de telefoon uitschakelen. Nu zijn er geen visuele prikkels of afleiding. Je bent nu alleen met je gedachten. Je bent nu overgeleverd aan de talloze manieren waarop je gedachten willen worden afgeleid van het gewoon zitten en in rust zijn. Het helpt als je je op je ademhaling richt, en als je wilt kun je ook je gewaarzijn richten op je armen en benen. Elke keer als je afdwaalt naar verleden of toekomst, naar verre plekken, denkt aan lastige taken, of te maken krijgt met je rechter, moet je je aandacht terugbrengen naar je ademhaling of je gewaarzijn van lichaamsgewaarwordingen. Onthoud dat zitten nu het enige is wat je nu doet.

De kern van deze zitervaringsoefening is er bewust voor kiezen stil te zitten en uiterlijk (of innerlijk) niets te doen. Het volhouden van deze oefening activeert je wil om gewoon te kunnen zijn zonder iets te doen. Weet dat deze oefening geen bepaalde uitkomst of ervaring kent – makkelijk of moeilijk, aangenaam of onaangenaam. Wellicht vind je het heerlijk en ontspannend om even niets te hoeven, en wellicht vind je het vervelend om niet in beweging te zijn, je houding aan te passen of mee te gaan met iets dat in je opkomt of buiten je gebeurt. Misschien raak je verveeld, kregel, slaperig of opgewonden. Je kunt het op allerlei manieren ervaren. Eigenwil is de bron van je vermogen om in contact te blijven met en je gewaar te worden wat er in je ervaring gebeurt.

Het heeft veel zin om de zitoefening vele malen te doen, en zelfs dagelijks, want het vergroot je vermogen om van binnen verstild te blijven en niet heen en weer te worden geslingerd door allerlei soorten energieën die van binnen of van buiten op je af komen.

Op het moment waarop we ‘nee’ zeggen tegen onze ervaring gebruiken we een valse wil. Ware wil is eenvoudigweg de valse wil, die onze ervaring elders heen wil voeren, te laten varen.

Dus indien we de wil hebben om volledig in het moment te zijn, hebben we een betere kans om te zien wat er werkelijk is, wat er werkelijk gebeurt. Zeggen we: „Nee, dit wil ik niet. Ik wil anders zijn,” dan blokkereert dat de ervaring, en dat geeft ons minder kans om dat wat werkelijk is duidelijk te zien. Dus wanneer de ware wil van zich doet spreken, versterkt hij ons gewaarzijn van wat er is. Hij stelt ons in staat volledig en vól waar te nemen. Alleen wanneer we deze volledige waarneming hebben, kunnen we waarlijk begrijpen wat er is.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 2” blz. 120

Frank en Els blijven op bed liggen nadat ze hadden gevreeën. Het proces voelt onvolledig, zoals zo vaak het geval voor hen is geweest. Deze keer verflauwde zijn erectie toen hij in haar wilde gaan. Ze voelde zich bekocht, zoals gewoonlijk, nu ze haar plezier niet kon hebben vanwege zijn probleem. Ze waren allebei stilletjes. De sfeer was zwaar en onbehaaglijk.

images „Zo. Wat is het probleem nú weer, Frank? Waarom kon je hem niet stijf houden?”

— „Waarom laat je niet zien dat je het fijn vindt om me in je te hebben? Je kijkt altijd zo smartelijk, alsof je wou dat ik iemand anders was.”

— „O, dus nu is het míjn schuld? Wie is degene die drie jaar lang geen seks heeft willen hebben, en nu zo schielijk komt dat ik amper de tijd heb om even diep adem te halen?”

— „Och, krijg ’t nou! Je maakt me altijd woest!” Frank rolde weg van Els en sloeg zijn armen krampachtig om zijn lichaam.

— „Ga nou geen stommetje tegen me zitten spelen, Frank,” zei ze indringend, terwijl een gevoel van hulpeloosheid omdat hij zich terugtrok haar bekroop. Ze was maar al te bekend met hoe hij zich kon isoleren, en hoe bang en hulpeloos ze zich dan voelde. „Waarom ga je niet dóór en zeg je wat je te zeggen hebt? Ik ben het beu om in jouw boze buien te zitten.” Ze pauzeerde even, en voegde er toen aan toe: „Luister, ik beloof je om gewoon te luisteren en niet te reageren.”

— Verscheidene minuten lang zei Frank niets. Toen ging hij rechtop zitten, haalde diep adem, en begon.

— „Tja, nou, ik heb inderdaad op dit moment de pest op je in. images Je ben er altijd als de kippen bij om mij de schuld te geven van jouw gebrek aan plezier. Je vindt het fijn wanneer ik het bederf, want dan kun je je verkneukelen en de schuld op mij schuiven. Jouw werkelijke probleem is dat je jezelf geen plezier kunt doen, je bent totaal afhankelijk van de man die jou de hele tijd moet meeslepen. Nou, bekijk het maar! Ik schiet al genoeg tekort om niet ook de schuld van jouw tekortkomingen te krijgen. Denk je niet dat het al niet moeilijk genoeg is met zo’n slap klein piemeltje als ik heb? Daar kan ik niets aan doen. Ik kan er niet op vertrouwen dat hij hard blijft. Hoe zou jíj je voelen als je de liefde bedrijft en je voornaamste gereedschap laat het afweten als je het ’t hardst nodig hebt? Ik voel me zo verdomd hulpeloos. Alsof ik gecastreerd ben, geen ballen meer heb; ik zou net zo goed een klooster in kunnen. Het is zo godvergeten vernederend, Els.”

— Els boog zich naar hem over en legde haar hand op zijn borst, en meteen barstte hij in snikken uit. Wat een ochtend! Eerst was hij zo spontaan liefhebbend, en nu dit. Het was heftig om getuige te zijn van al die opgekropte woede die opgesloten zat in zijn oordelen over haar en zichzelf, woede waarachter alle wonden en pijn schuilgingen die hij met zoveel moeite verborgen probeerde te houden.

10.
De rechter zijn

Tot dusverre hebben we oordeel bekeken vanuit het oogpunt van degene die wordt aangevallen. Dat is belangrijk, omdat je vanuit die positie oordelen en het leed dat ze veroorzaken begint op te merken. Maar het oordeelsproces kent twee kanten in je. Als we oordeel volledig willen onderzoeken, moeten we de dingen ook vanuit het oogpunt van degene die aanvalt bekijken. Dat betekent dat je jezelf als rechter moet leren kennen.

Misschien ben je je al bewust van de keren dat je die rol op je hebt genomen: als je anderen bekritiseerde of jezelf afkeurde. Misschien is het gevoel superieur aan anderen te zijn je vertrouwder dan het gevoel tekort te schieten of waardeloos te zijn. Vertrouwd of niet, met het groeien van je zelfgewaarzijn zul je de-keren herkennen dat je je overgeeft aan oordelen, of je het wilt of niet. Een belangrijke stap in het werken aan de rechter is dus leren waarom je je verplicht voelt om voor rechter te spelen.

De oordeelslus

Zoals we in hoofdstuk 8 hebben gezien wordt het oordeelsproces actief ondersteund door zowel de rechter als degene over wie het oordeel wordt geveld. Hun wederzijdse afhankelijkheid schept een lus van zelfoordeel. De rechter heeft de beoordeelde nodig, en omgekeerd. Als je geneigd bent jezelf superieur aan anderen te vinden, zul je uiteindelijk vaak belanden in relaties met mensen die zelfvertrouwen ontberen. Voel je je meer verwant met degenen die zichzelf kleineren, dan voel je je beter op je gemak in een relatie met iemand die graag kritiek levert. In beide gevallen zul je onbewust worden aangetrokken tot je tegendeel, omdat dat je gevoel versterkt van wie je bent. Met andere woorden, je vindt iemand die je hulpeloze kind of je rechter speelt in deze veruiterlijkte versies van de oordeelslus.

Vereenzelvig je je eenmaal met hetzij de rechter, hetzij degene die veroordeeld wordt, dan zit je gevangen in die lus. En daar moet je in blijven, anders verlies je de steun van het andere einde van de lus. In een relatie kan de status quo verstoord worden als je uit een complementaire rol stapt. Als jij meneer Meerwaard bent en op een dag begint je gevoel van eigenwaarde te slinken, dan zal je partner, mevrouw Minderwaard, van slag raken en proberen je weer op te krikken naar je vertrouwde, verheven zelf. Zo is het leven binnen de lus.

Aangezien het oordeelsproces in de lus blijft rondgaan, kun je het proces op gang brengen zowel als je in de rol van de rechter kruipt, als in de rol van degene die beoordeeld wordt. Dikwijls begint het als de rechter je aanvalt. Maar naarmate je ziet hoe het proces in zijn werk gaat, zul je gaan beseffen dat het ook van de andere kant kan beginnen. Je kunt je ‘aangevallen’ voelen door iemand die onder een aanval ligt en zijn gedrag jou de oordeelslus in wil trekken.

Als je in de buurt van iemand bent die aanhaakt door te wijken – zich lastiggevallen, hulpeloos, uitermate afhankelijk voelt – dan kan het moeilijk zijn om niét zijn rechter te worden. Hij kan iets zeggen als: „Je vindt me walgelijk, hè?” Dan maakt hij jou tot de rechter met zijn (wijkend) aanhaakgedrag. Het gedrag van Els in het fragment voorafgaand aan hoofdstuk 16 is een goed voorbeeld van een dergelijke interactie. Het patroon komt veel voor in intieme relaties als de twee mensen onbewust rollen spelen die van hen worden verwacht. De oordeelslus wordt gemakkelijk deel van een bekende dynamiek in de relatie, die wordt opgeroepen doordat beiden ook beide rollen spelen: die van rechter en die van beoordeelde. Innerlijk vindt dit proces op gelijksoortige, maar minder duidelijke manier plaats.

Wanneer je aanhaakt kom je in die lus. Een lus is in zichzelf gesloten, en dat geeft het gevoel er door begrensd te worden en er in vast te draaien: je ziet niet méér dan dat waar je op aanhaakt en kunt je niet gronden in jezelf. In feite zit je gevangen in die lus. De enige manier die verlichting brengt zonder dat je je losmaakt is van rol te wisselen. Je verandert van rechter in beoordeelde of omgekeerd.

Wat betekent dit? Het betekent dat jij degene wordt die zich machtig voelt in plaats van degene die zich machteloos voelt. Als je zoëven nog de ervaring doormaakte dat je je aangevallen voelde, en misschien zonder dat te weten, en het gevoel van hulpeloosheid en schaamte dat opkomt is moeilijk te verdragen, is het niet ongewoon dat je opeens kritiek op anderen begint te spuien, hen agressief de wet begint voor te schrijven, of het nu werknemers, echtgenote, je kinderen, huisdieren of objecten zijn. Op die manier ontsnap je aan de beoordeelde kant van de lus tijdelijk aan je machteloosheid en grijp je naar de machthebbende status van rechter. Het maakt niet uit of de uiterlijke situatie verschilt van die waarin je je beoordeeld voelde (dat maakt het in feite doorgaans juist makkelijker om van rol te wisselen), omdat de oordeelslus in je zit, waar je ook gaat.

In een consult

Tijdens een privé-consult vertelde Jelle van een ervaring waarin hij zag hoe hij anderen grof aanviel. Hij was op een ochtend in een café; hij voelde zich lekker en genoot van de zonneschijn en de geur van koffie. Toen hij de toonbank naderde viel hem ineens iemand op die aan een van de tafeltjes zat. Onmiddellijk merkte hij dat hij verstijfde, ineenkromp, zich in zichzelf terugtrok en behoedzaam rond begon te kijken. Hij werd zich ook gewaar dat er denigerende opmerkingen in zijn hoofd opkwamen jegens verschillende mensen in het café – opmerkingen waarmee hij ieder van hen kleineerde. Hij kende dat soort commentaar in zichzelf, maar had nooit eerder opgemerkt hoe negatief het was.

Hij was een beetje onthutst dit te herkennen, maar hij was ook nieuwsgierig naar wat er aan de hand was. Terwijl hij op zijn kop cappuccino stond te wachten speurde hij zijn gewaarwordingen af en realiseerde zich hoe kwetsbaar hij zich voelde, zichtbaar als hij was voor die persoon. Hij voelde zich zwak en te kijk staan, en hij werd vast en zeker beoordeeld. Zijn kwetsbaarheid werd ondraaglijk toen hij zijn eigen rechter zag in de ogen van iedereen in het café en zich inbeeldde dat ze hem bespotten. Op dat moment realiseerde hij zich dat hij zijn eigen zwakheid zag in hen. Hij wist dat het bij hem een automatisme was om zijn gevoel te kijk te staan af te sluiten door zélf de rechter te worden en anderen aan te vallen. In het consult kon hij inzien dat hij zich als rechter sterk voelde en controle had, in plaats van zich te kijk staan en zwak te voelen, dus door de rechter te worden vermeed hij het gevoel dat hij in zijn kwetsbaarheid werd aangevallen.

Als rechter voel je dat je het juist hebt, sterk bent, de zaak in de hand hebt en bereid bent er op agressieve wijze voor te zorgen dat je wordt gehoord. Je weet wat er gebeurt en wat er verder geacht wordt te gebeuren. Dat vormt een dramatisch contrast met hoe je je voelt als je degene bent die beoordeeld wordt: zwak, hulpeloos, kleintjes, tekortschietend en niet veel waard. Geen wonder dat rechter worden de favoriete ontsnappingsroute uit zulke gevoelens is. Waarom een gevangene zijn als je de gevangenbewaarder kunt wezen? Natuurlijk, dit is de kijk van het ego op grond van de conditionering dat het leven uit complementaire rollen bestaat – dat je de ene of de andere rol hebt en dat ze elkaar wederzijds uitsluiten.

De ware aard is niet gebaseerd op verdeling, scheiding en uitsluiting. Je eigen aard zijn omvat alle kwaliteiten en alle ervaringen. Je moest als kind je ervaringen opdelen in rollen en relaties, mogelijkheden en beperkingen, ideeën van jezelf en van anderen. Kinderen nemen die manieren innerlijk in zich op door spelletjes te spelen die berusten op waarneming hoe mensen met elkaar omgaan: „Tommy, jij speelt de stouterik die z’n huiswerk niet heeft gedaan, en ik ben de meester die tegen ’m begint te schreeuwen en ’m in de hoek zet.” Ze leren de rollen voor een persoonlijke gevangenis. In dit boek onderzoeken we of we die gevangenis ook weer kunnen verlaten.

Doorgaans zie je, wanneer je in de rol van de rechter kruipt, met zijn kracht, beheersing, kennis, duidelijkheid en gelijk, niet dat je zélf oordeelt. Je voelt je vol overtuiging en hebt het gevoel dat het noodzakelijk is, dus voel je je gerechtvaardigd je zo te gedragen en zo te denken. Dit gevoel van overtuiging en noodzaak komt echter niet voort uit een wil die gegrond is in de werkelijkheid, maar uit de behoefte het onbehagen van een aanval uit de weg te gaan. Je weet dat dit zo is als je je belaagd voelt, iemand vertelt wat er zou moeten gebeuren, je in je recht waant als jij meent dat iets waar is of je communicatie doorspekt met aanvallen. Wanneer je teveel waarde hecht aan hoe jij de dingen ziet en steeds in de verdediging kruipt, kun je aan het ontbreken van een zeker gemak en helderheid voelen dat je niet in de grotere waarheid van de werkelijkheid staat. In de meeste gevallen verhult je oordeel over jezelf een gevoel tekort te schieten, dat dikwijls voortkomt uit het gevoel aangevallen te worden. (Zo gezien is de tegenaanval een wisseling van beoordeeld worden naar rechter zijn.)

Het is moeilijk jezelf als rechter te zien en toch niet te reageren met jezelf slecht, fout, wreed of harteloos te noemen. Deze reactie betekent echter dat je de rechter bent die de rechter beoordeelt – en dan zit je nog steeds gevangen in die lus. De eerste stap om die te doorbreken is je gewaar te zijn van wat werkelijk ís, zonder te reageren. Onthoud dat die oordeelslus tussen je oren zit, en dat een stuk van je identiteit met elk van de uiteinden verbonden is.

De diepste of oudste verbinding is die met degene die wordt aangevallen, het kind, maar je hebt geleerd net als je ouders te zijn door je de rechter die je oorspronkelijk in hen hebt ervaren innerlijk eigen te maken. Je wisselt, heen en weer, en identificeert je beurtelings met het ene uiteinde van de lus of het andere. Om je inzicht in het oordeelsproces verder te verdiepen moet je, net zoals je hebt gekeken naar het aanhaken bij de rechter, je ervaring beschouwen vanuit de ervaring alsof je de rechter bent. We zullen naar een aantal belangrijke vragen gaan kijken: Hoe voelt het om de rechter te zijn? Wanneer word je de rechter? Toon je dat of verstop je het? Levert het oordeel je iets op? Wat motiveert de rechter?

De rechter in jezelf herkennen

Eén kant van het onderzoeken van de rechter in jezelf is bepalen hoe je je voelt als je de rechter bent, net zoals je deed met het ervaren van oordeel in hoofdstuk 4. Op lichamelijk niveau kun je leren herkennen wanneer je rechter dominant wordt door op de volgende lichamelijke symptomen te letten:

•    Een verandering van je stem: een stijging van de toonhoogte, een hoger spreektempo of een luider volume.

•    Een toename van je ademhalingsfrequentie en -diepte.

•    Een snellere hartslag of het heftiger bonzen van je hart.

•    Stramheid in de spieren van je armen, benen, nek, gezicht of buik.

•    Een gevoel belaagd te worden, klaar voor een heftige actie.

•    Spanning tussen je schouderbladen.

•    Een sterke lichamelijke spanning om energie te ontladen.

•    Een vernauwing van je gewaarzijnsveld tot wat naar jouw overtuiging kritiek verdient.

Bepaalde houdingen en standpunten op het cognitieve vlak kenmerken de rechter evenzeer. De volgende gedachten of gevoelens wijzen veelal op een kritische instelling:

•    De overtuiging dat de dingen om je heen niet op de juiste manier worden gedaan.

•    De zekerheid dat anderen de capaciteiten of de motivatie missen om te doen wat er gedaan moet worden.

•    Wantrouwen jegens andermans motieven; teleurstelling over hun tekortschieten.

•    Een intense behoefte op je standpunt te blijven staan en je territorium te verdedigen.

•    Overal een punt van maken of te corrigeren op kleinigheden.

•    De overtuiging dat je alles zelf moet doen, zonder hulp van anderen.

De bovengenoemde opsommingen zijn niet volledig. Evenmin hoef je jouw rechtergedrag in deze vormen te herkennen. Welke manieren komen jou bekend voor? Wat maakt het moeilijk voor je om je identificatie met de rechter te herkennen?

Rollen van de rechter

Om jezelf als de rechter te herkennen is het nuttig de verschillende vormen te kennen die oordelen kunnen aannemen. Dat zijn rollen waarachter de rechter zich verschuilt, zoals die van geweten, inspirator, hoeder en spiegel. De functies die deze rollen dienen zijn belangrijk in je leven. Helaas heb je die rollen geleerd door jezelf naar je ouders of hoeders te modelleren, en onvermijdelijk hield dat modelleren een element van zelfafwijzing in. Daardoor is iedere rol gekleurd door het oordeel dat stilzwijgend aanwezig was in de relatie die je als kind met je ouders had.

Wanneer je bijvoorbeeld een actie beoordeelt die door jouzelf of door een ander is genomen, dan heb je moeite om niet zowel de persoon als de actie te beoordelen. „Er moet iets met me aan de hand zijn dat ik zoiets vervelends heb gedaan.” Niet alleen dat, maar je hebt ook de neiging om de schuld aan te dikken als vorm van straf voor ‘fout’ gedrag: „Hoe kan ik het leren als ik me niet schuldig voel?” Je hebt er geen vertrouwen in dat je kunt leren zonder dreigementen. De wijze waarop je het geweten ervaart stoelt op morele maatstaven in plaats van op rechtstreeks wéten over je acties en de uitwerking daarvan. En je gebruikt schuld en straf om die máátstaven in stand te houden in plaats van je eigen liefde voor waarachtigheid.

Evenzo heb je geleerd jezelf te motiveren om dingen te doen die moeite kosten of die je niet leuk vindt. Misschien doe je ze door jezelf een beloning in het vooruitzicht te stellen. Of schrik je jezelf af door je op de negatieve gevolgen te concentreren van als je het niét doet. Je kunt vleien, overreden, overhalen. De veronderstelling die aan al deze stijlen ten grondslag ligt is dat je een wens moet aankweken, of angst voor iets ergers. Hoe het ook zij, in beide gevallen is de motivatie gebaseerd op verwerping van je huidige gesteldheid.

Dit patroon van oordeel en zelfafwijzing vormt de basis voor andere rollen, zoals die van de raadgever, de leidsman, de gezaghebbende figuur, de hoeder, de beoordeler en de spiegel. Ben je er meer op gericht om je eigen goeddunken te volgen, zelf te bepalen wat passend gedrag is en je eigen gang te gaan, dan mis je waarschijnlijk de houding van de rechter die aan die functies ten grondslag ligt. Eén stap naar ontdekking van wat jij in de rechterrol doet is letten op je houdingen en veronderstellingen als je deze rollen gestalte geeft. Als je jezelf toestaat je je rol als rechter gewaar te worden, kun je bij jezelf te rade gaan hoe je je ervaart wanneer je oordeelt en je jezelf op die bepaalde manieren ervaart.

Oordelen en zeggen wat je op het hart ligt

Onvermijdelijk word je gedwongen je eigen oordelende aard onder ogen te zien wanneer je iemand respons op iets geeft of zegt wat je van iemand anders’ gedrag of handelen vindt. Wat een rechtdoorzee communicatie het meest in de weg staat is de angst voor oordelen en afwijzing bij het geven of het krijgen van respons. Kun je sterke gevoelens in een situatie of jegens iemand uitdrukken zonder oordelend te zijn of zonder dat anderen vinden dat je oordeelt?

In zo’n situatie zijn er vier dingen aan de orde. Ten eerste, kun je je gevoelens jegens de ander scheiden van je oordelen over hem? Als je dat kunt, dan kun je als iemand je kwetst op die gevoelens gericht blijven, zonder verstrikt te raken in een oordeel over de ander als slecht, manipulatief of onbetrouwbaar. Maakt iemand een keuze die je niet aanstaat, dan kun je dat gewoon zeggen en je niet proberen te rechtvaardigen met de uitleg waarom die keus slecht of verkeerd is. Geloof je dat er een betere manier is om iets te doen, dan zeg je dat zonder de ander een hork te noemen omdat hij het niet met je eens is. Je zult ontdekken dat alle oordelen gebaseerd zijn op en gevoed worden door persoonlijke gevoelens. Concentreer je op het overbrengen van gevoelens, en je omzeilt de behoefte aan oordeel.

Dit leidt tot het tweede. Moet je wachten tot je er zeker van bent dat er geen oordeel insluipt voor je iets zegt? Als je dáárop moet wachten zeg je misschien nooit iets – althans niets smakelijks of gevats. Het is een goede oefening om je bewust te worden van je eigen gewoonteoordelen en je kunt vaardigheid ontwikkelen in het beperken van je kritische commentaar of groffe respons. Niettemin moet spontane communicatie spontaan en levendig zijn; teveel planning en zorgvuldigheid helpen dit om zeep. Op een gegeven moment zul je er in moeten springen en leren door te doen. De beste leerschool is open blijven staan voor respons van anderen, en de behoefte daaraan niet te onderdrukken. Je zult fouten maken, op tenen gaan staan en jezelf ongetwijfeld af en toe in verlegenheid brengen, maar dat zijn nuttige ervaringen, en geen redenen om je mond te houden. Het belangrijkste is dat je echt geïnteresseerd bent in communicatie en leren hoe je écht kunt zijn, en niet in gelijk krijgen.

Soms is het onmogelijk je gevoelens van je oordelen te scheiden, dus zullen je uitlatingen ook je oordelen bevatten. Het derde punt is dan ook: kun je toegeven dat je met je uiting een oordeel geeft? Dat betekent de bereidheid om te erkennen dat je met je respons aanhaakt – het gevoel dat iets ook jou aanhaakt. Bedenk wel, het is niet verkeerd om te oordelen; het is iets waar we als mensen toe in staat zijn en wat we allemaal doen. Je hoeft niet het gevoel te hebben je te moeten verdedigen omdat je oordelen hebt (ook al doe je dat wel, en willen anderen dat je dat wel doet). Iedereen heeft oordelen, en niet zo zuinig ook. Het probleem in communicatie en interactie ontstaat als mensen niet erkennen dat het hún oordeel is, en in plaats daarvan doen alsof ze vanuit een objectieve waarheid spreken – en dat vaak zelf nog geloven óók. Het ligt voor de hand dat als je je eigen oordelen niet herkent, je ook niet kunt toegeven dat je oordeelt.

Wanneer je voelt dat je een oordeel over iemand hebt – je bent er van overtuigd dat híj de boel verziekt of dat zíj ongelijk heeft – dan is de eerste stap die je het beste kunt zetten: niets zeggen. Oordeel speelt zelden een opbouwende rol in de interactie, behalve als er verborgen gevoelens aan het licht worden gebracht. Hoe beïnvloedt het je als je het voor je houdt? Knaagt het aan je? Keert het zich uiteindelijk tegen jezelf? Is het mogelijk in jezelf na te gaan wat er achter het oordeel zit, zonder dat dit het oordeel versterkt of nog meer oordelen uitlokt? Door in je ervaring te gaan zitten kun je je gevoelens misschien van je oordeel scheiden.

Het gebeurt soms echter dat het belangrijk of misschien onvermijdelijk lijkt dat je je oordelen en reacties aan de ander kenbaar maakt. Als je de ander wilt laten weten wat er aan de hand met je is, kan het helpen dat je de ander vraagt te luisteren en niet te reageren. Op zo’n moment van heftig gevoel en oordeel onthult het uiten daarvan meer over jou en je gesteldheid dan dat het nuttige informatie geeft: „Ik zit erg met het oordeel in m’n maag dat je buiten de deur gaat lunchen,” of „Als je dat zo zegt roept dat een oordeel in me op en ik kan er niets aan doen dat ik je dan een slappe, walgelijke huilebalk vind!” Je commentaar op deze manier in een kader zetten kan een zekere mate van zelfherkenning in de communicatie brengen die meer ruimte biedt voor werkelijk contact. De ander kan joú achter je oordeel voelen, in plaats van alleen het oordeel zelf.

Het vierde punt is een verraderlijk punt: hoe kun je zorgen dat je de ander niet kwetst met je commentaren? Aan de ene kant heb je niet in de hand of iemand zich gekwetst voelt. Dat ligt aan iemands voorgeschiedenis en ontwikkeling. Aan de andere kant, hoe meer gevoel je leert opbrengen voor mensen en situaties, des te beter kun je zorgen dat je goed overkomt en al pratend contact kunt leggen. Provoceren is geen doeltreffende wijze om te communiceren of veranderingen tot stand te brengen. Aanvallen leiden stellig eerder tot pijn dan tot het uiten van gevoelens, maar de waarborg dat je met je gevoelens (ook zonder oordeel) een ander niet kwetst heb je nooit. Soms doet het pijn als je de waarheid zegt, ook al doe je dat met tact en rekening houdend met de ander. Uiteindelijk kan het uit de weg gaan van gevoelige punten voor een eerlijke verstandhouding niet het voornaamste oogmerk zijn. Tegelijkertijd loopt communicatie zonder mededogen op den duur stuk.

De macht van de rechter

We hebben nu een aantal manieren gezien waarop je je voelt als je de rechter bent, zoals agressief en doelgericht, in je gelijk staand, sterk, de situatie meester, groot en machtig, zeker van je zaak en in staat anderen te beïnvloeden. Je hoeft je er niet van bewust te zijn dat je je als rechter zo voelt, maar de kans is groot dat je gedrag dit weerspiegelt. Deze gevoelens houden niet per se in dat je je oordelend voelt. Net zoals je hebt geleerd dat bepaalde rollen stilzwijgend een oordelende houding inhouden, zo heb je ook geleerd dat deze assertieve gevoelens opkomen wanneer je in de oordelende rol kruipt. In feite hebben de meeste mensen moeite om agressieve, zelfverzekerde kracht te ervaren zonder zich met de rechter te vereenzelvigen.

In onze samenleving (met films, tv en reclame) wordt kracht en sterkzijn vaak geassocieerd met ruwheid, geweld, controle en intimidatie. Zelfs als het om sterke kerels gaat die aan de goede kant staan is het hun bedoeling om de ander(en) te verslaan, hun wil op te leggen, vergelding te eisen, enz. Als kind heb je in je ouders een agressieve kracht ervaren als ze kwaad waren, en vaak genoeg waren ze kwaad op jou. Onze cultuur, en je eigen leven misschien nog minder, kent weinig rolmodellen waarin positieve, sterke kracht wordt aangewend op een open, ondersteunende manier die een ander niet vernedert. Kun je je de laatste gelegenheid herinneren waarbij dat wél gebeurde?

Vanwege deze conditionering kan een expansieve, zelfverzekerde kracht gemakkelijk worden geassocieerd met intimidatie, controle, bedreiging, straf, wraak, en zelfs wreedheid en haat. Innerlijk betekent dat de rechter zijn, de gemenerik. Die associatie zorgt dat je als je je heftig en agressief voelt jegens anderen jezelf als slecht, gemeen en bruut beschouwt. Dit soort kracht is alleen acceptabel als het volledig gerechtvaardigd is, wat doorgaans alleen het geval is tegenover kwaadaardigheid, bij het optreden tegen onrechtvaardigheid of bij de bescherming van iemand anders.

De pijnlijke associatie van kracht met gemeenheid wordt vooral duidelijk wanneer er spontaan gevoelens van opwinding, hartstocht en verruiming in je opkomen. Je kunt je dan levend en sterk voelen, zolang je je niet bewust bent van jezelf. Als jij of iemand anders dit in de gaten krijgt, neemt het bewustzijn weer de overhand, en reageer je op dat gevoel van kracht als op iets slechts, en krimp je ineen voor die verruimende gevoelens. Je bent liever klein, zwak en machteloos, omdat je gelooft dat dat ook goed, gevoelig, zorgzaam en beminnelijk betekent. Als je niét ineen wil krimpen voor je eigen kracht, dan moet je anderen van wie je denkt dat ze over je oordelen of zich door jou bedreigd voelen op een afstand houden. En hoe kun je ze beter op een afstand houden dan met het oordeel dat ze jou niet begrijpen? Het is alsof in dit patroon je levende, op verruiming gerichte kracht wordt ondermijnd door je zelfbewustzijn, met behulp van de overtuigingen die er voor jou mee verbonden zijn.

Nu heb je de kans om die associaties en overtuigingen op de proef te stellen. Gun jezelf de ruimte om de rechter in je gewaar te worden zónder op hem te reageren. Kijk gewoon, en hopelijk zie je hem in actie. Het is goed om een poging te ondernemen om op te houden met jezelf en anderen aanvallen, maar wat hier belangrijker is, is dat je nieuwsgierig blijft naar dat deel van je. Wat gebeurt er wanneer je de rechter wordt? Waarom handel je op die manier? Door wat voor diepere gevoelens word je daartoe gemotiveerd? De rechter is, zoals we hebben gezien, de waakhond tegen onaanvaardbare gevoelens. Waarom moeten die in bedwang worden gehouden? Alleen door de rol van de gevangenbewaker op je nemen kun je proberen te achterhalen waarom je een deel van je achter tralies houdt.

Zoek om daarmee te experimenteren een plekje waar je hardop de oordelen kunt uitspreken die je vaak binnenhoudt: „Ik weet wat er mis met je is, en ik weet precies hoe ik je er af moet helpen!” Het stuk rechter in je drukt zich doorgaans in enigszins bedekte termen uit omdat je gelooft dat het ‘niet aardig’ is om openlijk kritisch te zijn. Dit leidt veelal tot onderdrukte woede en frustratie, waardoor oordelende uitspraken juist worden gevoed. Wanneer je je oordeel over de rechter even opschort en jezelf toestaat om openlijk en geheel de rechter te zijn, dan zul je vaak zowel opluchting als een ongebruikelijke energie voelen. De macht van het rechterlijk gezag kan je een groot genoegen doen, maar evenzeer de pijn te beseffen hoeveel je wel niet wilt aanvallen.

Hoe komt het dat de macht van het oordeel een goed gevoel kan geven? Komt dat gewoon doordat de gevoelens onderdrukt zijn en de wraak zoet is? Komt het doordat het plezierig is macht over anderen uit te oefenen? Of komt het door iets dat je aangeboren is dat in de vermomming als rechter tot leven wordt gewekt? Als je in het ervaren van de rechter een gevoel van terechtheid herkent, kan het zijn dat je je natuurlijke levenskracht herkent, een reëel stuk van je, dat verstrikt is geraakt in oordelend gedrag. Eén reden om te blijven oordelen is misschien om toegang te houden tot dat stuk. Maar blijf zolang je op onderzoek uit bent nieuwsgierig.

Wat de rechter motiveert

Door ruimte te scheppen voor je oordelende gevoelens en houdingen stel je je natuurlijk meer open voor het gezichtspunt van de rechter. Als je die klakkeloos aanneemt, leidt dat er domweg toe dat je vaker in de lus wordt getrokken door aanvallen, zelfafwijzing en aanhaakgedrag. Nieuwsgierigheid over wat de rechter drijft kan er echter toe leiden dat je eens gaat kijken wat voor nut die kritiek en die aanvallen hebben. Wat probeert je rechter je eigenlijk te zeggen? Het is mogelijk je rechter die vraag te stellen. Wanneer je je rechter niet afwijst kun je hem toestaan via jou te zeggen waarom hij handelt op de manier waarop hij doet en waarom hij het kind in je zo hardhandig aanpakt. In feite kan je rechter je, als hij de gelegenheid krijgt om te spreken zonder in de aanvalsmodus te zijn, waardevolle gezichtspunten en vragen bieden, waarmee je aan de slag kunt gaan en je gewaarzijn vergroten.

Dit soort onderzoek is afhankelijk van een open zelfacceptatie en van ondersteuning door je eigenwil. De grootste angst om je voor de rechter open te stellen is te ontdekken dat je eigenlijk slecht, egoïstisch en wreed bent. Dat je zult ontdekken dat je haatdragend en onverschillig bent. Als je de rechter toelaat te zeggen wat hem op het hart ligt, kunnen zulke gevoelens voor de dag komen, maar het is ook mogelijk dat hij je kan vertellen waarom hij dat zo voelt. Je handelt altijd vanuit een overtuiging dat wat je doet het beste is, en daarbij is het rechter-zijn inbegrepen. Het probleem is dat je het contact bent kwijtgeraakt met de oorspronkelijke motivatie van de rechter: hoe hij – en jij – tot de overtuiging zijn gekomen dat hardvochtig kritisch zijn het doeltreffendst is. De verbinding herstellen met de achterliggende zorg van de rechter legt de grondslag voor het aanvaarden van het kritische stuk in je, en daarmee voor inzicht in waaróm hij op die manier blijft doorgaan.

De ontwikkeling van een gevoel van mededogen voor de rechter is een krachtig element om de oordeelslus te doorbreken. Je moet te weten komen wat hij poogt te doen en waarom dat voor zijn gevoel zo belangrijk is. Wat je zult ontdekken is dat de rechter er geen vertrouwen in heeft dat je het vermogen of de middelen hebt om dingen te af te handelen zonder zijn hulp. Hij voelt diepe pijn over de zwakheid, hulpeloosheid en machteloosheid van het jonge stuk in je. In het bijzonder is hij er van overtuigt dat er gevaar op de loer ligt in de verterende behoefte aan liefde van het kind. Die hartstochtelijke honger heeft altijd problemen veroorzaakt. Als gevolg daarvan voelt de rechter de drang om het te beschermen, te waarschuwen, in te tomen en te onderwerpen.

Het is frappant hoe de oordeelslus een radicaal andere kwaliteit krijgt wanneer de rechter in staat is zijn eigen kwetsbaarheid uit te drukken – de angst en de hulpeloosheid bij zijn pogingen voor dit hopeloze kind te zorgen, dat het nooit lijkt te leren. Vanuit het oogpunt van de rechter heeft het kind in je altijd resoluut geweigerd op te groeien, geweigerd op te houden met nódig hebben en klagen, geweigerd om voor zichzelf te leren zorgen. Hij heeft het gevoel dat zijn taak er nooit op zit. Hij is moe en voelt zich niet gewaardeerd om wat hij heeft gedaan. Zolang de hele situatie niet wordt geaccepteerd en begrepen heeft hij geen andere keus dan te blijven doen wat hij kan. Ben je je bewust van een stuk in je dat op deze manier voelt?

Je jezelf gewaarworden als de rechter vergt tijd. Je kunt hem niet om de tuin leiden. En je kunt hem pas toelaten als dat voor je gevoel veilig is. Dat wil zeggen: als je je in je eigen kracht voelt staan of de hulp hebt van een therapeut om je rechter in de hand te houden. Want hij heeft toegang tot een groot deel van je agressieve, verruimende kracht, dus vóór je hem de vrije teugel geeft om zich voluit uit te spreken, moet je zorgen dat je een goed stevig anker hebt. Je kunt altijd beginnen op de rechter in anderen te letten en te experimenteren met je nieuwsgierigheid naar wat je ziet en voelt.

Het proces waarin je jezelf openstelt voor acceptatie en de rechter in je in bedwang houdt is een vitale stap naar herovering van de essentiële kwaliteiten die in zijn kerker gevangen worden gehouden. Centraal staat de aangeboren kracht en autoriteit om op eigen benen te staan zonder de voortdurende aanwezigheid van je verinnerlijkte ouders als rechter.

Punten om te onthouden

•    Identificeer je je eenmaal met de rechter of degene die beoordeeld wordt, dan ben je gevangen in de lus. Aangezien het oordeelsproces in die lus rondgaat, via de rol van hetzij de rechter, hetzij de beoordeelde, komt het dan op gang.

•    Wanneer je in die lus gevangen zit is van rol wisselen de enige manier om zonder je los te maken enige verlichting te ondervinden. Je wisselt tussen beoordeelde en rechter, heen en weer.

•    In de meeste gevallen verheelt het oordelen over jezelf of over anderen een gevoel van ontoereikendheid, dat voortkomt uit de ervaring van aanvallen.

•    Oordeel verschuilt zich achter verschillende rollen die je van je ouders hebt geleerd, zoals die van de inspirator, de leidsman en de autoriteit, ten gevolge van oordeel dat stilzwijgend aanwezig was in de relatie die je als kind met je ouders had.

•    Alle oordelen zijn gebaseerd op en worden gevoed door persoonlijke gevoelens. Concentreer je op het kenbaar maken van die gevoelens om de behoefte aan oordeel uit de weg te gaan.

•    Er is niets mis met oordeel; het is een algemeen menselijk vermogen dat iedereen gebruikt. Je hoeft je niet te verdedigen omdat je oordelen hebt. Maar als je een bepaalde mate van zelf- (h)erkenning in je communicatie kunt brengen, laat dat meer ruimte voor werkelijk contact; de ander kan achter het oordeel joú voelen, in plaats van alleen het oordeel.

•    De meeste mensen hebben moeite met een agressieve, zelfverzekerde kracht als ze zich niet met de rechter vereenzelvigen.

•    Als je een gevoel van terechtheid ervaart bij je rechter, kan het zijn dat je je natuurlijke levenskracht bespeurt, een reëel stuk in je, dat opgesloten zit in oordelend gedrag.

•    Als je rechter de gelegenheid krijgt om te zeggen wat hem op het hart ligt terwijl hij niet in de aanvalsmodus is, kan hij waardevolle gezichtspunten en vragen bieden waarmee je je gewaarzijn kunt onderzoeken en vergroten.

Oefening: een blik achter de vermomming

Kies een moment waarop je merkt dat je kritisch naar iemand – of naar anderen in het algemeen – zit te kijken. Stop, en ga te rade bij je gevoel. Is er iets dat je dwarszit? Kun je je kritiek jegens anderen in verband brengen met een manier waarop je je op dit moment bekritiseerd voelt door jezelf of door anderen? Als je de vinger op dat gevoel weet te leggen, wat is er dan mee aan de hand dat je je aanval naar anderen verlegt? In de toekomst kun je je kritische houding gebruiken als aanwijzing dat je bij je eigen gevoel te rade moet gaan. Dat kan er toe leiden dat je je op eerlijker en innerlijker manier gaat ervaren.

Oefening: de gave van de rechter blootleggen

Denk eens terug aan een gelegenheid waarbij je je aangevallen hebt gevoeld door iemand anders. Neem daarna de tijd om te kijken wat je-vond van wat er gezegd werd. Zie eerst duidelijk te krijgen wat de strekking van de stilzwijgende aanval was. Kijk vervolgens of je het voor dit moment even van je af kunt zetten; het maakt deel uit van je verleden. Sta nu stil bij wat er nog méér in die aanval werd overgebracht. Kun je in contact komen met enig gewaarzijn van hoe die ander zich voelde, wat jij deed om de rechter van die ander in hem te voorschijn te roepen, of iets in jou dat je niet in de gaten had maar dat die ander wél aanging? Zulke dingen kunnen bijdragen tot een ruimer gewaarzijn en een betere beoordeling van jezelf, de ander en de verhouding tussen jullie beiden.

Oefening: de rechter laten spreken

Kies een ogenblik waarop je je bewust bent van een aanval op jezelf, en neem een ogenblik de tijd om helder te krijgen wat de strekking van de aanval is. Gebruik de ‘jij’-vorm en wees je bewust van de toon van de stem die bij die aanval past. Probeer zo mogelijk, en als je dat wilt, de uitspraak hardop en op die toon te zeggen. Herhaal dit een aantal malen en laat jezelf verder op die aanval ingaan als de rechter nog meer te zeggen heeft. Let op wat je voelt. Je richt je veeleer op in contact komen met hoe het voelt om rechter te zijn dan op de strekking of de inhoud. Als je energie voelt terwijl je het zegt, onderzoek dan waarom je het zegt. Wat voor gevoel geeft het je om zo te spreken, om deze dingen te zeggen?

Frank voelde zich gelouterd door de tranen. Het was absoluut een grote opluchting om al zijn oordelen over Els en zichzelf er uit te gooien. Hij voelde onwillekeurig dat het onderdrukken van zijn boosheid verbonden was met zijn impotentie. Terwijl hij rechtop zat en naar Els keek, bespeurde hij de druk waaronder hij zich doorgaans voelde staan als hij vree: om opgewonden te raken, om hem stijf te krijgen, om haar opgewonden te krijgen, om hem stijf te houden, om haar te helpen een orgasme te krijgen, om te genieten van dat van hemzelf. Het gaf hem het gevoel dat hij alles goed moest doen, zodat iedereen weer gelukkig was.

Terwijl hij Els zijn gevoelens uit de doeken deed voelde hij de verontwaardiging in zich opkomen over de manier waarop hij zichzelf behandelde. Hij voelde de wens om voor zichzelf op te komen en die stemmetjes te vertellen dat ze de boom in konden! — „Nee, bedankt, ik heb jullie hulp niet nodig. Of eigenlijk – als jullie je nog één keer durven vertonen, schiet ik op jullie!” Hij moest al glimlachen bij de gedachte. Hij trok een denkbeeldig pistool en begon in verschillende richtingen te vuren. Hij voelde kracht en kúnnen in zijn buik en zijn armen – een warme levendheid die hem het gevoel gaf dat hij het voor zichzelf wel redde. Hij had niemand nodig, geen stemmetjes, geen rechters, om hem te vertellen wat hij moest doen. Terwijl hij het pistool weer wegstak draaide hij zich om naar Els, en liet haar met woorden weten: „En ik heb jou evenmin nodig om me te vertellen hoe ik geacht word te zijn. Ik ben al mijn rechters, binnen of buiten, beu. Ik wil mijn eigen boontjes doppen!”

Meteen ging hij rechtop op bed staan en slaakte een uitroep. Hij trok Els overeind en begon met haar te dansen. Ze keek verrast, maar ze deed meteen mee en samen hopten ze in het rond totdat ze over de lakens struikelden en zich lachend in de stapel lieten vallen. Terwijl zijn ademhaling nog nahijgde, begon de stem in zijn hoofd opnieuw:

images Vind je niet dat je je een beetje dwaas aanstelt? Je bent helemaal niet veranderd, alleen je stemming. Wacht maar tot je weer gaat vrijen en zie dan maar eens hoe aardig ze je vindt. Denk eraan, je heb nog steeds dat slappe kleine pikkie dat je aanwijzingen niet zal volgen.

— Frank sloeg zijn handen hard tegen elkaar, en riep uit: „Maak dat je wegkomt, grijsgedraaide grammofoonplaat!”

— Els raakte gewend aan die spontane uitbarstingen: „Tegen wie heb je het?”

— „Raad ’s? Mijn vriendelijke, nietaflatende rechter. Die vindt ’t maar niks dat ik mijn leven terug heb. Tja! En ik heb mijn hartstocht voor jou terug.” Meteen greep hij haar beet en daar rolden ze, te midden van de lakens en de gewatteerde deken, gillend en giechelend.

11.
Kracht

Hoe verder je met je onderzoek van je innerlijk ervaren komt, des te sterker voel je de dominante kracht en energie van de rechter. Wanneer de rechter zijn volle kracht ontplooit is hij agressief, scherp, snijdend, intens, groot en intimiderend. Maar zelfs als hij niet groot en samengebald voelt, komt hij over als verleidend, indringend, gemeen, manipulerend en in staat elke verdedigingsstrategie die je uitprobeert te dwarsbomen. Door deze machtige hoedanigheden word je volledig beïnvloed, nog afgezien van de strekking van een aanval. En oog in oog daarmee voel je je in hun greep, machteloos en verslagen.

Wanneer je je realiseert dat de oorspronkelijke bron van deze ervaring je ouders waren, misschien in een sfeer van boosheid of van willen sturen toen je nog heel klein was, wordt de dynamiek duidelijk. Het maakte niet uit wat ze zeiden; ze waren veel groter en sterker dan jij. Hoewel de inhoud ervan naarmate je opgroeide volwassener is geworden en zich verder heeft ontwikkeld, is de ervaring van de oorspronkelijke energie gebleven: „De rechter is groter, vlugger en machtiger dan ik ben.”

Deze geconditioneerde ervaring is een van de voornaamste barrières om de rechter onder ogen te zien. Zolang je voelt dat je rechter al je lichamelijke en energieke kracht onder zijn bevel heeft, zelfs al weet je dat je gelijk hebt en niet aanhaakt, geloof je nog steeds dat hij je met zijn grootte en zijn energie alleen al kan overweldigen. Zoals je hebt gezien is dat een van de voornaamste redenen waarom je moet dóórgaan met de rechter zijn: om toegang te houden tot dat gevoel van macht en kracht.

Wezenlijke kracht

Dit brengt ons bij de volgende kwaliteit van je ware aard – kracht. Hoe definieer je kracht? Voor de meeste mensen is het sterkte, geweld, macht, hardheid, spieren, intimidatie, intensiteit, massieve energie. Op het lichamelijke vlak wordt kracht in onze maatschappij afgebeeld als een samengetrokken armspier: gespannen, stevig en hard. Wanneer je je sterk wilt voelen of voordoen span je je lichaam om het idee van stevigheid en hardheid te wekken. Het probleem is dat dit starheid, inflexibiliteit en afweer tot gevolg heeft. Heb je echter géén gevoel van dichtheid, spanning en krachtig, dan ben je geneigd jezelf als zwak te beschouwen. De meeste mensen hebben moeite zich tegelijkertijd sterk en plooibaar, sterk en open of sterk en kwetsbaar te voelen. Het lijkt niet alleen dat deze hoedanigheden moeilijk samen te ervaren zijn, maar dat ze elkaar ook wederzijds uitsluiten: „Als ik kwetsbaar ben voel ik me wel op de laatste plaats sterk!” Zoals het echter ligt is wat je over kracht hebt geleerd van de rechter afkomstig, en hij werkt alleen maar met valse kracht.

Ware kracht heeft niets te maken met massief en gespierd zijn en intimideren. Kracht komt voort uit je eigen levendheid, de dynamisch vloeiende beweging van je ziel. Het is een uitdrukking van de vitale, pittige, dynamische kwaliteit van het levende, groeiende organisme dat je bent. Het is het sap en bloed van je ware natuur. Het stroomt door je heen, voedt je, beweegt je, wekt je levenskracht en verbreedt je horizon. Werkelijke kracht geeft je veeleer een gevoel van eigen kunnen dan van macht, een gevoel de wereld te kunnen bespringen veeleer dan van brute kracht. Je hebt het gevoel dat je alles kunt, maar je voelt niet de druk dat je moet. Valse kracht daarentegen verlangt handelen. Mensen voelen zich vaak sterk wanneer ze trainen of opgewonden raken; dan worden ze opgeladen en zijn vol energie. Deze energieke kracht heeft echter een uitlaatklep nodig, anders ga je je rusteloos, gekluisterd en geïrriteerd voelen.

Met ware kracht voel je dat je de moed hebt om je voor het leven met al zijn mogelijkheden open te stellen. Je bent bereid risico’s te lopen, gezien te worden, je in te zetten voor wat je wilt. Je ervaart je geest als helder en intens en je zicht als scherp en duidelijk. Je kent geen aarzeling, geen achteroverleunen, geen tweeslachtigheid.

Wanneer deze kracht door je heen stroomt is die expansief en vol leven, maar ze is ook precies en past zich aan wat nodig is aan. Ze kan zo sterk zijn als een bulldozer, zo heet en vloeiend als kokende lava, of zo delicaat en precies als een naald. Er wordt geen energie verspild, en je geniet een volledige flexibiliteit en reactievermogen. Je voelt een grote directheid in je omgang met het leven: eenvoud zonder franje. Boven alles ervaar je de onmiddellijkheid waarmee je het moment tegemoetgaat zoals het komt, onbelast door verwachtingen, hoop of vooroordeel: „Ik ben hier, hartstochtelijk midden in mijn eigen leven levend.”

Kracht vernietigt valse overtuigingen

Kracht in je ziel dient het leven – joúw leven. Ze beschermt het leven, niet door barrières op te werpen en het verleden in stand te houden op de wijze waarop de rechter dat doet, maar door te elimineren wat niet getrouw is aan de werkelijkheid. Deze wezenlijke kwaliteit beschermt het leven door het vloeiend stromen ervan te ondersteunen, en zo het natuurlijke proces van schepping en vernietiging, geboorte en dood te dragen. Wezenlijke kracht kan als vuur zijn: intens en levendig, maar toch altijd brandend door waar het zich aan hecht, dwars door verdediging bedoeld om oude patronen en ideeën te beschermen.

Deze eigenschap van ware kracht maakt haar veel sterker dan de valse kracht van de rechter, omdat ze geen posities of houdingen hoeft te behouden en te verdedigen. Deze onwrikbare waarachtigheid maakt kracht verontrustender als onderdeel van je eigen ervaren. Veel van je gewone gevoel van veiligheid, van eigen kunnen en van vertrouwen is gebaseerd op vertrouwde en betrouwbare overtuigingen en ervaringen. Je weet hoe de dingen gaan en wat je kunt verwachten. Je openstellen voor die spontane, vitale levendheid van de ziel kan angstaanjagend zijn. Wezenlijke kracht zal je niet de kans geven om rustig te verwijlen binnen de gerieflijke structuur van je vertrouwde zelf. „Maar hoe weet ik,” vraag je, „of er iets nieuws en beters te voorschijn komt als ik mijn gekoesterde overtuigingen laat varen? Hoe weet ik dat ik zonder die structuren kan overleven? Hoe weet ik of de rechter geen gelijk heeft?”

Pas wanneer je je oude overtuigingen ten aanzien van wat je leven steunt, stuurt en beschermt opgeeft kun je gaan zien wat werkelijk waar is. Dat is de ware ervaring die kracht brengt naarmate ze door het oude en vertrouwde heen snijdt: je ziet dat jij de bron van het leven bent; jij bent vervuld van het levende vermogen om te zijn en te bewegen en te functioneren; jij wordt elk moment geboren met de levensenergie van het heelal die je doorstroomt. En je hebt niemand nodig, en zeker geen stem in je hoofd, om je te vertellen wat echt en wat belangrijk is.

Wat er over is van de kracht

Wat is er gebeurd met die aangeboren kwaliteit, met haar energiepotentie, haar bescherming van het leven en haar vitale waarachtigheid? Je ware kracht is grotendeels ondergronds gegaan, is onderdrukt of vermomd in veel meer kleinere vormen. Laten we eens kijken waar de wezenlijke kracht in je vertrouwde ervaring door is vervangen.

Die levensenergie komt af en toe aan de oppervlakte bij seksuele of bij lichamelijke activiteit, of dat nu sport of handwerk is. Op deze gebieden bestaat vitaliteit vooral als fysieke energie verbonden met lichamelijk bezig zijn of met emotionele verandering. Je voelt je sterk en springlevend en opgewonden wanneer deze energie in je stroomt, maar het hangt af van je lichaamsconditie en van de bezigheid. De levendigheid van de wezenlijke kracht is hier teruggebracht tot een vibratie van energie waaraan een diepere intelligentie of een waarachtige klaarheid ontbreekt.

En hoe is het met het levenbeschermende aspect van kracht? Dat is overgenomen door de rechter. Denk eraan, de rechter verscheen in een tijd waarin je een innerlijke stem nodig had die je hielp overleven door een verbinding met je ouders in stand te houden. De instinctieve overlevingsenergie van de ziel kreeg dus richting dankzij deze stem van je ouders in jezelf. In die rol is de rechter het deel van je geworden dat zich in stáát, sterk, helder, besluitvaardig en energiek voelt – degene die weet wat het beste voor je eigen welzijn is. Maar die bescherming stoelde op aangeleerde overtuigingen van wat goed voor je was, hoe je hoorde te zijn en wat je niet hoorde te doen. Dus de kracht die je als rechter voelt staat in dienst van oude overtuigingen en ideeën. Hij is gespannen, hardvochtig en bestraffend. Hoewel zijn kracht agressief is en motiveert, is het toch een valse kracht. Mettertijd heeft deze elke binding verloren met wat voor de overleving van de ziel waarachtig en echt is. In feite beschermt de rechter een beeld van je door in je aan te vallen wat echt is.

Woede tegenover kracht

Hoe kunnen we het ware in ons naar boven brengen als we ons een weg willen banen, dwars door wat vals is heen? Dat is een zeldzame ervaring en voor veel mensen slechts een droom. En toch ligt dat in de aard van de kracht die als het bloed voor de ziel is, dat afvloeit van wat werkelijk waarachtig is. Zonder die verhouding tot het ware zal kracht altijd star, hol en kortstondig zijn.

Als je bent zoals de meeste mensen, heb je het contact met die vruchtbare waarachtigheid verloren en proef je de volheid daarvan alleen wanneer je jezelf toestaat je eigen woede te omvatten (een op zich al ongewone ervaring). Ongeremde woede komt het dichtst bij de oprechte directheid van wezenlijke kracht, want alleen in een bui van woede ben je bereid de overtuigingen en structuren die je leven beperken aan de kaak te stellen. Wanneer je frustratie tot een onverdraaglijk niveau is opgelopen, zegt een deel van je: „Zó is het genoeg!” – en je laat je gaan, je kookt en je explodeert. In de volheid van die weigering om beperkt te worden door frustrerende omstandigheden doe je een beroep op je wezenlijke kracht om door de beperking heen te breken en je eigen waarheid uit te spreken. Op dat moment kom je in overeenstemming met je eigen werkelijkheid en krijg je toegang tot de kracht om die te verwoorden. Maar woede spreekt uit frustratie en richt zich op het frustrerende obstakel. Als je boos bent ben je zelden jezelf gewaar; je bedoeling is de situatie te beïnvloeden. Je geest is overspoeld door het onrecht dat je is aangedaan, zodat de kracht die wordt geactiveerd minder belangrijk lijkt dan de noodzaak om gehoord en gevoeld te worden.

Woede is dan ook de kurk in de fles van de ware kracht. Woede doet een beroep op je vitale levendheid en geeft je toegang tot het krachtige vermogen daarvan. Tegelijkertijd tekent woede zich af in wrok en frustratie en weigert het voorwerp daarvan los te laten. Dus ook al voel je je na een woedeuitbarsting sterk en machtig, ben je toch geneigd bij je succes en je rechtmatigheid te blijven staan, en niet gewoon je van leven doortrokken, heldere volheid te ervaren.

Maar woede kan een poort naar kracht zijn. De uitdaging is je te concentreren op de lichaamsgewaarwordingen die door de woede worden gewekt; voel de energie van de woede zelf en richt je niet op dat waar je kwaad over bent. Als je hoe het allemaal gekomen is kunt laten varen, kun je beginnen je vitale, verruimde eigen kúnnen te proeven met al zijn duidelijkheid en zekerheid – zonder je daarvoor te verontschuldigen. Je ervaart het gevoel van een onweerstaanbare levendigheid en hitte, een onweersprekelijke potentie. Woede kan dus een ingang bieden tot je wezenlijke kracht, mits je haar kunt omarmen en je niet laat gaan in de onbewustheid van de ontlading tegenover anderen of jezelf.

Maar hier verschijnt de rechter ten tonele en hij redeneert dat je moet ophouden je woede te willen voelen. Hij zal dingen zeggen als „Je hebt geen rechtvaardiging om kwaad te zijn; dat haalt helemaal niets uit, en het is waarschijnlijk ook nog je eigen schuld… Je maakt mensen bang als je kwaad bent; dan doe je ze misschien pijn of verprutst het voor jezelf… Je raakt buiten jezelf en maakt de dingen alleen maar erger… Het is wreed en harteloos en lelijk om je woede te uiten tegenover onschuldige mensen; hoe kun je dat nou doen?”

Maar ook als je je woede toelaat kun je het eerst als een gevoel van frustratie ervaren, het gevoel dat je energie geblokkeerd wordt of vastzit. Dat is je woede en het verzet daartegen die met elkaar botsen en je energie in de knoop leggen. Dit tegenhouden van boze gevoelens voel je vooral in je schouders, nek en kaak. Als je dat ervaart, begin dan eerst het gevoel te krijgen van de twee krachten die tegenover elkaar staan. Doorgaans zul je de ene voelen – de woede – die van binnen in je lichaam naar buiten wil, en de andere die daar tegenin werkt en het tegenhoudt. Wanneer je die strijd kunt voelen, haal dan diep adem en geef de energie van de woede de kans om in beweging te komen. Dwing het niet en beweeg niet met je lichaam; stel je simpelweg voor dat je de spanning aan de oppervlakte die de expansie verhindert laat ontspannen. Misschien voel je warmte die in je opstijgt en je energie en je afmeting die toenemen. Woede lijkt je groter te maken als je niet gevangen raakt in je boze gedachten. En wanneer je groter en voller wordt zal de bron van je frustratie veelal oplossen, en de woede maakt plaats voor een assertieve kracht.

Opkomen voor jezelf

Wanneer je de smaak van eigen kunnen, gerichtheid en initiatief te pakken hebt, zul je merken dat dit innerlijk barrières uit de weg ruimt, waardoor je doeltreffend in je leven kunt staan en handelen, je kunt verruimen en kunt groeien, en onafhankelijk kunt zijn. De rechter zal een dergelijke autonomie al heel snel aanvallen als zijnde egoïstisch. „Als je niemand nodig hebt, wie zal zich dan om je bekommeren? … Je gaat buiten je schoenen lopen. … Niemand heeft het op iemand die zo vervuld is van zichzelf. … Je klinkt behoorlijk arrogant. … Word nou ’s realistisch en besef dat niemand zo’n uitslover hoeft. … Wacht maar tot de eerste storm opsteekt en kijk dan ’s hoe onafhankelijk je je voelt.”

Je hebt een lange geschiedenis van onderdrukking van je ware kracht achter je liggen, en de rechter zal je herinneren aan elke reden die je had om die energie af te knijpen. Maar het is van vitaal belang dat je dit deel van je activeert om werkelijke voortgang te boeken in het losmakingsproces. Het is je levensbloed, en dat heeft de rechter volledig uit je gezogen. Om het terug te krijgen moet je het actief terughalen. Je moet leren oprecht verontwaardigd te zijn over die diefstal en de rechter zeggen dat hij moet ophouden en zijn bek maar moet houden. Je losmaken van oordeel kan alleen maar tot werkelijkheid worden als je je vanuit je kracht tegen de aanvallen van de rechter kunt verdedigen. Het doet er niet toe of die kracht zich manifesteert in een uitbarsting die de rechter op slag uit je gedachten wist, het nieuwsgierige kind dat de rechter in zijn naaktheid te kijk zet of een duidelijk, stevig in je schoenen staan, gericht op wat waarachtig is en met voorbijzien van de rest (zoals Bob in het tweede voorbeeld in hoofdstuk 4 deed). Onthoud, kracht roept reacties op die in overeenstemming zijn met wat er nodig is.

Door je ware kracht te gebruiken breng je de rechter terug tot zijn juiste proportie. De kracht van de rechter is nep, star, onbuigzaam, mechanisch, en is geen partij voor je aangeboren, levende kracht. Die kracht staat ver boven de intimidatie van de rechter. Ze is als een exploderende geest in dienst van waarachtigheid. Wanneer je die voor het eerst ervaart zijn de intensheid en de spontane kracht vaak angstwekkend. Het kan aanvoelen als destructief en boven je macht, en de rechter zal alles in het werk stellen om je ervan te overtuigen dat je dit uit de weg moet gaan. Maar als je je oefent in het toelaten van je opwinding, je levenslust, je hartstocht, je verbolgenheid en de diepgevoelde moed om voor jezelf op te komen, zul je op die ware kracht gaan vertrouwen, de kracht die jou draagt als degene die je werkelijk bent. Want wat je het meest bedreigt is de valsheid van de rechter.

Oefening: voel dat je in het leven staat

Houd elke keer dat je er aan denkt op met wat je doet en herinner je er aan dat je een levend organisme bent vol bonzend bloed en vitale energie. Let op of dat al dan niet als waar aanvoelt. Haal drie keer diep adem en stel je bij elke keer voor dat je met intensiteit door je ogen uitademt. Beweeg je schouders rond, spreid je vingers wijd en maak dan twee vuisten. Doe dit drie keer. Maar je geen zorgen als je de kracht of de levendheid niet voelt. Vaak moeten we het ontbreken van een kwaliteit éérst voelen voor we de kwaliteit zelf kunnen voelen. Laat eenvoudig toe wat er is, zonder reactie of oordeel. Blijf je gewaarzijn oefenen en blijf bij het ervaren.

Elke keer dat het individu er in slaagt zich tegen het superego te verdedigen, wordt er een bepaalde hoeveelheid agressieve energie bevrijd die zich kan voordoen als woede. Daarom wordt woede dikwijls tegelijkertijd ervaren met het proces van jezelf verdedigen. Met andere woorden, de woede die door het superego op het ego werd gericht komt nu in het bezit van het ego, om te gebruiken voor welk doel het ook kiest. We hebben waargenomen dat wanneer iemand verwikkeld is in het proces van losmaking van het superego, hij kracht ontleent aan en begiftigd wordt met meer energie.
In feite put diegene niet alleen extra kracht door zijn eigen woede te erkennen, maar ook, en op fundamenteler niveau, door het wezenlijke aspect te integreren van Kracht, die de basisenergie vormt van de emotie achter de woede.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 2” blz. 120

Frank en Els zaten op de veranda achter te genieten van de late zomerochtend. Zij zat haar koffie te drinken en hij had kruidenthee. Ze hield haar mok met haar handen omvat toen ze begon te spreken.

„Weet je, ik zat te denken hoe oordelend ik me tegenover je voelde nadat we hadden proberen te vrijen. Toen je zo boos was dat je die opmerking maakte dat ik niet goed weet hoe ik mezelf plezier kan bezorgen. Ik ben daar echt bang voor. Ik voel dat ik me niet goed kan overgeven aan plezier. Ik zit steeds te klagen over de dingen die me verhinderen om van eten, vrijen en relaties te genieten, maar ik denk dat dat klagen mijn angst verbergt om me te laten gaan. Zo ongeveer het enige waarin ik me kan laten gaan is tennis: dan word ik een ander dier – geen angst, geen ingehoudenheid, gewoon er in opgaan.

Ik zat te denken aan mijn familie, en ik hoor mijn moeder toen ik opgroeide nog zeggen: ‘Teveel plezier schept alleen maar problemen’, ‘Je kunt je lichaam niet vertrouwen want het wil dingen doen waar je spijt van krijgt, geloof me maar’ en ‘Het leven is hard werken; je wordt niet geacht je fijn te voelen.’ En nu zeg ik de hele tijd net zulke dingen tegen mezelf.

Ik herinner me dat ik op een keer een spel begon te maken van mijn wiskundehuiswerk, en ik liet pap zien hoe leuk het was om het goeie antwoord te vinden. Mam stuurde me terug naar m’n plaats en zei dat ik serieus moest zijn. ‘Huiswerk is geen spelletje.’ ”

Els pauzeerde en nipte van haar koffie. Frank zat in de zon, met zijn ogen gesloten, en luisterde.

„Vanochtend in m’n blootje met jou op bed dansen bracht een herinnering terug die ik helemaal kwijt was. Op een keer, toen ik ongeveer zes was, waren m’n oom en tante er een avondje. Na het eten danste ik de huiskamer rond op een plaat van Elvis en had reuze plezier. Mijn oom had zoveel lol in mij dat hij opstond en met me meedanste. Toen was het tijd voor me om in het bad en naar bed te gaan. Hij bood aan om me te helpen, want mijn ouders zaten met m’n tante te praten.

„Hij hielp me met uitkleden en wassen in de badkuip. Ik herinner me nog dat ik in het bad stond terwijl hij de zeep over m’n hele lijf wreef. Ik stond daar te giechelen en te lachen, vooral toen hij het stuk zeep tussen mijn benen stak. Toevallig keek ik toen op, en daar stond mijn moeder in de deur en keek toe. Ze vroeg wat er allemaal zo lollig was, maar ik kon zien dat ze niet blij was.

Naderhand zei ze me altijd dat ik me als een dame moest gedragen en dat ik niet te opgewonden moest raken of te blij moest zijn, omdat iemand dat wel eens verkeerd zou kunnen uitleggen.”

12.
Waarom oordelen?

Terwijl je afstemt op het innerlijke oordeelsproces ervaar je de rechter misschien als een alomaanwezige stem op de achtergrond, die vertrouwde zinnen uitspreekt. Terwijl je let op wat hij je vertelt besef je dat hij put uit een enorm reservoir met maatstaven, idealen, schrobberingen en verboden, die voor het eerst opdoken in je jeugd. In de meeste gevallen is het eenvoudig te zien dat het oordelen zijn die je toen je opgroeide hoorde van degenen om je heen. Het zijn uitspraken die je ouders vaak of bij bijzondere gelegenheden bezigden, dingen die je gezegd zijn door oudere broertjes of zusjes of klasgenootjes, waarschuwingen en standjes die je kreeg van familieleden, toezichthouders of onderwijzers – en al die uitspraken toegesneden op jouw specifieke situatie of ervaring. Tot dit arsenaal heeft je innerlijke rechter toegang gekregen en hij gebruikt het als chantage en dreigement om te voorkomen dat je voluit een plezierig en vredig leven gaat leiden.

Het meestzeggende feit aan al deze oordelen en maatstaven die je door je rechter worden voorgehouden is – behalve dat ze je doeltreffend klein houden – dat ze niet voortkomen uit of verbonden zijn met het huidige moment. Die vermaningen zijn afkomstig van uitspraken die relevant waren voor je functioneren en je overleving in de leeftijd van één tot zes. Het waren waarschuwingen voor dingen die je nog niet zélf had geleerd, vermaningen om weg te blijven bij plaatsen waar je niet hoorde te zijn, maatstaven om je te helpen je te gedragen op een manier waarop je ouders trots zouden zijn, dreigementen om je af te houden van dingen die volwassenen bang of van streek zouden maken, beledigingen om je te motiveren de dingen te doen waar je geen trek in had, en alle andere uitspraken bedoeld om te zorgen dat je met je levenslust de status quo niet zou verstoren. Dat maakte allemaal deel uit van wat beschaving en socialisering van een kind wordt genoemd – de ontwikkeling in het kind van een geweten en een oriëntatie op het leven in onze samenleving. In dit proces van je emoties, je gedrag en je energie leren beteugelen werd de rechter je geweten, die de manieren bekrachtigde waarop je jezelf in bedwang leerde houden om in de wereld te kunnen leven.

Deze oorspronkelijke maatstaven werden jou, als hulpeloos en onervaren kind, bijgebracht om te leren leven in een wereld die door volwassenen werd geregeerd. Nu ben je zelf een volwassene die zijn eigen leven leeft, interactie heeft met andere volwassenen, en toch blijf je naar dezelfde maatstaven leven. De voor de hand liggende vraag is waarom het oordeelsproces zo hardnekkig doeltreffend kan doorfunctioneren als de datum van de munitie al lang verlopen is?

Naar buiten toe is de relevantie van de oorspronkelijke maatstaven opgeheven, maar van binnen is die gebleven en houdt onbewust de overtuiging levend dat je die maatstaven en beoordelingen nodig hebt bij je huidige beslommeringen. De rechter gebruikt woorden en thema’s van nú om relevant te lijken, maar de onderliggende boodschap is dezelfde als die je hoorde toen je nog heel jong was. In die tijd heb je de rechter met zijn maatstaven in je binnengehaald om je ouders bij je te houden en om een gevoel van bescherming, veiligheid en vermeende macht over jezelf en de werkelijkheid te krijgen. Dit is de sleutel waarmee je de macht van de rechter doorgrondt.

In consult

Jannie bracht tijdens een consult een worsteling met haar rechter ter tafel die ze de voorgaande nacht op het werk had gehad. Ze begon aan haar dienst als vroedvrouw, terwijl er een wee kwam. Ze begon haar verhaal met te zeggen dat het een moeilijke bevalling was en dat ze het er niet zo goed had afbracht; het had beter gekund. Ik wilde méér horen, ik wilde weten in hoeverre het een waarheidsgetrouwe vaststelling was, en in welke mate een aanval. Ze zei dat toen ze het overnam de baby tekenen van stress had vertoond, en dat het zaak was hem zo snel mogelijk gehaald te krijgen, maar de ontsluiting van de baarmoedermond verliep langzaam. Ze was genoeg op de hoogte van dit soort situaties om te weten dat het ernstig maar niet gevaarlijk was. Maar de verpleegsters die haar bijstonden waren niét zo goed op de hoogte, en waren nogal bezorgd. Ze gaven het gevoel alsof het allemaal kritiek was, en Jannie niet genoeg deed. Zij bleef intussen kalm en beheerst, ofschoon ze zich duidelijk niet gesteund voelde door de anderen.

Uiteindelijk wist een van de verpleegsters haar te overtuigen dat er een arts moest worden geroepen. Jannie stuurde haar er op uit en begeleidde de weeën verder. De baby begon in te dalen en Jannie begon met inknippen om de baby te helpen sneller naar buiten te komen, toen de arts kwam. Deze vrouw was erg agressief en nam Jannie meteen de bevalling uit handen, en knipte de moeder verder in terwijl ze zei dat Jannie niet vlug genoeg werkte. Binnen twee minuten was de baby er uit, en Jannie had zich op de achtergrond teruggetrokken en voelde zich wat beschaamd.

Klaarblijkelijk had Jannie zichzelf aangevallen omdat ze niet agressief genoeg was. Ze had duidelijk op de aanval aangehaakt met slikken en aanvaarden dat het zo was. Mijn doorvragen bracht aan het licht dat ze voor haar gevoel de juiste actie had ondernomen; de baby was onderweg naar buiten, en ze had er alle vertrouwen in dat het geen spoedgeval was, dat om een dergelijke agressie van de kant van de arts had gevraagd. Toen ze over haar ervaring sprak werd duidelijk dat ze het gevoel had gehad dat ze het goed had gedaan, maar zich niet gesteund wist door de lichtelijk hysterische verpleegsters en terzijde was geschoven door de arts. Jannie voelde dat ze niet werd vertrouwd en dat haar kundigheid niet op de juiste waarde was geschat. Maar omdat de dokter het had overgenomen en de baby had gehaald, viel ze zichzelf aan. Dat was vertrouwder en minder bedreigend voor haar dan zich gekwetst en boos voelen om de manier waarop ze was behandeld. Hoe meer ze dat ging inzien, des te duidelijker werd het dat dit háár geboorte was geweest; ze wist wat ze deed en zou het er goed van hebben afgebracht als het haar niet uit handen was genomen.

Op dit punt vroeg ik Jannie hoe ze zich voelde. Ze zei dat haar rechter haar nu aanviel omdat ze zich zoiets voordehandliggends niet eerder had gerealiseerd. Toen ze dat zag was ze in staat om haar rechter te zeggen dat hij haar met rust moest laten. Ik was het eens dat er geen reden was om zichzelf aan te vallen omdat ze de werkelijke situatie niet eerder had gezien, maar ik was nieuwsgierig waarom ze dat niet had gezien. Wat was er tussen gekomen? Ik vroeg haar om zich precies te voor de geest te halen wat ze voelde toen de arts binnenkwam. Jannie herinnerde zich dat ze zich lekker voelde toen de arts binnenkwam en een paar vragen stelde, maar ze voelde zich opzij geschoven, genegeerd en onzichtbaar toen de arts het eenmaal overnam. Ze voelde zich eveneens klein en hulpeloos.

Ik vroeg of dat een bekend gevoel was. Jannie zei: „Ja, als kind heb ik dat veel gevoeld bij mijn vader. Het enige waar mijn vader zich om bekommerde was werk, en het enige dat ik bij hem deed was werken in huis. Maar hij was dwingend, wilde dat dingen goed gedaan werden en was erg ongeduldig met iedereen. Bijna nooit als hij me iets wilde laten doen liet hij zien hóe. Dan begon ik, en even later nam hij het over en maakte het af. Ik kon nooit iets afmaken en kreeg ook nooit het gevoel dat ik iets uit mezelf kon leren of mijn eigen capaciteit om dingen af te maken kon vertrouwen.”

In die tijd wist ze inderdaad niet hoe ze bepaalde dingen moest doen, maar ze heeft nooit de kans gekregen het te leren. Ik vroeg of het incident met de arts hetzelfde voelde, en ze zei: „Ja, het voelde precies zo: een ‘groot mens’ die weet hoe het moet stapt er in, neemt iets van me over en maakt het af, en ik stond daar, volledig onzichtbaar, klein, hulpeloos en incapabel.”

Hier kregen we een heel helder beeld van hoe de omstandigheden de pijnlijke ervaringen uit Jannies jeugd de vorige avond zo krachtig hadden herhaald. Het was nu duidelijk waarom ze zichzelf had aangevallen in plaats van te zien wat er wérkelijk gebeurde. De aanval omdat ze niet agressief genoeg was, was er op gericht 1) om de gevoelens geen steun van de verpleegsters te hebben te onderdrukken, en 2) om te vermijden dat ze de overtuiging die ze van haar vader had geleerd – dat ze incompetent was – zou aanvechten. De aanval bereikte zijn doel door het bekende gevoel van kleinheid en hulpeloosheid op te roepen dat ze als kind had gehad.

Na te hebben afgetast hoe dit voorval op het oude patroon met haar vader inspeelde, vroeg ik Jannie om eens te kijken in welke opzichten het incident niét overeenkwam, ook al had het dat genegeerde, afgewezen kindbeeld in haar opgeroepen. Ze dacht enige ogenblikken na en zei toen: „Ten eerste wist ik vannacht wat ik deed. Ik was niet onwetend zoals ik als kind was. Ten tweede zag ik dat die arts niet deed zoals mijn vader deed: ze deed gewoon wat ze voelde dat nodig was, en het had niets te maken met mij als vroedvrouw.” Met andere woorden, de arts had niets laten blijken over haar competentie of het gebrek daaraan. En tenslotte besefte ze dat de arts niet de baas was zoals haar vader was geweest, en evenmin was ze nu onmondig, zoals ze tegenover haar vader was geweest. Ze had haar in feite kunnen vertellen dat ze het goed had gedaan als ze dat had gewild. Dat laatste zou echter een ongebruikelijker daad zijn geweest dan opgeven en je hulpeloos voelen.

Deze inzichten hielpen Jannie om het gevoel zichzelf in dit voorval als kind te ervaren los te laten, en het stelde haar in staat beter te zien wat er werkelijk was voorgevallen. De twee aanvallen – voor twee keer niet agressief genoeg zijn en niet te onderkennen wat voor de hand lag – bleken deuren te openen naar een veel beter begrijpen van haar ervaringen, en zullen ongetwijfeld van invloed zijn op haar gewaarzijn en haar functioneren in de toekomst.

Een aanval trekt je aandacht doorgaans naar buiten, naar de gebeurtenissen, de obstakels of de gedragingen die je tegenover je vindt en waarin je wordt betrokken. Luister je naar de strekking van de aanval, dan geloof je dat het oordeel van toepassing is op wat je doet en dat je voor je eigen bestwil moet luisteren als je degene wilt worden die je wilt zijn of het leven wilt leiden dat je wilt leiden. Zolang je naar buiten gericht blijft (op anderen, op de omgeving, op je gedrag, op je problemen) zul je je onbewust blijven vastklampen aan de ouderlijke macht en het gevoel van veiligheid dat die bood. Maar dat houdt je betrokken op de aanvallen en overgeleverd aan de genade van de rechter. De weg naar je losmaken loopt via zorgvuldiger bij je eigen innerlijke ervaring te rade gaan in plaats van te trachten je ervaren naar buiten toe te veranderen. Dit wordt aangetoond door het voorbeeld van Jannie. Alleen op die manier zul je gaan begrijpen waarom je het gevoel hebt de rechter in je buurt te moeten hebben – waarom hij zo’n machtige verschijning in je leven is.

De verlangens van je ouders uitleven

Zoals je nu onderkent is je rechter ontstaan in de omgeving van het gezin waaruit je komt, en vooral je moeder en je vader of wie er dan ook was als geen van hen beiden er was. Je kon niet anders dan wat ze deden en zeiden opvatten als representatief voor hoe het leven is, dus je nam hun uitspraken en houdingen in je op als deel van je innerlijke omgeving, in het bijzonder als de rechter. Vanwege die verinnerlijking leef je nog steeds naar je ouderlijke omgeving, en is het moeilijk je zelfgevoel te scheiden van je ouders en van wat ze van jou en zichzelf verlangden en verwachtten.

Hoe objectiever je tegenover de situatie kunt staan zoals die was toen je opgroeide, des te duidelijker en intelligenter je je rechter het hoofd kunt bieden. Dikwijls brengt een moeder in haar relatie met het kind haar eigen behoeften, angsten en verwachtingen ten aanzien van het leven tot uitdrukking in die relatie. Verder kan haar handelen met betrekking tot het kind overal liggen op een glijdende schaal tussen enkel oog hebben voor haar eigen behoeften en reageren op die van het kind. Wat het kind in de interactie ontvangt kan voor het kind volledig irrelevant zijn, slechts gedeeltelijk toepasselijk, of precies wat het nodig heeft. Helaas is het onwaarschijnlijk dat het kind dat kan aangeven, en hoewel het de pijn voelt om het onvermogen van de ouder, zal het die onvermijdelijk wijten aan zijn eigen falen. Met andere woorden, het gebrek aan gewaarzijn en aan aanwezigheid in het nú bij de ouder wordt deel van de rechter in het kind.

Als kind besef je het gebrek aan afstemming van je ouders zelden, maar als volwassene kun je dat wél. Hoe meer je je bewust bent van je eigen moeilijkheden in je leven, je werk en je relaties, des te meer word je je bewust van waar het je als kind aan ontbroken heeft in de zin van erkenning, steun, begeleiding of waardering. Probeer in je familie zoveel mogelijk te weten te komen over hoe je ouders dachten, zich voelden en gedroegen. Als je gaat beseffen wat je ouders van je wilden en verwachtten, kun je dit vergelijken met wat jij zelf als kind nodig had, en bepalen in hoeverre dit op elkaar aansluit. Dat zal je helpen begrijpen waar je wel of geen hulp en steun bij kreeg en waarom je reageerde op de manier waarop je dat deed. Terwijl je dat doet kun je je geheugen van binnen vragen hoe dit je beïnvloedt en of het je steunt. Herken je of je rechter je met hetzelfde gebrek aan afstemming behandelt als je ouders lang geleden deden?

Eén methode om dit onderzoek voort te zetten is kijken naar wat er in bredere zin achter de aanvallen van de rechter zit. Aanvallen vallen uiteen in twee brede categorieën: de aanvallen bedoeld om ‘slechte’ of onacceptabele delen van het zelf in bedwang te houden, en aanvallen bedoeld om je bij je ideaal van hoe een goed mens behoort te zijn te brengen. Je zou dan kunnen zeggen dat de rechter je altijd één van twee kanten op stuurt – ergens vandaan of ergens naar toe: hij is nooit tevreden met waar je bent.

Een deksel op negativiteit

Vroeg in je leven heb je geleerd dat je over bepaalde onderwerpen beter niet kon praten (zoals over ontlasting) of ze beter zorgvuldig kon ‘inkleden’ (seks, bijvoorbeeld). Zulke ‘onacceptabele’ delen van je ervaring waren aspecten van je natuurlijke, instinctieve levenskracht, en ze bedreigden je ouders en je omgeving omdat ze spontaan, vol energie en ongetemd waren. Welke specifieke uiting van je levenslust je als niet-acceptabel of ‘slecht’ hebt ervaren hangt af van het gezin en je eigen verleden. Het waren delen van je waar je je niet zomaar van kon ontdoen, en misschien wilde je dat ook niet, maar ze veroorzaakten problemen, riepen sterk negatieve reacties op of werden als moreel onaanvaardbaar beschouwd.

Het werd een van de hoofdtaken van je rechter om het deksel op deze delen te houden. Als je deze taboe-delen niet bewust aan het licht brengt, vormen ze een geducht wapen dat je rechter tegen je zal blijven inzetten. Vroeg of laat ben je gedoemd te beseffen dat het je voluit leven zélf is dat gekerkerd en afgestompt is door de angst dat de slechtheid in je wordt blootgelegd. Goed en slecht zijn op zich al hogelijk verdachte termen, waartegen krachtige twijfel op zijn plaats is. Slecht wordt soms gebruikt om te verwijzen naar dingen die goed zijn – vooral prettige gewaarwordingen en dingen zonder reden of rechtvaardiging gewoon góed voelen. Kijk nog maar eens naar wat je rechter zegt wanneer hij je begint te kastijden voor een deel van je huidige ervaring dat hij als slecht ervaart. Wat is slechtheid precies?

De meeste mensen beschouwen ‘negatieve’ emoties als slecht – gevoelens zoals woede, haat, jaloezie, afgunst, begerigheid, pijn, droefheid en angst. Over het algemeen wordt de slechtheid ervan bepaald door hoe ze anderen beïnvloeden. Als je ouders haat of hebzucht afwezen, of als ze jouw explosieve energie als je boos werd of je tranen als je verdriet had niet konden verdragen, dan leerde je dat die gevoelens slecht waren. Dat heeft er onvermijdelijk toe geleid dat je die gevoelens vermeed, verstopte of ontkende wanneer ze bij je opkwamen, of je hebt geleerd jezelf te veroordelen omdat je ze had. Soms ging dit oordeel van buitenaf hand in hand met onbehagen over gevoelens als pijn of angst die je had; als je ouders medelijden hadden of het accepteerden, zou dat je hebben geholpen die gevoelens te verdragen. Je zou hebben geleerd dat dergelijke gevoelens wel pijnlijk of moeilijk zijn, maar niet slecht.

Niet alleen werden bepaalde emoties, gedragingen en handelwijzen van je bestempeld als onacceptabel; bij tijden had je het gevoel dat jijzelf onacceptabel was. Dit afwijzen door je ouders had vaak te maken met iets dat je niet begreep. In een poging de afwijzing voor jezelf begrijpelijk te maken gebruikte je etiketten die anderen er op plakten, zoals verkeerd, slecht, zwak, onbeminnelijk, onmachtig en hulpeloos. (Een paar van deze termen hebben eerder betrekking op hoe je innerlijk meende dat anderen je zagen dan op wat je zelf ervoer. In welk opzicht geeft verkeerd of onbeminnelijk een ánder gevoel dan afgewezen?)

In elk van deze gevoelens overheerst de negatieve of de onaangename hoedanigheid, want ze vertegenwoordigen een onderscheiden en pijnlijke ervaring die verbonden is met afgewezen, genegeerd of niet gewenst zijn. Je bent gaan geloven dat je afgewezen werd omdat je zwak was of het niet alleen afkon. Als later een ervaring zwakheid of onmacht omhoogbracht, was je er zeker van dat er afwijzing op zou volgen. Om nu te verhinderen dat je je afgewezen voelt, valt de rechter deze negatieve gevoelens over jezelf actief aan, om te zorgen dat je ophoudt ze te voelen. Als je bij andere gelegenheden denkt, voelt of handelt op een wijze die hij onaanvaardbaar vindt, kan je rechter die gevoelens (en de stilzwijgende afwijzing) als chantage of dreigement gebruiken om je laten ophouden: „Als je daar voor uitkomt en zegt wat je wilt, zullen mensen denken dat je het niet alléén aankunt.”

Er zijn echter twee ‘negatieve’ emoties die zelden door de rechter worden veroordeeld: schaamte en schuld. Die komen echter bijna uitsluitend voor in antwoord op een oordeel, dus vormen ze krachtig gereedschap, waarmee de rechter greep kan houden op ons innerlijk leven. De rechter gebruikt deze gevoelens in feite om de onacceptabele delen in je te veroordelen.

Schaamte en schuld zijn secundaire gevoelens, die zich hechten aan meer réchtstreekse kanten van je ervaring. Dan beïnvloeden ze je relatie tot die kanten in negatieve zin. Op die manier gebruikt de rechter schaamte en schuld om je zelfvertrouwen, je eigenliefde en je zelfrespect te ondermijnen. Als je bijvoorbeeld is verteld dat het beschamend is iemand te haten of jaloers op iemand te zijn om wat hij of zij is, dan raakt haat of jaloezie verbonden met schaamte. Merk je later dat je iemand haat of iemand anders merkt dat je jaloers bent, dan is dat een klap voor je gevoel van eigenwaarde. Zo ook als je al jong het gevoel hebt gekregen dat opkomen voor jezelf storend was of ten koste van iemand anders ging, dan kan het zijn dat je je elke keer schuldig voelt als je ten overstaan van anderen voor jezelf opkomt. Twee van de gewoonste eigen uitspraken van de rechter zijn „Je zou je moeten schamen” en „Het is je eigen schuld”.

Het onacceptabele positieve

Slechtheid is echter niet beperkt tot negatieve emoties of energiek krachtige roerselen als agressie, enthousiasme, seksuele opwinding of angst. Het is soms verrassend wat mensen- onacceptabel lijken te vinden. Een algemeen voorbeeld is de kinderlijke onschuld die blijkt uit waarachtigheid, nieuwsgierigheid, openheid en weetgierigheid. Kinderen zijn meer in contact met het mysterie des levens en worden nog niet beperkt door de ordelijke hokjes waarin volwassenen alles willen onderbrengen. Het kind van drie of vier dat de namen leert van wat het ziet kan voortdurend vragen naar wat de dingen zijn of waaróm ze zijn zoals ze zijn, zoals bijv. „Waarom is de hemel blauw?” Als zijn ouder ongeduldig is of zich ongemakkelijk voelt omdat hij het antwoord niet weet of té volwassen antwoorden geeft, kan het kind het gevoel krijgen dat het dit niet had moeten vragen. Het nieuwsgierige kind van vijf of zes kan over dingen vragen als echtscheiding, dood, God, liefde, haat en geslachtsorganen. Als deze onderwerpen angst oproepen in de volwassene, kan het kind gaan geloven dat er iets mis was met zowel zijn vragenstellen als met hemzelf. Verder vinden ouders dergelijke directe vragen van hun kinderen dikwijls erg bedreigend, omdat dit geheimen of taboe-onderwerpen aan het licht kan brengen die door de familie altijd zorgvuldig gemeden en verborgen gehouden zijn. Derhalve kunnen eigenschappen als nieuwsgierigheid en waarachtigheid gemakkelijk deel gaan uitmaken van de slechtheid die het kind ervaart, en die vermeden dient te worden.

In andere gevallen kan iets dat niet acceptabel is ‘goede’ kwaliteiten omvatten – zoals liefde of vreugde of levenslust – in zó energieke of expressieve mate dat anderen het niet kunnen accepteren. Elke kwaliteit of eigenschap die mensen missen of waar ze tweeslachtig tegenover staan zullen ze in zuivere vorm in iemand anders moeilijk kunnen dulden. Kinderen zijn heel gevoelig voor een dergelijke onverdraagzaamheid in hun ouders, en komen gemakkelijk tot de conclusie dat er iets mis is met de kwaliteit of eigenschap zelf. Op die manier kan het oordeelsproces menselijke basiservaringen onderdrukken, zodat het gevoel geaccepteerd te zijn zich kan handhaven. Als volwassene kun je moeite hebben om te snappen of te aanvaarden dat je over je eigen positieve gevoelens zoals liefde en vreugde oordeelt. Dat zijn tenslotte zulke góeie dingen. Maar het is een gewone vorm van jezelf aanvallen, een die je voor je verstand acceptabeler kan maken door het redelijker te stellen, zoals: „Het probleem is niet dat vreúgde niet acceptabel is, het probleem is dat het egoïstisch is om blij te zijn zonder een goede reden, terwijl er nog zoveel dingen te doen liggen.”

Gevoel tegenover uiting

Een belangrijk punt hier is het verschil tussen een emotie of een gedachte erváren, en deze úiten. Wat ons in de prille jeugd kenmerkt is dat ervaringen onmiddellijk worden geuit: droefheid met tranen, woede met geschop en geschreeuw, vreugde met een glimlach en een dansje. Dat is zowel heerlijk als problematisch. Het kind moet zijn emotionele impulsen nog leren beheersen. Een onderdeel van het opgroeien is je zelfexpressie leren beheersen – niet alles te zeggen wat je in gedachten schiet en niet altijd je gevoelens uiten zoals afkeer, vrees of verlangen, omdat dat in veel situaties niet gepast is. Voor een kind is dat moeilijk te snappen. Vaak leidt het leren onderdrukken van de uiting van een gevoel of gedachte tot het onderdrukken van het gevoel of de gedachte zélf. „Dat ik mijn woede niet mag uiten betekent dat mijn woede slecht is,” of „Als ik het niet mag uitdrukken, waarom voel ik het dan?” Die laatste vorm van onderdrukking werkt het diepst uit. Je contact met je zieleaard wordt veel ernstiger aangetast door de ervaring van je gedachten en gevoelens te onderdrukken dan door het spontaan uiten ervan te onderdrukken, want je leert de spontane opwelling van je eigen reacties op het leven te wantrouwen.

Een ander aspect van opgroeien is de waarde te ervaren van je eigen ervaring, of iemand dat nu ziet of niet, er op reageert of deze goedkeurt. Of een kind kan groeien hangt af van interactie met en de spiegelfunctie van zijn ouders en de wereld in het algemeen. Zich uiten is belangrijk, omdat het kind moet communiceren, moet worden gehoord en begrepen. Verder hangt de ontwikkeling van zijn eigen zelfgevoel af van de mate waarin zijn gevoelens worden teruggespiegeld, zodat het kind ze kan leren herkennen. Gevoelens die niet door anderen worden bevestigd zal het niet kunnen zien of integreren.

Dus indien er passende interactie en spiegeling plaatsvindt zal het kind het zelfvertrouwen krijgen om zijn eigen gevoelens te leren kennen en op waarde te schatten. Dit vertrouwen wordt de basis voor het ontwikkelen van een gevoel van autonomie waarin zijn gevoel zijn zelfkennis alswel zijn communicatie met anderen steunt. Wordt echter het uiten van zijn emoties gedwarsboomd, dan zal het kind opgroeien in de overtuiging dat ze, willen ze zin en geldigheid hebben, toch tot uitdrukking moeten worden gebracht, zodat ze kunnen worden gezien en weerspiegeld.

De rechter als gedragspolitie

De samenleving ondersteunt de rechter actief bij zijn taak jou te conformeren aan gepaste en beschaafde maatstaven. De rechter op dit terrein aan de kaak stellen mag niet betekenen dat je jezelf een vrijbrief geeft om impulsief te handelen of op elke manier waarop je dat wilt. Zulk gedrag zal vrijwel zeker de rechter opnieuw en krachtig activeren, mogelijk je-huwelijk ontwrichten of-je baan kosten, of je zelfs in de gevangenis doen belanden! De opdracht is het volwassen vermogen te ontwikkelen om iets te voelen zonder het te uiten, iets te denken zonder het te zeggen, en duidelijk het verschil te weten. Je rechter moge je vertellen dat dat hetzelfde is – „Als je het dénkt is dat net zo slecht als het dóen” – maar dat is overgebleven uit de ervaring van het kind of een moralistisch standpunt dat nog wortelt in de gezichtspunten van je jeugd.

De onderdrukking van gevoelens geldt zowel de oordelen over de gevoelens die je je innerlijk eigen hebt gemaakt, als de frustratie die je als kind hebt gevoeld dat je je niet kon uiten. Jezelf toestaan dat die onderdrukte gevoelens naar de oppervlakte komen vereist daarom dat je ruimte maakt in jezelf om dat gefrustreerde kind te kunnen horen, en misschien zelfs de veiligheid van therapie of van goede vrienden op te zoeken om te uiten wat zo lang is onderdrukt. Het bewust uiten kan belangrijk zijn om in contact met onderdrukte gevoelens te komen. Het uiteindelijke doel is echter het vermogen te ontwikkelen om eenvoudig te voelen en het niet te uiten – wat niet gemakkelijk is. Het oefenen daarin geeft het kind geen voldoening. Maar jij als levende ziel kunt de volheid en levendigheid hervinden door de innerlijke ruimte en kracht te winnen om delen van je ervaring toe te laten, en tegelijk te leren onderkennen wat in de wereld wel of niet geuit kan worden. Dan kun je je rechter van een van zijn hoofdtaken ontheffen: die van politieman en degene die aanwijzing geeft omtrent wat OK is en wat niet.

Het ideale zelf

Je hebt als kind niet alleen moeten worstelen om voorgeschreven gevoelens en gedragswijzen te vermijden, je hebt ook moeten leren wat er verlangd werd om aardiggevonden en geaccepteerd te worden. Doorgaans was dat in verband met bepaalde aspecten van je die gezien werden en op hun waarde beoordeeld konden worden (je intelligentie, aantrekkelijkheid, braafheid, slimheid, gehoorzaamheid, vastberadenheid, enz.). Deze kwaliteiten werden dan gevormd, en anderen voegden daar in overeenstemming met de verlangens van je ouders van alles aan toe over hoe je hoorde te zijn en de ervaring van hoe zij waren. Het resultaat was een ideaal maar verwrongen zelfgevoel waarop je onbewust gefixeerd raakte. Sindsdien heb je geprobeerd gelijk te worden aan dit ideaal, er van overtuigd dat dat de sleutel tot je geluk was. Helaas, door jezelf constant aan die ideale maatstaf te spiegelen ben je tot de conclusie gekomen dat je jezelf moest verbeteren om jezelf te kunnen accepteren. Je bent gaan geloven dat je vaardigheden en gedragswijzen niet leerde om doeltreffender te leven, maar om een beter mens te zijn en jezelf aldus geaccepteerd te voelen. Je wijst jezelf subtiel en onbewust bijna elk moment af, je bent door je aard van nature onvolmaakt en behoeft verbetering.

Dit ingebeelde ideale zelf is een innerlijk beeld geworden van hoe je hoorde te zijn zodat alles op z’n pootjes terecht zou komen en jij je er ontspannen in zou kunnen verheugen dat men van je houdt, je accepteert, waardeert en voor je zorgt. Dit houdt persoonlijke maatstaven voor je handelen, denken, voelen, gedragen, verschijnen en presteren in. Het ideale zelf is dus een doel waarop je hele doen en laten zich oriënteert – de richting die je leven aanneemt, wat er zou moeten gebeuren en hoe je je tot jezelf verhoudt. De grootste moeilijkheid bij het nastreven van dit ideale zelfbeeld is dat het niet werkt. Hoewel dit kinderlijk streven naar het ideaal de goedkeuring van je ouders misschien kon wegdragen, heeft het weinig gedaan om je innerlijk vrede te geven; de druk je voortdurend te moeten meten met een ideaal was uitputtend, maakte je eenzaam en riep angst op. Nu je als volwassene niet langer bij je ouders woont en primair niet met hen meer te maken hebt is het nog minder waarschijnlijk dat je je veilig, gelukkig of voldaan voelt als je dat zelfideaal hebt bereikt.

Je kunt een ideaal nooit bereiken; het ligt altijd net achter de horizon. Ook al weet je er elementen van in te lossen, de voldoening zal niet duurzaam zijn, dus ben je geneigd te geloven dat je het niet goed genoeg hebt gedaan of het bij het rechte einde hebt gehad. Motivatie tot het bereiken van dit onbereikbare is de tweede hoofdtaak van de rechter. Hij blijft je ophitsen om dat perfecte beeld te bereiken, en laat je nooit enige rust of een gevoel van voldaanheid. Ook al kan het ideaal goed en de moeite waard zijn, moet je je tóch ergens afvragen hoe goed het is als het een manier is om jezelf voortdurend af te wijzen. Vergeleken met een ideaal zul je je in het moment altijd tekort voelen schieten, ontoereikend of niet goed genoeg vinden.

Het ideale zelf is de basis voor de maatstaven en regels waarnaar je leeft. De rechter is het deel van je dat is aangewezen om die maatstaven te handhaven. Wat je zo makkelijk uit het oog verliest is dat maatstaven geschikt zijn om doeltreffend in actie en interactie te kunnen functioneren, maar dat ze niet geschikt zijn voor zelfbeoordeling. Daarvoor is mededogen nodig, gewaarzijn en begrip. Helaas ben je opgegroeid in de overtuiging dat maatstaven overal op van toepassing zijn, vooral op jezelf.

Door je bewust te worden van de maatstaven waaraan je jezelf in allerlei situaties houdt kun je veel leren over hoe de rechter je elke dag bewerkt. Sommige van deze maatstaven hebben betrekking op gewoontepatronen om fysieke taken te verrichten. Hoewel ze oorspronkelijk zijn aangeleerd om doeltreffend te functioneren, zijn het werktuiglijke handelingen geworden die door hun vertrouwdheid en voorspelbaarheid een gevoel van veiligheid bewerkstelligen. Je kunt dit horen aan de manier waarop de rechter praat over hoe je je tanden moet poetsen, de vaat moet doen, het bed moet opmaken, je aan moet kleden, enz. Andere maatstaven blijken uit het voortdurend op je hoede zijn in sociale situaties, om te zorgen dat je geen dwaze indruk wekt, niets ongepasts doet, geen aandacht trekt of niets stoms zegt. Al deze oordelen zijn gebaseerd op maatstaven die je je innerlijk hebt eigengemaakt. Maatstaven beïnvloeden je maatschappelijk leven, de uitdrukking van je emoties, je intieme relaties, je gedrag, je recreatie, je gezondheid, en zelfs de gedachten die je voor je houdt.

Het beruchte ‘je zou eigenlijk’ is een kritische term om je onmogelijke maatstaven op te dringen. Hoewel ‘je zou eigenlijk’ gebruikt kan worden voor ‘wat passend of noodzakelijk’ is, is het doorgaans een term die kritisch oordeel inhoudt – „Er is iets mis met je als je het niét doet”. Het is zinnig om door elk ‘je zou eigenlijk’ heen te kijken naar de negatieve uitspraak die er achter ligt. Achter „Je zou eigenlijk zorgzamer moeten zijn” bijvoorbeeld ligt de uitspraak verborgen „Je bent egoïstisch” – de eigenlijke aanval. Hier zie je tevens hoe het voorhouden van een zelfideaal perfect kan aanhaken op de poging om ‘slechte delen’ van je te vermijden door maatstaven aan te leggen waardoor je die delen afwijst en betreurt.

Onderkennen wat je verblindt en bindt

De rechter heeft de overleving van het kind primair gediend met de volgende functies: te voorkomen dat het zou handelen op manieren die afwijzing zou bewerkstelligen en het aan te moedigen om te handelen op manieren die acceptatie, liefde en zorg met zich mee brachten. Omdat de keuzen daartussen vooral met je ouders en de gezinssituatie waren verbonden, zullen ze je óf steunen in de keuze voor situaties die aan die in dat gezin doen denken, óf grote spanning in je veroorzaken wanneer de omgeving op gespannen voet staat met die waar je als kind in hebt leren leven. Zolang je je niet bewust bent van wat je je innerlijk hebt eigengemaakt, zul je in de bekende situatie blijven hangen waarin je jezelf of de omgeving de schuld geeft van het feit dat het niet lukt zoals je rechter wil. Als je gaat beseffen hoe je kijk op jezelf en je leven wortelt in je verleden, ga je merken dat die kijk je niet toestaat de wereld in het nú te zien en er op te reageren.

Om de webben te ontrafelen die je aan zelfoordeel binden moet je nieuwsgierig blijven hóe de fascinerende logica van de wijze waarop je jezelf bent gaan zien zich heeft ontwikkeld. Je hebt de bereidheid nodig om je af te vragen welke ongebruikelijke wending je er toe heeft genoopt jezelf zo nauw gade te slaan. En wat je vooral nodig hebt is een lichtheid en gevoel voor humor om niet in de dodelijke ernst van zelfverbetering te worden gezogen.

Punten om te onthouden

•    De sleutel om de macht van de rechter te leren begrijpen is de kennis hoe je de rechter en zijn maatstaven verinnerlijkt hebt om je ouders bij je te houden en een gevoel van bescherming, veiligheid en vermeende macht over jezelf en de werkelijkheid te verwerven.

•    Zolang je op de buitenwereld gericht blijft (op anderen, op de omgeving, op je gedrag en je problemen) zul je je onbewust blijven vastklampen aan die ouderlijke macht en het gevoel van veiligheid dat dit verschaft, waardoor je overgeleverd blijft aan de aanvallen en de genade van de rechter.

•    Om je daarvan los te maken moet je met zorgvuldigheid naar je eigen innerlijk ervaren kijken, en niet proberen je ervaring van buitenaf te laten veranderen.

•    Je rechter behandelt je met hetzelfde gebrek aan afstemming als je ouders lang geleden.

•    Schaamte en schuld komen bijna nooit vanzelf op, maar wel in reactie op oordelen, en vormen zodoende krachtige gereedschap waarmee de rechter je innerlijk leven kan beheersen.

•    Het contact met je zieleaard wordt veel meer aangetast als je gedachten en gevoelens blokkeert dan wanneer je hun uiting blokkeert, want dan leer je de spontane beweging van je eigen respons op het leven wantrouwen.

•    Door je voortdurend te meten aan een ideale maatstaf trek je (ten onrechte) de conclusie dat zelfverbetering een voorwaarde is voor zelfacceptatie.

•    Je te motiveren tot onhaalbare idealen is de andere hoofdtaak van de rechter. Hij blijft er op hameren dat je dat ideaalbeeld moet bereiken, en laat je rust noch voldaanheid.

•    Wat je zo gemakkelijk uit het oog verliest is dat maatstaven zich wel lenen om effectief te kunnen functioneren in actie en interactie, maar dat ze ongeschikt zijn voor zelfbeoordeling.

•    Zolang je je niet bewust bent van wat je verinnerlijkt hebt, zal de situatie dat je jezelf of je omgeving de schuld geeft dat je niet voldoet aan wat de rechter wil, voortduren.

Oefening: hoe is het kind van je ouders

Neem de tijd om op te schrijven wat je ouders voor je wilden en wat ze van je wilden. Wie wilden ze dat je was en waarom? Hoe brachten ze dat over en hoe heeft dat op je ingewerkt? Leef jij hún dromen en probeer je te bereiken wat hun niet gelukt is, of rebelleer je tegen wat voor hen zo belangrijk was? In welk opzicht ben je het kind van je ouders?

Oefening: Wat leerden je ouders je rechter?

Onderzoek de manieren waarop je rechter net zo handelt als je moeder en je vader. In welk opzicht weerspiegelt de manier waarop je aan jezelf relateert de manier waarop zij aan jou relateerden?

Oefening: Maak ruimte voor wat buitengesloten is

Maak een lijst met delen van je die voor je gevoel verborgen moeten blijven, waar niet over gesproken mag worden of die geen aandacht mogen krijgen. Dat mogen gerust emoties zijn zoals egoïsme, haat of jaloezie; gedragingen zoals winden laten of masturberen; fantasieën zoals je ouders vermoorden of vrijzinnig stemmen; lichaamsdelen zoals je penis of clitoris; of andere delen, zoals je ziel, je midden in het leven staan of je nieuwsgierigheid. Wees bedacht op delen van jezelf waar je niets van wilt weten. Hoe is het om die dingen op te schrijven en ze als delen van jezelf te beschouwen?

Oefening: Zelfverbetering – zinnig of niet?

Maak een lijst met alle manieren waarop je aan zelfverbetering bezig bent, met inbegrip van diëten, oefenprogramma’s, lezen, studeren, scholen, workshops, of zelfs meditatie of spirituele oefeningen. In hoeverre zijn deze bezigheden gebaseerd op een poging jezelf te verbeteren? Wat voor maatstaven gebruik je om vast te stellen of je er ‘beter’ van wordt?

Het ego functioneert in emotionele afhankelijkheid, en je noemt dat liefde. Ook al ben je op jezelf, niet getrouwd of in een relatie, of in een groep, dan sta je nóg in een relatie tot je moeder – de moeder binnenin je. Je staat in een relatie tot je superego, en je superego geeft je er altijd van langs. Waarom geeft je superego je er van langs? Omdat het je het gevoel geeft dat je moeder om je heen is. Toen je nog een kind was oordeelde je moeder altijd over je. Dus elke keer dat je je een klein kind voelt, komt je innerlijke moeder en geeft je er van langs. Dan voel je je veilig. Misschien klaag je er wel over, maar je voelt je veilig.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 1” blz. 185

Els keek naar Frank, en hij zag er anders uit. Hij had haar deze ochtend al zoveel keren verbaasd, en nu had ze die herinnering weer terug, die zoveel dingen in haar leven met elkaar verbond. „Weet je, Frank, ik heb altijd danseres willen worden. En na dat incident daarnet besef ik dat ik me te geremd heb gevoeld door de angst van mijn moeder.

Els verviel in stilte, terwijl ze in gedachten naar ditzelfde voorval terugging en bedacht hoe het haar seksualiteit had beïnvloed. Hoe ze daar stond, genietend van de plezierige gewaarwording van haar genitaliën zonder de bijgedachte aan ‘seks’. Ze was nog veel te jong. In haar kinderwereld kon ze nog niet begrijpen wat er verkeerd aan was, maar de blik van haar moeder had duidelijk gemaakt dat het verkeerd was. Ze kon het aangename gevoel in haar genitaliën onmogelijk scheiden van het gevoel dat het verkeerd was: was het omdat iemand haar genot gaf, en dat op de verkeerde manier gaf? Was het omdat ze er van genoot? Was het omdat ze blij was met haar genitaliën? Of omdat ze teveel gedanst had? Omdat een man haar te aardig vond? Waar was het om? Ten slotte begon zich iets in haar te ontspannen naarmate ze ging snappen waar het gevoel dat het verkeerd was vandaan kwam.

Ze voelde zich voor het eerst die ochtend open en licht in haar hart. Terwijl ze van haar koffie nipte merkte ze dat ze zich nieuwsgierig voelde. „Frank, weet je, ik ben verbaasd over die herinnering en wat ik er uit begrijp, maar ik ben nog verbaasder over deze hele ochtend. Wat is er allemaal gebeurd? Ik begrijp niet wat er gaande is.”

images Hoe kun je dat nou zeggen! Er ís niets gaande, en er naar vragen veroorzaakt alleen maar problemen. Door naar een verborgen betekenis te zoeken trek je het deksel van de put!

„Daar is mijn rechter weer. Hij klinkt nu net als een opwindpop met de stem van mijn moeder. Jij – je lijkt nog wel hetzelfde, maar ook iemand die ik nooit eerder heb gezien. Dat voel ik ook een beetje tegenover mezelf. Ik vind het heerlijk wat er gebeurt, en hoewel ik ’t niet zo snap doet dat er ook niet toe op de gewone manier. ’t Kan me niet schelen of het zinnig is, en toch voel ik me nieuwsgierig naar wat er echt gebeurt. images En nogmaals, een stemmetje zei dat ik niet goed wijs moet zijn.

Frank nipte van zijn thee en grinnikte ondeugend. Toen sprak hij met gezag in zijn diepe stem: „Ja Els, je bent echt niet goed snik. Seksualiteit is geen kinderspel, en wat je zojuist hebt ontdekt is de herinnering aan een ernstig incestmisbruik. We dienen onverwijld een overlevingsgroep te zoeken. Je hebt kennelijk belangrijk werk te verrichten met dit thema. De lichtheid die je voelt is het teken van een ernstig probleem, duidelijk een soort neurotische afweer tegen verborgen sadomasochistische neigingen.” Ze schoten allebei in de lach.

13.
Vreugde en nieuwsgierigheid

Eén fundamentele hoedanigheid die in de buurt van de rechter niet kan bestaan is vreugde. Je gaat dat beseffen als je ziet hoe natuurlijk vreugde opkomt in kinderen – en hoe ongebruikelijk dat voor volwassenen is. Het is de allerwezenlijkste hoedanigheid van een gelukkige jeugd. Vreugde vormt de kern van spelen, vrijheid, lichtheid, spontaniteit en plezier. Deze hoedanigheden zijn verbonden met een tijd waarin je geen verantwoordelijkheid had, en je gelooft dat je ze moest opgeven om volwassen te worden. Intussen is er verlangen in je hart om je licht en vrij te voelen zoals het zich van nature voelde op jonge leeftijd. Eén van de droevigste dingen is het verlies van dat vreugdevol ervaren van het leven. Op het pad dat je langs confrontatie met en onderzoek van je rechter voert, vormt het terugvinden van de vreugde in je hart over het wonder van het leven en van jezelf een belangrijke uitdaging.

Lichtheid van hart, stralend geluk, kan zich enkel kenbaar maken in een onbelemmerd innerlijk. Vol vreugde zijn wil zeggen je hart laten gaan, het laten bloeien en stralen. Het betekent dat je niet gewoon voldaan bent of tevreden, OK of acceptabel: je bent getransformeerd door de magie van de hartevreugde waarin je gehuld wordt. Je bent zo vervuld van plezier over wat je voelt en ervaart, dat je er van overstroomt en gloeit, dansend en zingend. Vreugde is zo’n diep gevoelde hoedanigheid, dat ze voor het verstand nooit te grijpen is. Het praktische stuk in je vindt het dwaas, lichtzinnig en weerloos. Als vreugde wordt toegelaten moet het verstand ruim baan maken. Het breekt zich baan met zo’n stralende lieflijkheid en energie, dat geen rede dat kan verklaren en geen regel dat kan beletten.

Vreugde is nauw verbonden met verlangen. Je verlangt naar datgene waar je vreugde in schept, en het hart wordt van vreugde vervuld wanneer het ontvangt waar het naar verlangt. Om die reden ben je opgegroeid met de overtuiging dat vreugde het resultaat is van krijgen wat je wilt. Er zit wel enige waarheid in die overtuiging. Als je voor het eerst iets ontvangt waar je waarachtig naar verlangd hebt – of dat een nieuwe auto, een elegante jurk, een tongstrelende maaltijd, een nacht met je geliefde of een diep inzicht is – dan stroomt je hart natuurlijk over van vreugde. Voor enige tijd ben je in de buurt van dat wat je hart verrukt.

Die vreugde is echter van beperkte duur. Ze is niet blijvend van aard. Binnen enige dagen, uren of zelfs minuten is je hart niet meer tevreden. En zo voert verlangen je op zoektocht naar het voedsel dat de honger van je hart kan voeden. Pas na een lange zoektocht en vele teleurstellingen later begint het je te dagen dat het de eigen vrijheid van je hart is die je vreugde kan schenken. Elk voorwerp van verlangen was gewoon niets anders dan wat op dat ogenblik nodig leek om het hart vrijheid te geven – maar je zag het abusievelijk aan voor de bron van de vreugde zelf. Dit is waarom je weet dat gebeurtenissen en situaties, mensen en plaatsen geen vreugde teweegbrengen. Op z’n best nemen ze de barrière even weg die de vreugde belet. De ware bron van vreugde is het wéten van het hart dat onbelemmerd zichzelf is.

Lijnrecht tegenover de toestand van geluk en vreugde staan de hoedanigheden van de rechter: ernst en behoedzaamheid, beperking en dreigement, die je leven doordrenken met zorg en vrees. De rechter leeft in een wereld van begrenzingen en maatstaven. De dingen moeten afmeetbaar zijn. Spontaniteit wordt niet toegelaten: „Als je je omgeving en andere mensen niet in de hand hebt, moet je ten minste jezelf in de hand houden. Anders gebeuren er boze dingen, in het beste geval gedraag je je ongepast en maak je een dwaze indruk, in het slechtste doe je iets respectloos’, gevaarlijks en egoïstisch.” De rechter is vast voornemens júist van verkeerd te scheiden, goed van slecht en nuttig van lichtzinnig – en vreugde is de belichaming van het-lichtzinnige en nutteloze. Voor de rechter is vreugde goed, maar alleen als er een goede reden voor is, en ze is terecht mits je haar verdient. Doorgaans veroorzaakt vreugde alleen maar problemen, wegens haar irrationele, oneerbiedige en onbeheersbare karakter. Voor zover het de rechter betreft is vol vreugde zijn zelden gerechtvaardigd, en wordt het ook dan overdreven. „Je kunt er in het leven heel goed buiten, dus kun je dat gevoel beter helemaal uit de weg gaan.

Vreugde is een beweging van het hart, licht en speels, vol liefde en verrukking. Het hart beweegt zich naar dingen niet omdat het die nodig heeft, maar omdat het er liefde voor heeft. Het is gelukkig en betoverd en straalt die gevoelens af op anderen. „Kijk eens wat een dingen er zijn om te zien en te waarderen.” Voor wie licht van hart is, is de wereld vol verwondering en fascinatie, en wachten om elke hoek ontdekkingen zonder tal.

Vreugde brengt nieuwsgierigheid

Een vreugdevolle liefde voor de wereld brengt natuurlijk een hartsverlangen om de wereld te leren kennen. Uit vreugde komt nieuwsgierigheid voort. Nieuwsgierigheid is de fascinatie voor het leven vanuit een hart dat zich openstelt, liefde die zich uit in het verlangen het leven diep te leren kennen: het te onderzoeken, er naar te luisteren, het gade te slaan, te proeven, het uit elkaar te nemen en het op te slokken. Je ziet die nieuwsgierigheid in een kind dat genot schept in elke ontmoeting met zijn wereld. Het heeft geen ander doel in gedachten dan te weten te komen met wat het in aanraking komt. Dit is een verwonderlijke beweging van het hart, waarin de gedachten meegaan ter ondersteuning.

In tegenstelling daartoe is het meeste leren op school en in het volwassen leven een doelgeoriënteerd mentaal spel, dat het hart volledig buitensluit. Je leert om te kunnen functioneren en om er beter van te worden, geld te verdienen en doelmatig te zijn, pijn en leed te vermijden of om uit te vissen hoe je kunt krijgen wat je wilt. Van verlangen om te weten te komen omwille van het weten, de waarheid te ontdekken omwille van de waarheid is geen sprake. Dikwijls wordt leren gevoeld als een last of een taak, iets dat goed voor je is. Nieuwsgierig leren als uiting van liefde voor het leven is verloren gegaan.

Net als bij vreugde heeft de rechter er de hand in gehad dat jouw natuurlijke, speelse nieuwsgierigheid verdrongen is: „Nieuwsgierigheid brengt je in moeilijkheden doordat je je neus steekt in zaken die je niet aangaan. … Als je gewoon je hart volgt, zul je nooit leren wat je hoort te leren. Kijk naar de hoofdbrekens die het je in het verleden heeft gekost. … Denk eens na. Je kunt er niet op vertrouwen dat je hart weet wat het doet. … Word nu maar ’ns serieus; tenslotte is dit je leven, en geen spelletje. … Als je alleen maar dingen deed omdat je ze graag doet, dingen leerde omdat je nieuwsgierig bent, dan speelde je nu nóg in de zandbak. … Word volwassen en hou op je te gedragen als een kind!”

De aanwezigheid van de rechter ondermijnt je vermogen om open en lichthartig op onderzoek uit te gaan voortdurend. Hij remt de beweging van het hart, en het hart is de bron van de natuurlijke beweging van de ziel. Het leven zonder vreugde en nieuwsgierigheid is een ernstige taak, een taak van zwaarte en zelfs zwartgalligheid beladen. Je kunt alles willen leren wat juist is, alles doen wat goed voor je is, bezonnen zijn, edelmoedig, hulpvaardig en zorgzaam, zonder dat het leven sprankelt. Het blijft saai en oninteressant. Zonder de aanwezigheid van vreugde beweeg je niet creatief en spontaan vanuit je hart, dus zul je nooit in contact komen met dat wat je hart waarlijk wil, met dat waar je liefde in het leven werkelijk naar uitgaat.

Vreugde brengt vrijheid

Datgene waar je hart vreugde in schept kan soms zonder betekenis lijken bij de drukkende beslommeringen van je leven – een luxe of een zwakheid waar je de tijd noch de energie voor hebt. Toch verliest het leven in het grotere kader zonder vreugde zijn waarde. Wat is de waarde van het menselijk leven indien het hart niet wordt geraakt? Wanneer je wordt geraakt door dat moeiteloze en zorgenvrije geluk lijken alle beslommeringen en zorgen zonder zin en betekenis. Op dat moment weet je dat het leven een verwonderlijk openbaring is die je alleen maar kunt huldigen. Geen leed en geen ellende kunnen het mysterie en het wonder dat het is wegnemen.

In de toestand van vreugde worden leed en ellende niet ontkend; ze worden echter gezien als voorbijgaande manifestaties van de laag die het dichtst aan de oppervlakte van de werkelijkheid ligt. Ironisch genoeg geloven veel mensen dat pijn en droefenis de diepste regionen van de menselijke ziel kenmerken, terwijl juist vreugde zo’n opgetogen blijheid van hart geeft omdat ze voortkomt uit de diepten van je ware aard – de plaats beroert waar het Zijn grenzeloos is, onverdeeld en onafscheidelijk van liefde.

Hoe meer je je nieuwsgierigheid koestert – het verlangen om je eigen ervaren te leren kennen louter omwille van de waarheid die je wilt ontdekken, ongeacht wat daar uit voortvloeit – des te beter je de pogingen van de rechter om je onderzoek te beperken en te sturen aan de kaak kunt stellen. Steeds weer opnieuw zal de rechter bij je aankloppen met ‘gevestigde wijsheid’ over wat dingen betekenen en waarom ze zijn zoals ze zijn. Als je werkelijk nieuwsgierig bent zul je zijn uitspraken niet accepteren, maar het zelf uit willen zoeken, je uitgangspunten en overtuigingen uit het verleden ten aanzien van de werkelijkheid in twijfel trekken. Je wilt nu, op dit moment, weten wat eigenlijk werkelijk is. Ontdek je de frisheid van je ervaring die zich in het nú ontvouwt, dan zul je de vreugde ontdekken van je eigen hart en geest te kennen. Naarmate je meer blootlegt en de zelfervaring uit je jeugd laat varen zul je ook de beperking afleggen van wie je nu bent en wie je zou kunnen worden.

Bij elke beperking die wordt opgeheven komt een stukje vreugde vrij. Als je innerlijke grens openbreekt, ontsnapt er een zalig lichte verrukking. Elk proeven daarvan wekt het hart tot zijn eigen liefde en heelheid, werkelijk en echt. Naarmate er meer boeien worden geslaakt verdiept de vreugde van het hart zich, lossen zich grenzen op en maakt de opborrelende nieuwe vrijheid vrij baan voor de rijke, zachte verstilling van een ontwaakte ziel. Stralend in de gezegende vervoering van een rijpende vreugde heeft het hart zichzelf in waarachtigheid.

Niets heeft als je de rechter op liefdevolle manier bevecht grotere kracht dan verlangen van het hart naar de waarheid, en deze te leren kennen. Als je de vreugde in wie je waarlijk bent onderkent, wordt de zwaarte en ernst van zelfoordeel steeds voelbaarder en ondraaglijker. Waar ééns de rechter de vreugde kon onderdrukken met regels en maatstaven, angst en pijn, ontdekt de rechter nu dat zijn wapens nutteloos zijn tegenover een hart dat stralend is als de zon, onbezwaard en zonder vrees.

Oefening: speelsheid in je hart toelaten

Zoek een speelplaats waar je kinderen in hun spel kunt gadeslaan. Gun jezelf minstens een half uur om de kinderen te zien gaan en komen. Kijk hoe ze met elkaar omgaan, spelletjes verzinnen en allerlei manieren vinden om plezier te hebben. Kijk naar hen voor zover je kunt vanuit je hart en je lichaam, maar ook vanuit je gedachten. Kun je door hun kinderogen kijken – zoals ze de boel aan de gang houden, de gerichtheid van hun aandacht, hun gevoel voor schaal en prioriteit(en)? Raakt het je in je hart om in deze kinderwereld aanwezig te zijn? Word je je gewaar dat wat je ervaart getemperd wordt door de aanwezigheid van de rechter?

Oefening: nieuwsgierigheid aanwakkeren

Kies een tijdstip waarop je naar een paar vrienden kunt luisteren die over zichzelf praten. Let op de impliciete aannamen en overtuigingen over wie ze zijn en wat hun ervaringen betekenen. Ga eens na of je nieuwsgierigheid kunt opbrengen voor het waarom van hun houding en waar die uit voortkomen. Stel je voor hoe het zou zijn als je de nieuwsgierigheid van een kind had naar waarom ze zo praten, handelen en denken. Wat verhindert je om écht meer te willen weten over wie ze zijn en waarom ze voelen wat ze voelen? Wie zou zich bedreigd voelen als je een vraag moest stellen waar mensen zelden over denken of zelden durven te stellen? Begin je iets te merken van je eigen relatie tot je ervaren waaraan je altijd als vanzelfsprekend voorbij bent gegaan.

Els zat achter het stuur toen ze die middag naar het park reden om een van hun lievelingswandelingen te maken. Ze was gelukkig, zat een van haar zelfverzonnen liedjes te zingen waarop Frank altijd probeerde mee te neuriën. Plotseling moest ze hard op de rem trappen om een botsing te vermijden met een auto die de hele tijd linksaf wilde slaan. De remmen gilden terwijl de auto uitweek. Ze kon maar net op tijd stoppen en miste de achterkant van de afslaande auto op een haar na.

Frank slaakte een kreet toen zijn nek het door de noodstop te verduren kreeg. „Jezus, mens! images Heb je nou nóg niet leren rijden? Probeer je ons dood te rijden of zo? Oooo, nou ligt m’n nek helemaal in de kreukels. Verdomme!

(verder op blz. 196)

Vreugde is nieuwsgierig. Vreugde is nieuwsgierigheid. Als je de waarheid liefhebt, of als de waarheid dat waar je op betrokken bent liefheeft, dan straalt de waarheid. Dat stralen van de waarheid is vreugde. Je bént de waarheid, en je vreugde is vreugde in de waarachtigheid…

Wanneer we nieuwsgierig zijn zijn we volledig heel, gelukkig. We doen waar we voor bestaan. We laten ons niet meeslepen door de dingen die ons steeds meer leed en frustratie brengen. We zijn betrokken op iets dat het hart en de geest bevrijdt zonder die vrijheid ook maar te zoeken. Het proces zelf is vrijheid… Je bent vrij op elk moment waarop je volledig nieuws gierig bent. Je bent geheel verliefd, en op wie ben je verliefd? Wie zal het weten? Je bent gewoon verliefd. Wat er ook is, je bent er verliefd op. Je bent volslagen verliefd op jezelf, op je bestaan. Je bent volslagen verliefd op wat zich ook maar aan je voordoet; je hebt het zó lief, dat je er alles over wilt weten.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 1” blz. 240–241

Alle lichtheid was uit de lucht verdwenen. Els was helemaal de kluts kwijt en omklemde het stuur alsof haar leven er van afhing. Ze reed stapvoets, terwijl ze allebei op adem probeerden te komen en het beven in bedwang te krijgen.

images Hij heeft gelijk, hoor. Wat is er met joú aan de hand? Je hebt nooit echt leren rijden. Dan voel je je zó lekker – en dan jaag je iedereen zowat de dood in! Je zou je moeten schamen.
— God, ik heb het gevoel dat mam gelijk had. Als ik me lekker voel kom ik in de problemen.

Tranen begonnen over haar gezicht te stromen terwijl ze zich goed hield om te kunnen rijden. Fluisterend zei ze tegen zichzelf: „Ik zou nu niet achter het stuur moeten… Het is me te veel… Ik ben te klein.” Zodra Frank gekalmeerd was en merkte in welke toestand ze verkeerde, stelde hij voor het stuur over te nemen. Ze weigerde omdat ze er al bijna waren, dus reden ze zwijgzaam verder tot ze op de parkeerplaats stonden.

„Het enige wat ik hoor is een stem die zegt images ‘Je zou je moeten schamen om je zo lekker te voelen en net te doen alsof je weet wat je doet.’ Wat kan ik zeggen? Ik voel me zo ellendig.” Snikkend lag ze in Franks armen.

„Het was al erg genoeg dat ik die auto bijna raakte, maar wat jij zei trof me zó diep, ik voel me net alsof ik vijf ben en iets heel erg fouts heb gedaan. Ik wilde dat helemaal niet. Ik ging zó lekker, en toen wám!” Ze snikte en hield hem stevig vast. „Ik voel me kapot – beschuldigd van iets slechts. De gewaarwording dat ik klein ben is zo sterk, ik beleef het helemaal opnieuw. Ik ben zo van streek dat ik amper adem krijg. images ‘Je moest je schamen.’ Dat klonk als de stem van mijn vader. Hij staat over me heen en vertelt me hoe beschaamd ik moet zijn.” Geleidelijk aan kwam ze weer op adem en kalmeerde voldoende om Frank aan te kijken en zich er van te vergewissen dat hij haar vader niet was en dat ze veilig was met die kwetsbare gevoelens.

14.
Verder de diepte in

Je hebt nu een idee van hoe je althans sommige van je aanvallen op jezelf kunt herkennen. Je zult beginnen te zien hoe je op die aanvallen inhaakt en hoe het voelt om een aanval te doen. Ten slotte ben je je er van bewust geworden dat veel van je oordelen op je zijn over-gedragen in je prille jeugd. Het zijn noodzakelijke stappen in het losmakingsproces; ze vormen de basis voor een werk dat méér vergt: je tegen de aanvallen te verdedigen. Misschien heb je je echter een en ander afgevraagd: Wat is hier werkelijk aan de hand? Wie ben ik als ik aanval, en wie ben ik wanneer ik op een aanval aanhaak? Hoe is deze dynamiek tot stand gekomen? Voordat we ons gaan concentreren op de verdediging gaan we eerst dieper in op de interactie tijdens het oordelen.

In consult

Paula wilde leren begrijpen waarom ze nog steeds zo’n moeite had met haar moeder. Ze voelde zich altijd geagiteerd en kritisch wanneer ze tegenover haar moeder stond. Zelfs als haar moeder open probeerde te zijn en leek te willen delen voelde Paula zich gespannen en zou haar het liefst kwijt zijn. Ze voelde zich teleurgesteld in zichzelf dat ze niet had geleerd zich als volwassene voor te doen, want ze wilde niet dat haar moeder haar zo dwarszat. Paula kon voelen dat haar rechter haar over dat probleem aanviel, maar ze zag niet hoe ze het daarover oneens kon zijn. (Wat was immers het probleem?) Ik vroeg haar hoe ze zich tegenover haar moeder voelde. „Boos,” zei ze. „Ik voel me de hele tijd boos.” Ze oordeelde over zichzelf omdat ze gewoon niet begreep waarom.

Paula ervaart zich bij haar moeder duidelijk als een kind dat boos is en niet bij haar wil zijn. Zo voelt ze zich niet graag en ze concentreert zich op hoe ze zich zou willen voelen – haar idee van volwassen zijn. Ze kan haar boosheid maar niet begrijpen, want ze wil zich niet voelen als een kind dat boos is.

Ik vroeg haar hoe ze zich had gevoeld toen ze opgroeide. Ze dacht een ogenblik na, en zei toen: „Niet gesteund.” Haar moeder had altijd kritiek op haar, was nooit tevreden met wat Paula deed, en had altijd vooral oog voor wat er nog moest worden gedaan. Paula heeft nooit het gevoel gehad dat haar moeder haar zag, of medegevoel of warmte voor haar opbracht. „Het is niet eens dat mijn moeder gemeen was of iets, ze ging gewoon altijd helemaal op in wat er voor haar gevoel nog te doen was, en hoe dat gedaan moest worden. Er was geen plaats voor mij en voor wat ik wilde of nodig had.” Ik vroeg haar hoe het was om je bewust te zijn van de situatie waarin ze was opgegroeid. Ze zei dat het haar verdriet deed. Ik merkte op dat het knap frustrerend moest zijn geweest om je altijd te moeten richten naar je moeder, haar behoeften en eisen. Ze knikte instemmend.

Paula werd zich nu bewust dat ze nog steeds als dat jonge kind met haar moeder omging. Dat kind is klein en onzichtbaar, en wordt onder de duim gehouden, gefrustreerd en niet liefgehad door haar moeder, die egocentrisch, gedreven en met zichzelf bezig is.

Ik vroeg haar of dit voor haar gevoel te maken had met de boosheid die ze jegens haar moeder voelde. „Ja, natuurlijk,” antwoordde ze. „Ik kan het niet uitstaan als ik tegenwoordig iets voor mijn moeder moet doen. Maar ik ben nog steeds verplicht haar met haar zaakjes te helpen. Ik kan nu niet ophouden. Dan zou ik haar in de steek laten.” Terwijl ze dat zei werd ze zich bewust hoe frustrerend die binding was.

Aan het einde van de zitting was de situatie nog verre van opgelost, maar Paula oordeelde niet langer over zichzelf. Ze voelde enig medelijden om wat ze haar hele leven van haar moeder had geslikt. Ze begreep haar gretigheid om dat te veranderen. En ze zag nu dat die verandering de bereidheid van haar zou vragen om het gevoel dat ze haar moeder in de steek liet onder ogen te zien. Dat verklaarde waarom haar boosheid zo onbehaaglijk en zo onacceptabel aanvoelde, want als ze dat gevoel volledig toeliet, zou ze haar moeder de rug toe keren. Haar rechter viel haar aan op het feit dat ze dat verlangen wel had en gaf haar een schuldgevoel omdat ze zo’n zelfzuchtige daad toch had overwogen.

Als je de kracht achter de bedrijvigheid van de rechter wilt leren begrijpen, moet je jezelf nauwkeurig leren gadeslaan bij het ervaren van een aanval. Dit soort gewaarzijn is niet gemakkelijk. Het vereist dat je volledig tegenwoordig bent en niet vervalt in je gewone aanhaakgedrag; dat je gewaarzijn om je lichaam en je reacties, je moed en kracht om moeilijke gevoelens het hoofd te bieden, en je nieuwsgierigheid wijd open blijven staan. Het helpt als je de tijd en een plek hebt om rustig bij je innerlijke proces te verwijlen, of misschien iemand vindt die je in je verkenning kan ondersteunen.

Verdiept zelfonderzoek

Om jezelf onder aanval te ervaren in plaats van verstrikt te raken in aanhaken op de aanval vereist dat je je focus van buiten naar binnen verschuift: wég van de rechter en zijn verhaal naar jezelf en hoe de aanval op je inwerkt. De opdracht is een zelfaanval uit te kiezen die je onlangs is opgevallen en te onderzoeken hoe die uitwerkt. Eerst een voorbeeld uit mijn eigen leven van hoe dit in z’n werk gaat:

Ik merk dat wanneer ik me toekomstige projecten voor mezelf voorstel, mijn rechter me zegt: „Je bent te ambitieus, je bent egoïstisch, en je denkt dat je beter bent dan anderen.” Hier haak ik altijd op aan, aangezien ik probeer uit te maken of de rechter gelijk heeft, en me probeer te rechtvaardigen. In plaats daarvan neem ik in ogenschouw wat er met me gebeurt wanneer ik de rechter zo tegen me hoor praten.

Als je je ervaring op deze manier observeert wordt er steeds meer van-de emotionele laag van je ervaring blootgelegd. Als je merkt welke gevoelens door de aanval worden geprovoceerd, dan kun je tegen ze spreken, ze opschrijven of er in stilte een lijstje van maken.

Ik merk dat ik me wrokkig voel, gevangen, beschaamd en rusteloos. Ik kan voelen dat ik me zorgen maak over hoe anderen me zien. Ik trek me terug en wil mijn aandacht op iets anders richten. Ik besef dat wil ik projecten doorzetten, ik moet ophouden met mezelf te voelen.

Als je in dat gevoel gaat staan zul je ongetwijfeld bespeuren dat het een vertrouwde ervaring is om tot dit gevoel te worden aangezet: het is eerder gebeurd, misschien vele malen.

Dit patroon is terug te voeren tot in mijn vroege volwassenheid, met betrekking tot de meeste activiteiten waarbij ik betrokken ben geweest. De dynamiek placht zich voor te doen wanneer ik iets nieuws leerde, er opgewonden over was en anderen wilde leren of laten zien wat ik had geleerd. Ik was me toen doorgaans niet bewust van de aanvallen, maar nu voel ik dat ze vele malen hebben plaatsgevonden. Gewoonlijk stelde ik me voor dat andere mensen over me oordeelden, en ik placht ze uit de weg te gaan of afstandelijk te doen om mijn eigen gevoelens af te sluiten in reactie op wat ze zouden kunnen zeggen of doen. Ik ben me bewust van een pijnlijke ironie – enerzijds te willen delen waar ik opgetogen over ben en anderzijds mijn hart te willen ommuren omdat ik bang ben dat ik aangevallen word omdat ik te ambitieus en te zelfzuchtig ben. Ik voel een wonde in mijn hart.

Als je de gevoelens die in je opkomen toelaat, zullen ook daarmee geassocieerde gevoelens en overtuigingen aangaande die situatie zich voor je openstellen. Je zult misschien ontdekken dat je die aanval zoals je je die herinnerde en eerdere dergelijke aanvallen, beter en dieper gaat begrijpen. Je kunt op een incident stuiten dat tot een vorige, eendere aanval heeft geleid, of je bespeurt dat de betreffende aanval een vervorming, of zelfs een reactie is op het voelen van de aanval die daaronder schuilgaat.

Ik begin verschillende dingen te beseffen. Ik ben niet in staat geweest om tot de voltooiing van een project in contact met mijn hart te blijven; ik had altijd motivatie van buitenaf nodig om voort te kunnen. Door mijn gerichtheid op het project te ondermijnen, tracht de aanval me eigenlijk te beschermen tegen teleurstelling of mislukking of een slechte reactie van anderen. Ik merk gevoelens op van gevoeligheid, verlangen, angst en droefheid. Ik voel vooral een hulpeloosheid die maakt dat ik me erg jong voel. Ik bespeur een primair verband tussen mijn opgetogenheid en het verlangen naar ontdekken, te delen met mijn moeder, en haar negatieve reactie op mij. Het is moeilijk me er op te concentreren en bij het onbehagen in mijn lichaam en mijn geest te blijven. En toch voel ik intens dat ik in mezelf in dit moment sta, aanwezig met het duidelijk afgebakende en ingeperkte gevoel van mezelf dat gestimuleerd is door de aanval. Ik haak niet aan om het onbehagen te ontlopen.

In dit regressieve proces kun je ook merken dat het niet enkel een gevóel is dat je op het spoor bent, maar een heel cluster van gewaarzijn, met inbegrip van overtuiging, lichaamsgewaarwording, impulsen om te bewegen, en misschien andere zintuiglijke gewaarwordingen (geuren, geluiden), en misschien ook een visueel beeld. Alle passen in elkaar en vormen een complete gestalt, opgeroepen door deze aanval.

Ik kan dit gevoel van jonkheid van mezelf voelen als een kleine jongen die balanceert tussen zijn eigen opgetogen openheid van hart, en een angstige beduchtheid voor zijn moeder. Hij staat besluiteloos als aan de grond genageld, nauwelijks ademend, de armen langs zijn lichaam hangend, van een paar voet afstand naar zijn moeder te kijken. Ik ben me gewaar hoe ongemakkelijk het was me zo te voelen.

Jij en je zelfbeeld

Deze gestalt wordt een zelfbeeld genoemd, een driedimensionaal gevoel van jezelf (met of zonder visueel beeld) gebaseerd op ervaring uit het verleden of op herhaalde ervaringen. Hoewel het een beeld wordt genoemd lijkt het erg werkelijk, omdat je het in je lichaam en in je emoties kunt voelen; het bezit zijn eigen beweging en een wijze van de wereld ervaren. Niettemin is het een bééld, want het is een momentopname van het verleden, of preciezer, van een film van het verleden. Het is ‘gestold’ en verandert niet, hoewel het wel beweging heeft. En het is voorspelbaar en levenloos, ook al heeft het emotionele energie. Wanneer je wordt aangevallen raak je primair aangeslagen door de identificatie met een bepaald zelfbeeld uit je verleden. De opgeroepen gevoelens zelf zijn niet het probleem; wat je beperkt en zelfafwijzing oproept is het zelfbeeld waarmee die gevoelens zijn geassocieerd.

Elke aanval die je ervaart roept een bepaald zelfbeeld in je op. Dit is degene waar je je op dat moment onbewust voor houdt, en je gedrag is een uitdrukking van die identificatie. Elk zelfbeeld kan worden herleid tot een situatie in je prille jeugd, die is uitgekristalliseerd in een innerlijk beeld. Daarom gedraag je je onbewust, ook al meen je dat je naar buiten toe als een volwassene handelt, als het kleine kind dat je eens was. Het is geen wonder dat je je niet in staat voelt doeltreffend te reageren.

Je kunt ook zien dat, zolang je je met dat kleine kind identificeert, elke poging om het oordelen te staken je overgeleverd houdt aan de rechter. Dat komt doordat het kind in zijn ervaren en zijn verlangen aangehaakt moest blijven om de relatie met zijn ouders niet in gevaar te brengen. Dat kind is een gestold zelfbeeld uit het verleden. Het beeld is voortgekomen uit de aanhaakervaring. Het aanhaakgedrag doorbreken betekent daarom het staken van de identificatie met het kind, en dat betekent het doorsnijden van de relatie met het ouderdeel in je. Dan zal de stem ophouden. En dan zul je van binnen alleen zijn, zonder kind of ouder.

Het anderbeeld als rechter

Daarmee komen we op de identificatie van de rechter. Zoals de aanval als gebeurtenis in je prille jeugd onthult wie je toendertijd was, zo kunnen de herinneringen ook de bron van de betreffende aanval onthullen. Met andere woorden, als je ervaart dat je zelf aangevallen wordt en die ervaring op je laat inwerken, ben je misschien ook in staat om te herkenen wie in het verleden op die manier tegen je gesproken heeft (doorgaans iemand uit het gezin). De aanvaller (of aanvalster) kan dezelfde woorden hebben gebruikt, of andere woorden met hetzelfde stilzwijgende gevoel, of het kan zijn dat je gewoon wist dat de aanvaller dat gevoel hád omdat hij anderen en zichzelf op die manier placht aan te vallen. Je komt er misschien ook achter dat je zo’n prille ervaring als een afwijzing of een aanval hebt geïnterpreteerd terwijl het dat niet was. Hoe dan ook, in die tijd was je niet in staat dat te zien.

Het gaat erom een idee te krijgen waar de betreffende oordelende energie in je verleden vandaan kwam – en te begrijpen dat die niet uit jou kwam. Zoals elke aanval een specifiek zelfbeeld oproept, zo is elk zelfbeeld verbonden met een specifiek anderbeeld [een beeld van ‘de ander’), dat je hebt verinnerlijkt als je rechter. Het is heel bevrijdend als je beseft dat je elke keer dat je aanhaakt op een aanval, te maken hebt met oom Bertus. Als kind was je tegenover een volwassene als oom Bertus weerloos, je kon je niet verdedigen of uitdrukken hoe het voor joú lag. Nu ben je groter en ouder, en kun je anders reageren.

Deze manier van een aanval onderzoeken kan aan het licht brengen wat er onder je gebruikelijke depressie en je rationaliseringen schuilgaat. Het kan ook toegang geven tot oude, krachtige gevoelens, die lang onderdrukt zijn geweest omdat ze je aan nog hardvochtiger zelfoordeel zouden hebben blootgesteld. Gewaarzijn is heel krachtig, en dit onderzoekproces moet in alle veiligheid worden ondernomen, vooral met oog op je rechter. Met andere woorden, ontdekken dat je je als een boze en vernederde vierjarige voelt is geen reden om jezelf aan te vallen. Het is van belang je gewaarzijn genoeg ruimte te laten om in mildheid en respect te gedijen.

Omdat je nog steeds gelooft dat je op een bepaalde manier dat kind nog bent, kun je je van dat kindbeeld niet zomaar ontdoen alsof het een foto is. Het voelt wérkelijk voor je en je moet dit feit als een waarheid voor jou op dit moment respecteren. Naarmate je sterker gaat voelen hoe moeilijk het voor dat kind is geweest, des te sterker wordt je eigen liefdevolle mildheid opgerakeld. Medelijden voelen met dat jonge deel in je dat zo in opspraak kwam door de aanval, is een natuurlijke reactie op contact met de werkelijkheid van de situatie. Je kunt niets anders doen dan je gewaar worden wat er gebeurde en het nieuwe inzicht in waaróm de aanval zo’n uitwerking op je had vasthouden. Hoe beter je ziet wat er werkelijk is gebeurd, des te meer zal het losmakingsproces het natuurlijke ontvouwen van wat gebeuren moet volgen.

Punten om te onthouden

•    Om jezelf onder een aanval te ervaren in plaats van verstrikt te raken in aanhaken aan de aanval moet je je focus van buiten je naar binnen verleggen: van de rechter en zijn verhaal naar je zelf en hoe het oordeel je beïnvloedt.

•    Wanneer je wordt aangevallen, word je primair beïnvloed door je identificatie met een bepaald zelfbeeld uit je verleden. De gevoelens zélf die worden opgeroepen vormen het probleem niet; wat je beperkt en zelfafwijzing oproept is het zelfbeeld waarmee die gevoelens zijn geassocieerd.

•    Zoals iedere aanval een specifiek zelfbeeld oproept, zo is ieder zelfbeeld verbonden met een specifiek anderbeeld, dat je in de vorm van de rechter hebt verinnerlijkt.

•    Medelijden voelen voor het jonge deel in je dat zo aangeslagen is door de aanval, is een natuurlijke reactie op contact met de werkelijkheid van de situatie.

Oefening: onderzoek je ervaring bij een aanval

Stap 1. Kies een bekende zelfaanval uit. Als een vriend(in) bereid is je te helpen, vraag deze dan tegenover je plaats te nemen en rustig de aanval uit te spreken zoals je rechter zou doen (er hoeft geen boosaardigheid in te worden gelegd), en vervolgens rustig te blijven zitten terwijl jij aan het onderzoeken bent. Als je het in je eentje doet is het handig om de aanval een aantal keren achter elkaar op een bandje te zetten, één aanval af te spelen, en te pauzeren terwijl je in jezelf te rade gaat.

Stap 2. Blijf na de uitspraak te hebben beluisterd gewoon bij jezelf en let op wat er gebeurt. Voelde je je aangehaakt? Deed het lichamelijk iets met je? Wat voor gevoelens werden er door de aanval opgerakeld?

Stap 3. Luister nogmaals naar de aanval. Blijf opletten. Word je bewust of je begint aan te haken en probeer jezelf enkel terug te brengen bij je gevoelens. Let op of je de neiging hebt te ‘bevriezen’ en zorg dat je niet beïnvloed wordt. Voel dat. Je wilt doorhebben wat er met je gebeurt als je deze aanval hoort. Als er geen gevoelens komen, merk dat dan op. Word je een verdoving, gevoelloosheid, leegte gewaar? Hoe is het om je zo te voelen? Als er bepaalde gevoelens of emoties zijn, herinneren ze je aan vroeger toen je je net zo kon voelen? Is iets dergelijks in je jeugd al eens gezegd? Wie zei het? Ben je je bewust van het gevoel alsof je nú in die situatie bent?

Stap 4. Speel die aanval zoveel keer af als nodig is om de uitwerking die deze op je heeft zo diep mogelijk te voelen.

We begrijpen nog steeds niet dat onze houdingen, ideeën en overtuigingen eigenlijk verantwoordelijk zijn voor ons lijden. We bewijzen lippendienst aan dit idee, maar we beseffen dat niet geheel en ten volle. Dus blijven we voortgaan in onze oude patronen. Het werk dat we hier doen is het beeld volledig in ogenschouw nemen, precies te zien wat je doet en hoe dat de werkelijkheid beïnvloedt.

Dit is de manier waarop ware vrijheid, feitelijke verandering, tot stand komt. Om in vrijheid en absolute vervulling te leven hebben we een volledige, radicale ommezwaai nodig, een dergelijke ommezwaai kan enkel en alleen plaatsvinden als we volledig begrijpen wat we eigenlijk doen. Alle werk dat je hier doet berust op leren begrijpen wat je doet en hoe je het natuurlijke proces verstoort. Probeer je iets anders te doen dan de situatie leren begrijpen, zal je poging een blokkade, een weerstand, een verstoring zijn. Je kunt jezelf niet laten groeien; je kunt alleen ophouden met te verstoren. Je kunt jezelf niet gelukkig maken; je kunt alleen je oordelen staken. Groei en uitdijing zijn natuurlijk; ze zijn de levenskracht zelf. De richting daarvan kun je niet voorspellen.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 2, blz. 109

Frank keek naar Els’ gezicht en zag een overstuur jong kind. Ze trilde, en hij kon voelen hoeveel pijn ze had, hoewel hij geen idee had waardoor dat kwam. Hij haalde diep adem, ademde uit en vroeg toen, terwijl hij haar handen vasthield: „Kun je me vertellen wat er zo pijnlijk is, Els?”

„Ze keek omlaag naar zijn handen die de hare vasthielden, en begon langzaam te spreken. „Ik moest denken aan de dag waarop ik voor het eerst op mijn fietsje leerde rijden. Mijn ouders hadden bezoek en ze zaten op het terras met drankjes en hors d’œuvres. Ik was aan het oefenen en wilde pap laten zien hoe ik al reed. Hij moedigde me aan om naar hem toe te rijden waar ze zaten. Ik reed nog wat wiebelig maar het ging, totdat ik bij de tafeltjes op het terras kwam. Toen werd ik zenuwachtig en viel omver, waarbij ik de hors d’œuvres van de tafel sloeg. Groenten, crackers en sausjes vlogen in het rond.

„Als ik er nú aan denk was het waarschijnlijk een heel grappig gezicht, al dat eten overal, hoewel er natuurlijk niemand lachte. Alles wat ik me gewaar werd was de troep die ik had gemaakt en ieders ogen op me gericht. Ik was bang en had me bezeerd en ik wilde me verstoppen. Toen kwam mijn vader op me af en trok me aan m’n arm onder de fiets vandaan, me aankijkend alsof ik een smerig woord had gezegd of zoiets. Ik kan nog altijd voelen hoe zéér z’n greep deed en de alcohollucht in z’n adem ruiken. Hij begon me uit te kafferen: images ‘Kijk eens wat je gedaan hebt? Je been pijn gedaan, ieders hapjes geruïneerd en jezelf voor schut gezet door te doen alsof je beter bent dan je bent!’ Dat was zo, ik schaamde me zo dat ik gevallen was. Ik kromp ineen en huilde een hele tijd. images Waarom kan ik nog maar zo weinig?”

Frank voelde zijn hart ruimer en zachter worden, als een troostend kussen om het kleine meisje van Els tegenaan te houden. Haar handen knepen beurtelings in de zijne en ontspanden dan weer. Tranen welden op in haar ogen, telkens als haar lichaam het trauma van haar vaders afstraffing en haar schaamte weer doorleefde. Frank streelde zacht heur haar.

„Dat moet erg verwarrend zijn geweest dat hij je eerst aanmoedigde en je vervolgens beschuldigde. Hij maalde er kennelijk meer om dat jij indruk op zijn vrienden maakte dan om hoe jij je voelde. Ik wed dat het heel beangstigend was om op het terras te vallen terwijl iedereen toekeek – je vader in het bijzonder. Je had vast graag gewild dat hij trots op je was.” Zijn stem was teder terwijl hij de gevoelens die hij bij Els bespeurde verwoordde, en dat leek haar te helpen ontspannen en dieper te gaan ademen.

„Dat klopt. Ik schaamde me omdat ik er niet in was geslaagd hem trots te maken – en al die tijd heb ik gemeend dat dat kwam omdat ik te jong was om m’n fiets in bedwang te houden.”

15.
Mededogen – medeleven

Het directe tegengif voor het hart bij oordeel is medeleven. De rechter ziet alleen maar wat fout is en wat hersteld moet worden, en daarom weet je dat je van hem geen medeleven krijgt. Dat maakt je huiverig om De pijnlijke, bange of negatieve delen van jezelf bloot te geven, want je kunt er zeker van zijn dat de rechter er voor zal zorgen dat je wilde dat je ze nooit had gehad. Alles wat je denkt en voelt kan tegen je worden gebruikt. Het is zijn taak de status quo te handhaven, je te beschermen door een beperkt zelfgevoel in stand te houden. Als je je verruimd of te lekker voelt, zal de rechter je een ‘dosis realiteit’ toedienen; als je je te klein maakt of bezwijkt zal hij je er aan herinneren dat het er nog niet zo beroerd voorstaat en dat je het wel zult overleven. Het is niet zijn taak om je pijn te erkennen en op waarde te schatten en je te bevestigen in je moed.

Op z’n best zal de rechter proberen je pijn te lenigen, je vertellen wat je fout deed zodat je nu pijn hebt, hoe je je daarover moet ontfermen, waarom je je er geen zorgen over moet maken, en dat je je veel beroerder hebt gevoeld. Op deze manier kaatst de rechter alle manieren terug waarop je als kind omging met pijn en verwonding.

Zeker, wanneer bepaalde handelwijzen of gebeurtenissen een kind lichamelijk of emotioneel pijn doen past het de ouders te doen wat ze kunnen om de bron van de pijn weg te nemen of deze in te dammen. Op die manier zijn veel mensen van hun lichamelijke pijn afgeholpen en hebben ze aandacht gekregen als ze emotioneel pijn hadden. De situatie lag echter anders wanneer de bron niet duidelijk was, of niet weggenomen kon worden, zoals een scheiding, het sterven van een gezins- of familielid, de depressie van een ouder of de druk op school van leeftijdgenootjes. In die situaties wisten maar weinig mensen hun pijn geaccepteerd, en werd die als natuurlijk beschouwd. Emotionele pijn van het kind was dikwijls voor ouders onbehaaglijk, want het weerspiegelde een element dat ze niet in de hand hadden of waar ze zelf onverdraagzaam tegenover stonden. En vanwege dit onbehagen zochten de ouders van die pijn af te komen door deze te ontkennen, te vermijden, niet serieus te nemen of te compenseren. Het kind leerde te voelen dat er iets fout zat als het pijn voelde. Wanneer de pijn steeds als een probleem werd behandeld, ging het kind uiteindelijk geloven dat het zelf op een of andere manier een probleem was omdat hij in de eerste plaats die pijn had. Als kind wilde een deel van je dat er gewoon iemand bij je was als je pijn had, naar je luisterde, je hand vasthield en je liet zien dat pijn op natuurlijke wijze deel uitmaakt van het leven. Dat is wat medeleven [of mededogen] doet.

Medeleven en pijn

Medeleven is een natuurlijke reactie op kwetsing en pijn in jezelf of in een ander. Het maakt je zachter van hart en stelt het hart open. Medeleven voelt warm en troostend, als een zachte zalf. Het geeft het hart ook de kracht zowel pijn als de werkelijkheid van de situatie die deze veroorzaakt te voelen. Meestal kan pijn bij volwassenen niet van buitenaf worden weggenomen, en evenmin door logica worden opgelost of door iemand op te vrolijken. Heel vaak komt pijn voort uit situaties die je niet kunt of wilt veranderen, of uit ervaringen van lang geleden die nooit meer zijn weggegaan. Je hebt een ruim hart nodig wil je de realiteit van zulke pijn kunnen toelaten in plaats van die te veranderen of tegen te houden. Wanneer je de aanwezigheid voelt van mededogen met je eigen wond, dan weet je dat het goedkomt en dat je niets hoeft te doen, te veranderen of te herstellen. Ja, de wond is er en je kunt er deze verdragen omdat er mededogen in je hart is. Mededogen komt voort uit een diepgevoeld begrijpen van je eigen werkelijkheid, en steunt je bereidheid om in die waarachtigheid te blijven.

Dus een wonde brengt van nature mededogen, mits het hart niet geblokkeerd is; door mededogen kun je de pijngevoelens beter aan. In de meeste gevallen besef je dat de wond van lang geleden stamt en niet veroorzaakt is door de huidige situatie. Kun je ruimte maken om bij die pijn te blijven, dan realiseer je je dat je dit al vele malen hebt gevoeld. Het is voor je hart bekend. Je herinnert je andere keren dat je die pijn hebt gevoeld, en terwijl je ‘in die pijn staat’ komen er steeds diepere wortels in het verleden aan het licht. Door dit te doen wordt er een draad van pijn afgewonden, terug naar lang vergeten wonden in je jeugd. Misschien merk je dat de oorspronkelijke situatie van verraad, afwijzing of vernedering die je voelt, die al die jaren een litteken in je is gebleven. Mededogen geeft de ruime mildheid om deze diepe japen in je hart te zien en te voelen. Het eenvoudig al herkénnen wat je zo lang geleden verwond heeft maakt dat je begint te helen en heel te worden, want het laat toe dat je bij jezelf in die oorspronkelijke wond blijft, met een volheid en inzicht die toendertijd niet mogelijk waren.

Wanneer anderen met je wond omgaan alsof het iets is dat je uit de weg moet gaan of zien kwijt te raken, zullen de stilzwijgende afwijzing en de vijandigheid zorgen dat het contact in je verbroken blijft. Hoe anders daarentegen als je met iemand bent die mild, open en accepterend van hart is en je het gevoel geeft een arm om je heen te slaan. Je hoeft je pijn niet langer te verbergen, niet te doen alsof je je anders voelt, een manier te vinden om dingen recht te zetten of te weten wat het allemaal betekent. Je kunt gewoon zíjn met wat er omhoogkomt en je gedragen, gezien en begrepen voelen.

Je eigen mededogen voelt aan als ruimte in je borstkas, ruimte om te ademen en in je gevoelens te staan. Het onbewust afhouden van de pijn in je hart ontspant. Je kunt rustig verwijlen in waarachtigheid: er was pijn; dat kan niet veranderd worden. Je voelt de pijn en je bent groter dan die pijn. Je ervaart het gevoel dat je het waarachtig ware kunt toelaten en ondersteunen zonder iets te hoeven doen of te zijn. De warmte van de tedere mildheid vermengt zich met de koele frisheid van de realiteit.

Mededogen en de rechter

Zoals woede de barrière en de poort voor ware kracht kan zijn, kan pijn de poort en de barrière voor medeleven zijn. Als je niet bereid bent je pijn te erkennen of bij je pijn te komen, is het moeilijk om mededogen voor jezelf of anderen te voelen. De rechter is heel bekwaam in aanvallen omdat je pijn voelt. „Wat heeft het voor nut om pijn te voelen? Dat verandert immers niets? … Je bent zo’n watje. … Kijk uit, als je het verliest begin je te huilen, en dan zijn we nog verder van huis. … Voel je pijn? Je bent toch geen masochist? … Joúw pijn is kinderspel vergeleken bij die van sommige andere mensen. … Als je pijn wilt voelen is dat joúw probleem. Verwacht van mij niet dat ik met je te doen heb. … Ik weet dat ’t pijn doet, liefje, maar kop op. Het kan een hoop beroerder, neem dát maar van mij aan.”

Mededogen is een onmiddellijk tegengif voor het gif van de rechter. Dat gif wordt geneutraliseerd door de koesterende warmte van een hart dat zich opent. Tederheid lost hardvochtigheid op; het toelaten doet afwijzing teniet. Het kritische standpunt verliest zijn voet aan de grond en valt weg. Waar structuur was ontstaat ruimte van binnen, waar overtuiging en kennis waren komt nu het ware weten van het onbekende.

Maar let op hoe je rechter zijn aandacht op je mededogen richt en aanvalt, in een poging om opnieuw een respons en verharding uit te lokken. Mildheid wil hij doen lijken op zwakheid, sentimentaliteit of egoïsme. „Mededogen is gewoon geestelijk medelijden. Hou daar toch mee op. … Je aanvaardt die pijn en zult om méér vragen, geloof me. … Bén je wel zo aardig dat je zo vriendelijk en bezorgd doet? … Met halfzachtheid kom je nergens in deze wereld; dat is voor watjes. … Zit nu maar niet zo spiritueel te kijken, je moet iets doen. … Heb je dat gekwetste kind in je nu niet lang genoeg z’n zin gegeven?”

Mededogen gewoon toelaten zonder commentaar is fundamenteel bedreigend voor het standpunt van de rechter – dat de wereld een gevaarlijke plaats is en dat je alleen bent en dat je er voortdurend met je aandacht kritisch bij moet zijn om te overleven.

De ware gave van mededogen

Dat je het gevoel van pijn van de wond kunt toelaten is niet hetzelfde als je willen identificeren met het kind dat pijn heeft – ofschoon het wel de erkenning inhoudt dat je je onbewust met dat kind hebt vereenzelvigd en gemotiveerd werd door zijn gevoelens. Want in die pijn gaan staan is de weg naar het toelaten van de volheid van je hart en van waarachtigheid. Het is geen middel om je hulpeloosheid te rechtvaardigen of schuld vast te stellen. Dat zijn geen van beide manieren om de aandacht en de troost te krijgen die je als kind zijn onthouden.

Het mededogen en de openheid van hart die de ziel bezit waren er op kritieke ogenblikken voor jou als kind niet, en daardoor zijn die hoedanigheden niet herkend of in je aangemoedigd. Maar mededogen vanuit de openheid van je hart is een hoedanigheid die waarachtig troost biedt. Dat anderen je dragen en aandacht geven voelt koesterend, maar het sterkt je al gauw in de overtuiging dat je nog steeds dat kind bent. Het gewonde kind is een plek waar je innerlijk bent vastgelopen, waardoor je niet kunt ontspannen en niet voluit kunt voelen. Door bij je eigen pijn te komen kun je uitstijgen boven de tijdelijke verlichting die anderen kunnen bieden. Daardoor dring je door tot de plek waar je bent vastgelopen, stel je je open voor je eigen mededogen en krijgt je ziel harteruimte om zich te verdiepen.

Deze openheid vanuit een mededogende hart is de poort naar een innige verbondenheid met alle leven. Uiteindelijk reikt mededogen voorbij gewaarzijn en invoelingsvermogen tot in het besef dat je niet afscheiden bent van alles om je heen. Deze waarachtige openheid kent geen grenzen, geen muren tegen de stroom van het leven in je. Je kunt de ervaring van andere mensen, van bloemen, van bomen en van eekhoorns, van de wind en van rotsen leren kennen doordat je hart volledig ontwaakt, open en zonder afweer is. In de diepte ervan schept mededogen het ontwapenende vermogen om aan te raken en je aan te laten raken – een wezenlijke hoedanigheid om je gevoeligheid en het contact met je ervaring en je wereld te kunnen laten gedijen.

De rechter moet om controle te kunnen houden altijd afstand houden tot jou en je situatie. Mededogen betekent géén afscheiding tussen jou en je pijn; je voelt het zonder te reageren en zonder terughoudendheid. Medelijden en medegevoel scheppen daarentegen afstand, afscheiding, en dikwijls een gevoel van superioriteit. Heb je mededogen voor jezelf, dan heel je de gespletenheid teweeggebracht door de rechter – groot en sterk tegenover klein en zwak, superieur tegenover inferieur en ik tegenover jou. Wat overblijft is de simpelewerkelijkheid van waar je bent.

Mededogen is een vitale steun om contact te kunnen leggen met het ongewone zowel als met de begraven aspecten van je ervaring. Daarin heb je een hartsbondgenoot om te zijn wat je ook maar ontdekt, of het je bevalt of niet, of het goed voelt of niet. Zonder dit ben je telkens wanneer je ervaring je iets ouds of iets nieuws brengt aan de genade van de rechter overgeleverd.

Oefening: in de pijn gaan staan

Probeer-de eerstvolgende keer dat je met iemand bent die pijn of een wonde voelt je hart open te stellen voor diens ervaring, en let op elke impuls om je te willen onttrekken of om te hulp te schieten. Kom je in de verleiding om het probleem te verklaren of te analyseren, om suggesties te geven, de woede over de situatie te verwoorden, te zeggen dat het allemaal wel goedkomt of zelfs met lichaamsgebaren te troosten? Als je wat zegt, probeer dan gewoon je gewaarzijn van de wonde of het probleem te bevestigen. Houd in gedachten dat deze oefening dient om steun te geven om in de pijn te kunnen gaan staan. Dat kan heel moeilijk zijn als de betrokkene aan de pijn wil ontsnappen, maar oefen hoe dan ook. Let op wat er gebeurt.

Er bestaat een prachtige oorzaak-en-gevolg relatie tussen waarachtigheid en mededogen. Ze gaan hand in hand. Mededogen leidt tot waarachtigheid, waarachtigheid tot mededogen; en wat ons één van beide of allebei uit de weg doet gaan is meestal pijn. We willen ons lekker voelen. We willen onze overtuigingen, onze ideeën omtrent wie we zijn beschermen. We willen onszelf beschermen tegen de waarheid omtrent anderen. We hebben allen deze gekoesterde overtuigingen over wie we zijn, wie anderen zijn, hoe de dingen zijn, hoe de dingen geacht worden te zijn. Daar doorheen kijken brengt pijn, kan angst brengen. Maar dat komt doordat we in deze leugens geloven. We denken dat die leugens de waarheid zijn omdat we de waarheid zelf niet vertrouwen. Maar de waarheid zelf is het punt, ongeacht of ze overeenstemt met onze overtuigingen.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 1” blz. 98

Frank deed de rugzak om. Els haakte een waterfles aan haar riem, en ze togen op pad, de parkeerplaats af. De zon scheen helder en de frisse geur van eucalyptus bezwangerde de middagbries. Twee eekhoorntjes babbelden hen tegemoet vanuit een nabije boom, en ze keken naar een hertenpaar dat tegen een steile helling naar de bossen rechts van hen klom.

Els leek zich volledig van haar bijna-botsing te hebben hersteld. Terwijl ze over het oude houthakkerspad wandelde liep ze in zichzelf te neuriën. Nadat ze een poosje zwijgend hadden voortgelopen, vroeg ze: „Houd je nog van me?”

Frank had een hekel aan die vraag. Die leek altijd op te komen na een kwetsbaar moment van haar kant en wat intimiteit tussen hen beiden. images „Waarom kan ze dat verdorie niet voelen? Heb ik niet genoeg gedaan om te laten zien dat ik van haar houd door haar in mijn armen te houden en zorgzaam en lief te zijn? Zo krijg ik het gevoel dat ik wil zeggen: „Nee, ik kan je niet úitstaan!”

Hij deed z’n best om z’n reactie te onderdrukken en zei enkel: „Ja, dat doe ik.”

images „Maar ik weet niet of ik je wel kan vertrouwen. Ik ben bang dat je alleen maar aardig was omdat ik het zo te kwaad had. En trouwens, ik verdien het ook niet dat iemand van me houdt.”

Frank kon voelen hoe het zich in hem aanspande. Het voelde alsof ze wilde dat hij over haar oordeelde. Zijn rechter was haar in zijn gedachten heel erkentelijk. images Ze klinkt als een snotterend, pathetisch klein kind dat grient over hoe waardeloos het is. Nu, ze heeft gelijk. Ze verdient niets van wat ik haar geef! Het was verleidelijk om dat hardop te zeggen, maar hij beet op z’n tong.

images „Ik kan er niets aan doen. Ik weet zeker dat je het op een dag beu bent en bij me weggaat. Je blijft alleen maar omdat je me wilt helpen, maar je zult wel ziék worden van al mijn problemen. Dat je me nog móet!

Frank liep in stilte voort, maar de rechter in hem had z’n antwoord klaar: images „Ik kan je niet uitstaan en ik wacht alleen op het geschikte moment om de benen te nemen en je te laten voor iemand die een goeie pappie voor je kan zijn en je kan overtuigen dat je niet helemaal een hork bent. Word toch groot!” Die gedachte verschafte hem een pervers plezier, maar was zich door de interactie met Els meer bewust van een gevoel van insnoering binnen. Hij werd niet graag naar binnen gezogen in die negativiteit in hemzelf. Ineens zag hij dat hij zijn eigen vader liep uit te hangen, in reactie op zijn eigen onzekerheid als kind. Hij had zich onzeker van zichzelf gevoeld en had voortdurend de geruststelling van zijn ouders nodig omdat hij geen broers of zusters had om zich mee te vergelijken, enkel volwassenen. Hij herinnerde zich hoe hij het ongeduld en de afkeer van zijn vader voelde vanwege zijn hulpeloosheid, en hij besefte dat hij zich met zijn vader was gaan vereenzelvigen met betrekking tot zijn en andermans hulpbehoevendheid. Els was een perfecte partner om dat op uit te leven.

16.
Doorbreken van identificatie

In dit hoofdstuk zullen we kort samenvatten wat we hebben geleerd, en dan de stappen doornemen om het identificatieproces te doorbreken. We hebben gezien dat elk psychisch proces dat je onder controle houdt zijn macht ontleent aan onbewustheid. De eerste fase om je hart en je geest de touwtjes weer in handen te geven bestaat er dan ook uit het proces zo bewust mogelijk te maken. Door nieuwsgierig te zijn en de bereidheid om in contact te zijn met wat je reeds ervaart word je je het psychisch actief zijn van zelfoordeel gewaar.

Zelfoordeel is de voortdurende inschatting van je waarde naar aangeleerde maatstaven uit het verleden. Dit manifesteert zich in de vorm van aanvallen en aanhaakgedrag. Hoe meer je je bewust wordt van de innerlijke aanvalsactiviteit, des te meer ga je je realiseren dat vrijwel elke mentale activiteit die wordt aangewend om het oordelen te staken, dit uiteindelijk ondersteunt in plaats van het te beëindigen. Dat komt doordat de poging om de aanval tegen te houden aanvankelijk wordt ingegeven door de ervaring van jezelf als slachtoffer van de aanval – d.w.z. het kind. Maar zoals je hebt gezien leidt het handelen vanuit dat zelfbeeld van het kind–slachtoffer altijd tot een vorm van aanhakingsgedrag. Met andere woorden, je werkelijk los kunnen maken vereist dat je de identificatie met het zelfbeeld van het kind doorbreekt, zodat je de aanval echt doeltreffend tot staan kunt brengen.

Identificatiedoorbreking hoort impliciet bij het proces van je verdedigen tegen aanvallen. Een waarachtige verdediging werkt niet ten gunste van enig zelfbeeld, hetzij dat van het kind of dat van de rechter. Het is onafhankelijk van je denken. Maar wat betekent dat? En hoe houd je op je te identificeren met wie je meent te zijn, met de bekende beelden die je bepalen? Met de volgende benadering om je identificaties te doorbreken kun je je eigen toebewegen naar een verdediging leren herkennen en ondersteunen – een beweging die berust op je eigen in het leven staan, en niet op je identificaties.

De ouder–kind dynamiek

Stel jezelf eens voor dat je in een warenhuis loopt, op zoek naar wat ondergoed. Als je een gangpad in loopt hoor je in het volgende gangpad toevallig een moeder inpraten op haar kind. Plotseling hoor je het geluid van een mep op iets vlezigs, en de stem van de moeder zakt een paar decibel: „Heb ik je niet gezegd nergens aan te komen? Waarom luister je nooit naar me? Ik zou je op straat moeten zetten, dan mag je zelf naar huis lopen. Als je vader hier was zou hij je het pak rammel geven dat je verdient!” Het kind pruilt even en breekt dan in tranen uit. „Ben je nou helemáál!” schreeuwt ze, „wat ben je toch een grote huilebalk! Die film kun je nu wel op je buik schrijven en je blijft de rest van de dag op je kamer!” Het volgende wat je ziet is de moeder die stampvoetend voorbijkomt, het kind aan één arm meesleurend, op weg naar de uitgang.

Het hele voorval is pijnlijk om te horen en te zien. Als je het niet gewoon buitensluit en je niet doof houdt, wat is dan je natuurlijke reactie op zo’n situatie? Wat is dan je ongecensureerde impuls? Veel mensen zouden zó verontwaardigd zijn over hoe de moeder haar kind behandelt, dat ze haar apart zouden willen nemen en eens een hartig woordje met haar zouden willen wisselen, ook zonder dat ze alle details weten – haar zeggen dat ze haar mond moet houden en iemand van haar eigen leeftijd moet pakken. Anderen zouden eerder geneigd zijn de confrontatie uit de weg te gaan en het kind beet te pakken en het naar een veilige plek te brengen, het tegen zijn moeder in bescherming nemen en het troosten. Uiteraard is in het dagelijks leven geen van beide reacties realistisch, omdat een dergelijk voorval onderdeel is van een lange geschiedenis en een buitenstaander zich er over het algemeen niet in kan mengen zonder zich in een wespennest te steken waarvan de gevolgen niet zijn te overzien.

Van belang bij het onderzoeken is te beseffen dat er een basaalinstinctieve beweging is om de aanval af te wenden. Het voorgaande voorbeeld was extreem, maar het verschilt enkel in gradatie, niet in soort, van veel andere situaties waarin een ouder tegenover het kind het gevoel van wederzijds respect uit het oog verliest omdat hij of groter is en meer overwicht heeft. Misschien hoor je de ouder zeggen: „Nee, zo voel je je helemaal niet!” of „Hoe dúrf je zo tegen me te spreken. Je zou je moeten schamen!” Als buitenstaander bij zo’ situatie krijg je natuurlijk gevoelens van medeleven, beschermende energie en verontwaardiging. Dat is de basis van verdediging – er instappen en de interactie beëindigen. Je zegt niet dat het kind gelijk heeft en de ouder ongelijk voor zover het de onmenselijkheid van de interactie betreft, het gevoel dat er een elementair stuk integriteit en respect wordt geschonden. Maar hoe dan ook wordt hier de aan de menselijke natuur ten grondslag liggende waarheid misvormd.

Als kind kon je dit soort schending niet afwenden, dus ben je je gaan vereenzelvigen met de misvorming als deel van wie je bent. Het gevolg is dat je de diverse ‘warenhuisvoorvallen’ uit je prille leven voortdurend opnieuw doorleeft. Je in je jeugd los te maken (te ‘onthaken’) zou de aanwezigheid van iemand anders hebben gevergd, die de dynamiek doorbrak en je beschermde. Onthaken nu je volwassen bent betekent je niet identificeren met de opnieuw beleefde dynamiek uit je jeugd.

In die dynamiek vereenzelvig je je met het hulpeloze of het nietwaardzijn van het kind, dan wel met de minachting of de haat van de ouder. In beide gevallen lijkt wat er tijdens de aanval en de aanhaakreactie gebeurt onvermijdelijk en onstuitbaar. Degene die zich met het kind identificeert voelt zich verslagen: „Ik voel me zo kleintjes en slecht, dat ik straf verdién,” of „Ik voel me zo bang en hulpeloos, dat ik me niets kan voorstellen waarmee ik de situatie kan veranderen,” of „Ik haat je zó erg, dat ik liever doodblijf dan te geven wat je wilt.” Weinig kans dat de betrokkene overreed kan worden om die cyclus te doorbreken.

Maar ook degene die zich identificeert met de ouder/rechter voelt frustratie: „Dit kind is zo beklagenswaardig, dat je het alleen maar kan slaan. Ik moet zorgen dat het zich gedraagt, of het uit het zicht houden zodat het m’n leven niet verziekt,” of „Dit kind kan niet op zichzelf passen; het weet niet wat het moet doen, dus moet ik hem de discipline bijbrengen, zodat het leert zich niet in de problemen te werken.” Iemand bepraten om de aanval te staken is net zoiets als proberen iemand te vertellen dat hij de mieren die over de aanrecht lopen niet moet doodmeppen.

Wat er in beider geval nodig is om enig idee van echt onthaken te bewerkstelligen, is een verandering van gezichtspunt. Dat betekent in laatste instantie het besef dat de beelden waarmee je je vereenzelvigt niet méér zijn dan dat – beelden. Ze zijn niet helemaal joú, en ze zijn zeker niet wat je het meest bent. Je investering in deze beelden van jezelf komt echter wél tot stand, en vaak onbewust. Ongetwijfeld zijn er allerlei goede redenen om deze identificaties te behouden. Het besef van wie je voorbij die beelden bent kan tijd kosten. Intussen zijn hier wat gereedschappen om je te helpen.

Een verandering van gezichtspunt

Visualisatie is een goed gereedschap om de eerste stap op weg naar identificatiedoorbreking op gang te brengen. Heb je de dynamiek uit je prille jeugd herkend die aan de wortel van zelfoordeel ligt, en is dat pijnlijk en overweldigend, probeer dan het volgende. Haal eerst het beeld voor ogen van het kind dat je op die leeftijd was en in de situatie die met die dynamiek geassocieerd is. Stel je je trekken voor, je kleding als je je die nog herinnert, je gelaatsuitdrukking, je houding. Als je jezelf in het middelpunt van de interactie met je ouders ziet, vul dan de details van de scène in. Als je alleen in de slaapkamer was, stel je dan die kamer voor. Kijk en voel hoe dat kind zich voelt en hoe het met die emoties omgaat. Jezelf gadeslaan in een situatie waarin je beschaamd of hulpeloos bent kan heel moeilijk of pijnlijk zijn. Het doel is om ver genoeg buiten dat kind te stappen om jezelf te kunnen zien als iemand anders – om jezelf in je schaamte en je hulpeloosheid gade te slaan.

Hoe is het om dit kind te zien, en wat voel je daarbij? Stel je eens voor, net als in die warenhuisfantasie, hoe je zou willen reageren op dat kind als je de gelegenheid had. Je mag je ook mengen in de confrontatie, de ouder de deur uit schoppen, het kind oppakken en het vasthouden, of tegen het kind praten en zeggen dat je ziet hoeveel pijn het heeft. Elke reactie die naar een verandering van de situatie leidt wijst op een zekere doorbreking van de identificatie met de oordeelslus en legt de kiem voor onthaking. Heb je een gevoel van onvermogen of voel je niet de wens om te reageren, stel je dan gewoon voor wat het kind het hardst nodig zou hebben als je het nu voor je had. De universele behoefte, die vooral kinderen in zo’n situatie hebben, is dat iemand hen ziet en hoort, dat iemand onderkent en begrijpt wat ze voelen.

In sommige gevallen is het je de situatie voorstellen niet genoeg om je identificatie met het kleine kind te doorbreken; je kunt niet genoeg afstand nemen tot de hulpeloosheid van het kind en de onbetwistbare macht van de ouder. In dat geval kan het helpen een derde persoon in de situatie binnen te halen. Vraag je eerst af of er een volwassene in of binnen de sfeer van het gezin was die voor jou als kind een steun was, iemand die je kon vertrouwen, die je in je waarde liet en je een gevoel van veiligheid en troost gaf. Als je nu deze pijnlijke dynamiek doorleeft, aangevallen wordt en je niet kunt beschermen, stel je dan voor dat deze volwassene verschijnt, en stel je voor wat deze zou hebben gedaan om je te steunen. Misschien zou hij op de een of andere manier bij je ouder hebben aangehaakt om de aanval op jou af te leiden; misschien zou hij je op de een of andere manier hebben gered. Als dat werkt, zijn er toch kiemen gelegd om je identificatie te doorbreken en je te verdedigen, met behulp van de denkbeeldige steun van iemand anders.

Sommige mensen hebben als kind echter niet een volwassene gekend die hun tot steun was, en dan staat deze mogelijkheid niet open. Stel je in dat geval iemand voor die je nú heel na staat, die je steunt en zich om je bekommert, en laat deze in die situatie uit je jeugd optreden namens jou.

In consult (1)

Joke, een jonge vrouw met wie ik werkte, was in contact gekomen met de diepe pijn en het oordeel die ze als kind had gevoeld wanneer haar moeder zich van haar afwendde als ze om iets vroeg. Ze voelde zich daardoor gevangen, alleen en hulpeloos, en was zich bewust dat haar rechter haar op dezelfde wijze behandelde. Ik vroeg of iemand haar als kind had gesteund. Joke zei van niet. „En nu?” vroeg ik. „Ja, mijn vriend.” Toen ik opperde dat ze zich hém in de gevisualiseerde situatie met haar moeder kon binnenhalen, barstte ze in lachen uit. „Ik kon er niets aan doen dat ik moest lachen,” zei ze, „want ik zag voor me hoe mijn vriend al dat gezeur van mijn moeder niet zou hebben gepikt.” Die spontane uitbarsting wees op zichzelf al op een kleine omslag in de richting van identificatiedoorbreking, en dit gaf Judy het gevoel dat ze in die situatie kon worden gesteund, dat het niet helemaal hopeloos was.

Visualisaties zoals die boven beschreven berusten op identificatie met het kind. Wat gebeurt er als je je identificeert met de ouder die geen andere uitweg ziet dan dit ‘slechte’ kind aan te vallen? Het is als je jong bent niet ongewoon te geloven dat je het verdient om gestraft, in de steek gelaten of genegeerd te worden. In dat geval identificeer je je met je eigen ouder tégen je jeugdige zelf. Om de een of andere reden vind je dat je loyaal moet zijn aan de kijk op de wereld van je ouders, en jij als kind hebt daar inbreuk op gemaakt of bent er tegen ingegaan. Daarom ben je niet in staat de gevoelens te herkennen of toe te laten die jij op dat moment had.

Is dit je ervaring, dan moet je de situatie in je jeugd nader onderzoeken om te achterhalen in welk opzicht de verwachtingen en de maatstaven van dat kind onrealistisch waren. Misschien was je als zuigeling vatbaar voor koliek en heeft dat een grote druk gelegd op je ouders, waardoor ze hun werk moesten verzuimen vanwege de voortdurende verzorging die je nodig had. Of misschien was je bang in het donker en heeft het veel langer geduurd dan bij je broertjes of zusjes voor je alleen kon slapen. Misschien bedwaterde je tot je tiende, zodat je ouders je nacht na nacht moesten wekken om je in de badkamer te verschonen. In al die situaties heb je waarschijnlijk jezelf aangevallen omdat je je niet beter in de hand had. Een klein kind heeft geen macht over die dingen, maar vanwege deze gedragingen genegeerd, afgewezen of niet bemind worden zal door het kinderzelf ervaren worden als een oordeel over wie je bent.

In consult (2)

Agnes had steeds weer terugkerende aanvallen van haar rechter te verduren omdat ze overgevoelig en emotioneel was. Ze wist haar houding terug te traceren tot haar vader. Ze voelde zich sterk positief met hem verbonden, omdat hij haar meer toegenegen en meer op haar afgestemd was dan haar moeder. Als kind echter was ze er vast van overtuigd dat het haar schuld was dat ze emotioneel en angstig was en niet het gelukkige meisje kon zijn dat haar vader wilde. Hij werd altijd verdrietig, teruggetrokken en teleurgesteld in haar wanneer hij zag dat ze bezorgd of van streek was. Agnes raakte daar nog meer overstuur van, en was dan geneigd de dingen alleen maar erger te maken. Het gevolg was dat ze geloofde dat de genadeloze aanvallen van haar rechter als ze emotioneel was verdiend waren. Tenslotte moest het, als haar vader zo’n bezorgde en voor haar belangrijke persoon was, wel haar schuld zijn als hij teleurgesteld in haar was.

Haar gezichtspunt leek te impliceren dat haar vader degene was die steun behoefde in plaats van Agnes het kind. Ik vroeg haar hoe ze dacht dat een klein kind verantwoordelijk kan zijn voor de gevoelens van een volwassene, en legde uit dat het volkomen natuurlijk is dat een kind sterke emoties heeft, af en toe angsten heeft en moet weten dat haar vader haar vanwege zulke gevoelens niet in de steek zal laten. Agnes zei dat ze uiteindelijk was gaan geloven dat er een slechtheid in haar zat die betekende dat ze niet kon zijn wat haar vader wilde. Toen ik haar vertelde dat zoals ze als kind was geweest volkomen natuurlijk was en dat de reactie van haar vader buiten haar macht lag, barstte ze in tranen uit. Niemand had dat ooit eerder geopperd. Ze voelde een innerlijke ontspanning toen ze een moment lang ophield zich negatief te identificeren met haar kinderzelf.

Je hebt hulp nodig om te beseffen dat bepaalde gedragingen als kind buiten je macht lagen en dat je mededogen en steun nodig had, geen afwijzing en oordeel. Zie je dat eenmaal, dan begin je de wond en de pijn dat je niet bent opgenomen, bemind en gesteund toe te laten. Kun je je eenmaal vereenzelvigen met jezelf als kind, dan kan het visualisatieproces worden gebruikt om de richting in te slaan naar doorbreking van die identificatie.

Je er van losmaken – onthaken – berust op contact maken met de instinctieve energie die het natuurlijke leven van de ziel in stand wil houden, het leven dat het kind is ontzegd en zich heeft afgesloten. Tegenover oordeel van de ouders is het kind afgesneden geraakt van het gevoel dat het van binnenúit of door de omgéving kon worden gedragen. Als je de identificatie met het kind begint los te laten, is het mogelijk te beseffen dat er nú in jou zowel kracht als mededogen zijn, en dat je die de ziel ten goede kunt laten komen.

Twee soorten lijden

Oordeel veroorzaakt twee verschillende soorten pijn en lijden. De eerste soort beweegt je iets aan de rechter te doen, dingen te veranderen. Deze soort wekt de belangstelling om hun rechter het hoofd te bieden. Echte bevrijding van oordeel vereist echter dat je in aanraking komt met de tweede soort lijden.

De eerste soort is de wond van het kind dat is aangevallen door de ouders. Als volwassene voel je deze pijn als je rechter je vertelt dat je dom of mislukt bent. Het is de vernedering waarbij je je klein en hulpeloos voelt. Het is de schaamte wanneer je het gevoel hebt dat je niet zo goed bent als de mensen om je heen. Het verlangen om verlost te zijn van deze aanvallen dwingt je om je rechter het hoofd te bieden.

Deze drijfveer resulteert echter gewoonlijk in aanhaakgedrag – je rechter proberen te verslaan. Je wilt bewijzen dat hij ongelijk heeft, zijn goedkeuring afdwingen, laten zien dat hij onlogisch is en fout geïnformeerd, of in uiterste geval hem aanvallen en ombrengen. De moeilijkheid is dat je als je wordt aangevallen degene wilt blijven die je je voelt. Je denkt dat het probleem de rechter is, of je ouders. Als je uit huis gaat, ben je er van af.

Maar dat ben je niet, dat werkte niet. Het kind wilde immers ook verlost zijn van de aanvallen, oordelen en maatstaven, en de manier waarop het soelaas kreeg was door delen van zichzelf op te geven door bij zijn ouders aan te haken. Om de relatie met hen in stand te houden leerde het zich op bepaalde manieren gedragen en bepaalde dingen te voelen. Het verlangen om je ouders te veranderen of ze kwijt te willen betekent dat je je blijft identificeren met het kind. En dat is onmogelijk, omdat het kind in je enkel bestaat in relatie tot de ouders in je. Ben je verlost van het één, dan moet je ook het ander zien kwijt te raken.

Misschien lijkt het of de visualisaties in dit hoofdstuk zich richten op ondersteuning en bescherming van het kind tegen de ouders. In werkelijkheid zijn ze bedoeld om de energie en de bronnen in je te vinden waarmee je op passender wijze op situaties uit je prille jeugd kunt reageren dan je toen kon. Het kind kon niets anders doen dan het deed. Nu kun je wél iets anders doen. Je moet je identificatie met het kind verbreken om die bronnen te herkennen en ophouden te reageren vanuit dat zelfbeeld.

Dat brengt ons bij de tweede soort lijden in verband met oordeel. Dat is de veel diepere pijn van hoe een aanval je je met het kind laat vereenzelvigen, waarbij je gescheiden wordt van wie je werkelijk bent. Pas nadat je de specifieke aanvallen lange tijd hebt ervaren begin je te voelen dat de pijn die er het gevolg van is niet zo erg is als het gevoel opnieuw te worden gevangen in een innerlijk drama dat je van je werkelijke leven afsnijdt – van je eigen kracht, vreugde en mededogen. Het is niet zozeer dat je je vernederd voelt door wat de rechter zegt; het is vernederend dat een innerlijk proces het meteen van je overneemt en je dwingt je klein en beschaamd te voelen. Hoe komt het dat je zo in de greep komt van dat gevoel een kind te zijn? Heeft bij die overname het kind niet net zoveel macht als de rechter?

Die tweede soort lijden vormt voedsel voor de spirituele queeste. Het spiritueel zoeken komt voort uit het besef dat het leven méér te bieden heeft dan wat je je in je gewone dagelijks leven gewaar bent. Je voelt dat je meer bent dan alleen een fysiek lichaam en het draaiboek van je verleden. Je begint je af te vragen wat het is dat jouw zelf beschrijft en definieert zoals je dat hebt meegekregen, want je wilt de diepste waarheid weten omtrent wie je bent en waarom je hier bent. Je voelt diepe pijn doordat je gescheiden bent van het gevoel van heelheid en in het leven staan dat je geboorterecht is. Je verlangt er naar het contact te herstellen met de diepten van je ziel.

Toen je jezelf aan het begin van dit hoofdstuk in dat warenhuis voorstelde, maakte je gebruik van de reactie op het lijden dat door deze scheiding wordt veroorzaakt. Door van een afstand naar het kind te kijken activeer je iets waardoor je je verwijdert van het aanhaken van het kind bij de ouderlijke rechter. Zodoende herken je wat er aan de scène ontbrak – het diepe verlangen om je contact met dat wat het allerwezenlijkst is in je eigen menszijn te beschermen: het kunnen laten vloeien van je ziel.

Om het leven van je ziel te doen ontwaken moet je voelen hoe je rechter je leven klein houdt, hoe hij je gevoelens en gedragingen beheerst, hoe hij altijd op post staat, klaar om je een toontje lager te laten zingen. Dit lijden is niet dat van het kleine kind, maar dat van een ziel die klein is gebleven, een ziel die vastzit en in kringen draait. Je bent geen klein kind dat doet wat moet om een moeilijke jeugd te overleven; je bent een ziel die zichzelf veroordeelt tot het uitleven van een eindeloos patroon van geestdodende zelfbeelden. Alleen in de onderkenning dáárvan ligt de mogelijkheid om de ware verdediging van de ziel te herontdekken. Ben je bereid om op te staan en je te laten horen? Ben je bereid om het verraden van je ziel een halt toe te roepen? Het is tijd om tegen je rechter te zeggen: „Donder op en laat me m’n eigen leven!”

Je moet ontdekken dat de rechter en zijn aanvallen, en het kind en zijn wonden, pijnlijke, frustrerende afleiders zijn, maar afleiders niettemin. Ze verhinderen dat je de ruimte krijgt om te ontdekken wie je nú bent. Je kunt voorgoed verwikkeld zijn in de worsteling om je kind te verdedigen, en de waarheid mislopen die een eind aan die worsteling kan maken: je bent dat kind niet langer, en dat ben je al heel lang niet meer. Dát te vergeten, steeds weer opnieuw – dát is wat werkelijk pijn doet.

Punten om te onthouden

•    Elk psychisch proces dat jou in bedwang houdt ontleent zijn macht aan onbewustheid. De eerste fase om het stuur over je hart en geest weer terug te winnen is je dat proces zo bewust mogelijk te maken.

•    Hoe bewuster je je wordt van het innerlijk aanvallen en aanhaken, des te meer besef je dat vrijwel elke mentale activiteit waarmee je het oordelen wilt laten ophouden, uiteindelijk uitmondt in ondersteuning daarvan in plaats van beëindiging.

•    Je losmaken (onthaken) berust op het contact maken met de instinctieve energie die het natuurlijke leven van de ziel in stand wil houden, het leven dat het kind wordt ontzegd en wordt buitengesloten.

•    Werkelijk onthaken vereist het doorbreken van je identificatie met de hulpeloosheid en het gevoel van waardeloosheid van het kind en de minachting en de haat van de ouder, wil je de aanval doeltreffend kunnen afwenden.

•    In een visualisatieproces wijst elke reactie van buiten de ouderkind interactie die naar een situatieverandering voert op een zekere doorbreking van de identificatie met de oordeelslus, en legt de kiem voor losmaking (onthaking).

•    Als je de identificatie met het kind begint te doorbreken, kun je de energie van zowel de kracht als het mededogen in je gaan herkennen, en die kunnen ten gunste van je eigen ziel worden aangewend.

•    Oordeel veroorzaakt twee verschillende soorten pijn en lijden. De ene zet je er toe aan iets met je rechter te doen, dingen te veranderen. De tweede soort lijden is de veel diepergelegen pijn van hoe een aanval je je met het kind laat vereenzelvigen, waarbij je gescheiden wordt van wie je werkelijk bent. Die tweede soort pijn vormt de aanleiding tot een spirituele zoektocht.

•    Je kunt voorgoed verwikkeld zijn in de worsteling om je kind te verdedigen en de waarheid mislopen die aan die worsteling een einde kan maken: je bent dat kind niet langer, en bent dat lange tijd ook niet meer geweest.

Oefening: losweken van de jeugdidentificatie

Deze oefening helpt je om je identificatie met je zelfbeeld als kind los te weken. Maak een lijst van alle manieren waarop je toen je jong was je ouders het leven moeilijk hebt gemaakt. Ook al was je je niet bewust dat je iets deed dat hen dwarszat of dat hen kwaad maakte, weet dan dat dat vele malen gebeurd is. Stel je voor welke situaties dat hebben kunnen zijn.

•    Wat voor gedragingen ergerden je ouders (slechte gewoonten, stiekeme dingen, de zucht naar iets, je stil houden, behoefte geholpen te worden)? Gebruikte je voor eigen voordeel om te slijmen of om naar je hand te zetten?

•    Wat voor soort macht had je in het gezin, en kun je manieren bedenken waarop je situaties manipuleerde om te krijgen wat je wilde?

•    Kun je contact krijgen met hoe je genoot als je die macht over volwassenen kon uitoefenen?

•    Kun je tot je door laten dringen hoe jouw machtuitoefening hen kan hebben gefrustreerd?

Als je je identificeert met een kreng van een kind dat zijn eigen doen vergeten was, of met een kind dat een voortdurend probleem voor zijn ouders vormde, onderzoek dan de manieren waarop je van die rol en de macht die je daar in had hebt genoten. Het zou nuttig kunnen zijn om het daarna van de andere kant te bekijken, en een lijst te maken van de manieren waarop er van jou gebruik werd gemaakt.

Als ik zo naar je luister, Els, terwijl je wilt dat ik je geruststel en ik je hulpbehoevendheid voel, herinner ik me voor het eerst hoe bang ik was dat mijn ouders me zouden verlaten. Ik was me heel erg bewust dat ik niet wist hoe ik dingen moest doen, en ik vroeg hun altijd om hulp en aanwijzingen. Vergeleken bij hen leek ik in alles zo langzaam. Ik kon voelen dat mijn vader ongeduldig werd en ik wist zeker dat hij het op een dag zó zat zou zijn dat hij me in de steek zou laten. Ik zocht voortdurend geruststelling dat hij niet zou weggaan, maar ik vroeg er niet vaak om, want ik was bang dat hij nog ongeduldiger zou worden als hij mijn onzekerheid zag. Ik leerde mezélf te behandelen op de manier waarop híj dat deed, omdat ik dacht dat ik een ongelooflijke last voor hem was. Ik meende echt dat dat me net als hem zou maken en minder als mezelf.”

Tegelijkertijd opende zijn gewaarzijn, dat zo gericht was op Els en zijn innerlijke gesteldheid, zich. Ineens was hij weer in contact met de prachtige middag: de bomen, de vogels, de kleuren en de schaduwen. Hij was zich vooral bewust van Els en hoe levendig en recht uit het hart haar blik was. Hij kon het niet uitleggen, maar de wereld voelde ruim, open en toeschietelijk.

Els ontspande. „Betekent dat dat je van me houdt?”” vroeg ze op speelse toon. „Ook al moet ik het je steeds opnieuw vragen?”

„Wie, ik? Nu, ik weet het niet. Ik denk dat ik eerst eens moet ontdekken wie ik ben als ik niet mijn vader ben; daarna zal ik je vertellen of ik van je houd. Je ziet er intussen wél beminnelijk en mysterieus uit. Eigenlijk ziet alles er fris en nieuw uit. Doet me denken aan hoe je je vanochtend op de veranda voelde. Merk je het? De dingen zien er gewoon uit, maar net of ze zijn schoongewassen. Zo kijk jij en zo voel ik me. Wat een verandering! Het ene ogenblik zit ik volledig opgesloten in mijn reactie naar jou en ben ik mijn ongeduldige vader, klaar om je aan de hoogste boom te binden en je een prop in de mond te stoppen, en het volgende ogenblik weet ik niet wie ik ben. Behalve dat ik me ruim, leeg en bevrijd voel van al dat gedoe.”

images Wat is dit? ’n Soort New Age geouwehoer? Je klinkt als een mafketel!

Deze keer hoorde Frank zijn rechter als en fascinerend nieuw vogelengezang, zonder betekenis, maar opmerkelijk. Els stond naar hem te kijken in zijn nieuwe gesteldheid, nam toen zijn hand en begon het pad af te lopen. Terwijl hij liep was Frank bezig er aan te wennen hoe open en ontvankelijk hij zich voelde – aan de hand van Els in de zijne, aan de grond onder zijn voeten en aan de lege ruimte in zijn hoofd.

17.
Ruimheid

Eén hoedanigheid van je ervaren waar je je veel meer van gewaar bent als die ontbreekt is het gevoel van ruimheid. Wanneer dat er is, vloeit je leven gemakkelijk; je voelt je ontspannen, eenvoudig en vrij om er op een rechtstreekse, onbelemmerde manier tegenaan te gaan. Uiterlijk word je voor hindernissen gesteld, maar innerlijk voelt het leven natuurlijk en ontspannen; je doet wat je wilt of moet doen, zegt wat je op het hart ligt, reageert vrijelijk op anderen, en je hebt een gevoel van evenwicht en aanvaarding over wat er gebeurt. Je hoeft niet per se te denken „Ik voel me ruim van binnen”; de dingen voelen gewoon makkelijk aan.

Wanneer die ruimte ontbreekt heb je een heel ander gevoel over het leven. Je voelt je onder druk staan, ingekapseld door de keuzen die je maakt, gespannen in je lijf of terughoudend in het uitdrukken van jezelf. De buitenkant van je leven legt spanning op je; je voelt je gevangen door je tijdplanning, je verplichtingen, de eisen van anderen en je eigen beperkte energie. Je rechter is actief. In zulke tijden hoor je jezelf bewust zeggen: „Ik heb ruimte nodig!” of misschien „Ik heb tijd nodig om het rustiger aan te doen, te ontspannen, vakantie te nemen en de boel achter me te laten.”

Innerlijke ruimte

Wat is dat voor ruimte? Is het iets om je heen of tussen twee objecten, zodat je ruimte krijgt als je je er van af beweegt? Of is het iets minder fysieks dat in je opkomt? Die ruimheid, het gevoel ruimte te hebben om te kunnen ademen, is in feite een hoedanigheid van de geest. Wanneer je je niet begrensd voelt door mentale grenzen – beperkingen op wat je kunt denken, voelen en verbeelden – dan voel je je ruim. Wanneer de geest niet vol gedachten, plannen en zorgen is, voelt hij als een rustige, lege ruimte. Wanneer je je niet identificeert met bepaalde overtuigingen en ideeën over jezelf, waar je heen gaat, wat er moet gebeuren en hoe je er komt, ben je vol open ruimte.

Ruimheid is paradoxaal. Je bespeurt de inwerking en het gedijen als het aanwezig is. Toch, wanneer je je aandacht voor het eerst richt op je eigen ruimheid, is er de neiging om niets te ervaren, en dus kijk je rond of er iets is. „Ik heb geen gedachten en geen gevoelens. Ik voel niets.” Je bent er zó aan gewend in je gewaarzijn in relatie tot ‘objecten’ te staan – ideeën, emoties, gewaarwordingen, herinneringen – dat je zónder dat het gevoel hebt dat er niets is. Dat is zo, behalve dat nietsheid ook ruimte is. Lege ruimte. Ruimte om in te bewegen. Ruimte om te zijn.

De grond van je zijn – degene die je bent onder alles wat je hebt meegemaakt en geleerd, je conditionering en je gevoelens – is ruimheid. Zelfs het ervaren van je lichaam kan vol ruimte zijn. Bedenk dat er volgens de natuurkunde een enorme hoeveelheid ruimte zit tussen elk molecuul en atoom in elke cel en elk orgaan in je lichaam. Als je je die ruimte nu eens gewaar kon worden? Je gezichts- en tastzintuigen melden dat je lichaam vast is, maar dat betekent niet dat je innerlijk ervaren daarvan dat hoeft te zijn, noch dat je innerlijk ervaren van jezelf gesloten, beperkt en gestold hoeft te zijn. Wat ik wil aangeven is dat je het meest ontspannen en natuurlijk bent wanneer je je open van geest voelt, niet volledig in beslag genomen of verkrampt – en dat voel je wanneer je in contact bent met je eigen ruimheid.

Zelfbeelden en ruimte

Aanvallen behoren tot de doeltreffendste manieren om ruimte af te sluiten. Zodra je geïdentificeerd raakt met het kleine, hulpeloze kind in je, wordt je ervaren dramatisch begrensd. Andere mensen lijken op je rechter; je verwacht aangevallen te worden, je voelt je ineengekrompen en ongemakkelijk; je gewaarzijn is begrensd, en er staan weinig gedragswijzen tot je beschikking. Je zelfbeeld heeft zich volledig gesloten, alsof je een kamer zonder ramen bent binnengegaan. Je voel een gebrek aan innerlijke ruimheid.

Een zelfbeeld is als een structuur die in de geest verschijnt en de openheid afsluit. Die grenzen legt om de ruimte heen en beperking legt op wat er te ervaren of waar te nemen is. Het is de taak van de rechter er voor te zorgen dat die structuren daar blijven, zodat je niet ‘in de ruimte verdwaalt’. Als je bevrijd bent van de rechter en zijn aanvallen is een van de duidelijkste kenmerken een impliciet gevoel van ruimheid. Het ophouden van zelfoordeel heft die krampachtige zelfafbakening op en bevrijdt de geest van de mentale verstarring. Wat overblijft is onbegrensde ruimte.

Wanneer je je identificatie met een zelfbeeld doorbreekt, zet je een stap buiten die vensterloze kamer, en je gevoel van innerlijke ruimte keert terug. Je merkt wellicht dat je ruimer ademt, ontspant en je in jezelf grondt op een manier die voordien niet mogelijk was. Je bent niet meer zo begrensd, ingesnoerd of gespannen, ongeacht de situatie waarin je je bevindt. Soms verbaast het je te beseffen hoe gespannen of ingeperkt je je voelde, zonder je dat gewaar te zijn.

Gewoonlijk beschouw je ruimte eenvoudig als een nevenproduct van innerlijke verandering, een aanwijzing dat je vrij bent van iets drukkends dat je voordien hinderde. Je trekt de conclusie dat ruimte is wat er achterblijft als er een beperking wordt opgeheven. En in het algemeen sta je daar even bij stil, en pakt daarna met meer ademruimte snel weer de draad op van je drukke leven. Waarschijnlijk sta je niet stil bij het gevóel dat je ruimte hebt, nieuwsgierig naar waar die ruimte vandaan komt en wat het betekent om je ruim te voelen. Als je kunt beginnen te beseffen dat die ruimheid een positieve hoedanigheid van je is – als tastbare aanwezigheid, niet als enkel het wegvallen van iets drukkends – dan kun je van die openheid naar waarde beginnen te genieten, zonder onmiddellijk verder te jakkeren en haar op te vullen.

Het ervaren van ruimte

Je kunt je ruimte gewaar worden ook al lijkt ze niet-bestaand. Het waarnemen van het nietszijn van innerlijke ruimte tijdens de bezigheden, de drukte en de jacht van het moderne leven vraagt een subtiele ontvankelijkheid. Je moet je tempo vertragen of zelfs stilleggen om het niet te missen. Ruimheid is als lucht, met een lichte, open en frisse kwaliteit. Ze is over het algemeen leegte, wat betekent zonder gedachten of gevoelens – een verwonderlijke, stille afwezigheid, een verlichting van alle gevoel van drukte en verstopping. Je voelt een verruiming, omdat ruimheid zelf geen grenzen kent. Het brengt-een gevoel van klaarheid, omdat er geen belemmeringen, geen muren zijn, alleen openheid. Ruimheid geeft je het gevoel dat er ruimte is voor alles. In feite is ruimte een openheid die noodzakelijk is om nieuwe ervaring toe te laten. Hoe kan er zonder ruimte iets nieuws omhoogkomen?

Ruimte kan je gewaarzijn eerst binnenkomen in de vorm van een gevoel van leegte. Een gevoel van leegte geeft gewoonlijk aan dat je niets voelt in plaats van iets, dus het wekt al snel de indruk alsof er iets mist of ontbreekt. Wanneer je echter zoekt naar wat je denkt, en dat ontbreekt, ervaar je niet de ruimte zelf. In plaats daarvan ervaar je een onplezierige, knagende gewaarwording die verbonden is met het geloof dat je iets mist. Als je weet te onderkennen dat dat geloof en niet je onmiddellijke ervaring je het gevoel van gemis geeft, dan is het mogelijk om dat geloven te doorbreken. Dan kun je de leegte toelaten zonder te trachten die op te vullen. Op die manier kan de negatieve gewaarwording van leegte worden omgevormd naar het positieve gevoel van ruimheid.

Ruimte en de rechter

De rechter zal je ervaring van ruimte vanuit verschillende richtingen aanvallen: „Dus je voelt leegte in je hoofd. Sufferd, dat betekent dat je dom bent!” … Als je je gevoel voor grenzen uit het oog verliest is dat vragen om moeilijkheden! … Hou op met uit je bol te gaan en ga aan het werk! … Wat bedoel je met dat je je niet schuldig voelt over wat er gebeurde? … Probeer je niet de hele tijd gewaar te zitten worden; er ís niets – en dat is je probleem!” Pas als je ruimheid begint te herkennen als wat het is – de waarachtige aanwezigheid van wat je bent, ontdaan van inhoud – zal je rechter je willen afleiden van het ervaren van open leegte. Alles wat hij hoeft te doen is het beeld oproepen van het ontbreken van iets, en jij zult de ruimte opvullen met zoeken en je afvragen.

Ruimheid heeft haar eigen macht in verhouding tot de rechter. Ze ligt tussen en om woorden, objecten en ideeën heen. Hoe meer je je ruimte als ervaringskwaliteit gewaar wordt, des te meer je gericht raakt op de open ruimte waarin alles omhoogkomt. Dat is het tegenovergestelde van inhoud, van het enghartige, geconcentreerde aanhaken bij de rechter. De boodschap van de rechter is verleidelijk in vergelijking tot andere inhoudelijkheden, maar vergeleken met lege ruimte heeft hij niet meer macht dan een tv-spotje en is hij aanzienlijk minder plezierig dan een mooi stuk muziek. Wanneer je je ruim voelt sta je niet recht tegenover je rechter, ook al is hij aanwezig, dus kan hij ook niet de gewone mate van druk uitoefenen. Ruimte betekent in feite ruimte om te kiezen, om te negeren, om je gang te gaan. Je ruim voelen brengt elementen van je ervaren terug tot gepaste verhoudingen, en de betekenis van de rechter neemt snel af.

Ruimte en de ziel

Je eigen ruimheid ervaren is de ware aard van je ziel beseffen, een gevoel dat niets te maken heeft met je persoonlijke verleden, ideeën, gedragingen of prestaties. Het is er altijd, maar wordt gemakkelijk over het hoofd gezien. Het is tastbaar en krachtig, maar moeilijk om je er op te concentreren, en nog moeilijker om het te omschrijven. In feite heeft het verstand geen manier om het gevoel van innerlijke ruimte te vatten. Er is niets dat kan worden vastgehouden, aangewezen of overdacht.

Voor de meeste mensen is het een uitdaging om lege ruimte in te calculeren, hetzij in je agenda, met iemand anders of in jezelf. Het gevoel van gemak en vrijheid dat ruimheid met zich meebrengt is prettig. Maar rechtstreeks contact met lege ruimte kan onbehagen teweegbrengen. Daarom voel je de ruimheid doorgaans alleen wanneer je blij bent dat iets er niet meer is of voorbij is. Dan ervaar je ruimte gewoon als een opluchting. Verder wordt het gevoeld als gemis van iets dat je nodig hebt – ook al moet je zoeken naar wát er eigenlijk ontbreekt.

Als je het de tijd gunt is het mogelijk de ervaring van ruimheid in je hoofd, je lichaam en het gevoel van wie je bent te leren accepteren en waarderen. Dat legt de weg open om het gevoel van kale of beangstigende leegte tot een ervaring van open ruimte te laten worden. Wanneer je het zoeken staakt naar iets dat de ruimte kan opvullen, kun je de ruimte gaan zien waarin je je altijd bevindt. En kun je je eigen ruime natuur omvatten.

Oefening: afstemming op je innerlijke ruimte

Ga rustig zitten en sluit je ogen. Voel je armen en benen, en let op wat je eigenlijk voelt. Vergeet even alles wat je weet over de vorm en de afmeting van je lichaam, en ook zijn oriëntatie in de ruimte. Voel nu waar de begrenzing van je armen en benen is; voel de oppervlakten ervan.

Kun je ze helemaal voelen? Waarschijnlijk zijn er oppervlakten die je op dit moment niet in je op kunt nemen. Dit betekent dat je van deze plaatsen niet kunt zeggen waar jij ophoudt en de lucht begint. Als dat zo is, betekent dat dan dat de lucht vast is en jij net als lucht lege ruimte bent? Voelt je lichaam eigenlijk vast aan? Sommige plekken voelen ongetwijfeld dicht of verkrampt, stijf of dik, maar hoe zit het met andere plekken, die misschien hol of leeg, open of alsof ze er gewoon niet zijn aanvoelen?

Doe deze oefening regelmatig totdat je je eigen innerlijke ruimheid kunt voelen.

Ruimte brengt uitbreiding voort van de kwaliteit van onze zintuigen, onze gewaarwordingen, onze mentale vermogens. Het verdiept onze intuïtie. Het verruimt ons gewaarzijn tot in nieuwe dimensies van onszelf, waarvan we ons soms niet hadden kunnen voorstellen dat ze bestonden. Het brengt nieuwe vermogens om waar te nemen en te ervaren. Bovendien heeft ruimte het verrassende en krachtige vermogen om zich uit te breiden, in een voortdurend toenemende openheid en vervaging van grenzen, wat tot een steeds groter begrip van onszelf en onze geest in staat stelt.

— A.H. Almaas, „The Void” blz. 31-32

Dit was beslist een dag om Frank te ervaren zoals hij die dag veranderingen doormaakte, en Els begon er in mee te komen. Ze moest toegeven dat deze Frank veel genietelijker was dat de nogal serieuze, voorspelbare man waaraan ze gewend was. Ze voelde zelfs zichzelf vloeiender gaan. Ze was altijd veranderlijker dan hij, maar vandaag voelde ze zich onderweg naar iets nieuws, niet beperkt door de gewone cyclus van emoties die ze gewoonlijk ervoer. Zoals die vreugde en nieuwsgierigheid die ochtend, gevolgd door het begrijpen van haar schaamte… zelfs die omslag zoëven, van het gevoel dat ze behoefte aan geruststelling had.

Het was spannend.

Els merkte dat ze wilde huppelen, en voor ze het wist had ze Franks hand losgelaten en huppelde ze over het pad. Ze kon zich niet herinneren wanneer ze voor het laatst had gehuppeld. Ze voelde zich zo jong en vrij.

Na een paar minuten stopte ze om op adem te komen en op Frank te wachten. Plotseling, vanuit het niets, dook er een gedachte in haar op.

images Je hebt vanochtend de video niet teruggebracht, hè? Ik wist dat je die zou vergeten, en dat was al rond elven vanochtend. En die cd die je terug zou geven? O ja, nu schiet me ook te binnen dat je geen contant geld meer hebt. Wanneer ga je Frank vragen om meer? Financieel ben je nog zó afhankelijk van hem, want je krijgt je massagepraktijk maar niet van de grond. Els, de succesvolle mislukkelinge!

Els voelde zich bestookt door die stem in haar hoofd, en als ze niet nog buiten adem was geweest en zich sterk bewust van haar lichaamsgewaarwordingen, zou haar bij die woorden de moed volkomen in de schoenen zijn gezonken. Ze waren overbekend en geheid bedoeld om haar in haar kwetsbare plek te treffen: kwesties rond geld en werk. Ze voelde zich een beetje misselijk en gedesoriënteerd toen ze in een kringetje liep om haar ademhaling rustiger te krijgen. Terwijl ze normaal verlamd zou zijn bij deze zelfaanval, merkte ze nu dat ze haar hoofd schudde en met haar voeten stampte in reactie op de nietaflatende druk ervan. In gedachten stelde ze zich bommen voor die afgingen, gebouwen die instortten en schepen die zonken.

images Heb je Frank verteld dat er twee cliënten voor de komende week hebben afgezegd en dat er één helemaal niet meer terug wil komen? Er is niemand die echt met je wil werken, en dat zullen ze ook niet willen, tenzij je succesvol leert zijn en in jezelf gaat geloven.

Dat was het! Els stond nu met haar ogen gesloten en met haar vuisten gebald, en hoorde hoe ze schreeuwde: „Hou je kop! Hoor je? Hou je kop dicht! Donder op en laat me met rust!”

Frank verscheen achter haar en tikte haar op de schouder. Op quasi-serieuze toon vroeg hij: „Tegen wie sta jij te schreeuwen?”

18.
Houd op met zelfverraad

Toen ik nog klein was wilden volwassenen en oudere kinderen me nogal eens bij de neus nemen; ze leidden mijn aandacht af en pakten dan iets weg terwijl ik een andere kant op keek. Je herinnert je misschien dat dat ook jou is overkomen. Ze vonden het een leuk grapje, maar voor mij was het diep vernederend. Terwijl ze me uitlachten stond ik daar, en voelde me dwaas en dom. Mijn schaamte leek nog akeliger omdat ik jonger was en de mensen om me heen die ouder waren vertrouwde. „Je kúnt toch wel tegen een grapje?” Het was een stille hint dat als ik groot en sterk was geweest, de grap me niet had gedeerd.

Dus probeerde ik ‘sportief’ te zijn, om het mee te spelen en niet van de wijs te raken. Tenslotte wilde ik toch aardig gevonden en geaccepteerd worden. Maar ergens van binnen voelde ik dat ik mezelf verraadde, en ik wist niet waarom. Ik geloofde dat het sterk was als ik het kon ‘pikken’ en me niet gekwetst voelde. Daarom besloot ik dat ik verraden was door mijn nieuwsgierigheid en mijn vertrouwen. Ik dacht dat deze neigingen van mijn hart wel verantwoordelijk zouden zijn voor mijn gekwetste gevoel. Dus mijn eigen gevoelens vormden de valkuil, niet het onaardige gedrag van anderen. Ik ging me minder open voelen, wantrouwiger en meer bedacht op een aanval. Pas veel later besefte ik dat het echte zelfverraad het feit was dat ik mijn mond niet opendeed om te zeggen dat ik niet zo behandeld wilde worden.

Aanhaken als vorm van zelfverraad

Zulke voorvallen vertonen grote analogie met het aanvalsproces dat we onder de loep nemen. In je volwassen leven is je rechter voortdurend bezig je af te leiden door je lastig te vallen met wat er fout zit aan andere mensen, de situatie, jezelf; of met waarschuwingen wat je moet doen en wat niet, wat je moet mijden, wat niet opgaat; of je herinnert aan mislukkingen in het verleden, verliezen en teleurstellingen. De rechter slaagt er in je in het kind te veranderen dat zich terecht om deze dingen zorgen maakte en meende dat zijn eigen zwakheid de bron van de problemen was. De poging om bij al die beslommeringen stil te staan lijkt echter een dieper verlies te veroorzaken – het verlies van wie je bent op het ogenblik voordat je in dat kind verandert.

Wanneer de rechter je losscheurt uit het contact op dat moment met jezelf, doorleef je onbewust opnieuw de oorspronkelijke verwonding van je ziel – de wond van zelfverraad. In je kindertijd ben je je vele malen voor de keus gesteld om bij je eigen ervaring te blijven – wat jij als waar en werkelijk voelde – of die werkelijkheid de rug toekeren en datgene aan te nemen wat je werd voorgeschoteld door ouders en familie. Zou je dat laatste hebben afgewezen, dan zou dat je bedreigd hebben met afwijzing, isolement, in de steek worden gelaten, en mogelijk zelfs met de dood. Onontkoombaar verkoos je het te accepteren en te hanteren binnen de consensuswerkelijkheid van je gezinsomgeving, waarbij je jezelf en anderen op een manier zag die invloeden van buitenaf op de dingen weerspiegelde.

Je begon jezelf te zien als lief, als je ouders jou zo beschreven, of als slim, of slecht of traag. Misschien voelde je je nieuwsgierig, maar noemden je ouders je een aagje-bemoeial; of had je veel energie, en werd je rusteloos genoemd; of was je heel pienter, en zeiden ze dat je niet de slimmerik moest uithangen. Misschien heb je je wel gevoeld als een twinkelende ster of een warme wolk of een vaste rots, maar ben je altijd als een klein kind behandeld. Mettertijd heb je die waarachtigheid van je eigen ervaren weggedrukt en ben je meer vanuit je aangenomen werkelijkheid gaan leven. Het onvermijdelijke zelfverraad was compleet.

Zelfverraad is een ander woord voor de zelfafwijzing die in hoofdstuk 4 is beschreven, die voortkwam uit het afstand nemen van je eigen gevoelens als kind. In die tijd was afstand noodzakelijk om te overleven, en later om aanvallen van je ouders te vermijden die je niet kon afwenden. Nú zie je dat je door aan te haken bij de rechter je je afwendt van je huidige werkelijkheid, en je dat oorspronkelijke zelfverraad herhaalt. Door te reageren op de rechter op zíjn voorwaarden – door te argumenteren, te onderhandelen, te verzoenen, te bespreken, in de tegenaanval te gaan – vereenzelvig je je met het verleden, met het zelfbeeld van het kind dat tekortschiet. Elke keer als je kijkt waar de rechter je aandacht op vestigt, vind je iets zorgelijks, een probleem of een gebrek waarvan je meent dat het belangrijk, zo niet cruciaal is om met je huidige situatie om te kunnen gaan. Maar te vaak zijn deze zorgen enkel belangrijk met betrekking tot de maatstaven die de rechter lang geleden heeft aangelegd. Hij misleidt je door je te laten geloven dat alleen hij weet wat er werkelijk aan de hand is. Per slot van rekening kent hij je zwakke punten en je mislukkingen, nietwaar? Intussen neem jij door naar hem te luisteren en op hem te reageren, het zelfbeeld van het inadequate kind aan en verliest het contact met iets echters binnenin je.

Naarmate je dit proces vaker in werking ziet, ga je beter zien dat het je wegleidt van je waarheid. Je bént geen hulpeloos kind, en alle zorgen en problemen zijn niet belangrijk genoeg om je voortdurend te misvormen. Misschien weet je niet wie je bent, maar je weet verdraaid goed dat je geen angstige dreumes bent, ook al geven stemmetjes in je hoofd je dat gevoel wel! Als de rechter je op reële problemen wijst, kun je die veel doeltreffender te lijf als je niet wordt behandeld als een driejarige! Hoor je jezelf ooit zeggen: „Niet te gelóven dat dat nog steeds gebeurt! Hoe kan ik mezelf zo blijven behandelen? Wie trekt hier eigenlijk aan de touwtjes?” Zo ja – prima. Wees verontwaardigd. Dat heeft veel weg van wat er opkomt in een kind dat in de maling wordt genomen of zonder respect behandeld: „’t Is niet eerlijk. Dat doet pijn. Ik was gewoon mezelf. Laat me toch met rust!” Het is tijd om voor jezelf op te komen en voor wat je zelf wérkelijk ervaart. Het is tijd om je wezenlijke kracht te activeren.

De ware verdediging van de ziel

De energie om je actief te verdedigen staat je ter beschikking zodra je beseft dat je diepste natuur beperkt wordt door de ervaring dat je wordt aangevallen. Die kracht komt voort uit het verlangen om vrij te zijn van frustrerende en beperkende identificaties. Een dergelijk verlangen wekt diepe verontwaardiging over leugens, misleiding en onmenselijk gedrag. Het gevoel dat je geweld wordt aangedaan wekt je wezenlijke kracht, en daarmee het vermogen en de helderheid om je eigen waarheid tegenover oordelen te verdedigen. Deze waarheid is uiteindelijk niets anders dan de integriteit en de levensdrang van de menselijke ziel.

Wezenlijke kracht voelt als een rode, trillende hitte die uit je buik opstijgt om de valsheid, de onrechtvaardigheid, de onderdrukkende activiteiten van de rechter teniet te doen, of die nu van anderen afkomstig zijn, of van binnenuit. Deze beweging is geworteld in mededogen – het begrip dat je voelt voor de pijn en de beperking waar je onder gebukt gaat – en deze ondersteunt aldus een waarachtig losmaken, ten goede van de menselijkheid van ieder die betrokken is. Het is geen wraaklust of blinde woede die wordt gewekt. Deze wezenlijke hoedanigheid moge beginnen als woede over de ondermijnende uitwerking van zelfoordeel, maar dient zich aan als een assertieve kracht om jezelf te zijn zonder de behoefte aan acceptatie, instemming of aanmoediging van iemand anders. In wezen is het de kracht om jezelf te zijn zonder een zelfbeeld, maar met een gevoel van tegenwoordigheid die gegrond, helder en levend is.

Ware kracht is basale overlevings- en zelfbeschermingsenergie, die we in het oordeelsproces uit hoofdstuk 4 hebben herkend als ontbrekend of geblokkeerd. Nu werkt het op een niveau waarop het ineenvloeit met intelligentie, gewaarzijn en inzicht in je ware aard, en dat moet verdedigd worden. Kracht is het wezenlijke aspect dat de rechter doeltreffend blokkeert – het deel van je wezen dat vooral ondermijnd is door de oordelen van volwassenen met macht. Je had als kind het fysieke voorkomen niet, en evenmin het vermogen, om deze instinctieve energie voor je eigen bescherming in te lijven. Al had je die wél gehad, dan was het toch gevaarlijk geweest, omdat je om te overleven nog zo afhankelijk was van volwassenen. Dat is niet langer het geval. Nu kun je beginnen aan een vitaal stuk van je reis: die mededogende, intelligente levenskracht herontdekken – namelijk je wezenlijke kracht.

In consult

Paul kwam in geagiteerde toestand op consult nadat hij die ochtend twee uur te laat was aangekomen met het vliegtuig. Hij had zijn afspraken met patiënten in zijn tandartsenpraktijk geregeld in overeenstemming met het vluchtschema, maar vanwege de grote vertraging had hij die afspraken gemist. Hij wist dat wat er gebeurd was buiten zijn macht lag, maar zijn maag lag nog in de knoop, en schuldgevoel en woede streden in hem om de voorrang terwijl hij zijn geest bleef afpijnigen over wat er was gebeurd en wat er had moeten gebeuren.

Toen ik hem vroeg waaróm hij zo van streek was, zei hij dat het kwam door het feit dat hij te laat was: „Ik heb een lange geschiedenis van te laat zijn, en het is niet goed voor me om op die manier van die blunders te maken.”

„Dus je rechter valt je aan op iets dat je schuld niet was?” vroeg ik.

„Misschien,” zei hij, „maar ik had beter moeten weten en afgelopen nacht nog terug moeten vliegen.”

„Nou ja, dan weet je ’t,” zei ik, „maar heb je niet al genoeg aan je hoofd? Je zaken weer in het gareel te krijgen en door te gaan met je werk? Waarom blijf je jezelf er steeds van langs geven?” Paul keek me onthutst aan, terwijl hij de pijn van de knoop in zijn maag voelde.

„Wat zou je willen dat je rechter deed?” vroeg ik.

„Gun me even wat tijd en ga weg.” zei hij impulsief.

Ik stelde voor een rollenspel te doen. Ik zou zijn rechter spelen en tegen hem praten zoals hij in zijn hoofd deed, en hij moest daar op reageren.

„Paul, je hebt het vanochtend aardig verbruid. Niet te geloven dat je wéér te laat was. Wat er ook gebeurt, het lukt je altijd om de boel in de soep te laten lopen. Waarom ben je vannacht niet teruggekomen? Hoe verwacht je je tandartsenpraktijk van de grond te krijgen als je zulke stunts uithaalt?”

Paul zat daar en luisterde. „Wat is er aan de hand?” vroeg ik.

„Ik ben het helemaal eens met wat je zei. Het is helemaal waar.”

„Hoe voel je je als je naar mij als je rechter luistert?”

„Ik word echt gespannen en hou m’n adem in.”

„Dat is iets belangrijks. Of het waar is of niet doet hier niet terzake; waar het om gaat is dat je aangehaakt raakt, je energie wordt weggezogen en je bent niet in staat je aandacht op je leven te vestigen. Reageer op je lichamelijk ervaren, niet op de woorden in je gedachten. Laten we het nog ’s proberen.”

Paul keek me aan, haalde diep adem, en zei: „OK, daar gaan we. Laat me met rust. Het is niet mijn schuld wat er gebeurde, en ik doe wat ik kan.”

Ik vroeg hem hoe dat aanvoelde, en hij wist het niet zeker. „Kun je voelen hoe je aan het einde rationaliseerde? Probeerde je positie te rechtvaardigen?” Hij knikte. „Het lukt niet als je je rechter wilt proberen te overtuigen dat hij je met rust moet laten. Probeer het nóg eens, en deze keer kort en liefelijk. Denk er aan, je wilt het contact met de rechter verbreken.” En ik begon opnieuw met het commentaar van de rechter.

„Paul, je bent een flapdrol. Die vlucht was misschien te laat, maar het was jouw schuld, dus….”

„Sodemieter op!”

Na die uitbarsting van energie zweeg Paul. Deze keer was zijn bedoeling duidelijk geweest, en Paul was erg verbaasd dat hij zich zo ontspannen voelde in zijn maag en dat zijn geest zo rustig was. Hij had zich verdedigd, en voelde zich nu los.

Als er kracht is, voel je je levenskrachtig, wakker en voorbereid op passende actie om alles wat je in je leven in de weg staat het hoofd te bieden. Deze hoedanigheid scheidt je af van oude zelfbeelden die je zouden kunnen verleiden weer bij je rechter aan te haken, en geeft je ook de energie en het vermogen om verdere aanvallen en pogingen van de rechter om de macht over te nemen te verijdelen. Je voelt een beslistheid en helderheid waarmee je dwars door de pogingen van de rechter heen snijdt.

Doorbreking van identificatie en onthaken zijn niet uitsluitend het resultaat van de kracht van je zijn, maar als die er ís worden ze het doeltreffendst ondersteund. Een actieve verdediging is zonder deze niet mogelijk. Deze kracht wordt door de agressieve controle van de rechter de pas afgesneden, maar als je bereidheid hebt en uit deze kracht weet te putten, zal dat een belangrijke omslag bewerkstelligen in de wijze waarop je met zelfoordeel omgaat. Kracht staat centraal in het proces om voor jezelf op te leren komen en je leven in eigen hand te nemen.

Je doeltreffend kunnen verdedigen is afhankelijk van de onwil om met de valsheid zoals die plaatsvindt te kunnen leven, en je gebruikelijke zelfverraad door aanhaakgedrag te kunnen zien en aan te pakken. Voor jou als kind stond de mogelijkheid niet open om bij je eigen waarheid te blijven; je werd tot zelfverraad gedwóngen vanwege de behoefte aan ouderlijke steun. Dat is niet meer zo; als je het échte en waarachtige in je onderkent en het zijn plaats geeft, dan kun je in contact met die werkelijkheid blijven. Dan wordt het veel makkelijker om je tegen misleiding te verdedigen. De misleidingen van de rechter zijn echter subtiel en verleidelijk; ze lijken veelal betrekking te hebben op kwesties van overleving, waardoor werkelijke bedoelingen verhuld worden – je af te leiden van wat waar en werkelijk is op dat moment. Het kan uitermate moeilijk zijn de aanval als afleidingsmanœuvre te herkennen wanneer je gevoel van wie je bent en wat je waard bent verbonden is met óf de rechter, óf het bedreigde kind.

De verkenningen van het oordeelsproces dat we tot dusverre hebben ondernomen heeft naar dit punt geleid: het moment waarop een deel van je opstaat en zegt: „Genoeg!” Tot nu toe was je bereid om te onderhandelen en je aan te passen om te proberen om de rechter heen te komen. Hoe vele duizenden keren heb je dat gedaan? Heb je genoeg gehad? Je voelt de grote cirkels van de herhaling die je steeds weer terugvoerden naar de plek waar de rechter het allemaal precies weet. Dat werkt niet meer, het is niet wat je wilt en het is de werkelijkheid niet. Ben je er klaar voor? Is het touw volledig uitgevierd?

Het gewicht van de werkelijkheid weegt uiteindelijk te zwaar. De tijd is gekomen om iets anders te gaan doen, om de lus te verbreken. Heb je alles geprobeerd om het voor elkaar te krijgen? Zo niet, dan ben je er waarschijnlijk nog niet klaar voor. Ware kracht komt niet omdat je het wilt of omdat je weet dat je het hebt. Het komt alleen als al je pogingen om de rechter te slim af te zijn hebben gefaald. Want de wezenlijke kracht doet het vertrouwde, knusse en comfortabele teniet; je stelt je er pas voor open als je geen andere keus meer hebt. Eén gedaante die je gevoel aanneemt wanneer het komt is duidelijk: als je niet handelt, heb je het gevoel dat je ontploft.

Wanneer de laatste strohalm uiteindelijk neerdaalt, zal de reactie van de ziel aanvoelen als een explosie. Wanneer de kracht ontstoken wordt als de ware verdediger van de ziel, dan is er geen gepland, georganiseerd of bedacht handelen. Dan wordt je geest opgeblazen met spontaan, instinctief, expansief en oprecht geweld. Tenslotte kan alleen een psychische bom zowel de uitgestrekte en ingewikkelde structuren waarin de rechter huist als je gewoonterituelen daarbinnen verwoesten.

Het meest voorkomende onbehagen bij een agressieve, directe reactie op de rechter is het gevoel dat het niet aardig is, en zelfs regelrecht vijandig of gewelddadig. Ja, het is vijandig en het is niet aardig – en om een goede reden: je verdedigt je leven. Als je je laat hinderen door de behoefte om beleefd en omzichtig te zijn, zul je nooit je vrijheid herwinnen. Het is de rechter die die aardigheden verlangt tegenover anderen, met voorbijgaan aan de integriteit van je ziel. Je moet leren je tegen innerlijke aanvallen te beschermen, en de moeilijkste stap is misschien wel je tegenzin te overwinnen om de volle kracht van je instinctieve energie in te zetten om je te verdedigen. Als je die niet gebruikt om je waarheid kracht bij te zetten, zal je rechter voortgaan die tégen je te gebruiken.

Punten om te onthouden

•    Aanhaken bij de rechter is een herhaling van je oorspronkelijke zelfverraad als kind, toen je je werkelijkheid opgaf voor die van je ouders. Door naar je rechter te luisteren en te reageren op hem neem je het zelfbeeld van het ontoereikende kind aan en verlies je het contact met iets waarachtigers in je.

•    De energie om je actief te verdedigen komt beschikbaar zodra je beseft dat je diepste aard onderdrukt wordt door het ervaren aangevallen te worden. Het gevoel van verontwaardiging wekt je wezenlijke kracht, en daarmee het vermogen en de helderheid om je eigen waarheid tegenover oordeel te verdedigen.

•    Identificatiedoorbraak en onthaken zijn niet uitsluiten het gevolg van de kracht van je zijn, maar ze worden het effectiefst ondersteund wanneer die kracht aanwezig is. Zonder dat is actieve verdediging onmogelijk.

•    Het vermogen om je doeltreffend te verdedigen is afhankelijk van je onwil om met de valsheid te leven zoals die plaatsvindt, en van je vermogen om je gewoonlijke zelfverraad waardoor je aanhaakt bij de rechter te zién en aan te vatten.

•    Ware kracht komt niet omdat je dat wilt of omdat je weet dat je die hebt. Die komt alleen wanneer al je pogingen om je rechter te slim af te zijn hebben gefaald en je beseft dat ook al bén je je rechter te slim af, je toch hebt gefaald. Omdat wezenlijke kracht het vertrouwde, knusse en comfortabele teniet doet, stel je je er alleen voor open als je geen andere keus meer hebt.

•    Je moet leren je tegen aanvallen van binnenuit te beschermen. De moeilijkste stap is misschien wel je tegenzin te overwinnen om de volle kracht van je instinctieve energie bij de verdediging in te zetten.

Oefening: je ware kracht doen gelden

Deze oefening is bedoeld om je eigen agressieve energie en je levenskracht op de rechter terug te veroveren. Het is géén oefening voor hoe je andere mensen moet behandelen (hoewel het, als ze je hardnekkig blijven aanvallen, nuttig is om „genoeg!” te zeggen).

Laat je niet weerhouden als het kunstmatig of nep aanvoelt. Je rechter is degene die zegt dat het een probleem is! Het is een oefening. Het voelt in het begin misschien niet echt aan. Als je nog nooit voor jezelf bent opgekomen, kan het niet-vertrouwd en als niet van jezelf aanvoelen, of zelfs gevaarlijk, alsof je om moeilijkheden of om klappen vraagt, of God vraagt je dood te laten blijven. Dat zal je er van bewust maken hoeveel remming je voelt tegenover een luid en duidelijke zelfverdediging. Daarom moet je oefenen. Bedenk dat je contact zoekt met de plek in je die zich al aangevallen voelt bij het horen van de woorden die je rechter de hele tijd bezigt. Je stimuleert ook het besef dat je volkomen het recht hebt om aanspraak te maken op de agressieve energie die bij de aanval hoort, teneinde je levende kracht te ondersteunen. Néém het!

Stap 1. Vraag een vriend(in) om je bij de oefening te helpen.

Stap 2. Stel een lijst op van minstens tien ‘vertrouwde’ zelfaanvallen en geef die aan je vriend(in).

Stap 3. Vraag je vriend(in) of hij (zij) de aanvallen één voor één zó voorleest, dat je in staat wordt gesteld met elk ervan te oefenen. Het oplezen moet helder en krachtig zijn zonder gemeen of onaangenaam te worden.

Stap 4. Reageer op elke aanval met een duidelijke uiting bedoeld om de aanval af te stoppen. Oefen door te reageren met: „Ssssjjjj,” „Genoeg!”, Hou je kop!” of met „Sodemieter op!” In deze volgorde zit in hun kracht een stijgende lijn, dus gebruik welke je wilt. Ze zijn duidelijk niet bedoeld als aanhaakreactie op de aanvallen. Het doel is om de aanval in zijn geheel tot staan te brengen.

Stap 5. Vraag of je vriend elke aanval herhaalt totdat hij tevreden is, tot je je standpunt overtuigend te kennen hebt gegeven – en hij zich voelt tegengehouden door je reactie. Je bent volkomen vrij in de intensiteit en het volume dat je wilt gebruiken. Houd je energie gegrond in je lichaam, voel je armen en benen, ervaar het geluid dat uit je buik komt, en laat toe dat je met elke reactie groter wordt. Stampen met je voet terwijl je je uitspraak doet kan helpen je energie in je lichaam te gronden. Deze oefening dient om alles te lijf te gaan wat je verhindert groot te zijn en van je te laten horen; maar bedenk wel dat groter niet per se beter is. Waar het hier om gaat is dat je dat ‘onderbuikgevoel’ in je woorden leert leggen – met de volle intentie om met wat je zegt een einde te maken aan de interactie.

Stap 6. Pauzeer af en toe en let op je ademhaling; en blijf je gewaar hoe je lichaam aanvoelt. Voel je je gespannener? Opener? Groter? Levendiger? Angstiger? Gevoellozer? Zwakker? Of juist sterker? Vuriger? Praat over hoe je je voelt. Probeer geen oordeel te geven over hoe je je voelt (als je merkt dat je rechter zich erin mengt, zeg dan „Hou je kop!”). Laat gewoon de ervaring tot je doordringen en wees daar ook nieuwsgierig naar. Waardoor zou het komen dat je je voelt zoals je je voelt?

Op zeker punt zal je duidelijk worden dat je die energie richt op de beelden van je ouders, die de voornaamste krachtbron vormen voor je rechter. De meeste mensen willen hun ouders niet kwetsen of zijn bevreesd om vijandig of boos op hen te zijn. Met deze oefening leg je het fundamentele conflict bloot tussen je eigen levensbevestiging en de onderworpenheid van het innerlijk leven dat je hebt ervaren met je ouder. Je agressie richt zich op een bééld, niet op de echte personen. Wat je te lijf gaat door „Genoeg!” of „Sodemieter op!” te zeggen heeft geen substantieel bestaan. Het enige dat er vernietigd wordt is een beeld in je hoofd.

Als je als kind emotioneel of psychisch mishandeld bent kan deze oefening moeilijke gevoelens omhoogbrengen die met die ervaringen verbonden zijn. Die agressieve energie rechtstreeks aanspreken kan in het begin gewoon onmogelijk zijn. Veel mensen die hebben geleden onder mishandeling of misbruik hebben eerst een specifieke therapie nodig om bij hun trauma te komen, alvorens ze klaar zijn om zich agressief te verdedigen. Is dat in jouw geval ook zo, neem dan je eigen tijd in acht en vertrouw op de gids van je eigen ervaring.

Dus voor de juiste afstemming op of voor de juiste relatie tot wat je moet leren, moet je misschien het risico nemen om je moeder ontrouw te worden. Het is je superego, het is je persoonlijkheid, het is je onbewuste dat je op het spel zet. Bedenk dat Jezus zei: „Verlaat je ouders en volg mij.” Dat is wat hij bedoelde, omdat je doorgaans naar je moeder luistert, en haar de hele tijd bevecht – je argumenteert, je wordt boos, dat soort dingen. Maar je luistert wél. Dat is waar je steeds naar luistert. En in plaats van naar Jezus te luisteren, luisteren de mensen nog steeds naar hun moeder. Jezus had niets tegen moeders en vaders. Jezus bedoelde dat je moet luisteren naar wat je eigen wezen je leert, in plaats van te luisteren naar je superego.

— A.H. Almaas, „Diamond Heart Book 1” blz. 201

„Tegen wie dénk je dat ik sta te schreeuwen? Niet tegen jou. Gewoon tegen mijn altijd aanwezig rechter. Zou jíj haar willen overnemen?” vroeg Els, met een opmerkelijk energieke stem.

„Nee dank je – ik heb al genoeg te stellen met m’n éigen rechter,” antwoordde Frank. „Gaat het me je? Het ene ogenblik huppel je uit het zicht en het volgende sta je tegen een onzichtbaar spook te razen.”

„Met mij gaat het best.” Ze ging verder met een luider-dannormale stem, alsof ze wilde dat iemand het hoorde. „Eigenlijk voel ik me lekkerder dan ik me in tijden gevoeld heb. Weet je, m’n rechter zit me steeds op de huid dat ik een mislukkelinge en een verliezer ben en niks waard omdat ik niet voldoe aan zijn maatstaven. Nou, de pót op met ’m als ik niet zo ben! Wat ik waard ben heeft geen móer te maken met dat portret van een rechter. Ik geloof dat we hem Bullebak moeten noemen, want dat gevoel krijg je van ’m. Wat vindt jij?” Ze zwaaide haar armen in het rond en stampte met haar voeten op de maat te van het liedje: „Hij zwaait gewoon zijn hamer en hij slaat me op m’n hoofd!”

„Ooo, ik mag je wel als je vurig en levendig en bezopen wordt! Kom, geef ’m een schop onder z’n kont, schat… ouwe Bullebak!” Frank was gefascineerd.

Els overdreef het een beetje toen ze diep inademde en een paar keer siste. Op dat ogenblik brak de middagzon met een heldere lichtstraal door een opening in het loof en zette, terwijl ze haar ogen sloot voor de felheid, haar gezicht in een gouden gloed. Ze stond stil en voelde de warmte van de zon op haar huid. „Mmm, dat vind ik heerlijk.”

Enige ogenblikken later was het voorbij, maar Els bleef met de ogen gesloten staan, en was zichzelf gewaar. Zij en Frank stonden minutenlang in stilte op het pad en luisterden naar de geluiden van de late namiddag.

„Weet je, ik voel me alsof ik m’n gevoel van eigenwaarde voor de eerste keer ervaar,” merkte ze stilletjes op. „Het is nét of ik van die zoete, bruine stroop in m’n borst heb, zó heerlijk, en ik ben het zelf.” Haar ogen waren gesloten en ze sprak met een tedere intimiteit, wetend dat Frank bij haar was. Op onverklaarbare wijze voelde ze dat ze hier duidelijk thuishoorde, dat ze thuis was. Het was niet thuis in fysieke zin, maar in het gewaarzijn dat simpelweg haar aanwezigheid in het leven op dit moment stilzwijgend waarde en betekenis had. Ze was méér noch minder dan al het andere in het heelal, maar ze was zichzelf en de waarde die onvervreemdbaar de hare was was kostbaar.

Els opende haar ogen en keek Frank met wijdopen ogen aan, met een ongewoon intens gevoel van ontdekkingslust over zich. „Ik ben zuivere waarde,” zei ze bijna spinnend.

19.
Waarde

Waarde is een hoedanigheid die betrekking heeft op je waardevolle eigenschappen of je betekenis. Dit element bepaalt de mate van betekenis of voldoening in je leven en hoeveel belang je hecht aan de mensen, dingen en situaties daarin. Waarde ligt ten grondslag aan je ervaren, en beïnvloedt duidelijk hoe je leeft, en toch beschouw je het nooit als een ervaringskwaliteit op zich. Je bekijkt het zelden als afgescheiden van dat wat waarde heeft. Je verwijst naar waarde als iets dat bepaalde objecten, relaties, gebeurtenissen, keuzes, begrippen kenmerkt. Of anders geloof je dat het een abstractie is die wordt gebruikt om het relatieve belang van verschillende dingen en ervaringen te vergelijken; sommige hebben méér waarde dan andere.

Waarde is een uitdrukking voor wat een object of ervaring voor je betekent, hetzij op zichzelf, hetzij met betrekking tot andere dingen. Als eigenschap van een object kan waarde door de tijd heen verschillen, of zelfs van het ene object op een ander overgaan (zoals bij voorbeeld voicemail voor veel mensen de waarde heeft gekregen die het antwoordapparaat eens had). Als abstractie lijkt het in onze geest een gereedschap te zijn om onze ervaring te beschrijven en te bepalen. Vindt waarde haar oorsprong in onze ervaring, of komt ze pas op in onze geest? Hoe kom jij aan een bepaalde waarde die je jezelf toekent en hoe verlies je andere? Wat betekent het dat je je waardevol vindt? Kan waarde onafhankelijk van de geest bestaan – met zijn beoordeling en vergelijking?

Een maat(staf) voor waarde

In de westerse cultuur is men het er in het algemeen over eens dat waarde wordt toegekend, ontleend of geschapen op grond van geluksfactoren (talenten, uiterlijk, overerving), hard werken, scholing, de acceptatie door anderen, therapie, meditatie, werken aan jezelf, enz. enz. Het doet er niet toe hoe je er aan komt. Ieder draagt in zich het onwankelbare geloof dat je waarde moet verdienen, verwerven, er mee gezegend zijn of het op een bepaalde manier toegekend krijgen. Het is er niet van nature als geboorterecht.

En hier komen je verleden en de rechter ten tonele. Net als ieder ander geloofden je ouders in waarde als een verworven kwaliteit, dus erkenden of spiegelden ze niet je eigen, aangeboren waarde. Ze waren zich er ongetwijfeld van bewust, maar wezen het toe aan iets anders dan wie jij als menselijke ziel was. Het onvermogen om hun eigen aangeboren waarde te beseffen maakt het voor ouders heel moeilijk om de impliciete aanwezigheid ervan in elke ander, zelfs in hun eigen kinderen te aanvaarden. Ten gevolge daarvan heb je de duidelijke boodschap ontvangen dat waarde op bepaalde manieren kan worden verworven: door aan bepaalde maatstaven te voldoen. Als je daar niet aan voldeed, of je niet inliet met de voorgeschreven activiteiten, ging je geloven dat je niet zo waardevol was.

Sindsdien ben je je waarde gaan afmeten aan die maatstaven. Het werkelijke probleem is echter dat je jezelf als iets anders bent gaan zien dan je zieleaard. Waarde is een wezenlijk deel van die aard. Als je jezelf ervaart als de ware aard van de ziel, dan heb je waarde en dan ben je waarde. Wanneer je je vereenzelvigt met iets anders dan je zieleaard, ervaar je niet dat je waarde hebt, en nog minder dat je die bent. Uiteindelijk heeft het opgeven van het besef van je eigen ware aard je afgesneden van het kennen van je eigen waarde.

Je rechter heeft vele verschillende maatstaven en overtuigingen ontwikkeld over de delen van je leven die waardevol zijn, maar het doorslaggevende principe dat je leven overheerst is dat je niet van nature waardevol bent. Je moet waarde krijgen op andere manieren dan door gewoon jezelf te zijn. Zolang je dat gelooft zal de rechter een sterke invloed op je hebben. Als je de positie van de rechter niet accepteert, dan is het niet je taak te leren hoe je je eigen waarde kunt vinden, maar te leren begrijpen waarom je je waarde van nature niet ziet. Je hoeft niet iets te laten gebeuren. Je hoeft alleen maar nieuwsgierig te zijn en te onderzoeken waarom je overal waarde aan toekent, behalve aan jezelf. Steeds wanneer je je tot iets wendt dat op dat moment de bron van je waarde moet zijn, moet je je afvragen waaróm. Hoe komt het dat je van alles méér hebt leren waarderen dan je eigen wezen?

Levenslessen

Steven heeft altijd een passie gehad voor het bouwen van dingen, dus lag het in de lijn dat hij de kost zou gaan verdienen als meubelmaker. Hij hield van wat hij deed en was liever met zijn gereedschappen en zijn transformaties in hout bezig dan met wat dan ook. Stefan voelde zich ongelooflijk gezegend dat mensen hem betaalden voor iets dat hij zo bevredigend vond. Zijn rechter stemde in: „Je bent ’n geluksvogel, en het helpt dat anderen aanvoelen hoe goed je in die dingen bent.” Zijn waarde in het leven viel samen met de vreugde die hij had aan het vormgeven van hout in nieuwe, levende vormen.

Steven was pas vierentwintig toen hij zijn eerste onderscheiding kreeg in een landelijke meubelmakerscompetitie. De rechter in hem was blij: Grote klasse, Steven! Het werd ook tijd dat de wereld eens oog kreeg voor wat je doet!” Zijn werk sierde nu de omslag van twee ambachtelijke tijdschriften, en zijn reputatie breidde zich uit over het hele land. Er was nu veel vraag naar hem, en hij realiseerde zich dat hij onmogelijk aan alle vraag naar zijn werk kon voldoen. Dat was een nieuwe en onthutsende ervaring. Voor het eerst kon hij – en hij voelde zich daar zelfs toe gedwongen – hoge prijzen vragen voor zijn werk. „Hé, wat is je probleem? Hiér heb je op zitten wachten,” zei zijn rechter. „Waardering, en geld om dat te laten zien.”

Maar welke opdrachten moest hij aannemen en welke niet? Zijn rechter ging over elke stap met hem in discussie. Zou hij alleen dié aannemen die het interessantst voor hem waren? „Misschien, maar laten we niet te snel beslissen.” Steven had nooit aandacht gehad voor de mensen die zijn werk kochten, en nog minder voor waar zijn meubelstukken in of uit het zicht terechtkwamen. Zou hij alleen opdrachten overwegen die geld opleverden, of die aandacht trokken? Wat van belang was lag niet meer zo voor de hand als voorheen.

Steven was geïntrigeerd door een aanbod van Richard Gibson, een flitsend opkomende Hollywood-ster, hoewel hij in zijn schulp kroop bij de gedachte te maken te krijgen met iemand die zo rijk en beroemd was. Maar het lukte hem via Gibsons agent een gesprek aan te vragen met de ster zelf. Toen hij en Richard het telefonisch goed met elkaar konden vinden, vond Steven de moed om een verzoek te doen: „Ik zou graag eens komen kijken waar mijn werk komt te staan, zodat ik kan zorgen dat de houtsoort en de stijl passen bij uw huis.” Richard wilde dat graag inwilligen, en de overeenkomst was een feit. Steven voelde door deze interactie meer duidelijkheid in zichzelf; hij had zijn gevoel van eigenwaarde niet verloren tegenover de roem en de weelde, doordat hij de waarde van zijn eigen ervaring en capaciteiten besefte. Zijn rechter gaf een andere draai aan wat hij had gedaan: „Slimme zet! Je hebt ’m goed laten zien wie de baas is. Je kunt toch niet laten merken dat je onder de indruk bent van al dat geld?”

Sindsdien besloot Steven alleen nog maar te werken voor klanten die in de schijnwerpers stonden. Dat bevredigde het deel van hem dat op erkenning en financiële beloning uit was; hij ging geloven dat dit betekende dat zijn werk van goede kwaliteit was. Hij had zich niet eerder gerealiseerd dat de goedkeuring van belangrijke mensen zijn gevoel van waarde beïnvloedde. Naarmate de jaren verstreken begon hij te merken dat zijn reputatie gevestigd was en hem wel door moeilijke tijden heen zou helpen.

Drie jaar later vond er plotseling een omslag plaats in de smaak van de rijken, en raakte bewerkt hout uit de mode. In enige weken tijd was zijn reputatie eerder een hinderpaal voor hem geworden dan dat die hem hielp. Stevens meubelstukken waren vanwege hun ambachtelijke kwaliteit zó tijdrovend om te maken, dat maar weinig mensen bereid waren er op te wachten. Orders werden geannuleerd en Steven begon zich zorgen te maken. Voor een vrijgezel zou het op te vangen zijn geweest, maar Steven was pas getrouwd, en zijn vrouw was in verwachting. Zijn rechter was niet erg sympathiek: „Goed uitgemikt – trouwen precies als je blut bent. Maar, hé, blijf je nog steeds naar de pijpen dansen van die rijke en beroemde lui? Laten we realistisch worden. ’t Is mooi geweest met die leuke kunstwerken. Begin maar huisraad te maken. Het is tijd om geld binnen te brengen.”

Steven raakte in een diepe depressie. Voor de eerste keer in zijn leven twijfelde hij aan zijn eigenwaarde: het had altijd om zijn werk en het succes gedraaid. Bijna van de ene op de andere dag was hij niet langer succesvol, droogde de geldkraan op en was hij er niet langer zeker van of zijn werk wel echt waarde had. Zijn rechter stemde er mee in: „Je deugt nergens voor, behalve voor huisraad, en dat is gewoon hout, dus stijg af van je hoge paard, klim je hol uit en ga geld verdienen om voor je gezin te zorgen.” Ergens voelde het niet juist om zijn artistieke scheppingsdrang te richten op gebruiksvoorwerpen. Maar de noodzaak om te werken was nijpender dan ooit. Hij moest zijn energie steken in iets dat zonder betekenis leek, iets dat maakte dat hij zich mislukt voelde.

Tegelijkertijd was Steven tot het besef gekomen dat zijn leven méér was dan zijn werk. Het was nu belangrijk echtgenoot en aanstaand vader te zijn, belangrijker dan huisraad maken. Terwijl zijn vrouw en zijn toekomstige kind van onschatbare waarde voor hem waren, vroeg hij zich af of hij voor hen waardevol kon zijn, afgezien van het geld dat hij met zijn handen kon verdienen. Hij voelde zich waardeloos, moe en teruggetrokken, en kon zich moeilijk concentreren. Zijn vrouw had hem ontmoet toen hij op de top stond van zijn succes, en hij was bang haar teleur te stellen. Hij vond het moeilijk haar onder ogen te komen, aangezien hij zijn inzinking voor haar verborgen wilde houden. Steven voelde zich hopeloos en wanhopig over de vraag of hij de ware bron van waarde ooit zou vinden – een waarde die als echt en duurzaam aanvoelde.

In deze geschiedenis maakte Steven vele veranderingen door met betrekking tot waarde. Aanvankelijk ontleende hij waarde aan het gevoel dat hij kreeg door zijn werk. Toen hij in zijn beroep succesvoller werd, begon zijn gevoel van waarde te verschuiven naar de beloning voor zijn werk: geld, reputatie en een waardegevoel dat op de aandacht van anderen stoelde. In één vlak bevestigde hij het geloof in eigen kunnen, maar dat geloof werd pas op de proef gesteld toen het lot een andere wending nam. Die wending viel samen met een verandering van waarde ontleend aan zijn werk, naar de waarde die hij aan zijn gezin ontleende. Die combinatie was hem teveel om te kunnen integreren, en zijn geloof in zichzelf verdween. Hij moest zijn eerdere ideeën over waarde heroverwegen, en was niet blij met wat er aan de oppervlakte was gekomen.

Eén kant van het rijper worden is de voortgaande transformatie van wat naar ons gevoel belangrijk is in het leven – veranderingen in waarde. Bij Steven verschoof zijn gevoel van waarde van de capaciteiten die hij ontdekte, via de onderscheidingen die hij kon krijgen en de macht die hij naderhand kon uitoefenen, uiteindelijk naar het gezin dat hij hoopte te stichten. Bij de meeste mensen ligt de nadruk tijdens hun vroege volwassenheid op capaciteit, productiviteit en bezit (met een gezonde dosis boodschap aan de reacties van anderen), en deze verschuift doorgaans naar een nadruk op ínnerlijker kwaliteiten zoals verantwoordelijkheid, zorgzaamheid, voldoening, dankbaarheid en steun voor anderen. Soms draagt deze verschuiving, wanneer ze niet volledig begrepen wordt, bij tot het ervaren van een middenlevenscrisis. Mettertijd schept de natuurlijke verdieping van wat van waarde wordt geacht een groter gevoel van stabiliteit en gecentreerdheid waarin je je minder aan de genade van ’s levens veranderlijkheid overgeleverd voelt.

De greep van de rechter op je gevoel van eigenwaarde

Het gevoel van eigenwaarde en waarde ontbeert bij de meeste mensen zo’n innerlijk centrum; het fluctueert in overeenstemming met de ups en downs van het leven. Het gevoel van persoonlijke waarde bij Steven was volledig onderworpen aan veranderingen in uiterlijke omstandigheden: toen de dingen goed gingen zag hij de waarde van zichzelf, en toen het tij keerde, liep hij vast. In de loop van de wisselingen van het lot speelde de rechter de rol van ‘huurling’. In plaats van de bestendige kracht waarin hij kon gronden als de omstandigheden wijzigden, jutte hij hem op in tijden van succes en kafferde hij hem uit wanneer het slecht ging. Het einde van het verhaal is dat zijn gevoel van eigenwaarde nog innerlijke stabiliteit moet ontwikkelen.

De rechter legt genadeloos maatstaven en ideeën op over wat je waarde verleent en wat niet. Hij is trouwer aan die maatstaven dan aan jou. Hij is er van overtuigd dat je eigenwaarde alleen zekerheid geeft als je je daaraan meet – en blijft meten. De rechter gelooft dat alles verloren is als je dat niet doet, dus hij motiveert je, keurt je af, straft je, moedigt je aan, beschimpt je – en alles in een poging om je met de neus op zijn waardenstel te drukken. Voldoe je niet aan zijn maatstaven, of besluit je ze niet belangrijk te vinden, dan vertelt hij je dat je waardeloos bent. En er is geen erger lot dan je waardeloos te vinden. Dus je gevoel van eigenwaarde wordt voortdurend gemanipuleerd door de rechter. En jij accepteert zijn vonnis, gelovend dat het de enige manier is om het afschrikwekkende gevoel je waardeloos te voelen te vermijden.

De ironie wil dat, hoewel het gevoel van waardeloosheid pijnlijk en ontredderend is, het niet de betekenis heeft die het volgens de rechter heeft. Het gevoel dat je geen waarde hebt wil niet zeggen dat er iets vreselijk scheef zit of dat je feitelijk geen waarde hebt; wat het simpelweg betekent is dat je het contact hebt verloren met je eigen waarde. Je kunt het niet hébben; je bént waarde. Het is deel van de substantie van je ziel. Maar voordat je weer in contact met je ingeschapen waarde kunt komen moet je voelen hoe het is om er het contact mee te hebben verloren. Dat is de toestand waarin Steven zich aan het eind van het verhaal bevindt. Hij moet de wanhoop en de hopeloosheid voelen, de zinloosheid en de leegte. De vraag is of hij in staat is de aanvallen van zijn rechter te laten ophouden, zodat hij zich kan openstellen voor die gevoelens. De grootste hindernis om het gevoel van onwaarde toe te laten zijn de gemene aanvallen van de rechter, die je vertelt hoe slecht en walgelijk je bent omdat je je waardeloos voelt. Maar de bereidheid om zonder oordeel te ervaren hoe het is om te voelen dat je zonder waarde bent, is de poort naar een waarachtig waardebesef van wie je bent.

De werkelijke bron van waarde

We komen nu bij Stevens slotvraag: wat is de werkelijke bron van waarde? We hebben gezien dat die lijkt te kunnen liggen in bepaalde gevoelens (capaciteit, vreugde in het scheppen van nieuw werk); in andere perioden in bepaalde bezigheden, bezittingen of prestaties (kwaliteitsmeubelen maken, geld verdienen, een onderscheiding krijgen). Soms lijkt waarde het gevolg van kunnen voldoen aan bepaalde persoonlijke of maatschappelijke maatstaven (het opkomen voor dat waar je in gelooft) of van het vervullen van bepaalde rollen (echtgenoot, vader, meubelmaker). Meestal lijk je je waarde te ontlenen aan de waardering en goedkeuring van de mensen van wie je houdt, die je bewondert en van wie je afhankelijk bent.

Je kunt aan al die dingen – of aan géén ervan – dus duidelijk een gevoel van waarde ontlenen. Wat opvalt is hoe makkelijk deze ‘bronnen’ van waarde veranderen. Waarde lijkt volkomen betrekkelijk – altijd afhankelijk van waar je in je leven staat, wat je doet en hoe het gaat. Dat komt door je overtuiging dat waarde buiten je ligt, doordat je jezelf in de steek laat, je eigen waarheid de rug toekeert, en naar je rechter luistert. Deze overtuiging is de bron van het zelfverraad dat aan het licht komt zodra je stappen zet op weg naar zelfontdekking. Van dit oogpunt uit bezien wordt de reis naar innerlijke ontplooiing succesrijker naarmate je beter in staat bent om ongeacht wat er in je leven aan de hand is je eigen waarde te beseffen. Je moet leren meer waarde toe te kennen aan wat je bent dan aan wat je doet, aan wie je allemaal kent, aan hoe je je voelt, aan hoe je denkt en aan hoe je je gedraagt. Alleen op die manier vind je de motivatie om voluit en van binnenuit jezelf te zijn, ongeacht wat je bent.

Naarmate je echter je werkelijke aard leert erkennen en je daarmee leert verbinden zul je meer gaan beseffen dat je geen waarde kunt ontlenen aan bezigheden. Waarde is niet iets waar je greep op kunt houden, of iets dat je jezelf kunt toekennen. Het maakt deel uit van je aard – van wie je bent. Wat er vanuit het ene oogpunt uitziet als het rijpen van persoonlijke waarden is, gezien vanuit het andere oogpunt simpel het blootleggen van de waarheid over de werkelijkheid. Als je de meningen, voorkeuren en oordelen over jezelf uit de weg ruimt en contact legt met het direct ervaren van het zíjn in het ogenblik, dan zul je ontdekken dat het ervaren van jezelf-zijn in het moment ingeworteld waardevol is en dat elk moment van leven zijn impliciete zin inhoudt.

Steven hecht zijn waarde aan alle uiterlijke manifestaties die hij vereenzelvigt met waarde, zonder te beseffen dat hij zélf de bron van waarde is. Dit is projectie, waarin een deel van je eigen ervaring buiten je wordt geplaatst alsof die iets of iemand anders toebehoort. Maar de waarde die hij buiten zich projecteert zit natuurlijk in hem, ongeacht wat hij wél en wat hij niét doet, omdat het onlosmakelijk verbonden is met wie hij is. Zijn plezier in scheppend bezigzijn is vol waarde, omdat Steven ervaart dat vreugde en zijn waarde hem doordringt met het erváren van vreugde. Evenzo voelt het werken met beroemde mensen waardevol, geldverdienen voelt waardevol en het opkomen voor zijn capaciteiten voelt waardevol, omdat zijn éigen waarde deze ervaringen doordringt.

Stevens ervaring van waarde wordt echter beheerst door wat hij heeft geleerd toen hij opgroeide: dat waarde het resultaat is van bepaalde uiterlijke voorwaarden. Dientengevolge ervaart hij waarde alleen in samenhang met bepaalde situaties, en wijst hij het gevoel van waarde of eigenwaarde toe aan die situaties. Zijn verleden heeft hem geleerd dat hij alleen in die situaties zijn eigen waarde kan ervaren.

De werkelijke waarde leren kennen

Het is noodzakelijk dat je waarde als een toestand van zijn begint te ervaren die je direct kunt voelen en leren kennen. Op een moment heb je het onderscheiden gevoel gehad dat je de moeite waard was, het gevoel dat je er mag zijn, dat iets in jouw bestaan waarde heeft. Hoewel het voor de dag kan komen in reactie op een persoon, een gebeurtenis of bezigheid, drukt dit intieme gevoel je werkelijke aard waarachtig uit, ongeacht de situatie. Het komt op in het hart als een zoete nectar. Waarde heeft een kostbaarheid en rijkheid die licht en substantieel tegelijk is. Wanneer je dit ervaart geeft die kwaliteit je een gevoel van thuiszijn en een gevoel dat je het recht hebt om er te zijn omdat je uit dezelfde wezenlijke substantie bestaat als al het andere in het universum.

Door haar aard is die substantie van waarde, en ze moet worden herkend, ondersteund en hoog aangeslagen worden. Je beseft dat het verlies van deze zelfkennis zulke pijn veroorzaakt als je verstrikt raakt in de overtuigingen van de rechter over wat de moeite waard is. De ervaring van waarde is intiem en persoonlijk, ze bevestigt je zijn met een zuiver weten dat je één bent met het leven en dat dit je verwelkomt. Door jezelf op die manier te leren kennen verdwijnt veel van de motivatie om zelfs ook maar enige aandacht aan de rechter te schenken. Waar maak je je druk om?

Waarde is jezelf ervaren als zinvolle aanwezigheid. Hoe meer je van deze hartekwaliteit proeft, des te meer je gaat beseffen dat dit de kern is van ieder moment in je leven. Het is er, wachtend om zich te kunnen openbaren in elke gedachte, in elk gevoel, in elke actie, rol of ervaring die in je opkomt. De waarde blijft, welke vorm je leven ook aanneemt. Het is de aard van wie je bent.

Oefening: waarde onderzoeken

Zoals we hebben gezien lijkt het ervaren van waarde meer op het afpellen van ‘lagen overtuigingen’ dan op het actief trachten alles te veranderen. Hoe je leeft is doordrongen van je gevoel van waarde, dus het is nuttig om meer aandacht te besteden aan je overtuigingen over wat waardevol is. De oefening om dit te ondersteunen is kort en eenvoudig, en je kunt deze doen wanneer maar mogelijk is.

Pauzeer, ongeacht het moment van de dag, en vraag jezelf: „Wat ben ik aan het doen? Wat voor waarde hecht ik hieraan dat ik dit doe? Waar heb ik geleerd hier waarde aan toe te kennen? In wat voor verband staat de waarde hiervan tot mijn gevoel van eigenwaarde?” Alles wat je doet kan op verschillende niveaus worden bekeken: als fysieke bezigheid op dat moment, als de uitvoering van een actie die verloopt in de tijd, als het vertolken van een rol tegen een verlopende maatschappelijke achtergrond, als bedoeling om te zorgen dat er iets bepaalds gebeurt, of zelfs als handelen om een bepaald zelfgevoel in stand te houden. Omdat waarde door al deze ervaringsniveaus heen loopt, kun je de oefening met betrekking tot elk niveau doen. Deze oefening is vooral nuttig wanneer je bij de rechter aanhaakt, omdat de macht van de rechter gebaseerd is op bepaalde beoordelingsmaatstaven.

Een uur later waren Frank en Els in de vallende schemering weer op weg naar de auto, en ze bespraken wat ze met het avondeten zouden doen.

Els begon. images „Ik voel me een beetje gefrustreerd omdat ik weet dat jij vanavond niet uit eten wilt omdat we woensdag al zijn geweest.”

„Laten we ’s kijken,” antwoordde Frank op een geamuseerde toon. „Je vertelt me dat jij uit eten wilt, maar in plaats van het gewoon te zeggen en medeverantwoordelijkheid te nemen, maak je mij uit voor je vader die je niet laat krijgen wat je wilt. Dat weet ik, omdat je me een schuldgevoel geeft.”

images „Nou, het ís toch zo dat jij niet uit wilt?” herhaalde ze agressief, voorbijgaand aan wat hij had gezegd.

De geamuseerdheid van Franks gezicht verdween terwijl hij verderliep. „Els, ik voel me hier gemanipuleerd. Ik vind het niet prettig dat jij me vertelt hoe ik me voel. Ik heb geen zin in dat spelletje. Zeg ik ja, dan win jij omdat ik degene ben die nee zegt tegen wat je wilt. Zeg ik nee, dan win je omdat je uit eten kunt zonder er om te hoeven vragen. Wat is dit allemaal? Hij klonk geprikkeld.

Els liep zwijgend door en keek naar de wolken aan de horizon. Toen wendde ze zich weer tot Frank. „Je hebt gelijk. Ik wil graag uit, en ik voel me schuldig als ik geld uitgeef. Ik schaam me dat ik niet genoeg verdien om op te kunnen houden me daar druk over te maken. Ik vermoed dat ik probeer m’n wrevel af te reageren omdat ik niet genoeg geld heb, omdat niet genoeg geld verdien en images omdat ik met iemand ben getrouwd die ook niet genoeg verdient!”

„Verdorie, vrouw, geen wonder dat je boos bent. Ik snap dat ik zo’n arme donder ben die ons amper kan voeden. Wacht ’s even – ik voelde me gisteren nog gezegend omdat ik een kwartje op straat vond. Hier, ik denk dat jij daar vast recht op hebt.”

Hij reikte in zijn zak, trok zijn portefeuille en begon daar in te zoeken. „Laat ’s kijken, wat is dit?” Hij pakte er een kwartje uit, keek er naar en stopte het in haar hand. „Nee, misschien was het dit.” En hij stopte haar een ander kwartje in de hand. Of was het misschien toch dit?” Hij stopte er een bij. „Ik kan het me niet meer herinneren. Ik denk dat ik ze je allemaal moet geven. En hij leegde al zijn muntgeld in haar hand.

Met een brede glimlach op zijn gezicht keek hij haar aan en zei: „Misschien is het genoeg om naar de Burger King te gaan.”

Els’ rechter kon zich niet inhouden. images Hij neemt je op de hak. Je bent een rund als je dat pikt!

Els beantwoordde Franks glimlach. „Weet je? Ik ruik de aanwezigheid van de rechter hier. Het wordt tijd dat we weggaan. Ik accepteer je edelmoedige aanbod, maar ik heb liever ’n burrito dan een burger. Wat vind je daarvan?”

20.
Je verdedigen tegen oordeel

Je gaat je nu actief tegen de rechter verdedigen. Je beseft dat je je identificeert met zelfbeelden van zowel kind als ouder in de oordeelslus, en zint op manieren om die identificaties los te laten. Je hebt contact gelegd met het diepe verlangen in je om jezelf niet te verraden door aan te haken op de aanvallen. Je hebt onderzocht hoe het zou aanvoelen als je door je werkelijke kracht gesteund zou worden. Nu is het beslissende moment aangebroken waarop je de lus van aanval en aanhaken kunt doorbreken, en daarmee een stap kunt zetten buiten je verleden van zelfoordeel. Die stap moet steeds weer opnieuw worden gezet. Je moet de kracht en de klaarheid vinden om je op verschillende manieren op verschillende tijden op verschillende aanvallen te verdedigen. Het is nu tijd om de basisverdediging wat nader te bekijken: de eerste actieve stappen die je kunt zetten om een aanval af te slaan, teneinde voort te kunnen met je leven, je groei en je onderzoek naar wie je bent in het leven.

Verdediging is de praktijk van het actief onthaken (je losmaken), en het wordt ondersteund door je overlevingskracht en intelligentie te activeren. Dit was het oogmerk van de oefening aan het einde van hoofdstuk 18. Verdediging is iets rechtstreeks, met het doel om aanhaken op een zelfaanval op dat moment te verbreken en de aanval tot staan te brengen. Normaal maak je er gebruik van op je werk en in de interactie met mensen. Je maakt er ook gebruik van voor het onderzoeken van je innerlijk wanneer een zelfaanval het je moeilijk maakt om open in je ervaring te blijven staan.

Verdediging is méér dan zomaar een nieuwe versie van de jou vertrouwde innerlijke dialoog. Het vereist contact met de vitaliteit van je ziel en doet een beroep op alle wezenlijke hoedanigheden die in dit boek aan je zijn voorgesteld. Deze aspecten gaan als het ware een vloeiende structuur vormen, een levende tegenwoordigheid van de ziel, die naar behoefte flexibel reageert ter ondersteuning van de vrijheid en degene die je werkelijk bent. Wil je onbevangen handelen, zonder beperkend oordeel, dan moet je jezelf leren kennen op een manier die niet wordt bepaald door je verleden. Je moet jezelf leren kennen als een organisch wezen, als een levende structuur van hoedanigheden die essentieel zijn voor wie je bent, en vrij van wie je bent geweest en wat je hebt gedaan.

Bij het doorbréken van identificaties is het belangrijk de strekking van een aanval te bekijken, hoe de aanval je beïnvloedt, waarom je gelooft wat die inhoudt, waar de aanval vandaan kwam en wie deze je doet geloven dat je bent. Dit mentaal begrijpen ervan moet echter dienen om je aan de greep van de aanval te onttrekken; het is niet louter omwille van zelfverbetering of om je een beter persoon te maken. Om transformatie te kunnen bewerkstellingen moet dit begrip plaatsvinden op het moment waarop je je aangevallen voelt en je prikkelen om uit de oordeelslus met zijn verleden te breken. Het onderzoeks- en begripsproces maakt duidelijk waarom het vitaal is om je te verdedigen, en die verdediging schept de ruimte en geeft je de energie om dit proces voort te zetten.

Je verdedigen is een bewuste daad van frontale confrontatie na een aanval op jou door je volle gewaarzijn te richten op het feit dat er een oordeel over je wordt geveld. Je probeert in contact te komen met je diepste zelfgewaarzijn op dát moment om je van daaruit los te maken van het oordeel. In dat diepste gewaarzijn kun je je gevangen voelen en niet in staat tot reageren; het kan betekenen dat je gelóóft wat de rechter zegt en je niets anders kunt voorstellen dan met hem instemmen; het kan betekenen dat je spanning in je lichaam voelt, met een hoofd als een prop watten; het kan betekenen dat je jezelf als klein kind ervaart, dat pappa’s boosheid het hoofd tracht te bieden; het kan betekenen dat je jezelf gemeen geraakt voelt door de aanval, alsof het een klap in je gezicht is; het kan betekenen dat je je ineens bewust wordt van de absurdheid van die stem uit het verleden, die je vertelt wie je bent; of het kan betekenen dat je het zo goed zat bent om naar die stem te luisteren, die dezelfde dingen steeds weer opnieuw zegt. Wat je je ook gewaar wordt, je accepteert de uitdaging om vanuit je diepste gewaarzijn te spreken met de bedoeling om dit patroon van zelfaanval te laten ophouden. Een juist antwoord of een juiste reactie is er niet, behalve dat wat werkt. Maar er zijn wel een paar richtlijnen:

Je moet bereid zijn namens jezelf te handelen. Dat betekent dat je meer moet doen dan alleen gadeslaan, toekijken, overdenken of je losmaken bij de aanval. Zelfs al schép je ruimte tussen de rechter en jou door je terug te trekken, dan heb je alleen vrijheid van handelen binnen de beperkte ruimte waarin je de rechter mijdt. Dat leidt tot een passief, ingesloten, beschermend leven. Er is geen vrijheid waarin de ziel kan vloeien, zich kan uitbreiden of zich spontaan kan ontplooien. Je moet bewust genoeg energie bijeenschrapen om uit de oordeelslus te stappen. De rechter heeft zich van de jou aangeboren agressieve energie meester gemaakt. Je moet die energie terugeisen om het initiatief te kunnen nemen en krachtdadig te kunnen handelen. En die kracht is het hardst nodig wanneer je namens jezelf op actieve wijze spreekt.

Die kracht kan verschillende vormen aannemen, maar het onderliggende gevoel is dat van in het leven staan en gebundelde energie. Het kan zich kenbaar maken als een klaarheid waarin je onderscheid ziet tussen een aanval op jezelf en een open oog voor wat werkelijk is, de moed om te zeggen wat voor jou waar en werkelijk is, de verruiming om het met de rechter eens te zijn zonder je fout of schuldig te voelen, de vurige wens om op je stuk te blijven staan, de intensiteit om de rechter de ogen te laten neerslaan, de verontwaardiging bij zijn neerbuigendheid en eerbiedloosheid, of de macht om dwars door de flauwekul heen te snijden met humor en een zwaard!

Je uitspraak moet kort (niet meer dan tien woorden), direct en bondig zijn. Spreek alsof je niets meer verwacht te hoeven zeggen. Met andere woorden, je spreekt om de interactie te beëindigen – dat wil zeggen, het aanhaken op die stem van binnen (ook al was het iemand anders die de woorden sprak die de aanleiding waren tot je zelfoordeel). De vorm van de uitspraak is niet belangrijk: het kan een vraag zijn, een stellende zin, een uitroep, of zelfs een geluid. De enige uitzondering op de lengte kan voor het overdrijvend onthaken gelden dat later in dit hoofdstuk wordt beschreven en dat door Frank wordt gebruikt aan het einde van dit hoofdstuk; een andere manier om de aanval van de rechter van zijn kracht te beroven is het voortgezet praten.

Probeer je rationeel met de aanval om te gaan, dat haak je vrijwel gegarandeerd aan. Met andere woorden, als je reageert door te redetwisten, te ontkennen, te rechtvaardigen, uit te dagen, een verklaring te geven of een compromis te sluiten, dan haak je aan bij je rechter. Je hebt stilzwijgend het recht van de rechter erkend, en je zoekt gewoon naar een gunstig vonnis: je hoopt te winnen. Bij een verdediging probeer je niet te winnen, je hebt enkel de bedoeling om hem op te laten houden, en hem dan laten weten dat jij er mee opgehouden bent. Het verlangen om de rechter te verslaan is als motivatie een van de lastigste om te overwinnen wil je wérkelijk onthaken. Je moet bereid zijn het spel van winnen of verliezen met je rechter te laten varen en gewoon joú te zijn. Voor de verdediging is de inhoud niet zo belangrijk; belangrijk is het feit dat je wordt aangevallen. Je herkent dat het een aanval is en wat je het liefst wilt is daar verlost van zijn.

Een reactie plannen werkt nagenoeg nooit. Wat wél werkt is in het moment gaan staan en spontaan reageren – in het ideale geval jezélf verrassen. Sta er niet teveel bij stil; het slechtste dat kan gebeuren is dat het niet werkt en jij weer terug bent bij àf voordat je iets anders kunt proberen. Vaak merk je dat de rechter zegt: „O, dat mag je niet zeggen, dat is ……… [stom, aanvallend, ongepast, er helemaal naast, dom, enzovoort].” Die reactie is nóg een aanval om je aangehaakt te houden en vaak een aanwijzing dat wat je op het punt stond te zeggen wél zal werken – in feite precies wat er nodig is. Bedenk dat een goede verdediging geen rédelijke reactie op de aanval is, maar een breuk in de lijn van verwachting, iets dat de rechter overrompelt doordat je zijn spel niet meespeelt. Vaak is dat niet je typische manier van reageren, want je normale patroon is aanhaakgedrag.

Met deze vier richtlijnen in ons achterhoofd gaan we naar een paar eenvoudige voorbeelden van verdediging kijken.

Rogier geeft voor zijn veertigste verjaardag een verjaarsfeest. Op het feest verzamelt hij alle genodigden om zich heen om hun te vertellen over de verbazingwekkende dingen die hem in zijn leven onlangs zijn overkomen, en hoe bang, opgewonden en levendig hij zich daarbij heeft gevoeld. Na het feest hoort hij zijn moeders stem in zijn hoofd zeggen: „Je zult er nog spijt van krijgen dat je dat hebt gedaan, want niemand vindt het leuk om iemand over zichzelf te horen praten en zichzelf op de voorgrond te stellen. Je hebt een heel egocentrische indruk gewekt.” Dit was een vertrouwd refrein, waarna hij zich normaal depressief voelde en zijn vrienden dagenlang ontliep, bang dat ze hem zouden veroordelen. Dit keer echter stopt hij met wat hij doet, voelt hoe hij van binnen bezwijkt, zijn beklemde borst en zijn ingehouden adem. Hij voelt hoe de vreugde en de opwinding die hij op het feest voelde uit hem wegglijden alsof het een droom was waaruit hij nu ontwaakt. Rogier voelt een pijn in zijn borst en boosheid in zijn buik. Voor hij het weet zegt hij tegen die stem: „Hoe dúrf je me die schaamte aan te praten. Hou je kop!”

Herkenning van de omslag

Dit brengt ons op de omslag die plaatsvindt wanneer de actieve verdediging werkt. Die omslag is onthaking, en die is innerlijk. Je kunt dit opmerken terwijl het plaatsvindt of achteraf, maar dan alleen als je je gewaar wordt dat je je anders voelt. Hoe voelt het? De algemene ervaring is een gevoel van bevrijding (het vasthouden, de spanning of de druk is verdwenen), rust (de talloze stemmen in je hoofd zijn verdwenen), ruimte (meer ruimte om te ademen, rond te kijken of je te bewegen), energie of lichtheid (de neerslachtigheid, zwaarheid of doodsheid is opgeheven), of tegenwoordigheid (het je uitstrekken naar verleden of toekomst houdt op en je voelt je in het hier en nu). In het emotionele vlak kan het ervaren worden als zelfvertrouwen, afzonderlijkheid, desoriëntatie of je niet meer bekommeren om die stem, ook al is die er nog. Let op dat niet álle ervaringen van de omslag per se prettig zijn, zoals in de gevallen waarin iemand zich eenzaam, uitgedijd, gedesoriënteerd of leeg voelt.

De omslag in je zelfgevoel is het eigenlijke ervaren van onthaken. Zoals het belangrijk was om de diepte van het aanhaken bij je rechter te voelen en te begrijpen om je echt van hem los te maken, zo is het ook van vitaal belang om zodra het gebeurt het onthaken te herkennen en in te schatten. Dat mag een open deur lijken, maar dat is het niet. Wanneer je sterk gericht bent op veranderingen die zich in de rechter of de strekking van zijn aanvallen mochten voordoen, dan kun je de omslag bij het onthaken aanvankelijk niet goed inschatten. Dat komt omdat er geen verandering bij de rechter of in de strekking van de aanval hoeft te zijn. De rechter en de aanval kunnen daarentegen in het moment verdwijnen. Ongeacht wat er met de rechter gebeurt, jij bent daar waar de actie is. Die omslag verandert je zelfgevoel en je betrekking tot het oordeel, en dus is de aanval niet langer effectief. Je bent niet langer gevoelig voor oordeel. Dat is wat van belang is, maar alleen het ervaren zal je helpen er in te geloven.

Levenslessen

Hannie was al enige tijd bezig om haar relatie tot mannen te verbeteren. Ze wilde zó graag een betrokken relatie hebben, dat ze moeite had om niet inschikkelijk en passief te zijn tegenover alles wat een man zou kunnen doen of tegen haar zou kunnen zeggen, in de hoop dat hij haar aardig zou vinden en haar zou blijven bellen. Onlangs had ze iemand ontmoet met wie ze een hoop plezier had gehad. Ze brachten een middag bij hem thuis door en maakten voorlopig het plan om hun volgende afspraak volgende week bij haar te hebben, op een vrije maandag. Halverwege de week informeerde ze nog even, en hij bevestigde zijn wens, maar zei dat hij nog geen definitieve afspraak kon maken, omdat hij iets anders eerst moest zien vast te leggen. Ze stemde daar mee in, en ze spraken af elkaar maandagochtend te bellen voor het uiteindelijke plan.

Hij belde niet, wat hij wel zou doen, en ten slotte belde ze hém en vroeg hem hoe het er voor stond. Hij klonk verrast en antwoordde dat hij, omdat zij geen uiteindelijke afspraak had willen maken, had gedacht dat ze niet echt geïnteresseerd was, en hij had andere dingen geregeld. Hannie was geschokt, en zou normaal zijn ingestort bij zo’n regelrechte aanval en ze zou hebben toegegeven aan haar eigen rechter, die zou verklaren dat het haar schuld was (1) dat ze het niet eerder had vastgelegd, (2) dat ze niet eerder had gezien wat voor een hork hij was of (3) dat ze zich zó had afgeschermd dat hij zijn interesse in haar had verloren (de algemene klacht van haar rechter). Ze voelde de impuls van deze bekende zelfaanval, die haar altijd overdonderde en haar de gelegenheid gaf de pijn die ze bij dit harteloze gedrag eigenlijk voelde te vermijden. Dit keer echter zou ze niet bij haar rechter aanhaken. In plaats daarvan vermande ze zich en zei gewoon dat ze nogal van streek was door zijn uiting en erg gekwetst door zijn minachting voor wat er feitelijk was gebeurd. Ze maakte hem duidelijk dat ze zijn actie in het geheel niet op prijs stelde. Hij begon zich te rechtvaardigen, dus zei ze hem dat ze verder niets meer te zeggen had, en ze hing op. Ze voelde zich nog steeds gekwetst, maar voelde dat ze niet in het gat van zelfaanvallen zat dat haar zo bekend was van vorige dergelijke incidenten. Omdat ze niet aanhaakte bij haar rechter, bleef Hannie gegrond in zichzelf en ervoer ze een toestand van verbazende helderheid in zich.

Nog een andere ding om je van bewust te zijn: misschien herinner je je nog dat innerlijke aanvallen zich hebben ontwikkeld als beschermingsmechanisme om je te behoeden voor krachtige, pijnlijke of overweldigende gevoelens (afwijzing, kwetsen, verraad, zwakheid, hulpeloosheid, hopeloosheid, verdriet – zelfs vreugde of hartstocht). Door bij de rechter aan te haken bleef je uit de buurt van die specifieke gevoelens. Wees er op bedacht dat nu je leert te onthaken, je je daar niet per se lekker bij hoeft te voelen, ook al lig je niet langer in de aanval. Wat er omhoog kan komen is het oorspronkelijke gevoel waar de rechter je tegen beschermde. Zo kan bijvoorbeeld schuldgevoel je bij een aanval hebben beschermd tegen de hopeloosheid die omhoog komt als je ophoudt je schuldig te voelen.

Dit is dikwijls de grootste opgave als je je werkelijk verdedigt: je moet de werkelijkheid van je eigen ervaring oprecht liéver willen dan de pijn te vermijden of je lekker te voelen. Die leiden immers altijd tot het gewone aanhaakgedrag. De werkelijkheid ondersteunt wie je werkelijk bent, maar het is vaak moeilijk te verduren terwijl je de lagen van je innerlijk leven afpelt. Met zorgvuldigheid, begeleiding en de steun van de diverse hoedanigheden van je wezenlijke aard heb je als volwassene het vermogen om stapje voor stapje in je eigen werkelijkheid te komen te staan, wat je als kind niet kon. Dit is nodig om echt jezelf te zijn.

Verdedigingsmethoden

Hier volgen een aantal vormen die een verdediging kan aannemen, elk gevolgd door een voorbeeld. De rechter mikt met zijn activiteit op het blokkeren van het contact met de vrijheid en de uitbreidingsdrang van de levende ziel. Elke vorm geeft een manier aan om te profiteren van de levende dynamiek van wie je nu bent, los van je verleden. Het zijn alle mogelijke verdedigingen tegen zowel zelfaanvallen als aanvallen van buitenaf. Slechts één van twee onthakingsvormen is passend in een gegeven situatie. Wélke hangt af van de samenhang en de aard van de aanval en van je normale neigingen met betrekking tot aanhaakgedrag. Heeft de aanval een serieus en rationeel karakter, dan kan humor een goede verdediging zijn. Maar als je normaal bij de rechter aanhaakt met sarcastische tegenaanvallen, dan is humor waarschijnlijk geen goede keuze, omdat deze dan te dicht bij je vertrouwde aanhaakpatronen ligt.

1.   Agressie: Sodemieter op! Hou je kop! Hou op! Laat me met rust! Omdat aanvallen agressieve daden zijn is het van vitaal belang de agressieve kracht terug te vorderen. Zoals eerder in dit hoofdstuk aangegeven is het mobiliseren van agressie een elementaire, moeilijke en hoogst effectieve verdediging om een zelfaanval tot staan te brengen. Kracht is de zielekwaliteit die deze verdediging voedt. (Hoofdstuk 11: Frank; hoofdstuk 18: Els, Paul, oefening; hoofdstuk 20: Mery.)

2.   Verontwaardiging: Hoe durf je zo tegen me te spreken! Als nauwe verwant van rechtstreekse assertiviteit is verontwaardiging een oprechte boosheid, een rechtschapen woede over het gebrek van de rechter aan respect voor jouw of andermans waardigheid. (Hoofdstuk 20: Rogier.)

3.   Waarheid: Dat doet me pijn of Ik word bang als je zo praat. Hou daar alsjeblieft mee op! Gewoon jouw waarheid op dat moment uitspreken kan het aanhaakgedrag doorbreken, en werkt goed in combinatie met onthaken door assertiviteit. Je gewaarzijn concentreert zich op je eigen ervaring in plaats van op de strekking van de aanval of de aanwezigheid van de rechter (in beide gevallen is dat aanhaakgedrag). Je ziel is in contact met de werkelijkheid, en je woorden onderschrijven dat en geven je verdediging leven. (Hoofdstuk 20: Hannie, Mery; hoofdstuk 22: Els.)

4.   Humor: Alleen bullebakken mogen dat tegen me zeggen. Je neemt je rechter met zijn oordeel niet serieus. De kracht van humor ligt in het vermogen om de verwachtingen en aannames te doorbreken die bij aanhaakgedrag en oordeel horen. Het gevestigde mentale patroon wordt doorbroken zodra de levenslust wordt geactiveerd door een spontane lachervaring. Humor put om zelfaanvallen het hoofd te bieden uit de vreugde en de kracht van de ziel. (Hoofdstuk 13: Frank; hoofdstuk 20: Mery.)

5.   Instemming: Je hebt gelijk. Ik weet niet wat ik doe. Dat klinkt misschien als aanhaken op de strekking of de inhoud – tenminste, als je de uitspraak als een oordeel opvat. De verdediging is echter het simpelweg afbuigen van de aanval door de inhoud (strekking) ervan te bevestigen zónder er de negatieve beoordeling van te accepteren. Dit kan een heel effectieve verdediging zijn, omdat de macht van de rechter stoelt op het feit dat jij je veroordeeld voelt of je slecht voelt door zijn voorstelling van zaken. Als je genoeg kracht en acceptatie in je hebt om dat wat de inhoud van zijn aanval aan waars bevat of zou kunnen bevatten toe te laten, dan kan deze verdediging simpelweg de aanvaarding zijn van de waarnemingen van de rechter, zonder dat je enige schuld op je neemt. (Hoofdstuk 20: Jaap, Mery; hoofdstuk 6: het afwassen van Frank.)

6.   Overdrijving: Ja, ik ben de domste [of een ander bij die aanval toepasselijk predicaat] van het hele land. De verdediging door overdrijving is een energiekere vorm van instemming: je maakt op de negatieve kwaliteit aanspraak alsof je daar gek genoeg van geniet, en de aanval loopt dood en geeft jou energie. Bedenk dat aanvallen de meeste energie krijgen door te zorgen dat jij jezelf afwijst. Dus de effectiviteit van deze onthakingsvorm berust op acceptatie en vreugde. (Hoofdstuk 20: Frank.)

7.   De rechter ontmaskeren: Wie maalt er nou om wat jij denkt? of Wie bén je wel dat je over me oordeelt? Dit is in wezen het beestje bij de naam noemen en de autoriteit van de rechter met zulke uitspraken over jou niet accepteren. Hoe meer gevoel je hebt van je eigen waarde en kracht, des te overtuigender zal deze verdediging overkomen. (Hoofdstuk 20: Mery; hoofdstuk 22: Els.)

8.   Overgave: Nu heb je toch echt gezorgd dat ik me schuldig voel. Deze reactie is in wezen een bevestiging dat de rechter je echt het gevoel heeft geven dat hij je wilde geven. Je geeft elke poging op om dat te veranderen, en tegelijkertijd beschríjf je wat de rechter wil in plaats van te geloven dat dit inhoudt dat er iets mis met je is. Deze verdediging stoelt op eigenwil en kracht om de kracht van de aanval te accepteren zonder je er mee te vereenzelvigen. (Hoofdstuk 20: Frank.)

9.   Desinteresse: Bedankt voor het advies. Ik zal er over nadenken. In dit geval vecht je, net als bij 5, de strekking niet aan, maar blijf je bewust neutraal en beëindig je de interactie actief. Ook hier zorgen eigenwil en kracht dat je gegrond blijft in je bedoeling om niet aan te haken. (Hoofdstuk 23: Frank.)

10. Van onderwerp veranderen: Heb je ooit zo’n druiloor gezien? Met deze reactie haak je niet aan en verplaats je de aandacht naar elders. Door je ruimheid en kracht kun je de aandacht van de aanval afleiden, en bij deze verdediging weigert je toe te staan dat je gewaarzijn wordt gevangen. (Hoofdstuk 8: Frank.)

11. Mededogen: Als ik écht zo doe moet dat wel pijnlijk voor je zijn. Dit is gericht op waar de ánder vandaan komt in plaats van op jezelf, zoals de rechter wil. Deze reactie vergt over het algemeen een behoorlijke doorbreking van identificatie en kracht om niet alleen te worden aangehaakt door de aanval, maar ook om je invoelend in de schoenen van de rechter te stellen en het onbehagen en de kommer onder het oordeel te voelen.

12. Adem en blijf gewaar: Adem, maar ondersteun de aanval innerlijk noch uiterlijk. Oefen in het gewaarzijn van je armen, benen en buik om gegrond te blijven terwijl je de aanval ervaart. Deze verdediging activeert je gewaarzijn en je eigenwil als steun voor de doeltreffendheid ervan.

13. Actieve visualisatie: Visualiseer in je verbeelding een type actie dat de aanval tot staan brengt. Deze strategie gebruikt kracht zonder de noodzaak die naar buiten te brengen. Wil dit lukken, dan moet je in jezelf de uitwerking van je denkbeeldige actie voelbaar maken, zoals ontploffen, aan stukken scheuren of een salvo machinegeweervuur. Het oogmerk is je gevoel van macht en greep over het proces in je te heroveren. Alles best, maar zorg dat de rechter je geen schuldgevoel geeft voor vermeend gewelddadig gedrag. Je vernietigt slechts beelden! Het doel is niet om verstrikt te raken in wraak, maar je eigen energie te bevrijden en de vrijheid te voelen. Als dat lukt door macaber te handelen, prima! (Hoofdstuk 18: Els.)

Bij al deze verdedigingen verschaffen de woorden slechts een idee van wat de verdediging inhoudt. Het eigenlijke onthaken vindt plaats in jezelf, op ‘onderbuikniveau’. Als je die omslag voelt komen de woorden en reacties vanzelf. Als je dat niet voelt, kom je er ook niet per se met woorden, maar ze kunnen helpen. Deze vaardigheid is er niet van de ene op de andere dag, dat vraagt oefening. Het belangrijkste is dat je er mee begint, ook al werkt het niet altijd.

Onthaken in plaats van aanhaken

Laten we nu een paar voorbeelden gaan bekijken van iemand die wordt aangevallen. Het eerste scenario laat het aanhaakgedrag zien, het tweede een geslaagde verdediging tegen de aanval.

Jaap zat aan zijn bureau rekeningen uit te schrijven, toen zijn vrouw Louise hem vanuit de badkamer riep. „Waarom maak je de badkuip nooit schoon als je een bad hebt genomen? Het ziet eruit alsof er een varken in heeft gewroet. Houd je er nooit rekening mee dat je hier niet alleen woont?”

„Hoe weet je dat ik het bad als laatste gebruikt heb?” blafte Jaap terug.

„Hoe ik dat weet? Nou, jij hebt gisteravond toch een bad genomen, niet? En ik heb de hele dag werkt. Wie had het anders moeten zijn?”

Jaap probeerde een andere weg. „Ja, en wat dan nog? Hoe vaak heb ik je haren niet uit de afvoer moeten halen om als ik wilde douchen niet tot m’n enkels in het warme water te hoeven staan?”

„Weet je, je bent een hufter!” klonk het vol afkeer uit de badkamer.

Terwijl hij naar Louise luistert hoort Jaap de aanval van zijn eigen rechter dat hij het verbruid heeft, het bewijs dat hij een sloddervos en egoïstisch is. Hij begint met het redeneerverweer dat hij wellicht vals beschuldigd wordt, en schakelt dan over op de tegenaanval. Hij blijft aangehaakt, en zij ook.

Nu dezelfde interactie waarin Jaap zich verdedigt:

Jaap zat aan zijn bureau rekeningen uit te schrijven, toen zijn vrouw Louise hem vanuit de badkamer riep. „Waarom maak je de badkuip nooit schoon als je een bad hebt genomen? Het ziet eruit alsof er een varken in heeft gewroet. Houd je er nooit rekening mee dat je hier niet alleen woont?”

„’t Was zo’n heerlijk bad. Spijt me dat ik zo’n troep heb achtergelaten. Ik maak het schoon zodra ik hier klaar ben,” antwoordde Jaap.

„Laat maar, ik ben al bezig.” Louise liet het daar toch niet bij zitten. „Hoe komt het dat ik de enige ben die de verantwoordelijkheid neemt voor een schoon huis?”

Jaap voelde het verwijt in haar stem voordat hij vroeg: „Heb je hulp nodig?”

„Nee, ik werk het best in m’n eentje,” kwam het antwoord vlot. Het was even stil, en toen zei Louise: „Maar toch bedankt.”

Dit keer gaat Jaap in op het probleem dat Louise te berde brengt in plaats van op de versluierde beschuldiging daarachter, en vermijdt daardoor dat hij aanhaakt op het oordeel. Hij verdedigt zich door in te stemmen met haar vaststelling van het probleem, maar niet op de implicatie dat het zijn fout is. Louise geeft echter niet op zonder slag of stoot, en valt weer aan, nu in de slachtofferrol, waarmee ze Jaaps schuldgevoel wil wekken. Opnieuw verdedigt hij zich door niet op haar bedekte uitdaging in te gaan (wat duidelijk een redenerend aanhaken zou zijn) en door te vermijden schuld op zich te nemen. Hij ontmaskert haar list door zijn hulp aan te bieden, een reactie van medeleven (mededogen). Ze snapt de boodschap.

Vervolgens Mery, die een zelfaanval het hoofd biedt:

Mery was in een intieme relatie voor zichzelf opgekomen. Na negen maanden de klachten en onvrede van haar partner te hebben geslikt, kwam ze er mee voor de dag, en zei Joyce dat als ze hun relatie zo teleurstellend vond, ze maar moest weggaan. „Ik hoef je aanvallen niet langer. Dit is wie ik ben, en als ik niet ben wat je wilt, trek dan je conclusies en ga.” Joyce voelde zich aangevallen en gekwetst en weigerde dagenlang nog een mond open te doen. Eerst voelde Mery zich sterk, in haar kracht en trots op zichzelf dat ze voor zichzelf opkwam, maar na een week zwijgen van Joyce begon ze zich verloren te voelen. Rond die tijd begonnen de genadeloze aanvallen van haar rechter.

„’t Wordt zo langzamerhand tijd dat je voor jezelf opkomt. Maar hoe heb je zo blind kunnen zijn om niet te zien wat er eerder speelde? Je had dat al in de eerste maand moeten doen! Hoe heb je dat gejengel van haar zo lang kunnen slikken?” Haar rechter sloeg haar daar elk ijdel moment mee om de oren.

Mery probeerde daar tegen in te redeneren. „Hoor eens, ik heb zoiets als dit nooit eerder gekund. Ik denk dat ik wel een beetje krediet verdien, niet?”

„Voor wát? Omdat je eindelijk het lef hebt om halfwassen op te treden? Hoe oud ben je en hoeveel jaren heb je dit soort behandeling van je partners geslikt? En vergeet ook die zes jaar therapie niet!”

„Nou ja, ik bleef hopen dat als ik hard genoeg mijn best deed om haar gunstig te stemmen, ze me zou beginnen te waarderen en niet de hele tijd te zitten klagen,” pleitte Mery.

Haar rechter was niet onder de indruk. „Waarom zouden mensen je waarderen als je je gedraagt als een kind? Je verdient niet beter omdat je dacht dat het jouw schuld was. Ik word ziek van je.”

„Je hebt gelijk. Ik kan amper geloven hoe slecht ik bent. Ik ben een doetje dat ik zo’n behandeling van anderen slik. Ik denk dat ik het allemaal verdien. Ik haat mezelf!”

Mery heeft nieuw en onbekend gebied betreden door zich tegen de aanvallen van Joyce te verdedigen. Maar een scheiding van Joyce scheidt haar niet van de aanvallen van haar eigen rechter. De rechter zet haar terug in het bekende gebied van zelfafkeer om haar af te leiden van haar eenzaamheidsgevoel. Eerst rationaliseert ze in een poging om enige sympathie van de rechter te winnen. Ze wil dat haar rechter haar steunt om wat ze heeft gedaan. Wanneer dat niet werkt slikt ze de aanval en bezwijkt onder zelfhaat. De expansie die in haar interactie met Joyce heeft plaatsgevonden is volledig tenietgedaan.

Laten we nu eens zien wat er gebeurt als Mery onthaakt.

Eerst voelde Mery zich sterk, in haar kracht en trots op zichzelf dat ze voor zichzelf opkwam, maar na een week zwijgen van Joyce begon ze zich verloren te voelen. Rond die tijd begonnen de genadeloze aanvallen van haar rechter.

„’t Wordt zo langzamerhand tijd dat je voor jezelf opkomt. Maar hoe heb je zo blind kunnen zijn om niet te zien wat er eerder speelde? Je had dat al in de eerste maand moeten doen! Hoe heb je dat gejengel van haar zo lang kunnen slikken?” Haar rechter sloeg haar daar elk ijdel moment mee om de oren.

Nadat ze had geprobeerd zijn niet-aflatende gesar te negeren, begon ze met frustratie te reageren. „Hé! Ik heb net zo min behoefte aan joúw geklaag als aan dat van Joyce. Dus laat me met rust.”

„Je wilt dat ik je met rust laat? Je ben al eenzaam genoeg. En het is allemaal je eigen schuld. Je zoekt altijd huilers uit om een relatie mee te hebben.”

„Inderdaad, je hebt gelijk.”

„Nou… wat is het probleem dan?”

„Ik ben langzaam.”

„Je bent langzaam? … Natuurlijk ben je dat. Daarom zijn er nooit fatsoenlijke mensen in je geïnteresseerd.”

„Sjonge, wat ben jij een zeur. Je klinkt net als mijn moeder. Ga met háár praten, ik heb wel wat anders aan m’n hoofd.” Mery lachte alsof ze met een bezem werd gepord zoals haar moeder placht te doen als Mery de draak met haar stak.

„Het loopt aardig uit de hand met je, jongedame. Let op wat je doet, anders zit je dadelijk écht in de puree. Je hebt me nodig. Niemand zit om een onafhankelijk kreng te springen!” Haar rechter was in de verdediging en vocht voor zijn leven.

„Hou je harses toch dicht!” tierde Mery in gedachten. En terwijl het stil werd voelde ze de hitte en de intensiteit van haar eigen kracht. Ze voelde ruimte in en om zich heen, en opnieuw werd ze zich gewaar dat ze zich eenzaam en verloren voelde zonder Joyce om zich heen. Maar de kracht voelde voedend. Zich sterk en eenzaam voelen was een nieuwe combinatie, en beslist te verkiezen boven aangevallen worden.

Dit keer laat Mery zich pakken door de strekking van wat haar rechter tegen haar zegt. Als het passieve niet-aanhaken niet blijkt te werken, verdedigt ze zich door de rechter te ontmaskeren en te laten zien dat hij hetzelfde doet wat Joyce doet. Ze zegt naar waarheid hoe vervelend en nutteloos zijn aanmerkingen zijn. Dat brengt nog meer omhoog. Vervolgens verdedigt ze zich met behulp van instemming, waarmee ze de timing van de rechter in de war stuurt – en nóg blijft hij volhouden. Humor is het volgende, wanneer ze de manier herkent waarop haar moeder tegen haar sprak en haar behandelde. Als de rechter haar dan wéér gemeen aanvalt, verzamelt ze haar eigen agressieve energie om hem het zwijgen op te leggen. Dat brengt haar terug in haar eigen centrum, hetgeen betekent dat ze het verlies van de relatie met Joyce voelt. Nu heeft ze ruimte van haar rechter, dus kan ze zich eenzaam voelen zonder zich daar naar over te voelen.

Denk er aan, innerlijke en uiterlijke rechters zijn dikwijls hardnekkig: ze geven niet makkelijk op. Als je je verdedigt kunnen ze opnieuw aanvallen. Als ze dat doen, verdedig je dan opnieuw. Soms merk je dat hóe vaak je de woorden zegt of hóeveel verschillende benadering je probeert, er geen onthaking plaatsvindt. Het kan zijn dat je nog niet klaar bent om je los te maken van dat zelfbeeld (je hebt nog een te sterke identificatie met de wond of het boze kind om het los te kunnen laten). Oefening is niettemin heel waardevol om het proces te kunnen gadeslaan en te zien wat de aanval in leven actief houdt.

Je vermogen om je actief en direct tegen een aanval te verdedigen – jezelf er van weerhouden aan te haken bij de rechter – bevordert innerlijke rust en vrede. Innerlijke verstildheid komt nooit tot stand als je je niet aan het onthaken hebt gewijd.

Punten om te onthouden

•    Verdediging is het in praktijk brengen van actief onthaken; dit wordt ondersteund doordat je je vitale overlevingskracht en je intelligentie activeert. Het oogmerk is om op dat moment je aanhaken op de aanval te verbreken om die af te wenden.

•    Het is belangrijk de strekking van een aanval te bekijken, hoe die je beïnvloedt, waarom je er in gelooft, waar die vandaan komt en wie je dan denkt te zijn. Zulk mentaal inzicht moet echter dienen om je uit de greep van de aanval te halen; het is niet omwille van zelfverbetering.

•    Verdediging is een bewuste daad van frontale confrontatie met de aanval die je ervaart door in je volle gewaarzijn te blijven van het feit dat er over je geoordeeld wordt, en overeenkomstig dat gewaarzijn te handelen.

•    Net zoals het belangrijk was om de diepte van je aanhaken bij de rechter te voelen en te begrijpen om echt te willen onthaken, zo is het van vitaal belang om het onthaken te herkennen en in te schatten zodra het plaatsvindt. Ben je sterk georiënteerd op een verandering bij de rechter of van de strekking van zijn aanval, dan ben je aanvankelijk misschien niet bedacht op de omslag tijdens het onthaken.

•    De omslag verandert je gevoel van jezelf en je relatie tot de aanval, zodat de aanval niet langer effectief is.

•    Wees als je leert onthaken je er van bewust te zijn dat je je niet per se lekker zult voelen, ook al sta je niet langer bloot aan de aanval. Wat bij je omhoog kan komen is het oorspronkelijke gevoel waar de rechter je tegen beschermde.

•    Dit is dikwijls de grootste opgave bij de verdediging: je moet de werkelijkheid van je eigen ervaren oprecht liever willen dan het gemak of de vertrouwdheid van het aanhaken.

•    Soms wil onthaking, wat je ook probeert, niet plaatsvinden. Dit kan betekenen dat je nog niet gereed bent om je af te scheiden van het zelfbeeld (je voelt je nog te geïdentificeerd met het kind of de rechter om het los te laten). Oefening is niettemin waardevol om het proces te kunnen gadeslaan en te kijken wat de aanval in je leven actief houdt.

Richtlijnen voor de verdediging

•    Je moet bereid zijn om uit eigen naam te handelen.

•    De uitspraak dient kort (niet meer dan tien woorden), direct en bondig te zijn. Spreek alsof je niet meer verwacht dat er nog iets te zeggen valt.

•    Reageer je op de strekking van de aanval, dan blijf je vrijwel zeker aangehaakt.

•    Een reactie plannen lukt vrijwel nooit.

Oefening: de praktijk van de verdediging

Je verdediging is iets praktisch’. Je moet het oefenen. Helaas is het moeilijk om dit op je eentje te doen, behalve wanneer er zich echte levenssituaties voordoen. De volgende oefening is om een begin te ontwikkelen van hoe het aanvoelt als je je doeltreffend verdedigt. Je kunt dit het beste doen met een vriend(in) die bereid is te helpen. Je kunt het ook met een bandrecorder proberen. De oefening lijkt op die aan het eind van hoofdstuk 18, maar gaat verder dan enkel toegang vinden tot je kracht tegenover een aanval met algemeenheden. Je kunt nu het vermogen ontwikkelen om specifiek te reageren en je bewust te worden van de omslag door het onthaken.

Kies een bekende zelfaanval en geef je vriend(in) de bijbehorende uitspraak om die op je los te laten alsof hij of zij de rechter is. De ander heeft als taak je te ondersteunen door je die uitspraak simpel en duidelijk uit te spreken alsof hij of zij het meent, maar zonder overdreven boosaardigheid of negativiteit. De woorden van de aanval zullen hun werk doen. Werken met deze aanval kent-vier eenvoudige stappen:

Stap 1. Luister en voel wat er gezegd wordt. Let op hoe je aanhaakt, zowel op ervarings- als op inhoudelijk niveau.

Stap 2. Blijf ademen. Deze stap is waarschijnlijk de belangrijkste, aangezien die je helpt contact te krijgen met jezelf in het moment. Als je ‘gewaarzijn van je lichaam’ hebt geoefend kan dat een aanvullend deel van deze stap zijn. Ervaar jezelf ademend en in je lichaam op dat moment.

Stap 3. Reageer. Volg de richtlijnen hierboven: kort, direct, spontaan. Houd in gedachten: dat wat je verdedigt is evenzeer de energie en de betrokkenheid in je reactie als de inhoud (strekking) van je woorden.

Stap 4. Ga bij jezelf na of je je bewust bent van een omslag ten opzichte van hoe je je bij stap 1 voelde. Bedenk dat een omslag zich kenbaar zal maken in een verandering van hoe je je voelt – lichamelijk (minder spanning, gemakkelijker ademhaling, meer energie), emotioneel (je voelt je lichter, minder gedeprimeerd, vastbeslotener) of mentaal (gedachten verdwijnen, het oordeel wordt dwaas, de aanval verliest voor jou zijn relevantie). Als je een verandering voelde kan het zijn dat je onthaakt bent. Je kunt dit nagaan door te zien of je je nog steeds bij de aanval betrokken of dat je er door beïnvloed voelt. Zo ja, probeer het dan nog eens. De omslag hoeft niet meteen voelbaar te zijn alsof de aanval het hoofd wordt geboden, want het geeft er geen antwoord op, maar als het je relatie tot de aanval verandert is dit in elk geval een eerste stap naar verdediging.

Als je reactie heeft gewerkt, kun je die op een andere reactie uitproberen. Als je reactie niet heeft gewerkt (wat vrij algemeen is bij een oefening), laat je partner de aanval dan overdoen, en doorloop de stappen opnieuw. Blijf oefenen tot je een reactie vindt die je echt verdedigt. Wees er op bedacht dat je misschien niet klaar bent om je op eigen houtje af te zonderen van bepaalde diepe aanvallen. Dat is normaal.

Gebruik je een bandrecorder, neem jezelf dan op als je een van je aanvallen uitspreekt. Herhaal die een aantal malen achter elkaar, gescheiden door een pauze. Op die manier kun je na elke aanvalsuitspraak de pauzeknop indrukken en een reactie oefenen.

Frank en Els zaten op de veranda met hun burrito’s en hun bier terwijl de avondhemel zich vulde met de kleuren van de ondergaande zon. Het was nu rustig in de buurt en de lucht was nog verrassend warm. Ze aten hun maaltijd in stilte, genietend van de gelegenheid om te rusten en verdiept in de simpele, bevredigende bezigheid van het eten. Ze hadden beiden een ontspannen gevoel en het idee van een overmaat aan tijd. Geen haast. En wat vooral ongewoon was, was dat ze niet hoefden te praten. Ze waren zich elkaar duidelijk gewaar, zoals ze zich alles gewaar waren, van het eten tot de bloemen op de veranda, van de eerste krekels die tsjirpten, tot de roodgouden westelijke hemel.

Terwijl ze daar zaten werd de hemel geleidelijk donkerder, tot alle vlammende kleuren verdwenen waren en zich een rijke donkerblauwe band over de horizon huifde waar de zon onder was gegaan. Ze konden hun eten moeilijker ontwaren, maar noch Frank, noch Els voelde enige behoefte om te zien.

Frank was verbaasd hoe ongelooflijk sensueel het voelde om zijn mond te spoelen met een teug bier en de subtiele prikkeling te voelen van het koolzuur en de lichte bitterheid van het brouwsel dat door zijn keel omlaag gulpte. Het voelde aan als een rijke aanvulling op de structuur en de smaken van de burrito. Hij merkte dat hij zelfs het gevoel van het kauwen zelf savoureerde – de manier waarop de spieren in zijn kaak werkten en zijn tong het voedsel rondduwde door zijn mond.

Els keek naar Frank en ving zijn blik. Ze keken naar elkaar zonder het gevoel of de noodzaak om te communiceren, zonder dat het ongemakkelijk werd. Het was bevredigend om gewoon met elkaar en de zomeravond te zijn.

Frank merkte dat hij zich van binnen vredig en stil voelde terwijl hij doorat. Hij was zich bewust dat de duisternis een soortgelijke stilte leek over te brengen op de lucht om hen heen. Hij merkte dat hij volkomen tevreden was met het trage, ontspannen en aandachtige proces van de avondmaaltijd gebruiken. Er was niets van zijn gebruikelijke haast om zijn eten naar binnen te proppen of om te praten, te denken of te lezen om de ruimte op te vullen. In feite was hij verbaasd dat hij zich nauwelijk kon herinneren eten ooit eerder ervaren te hebben. Het ging niet om het soort of de kwaliteit van het voedsel, of hoe het gekookt was; het ging om het feitelijk ervaren van éten. Of ging het in werkelijkheid om de verstildheid in hem? Die verstildheid leek elke beweging, elk geluid, elke gewaarwording te omlijnen met een ruisende stilte. Die innerlijke stilte voelde als een deken die elk bekend gevoel van hem opnam, en hem slechts het gewaarzijn liet van het bezig zijn met eten.

21.
Vrede

Eén van de kenmerken van het dagelijks leven, dat toeneemt en afneemt maar nooit lijkt te verdwijnen, is een gevoel van bezigheid en onafgebroken activiteit. Het ervaren van de niet-aflatende activiteit buiten je is algemeen, maar even drukkend is de activiteit van binnenuit – de onrust, de rusteloosheid, het in beslag worden genomen, de innerlijke dialoog en het bezig zijn in je binnenwereld. De mogelijkheid om de geest echt tot rust te brengen lijkt wel een droom voor een toekomstige vakantie, voor na je pensionering of voor het geval je verlicht raakt. Het is moeilijk voor te stellen dat je geen gedachten hebt, geen plannen, geen beslommeringen, geen zorgen, geen spijt – enkel verstilling van binnen, zoals de stilte in de woestijn of in de bergen. Sommige mensen vragen zich misschien af waarom je zo’n toestand zou willen; anderen stoppen levenslang veel energie in het zoeken naar een snuifje van die innerlijke stilte.

Je ware aard kent een dergelijk aspect – het gevoel van innerlijke vrede – maar je ervaart dat zelden bewust. Je innerlijk bezigzijn is kennelijk een grote belemmering om die innerlijke stilte te bereiken. En het laat zich raden dat een hoofdrolspeler bij het in stand houden van dat van binnen bezig zijn de rechter is. Hoe vaak je de rechter niet op je pad vindt met zijn commentaar of zijn bezorgdheid zodra je geest tot rust begint te komen? En hoe vaak is wat je in gedachten bezighoudt niet aangehaakt bij de rechter, in één van de eindeloze lussen van aanval en verdediging?

Wanneer alles even ophoudt

Innerlijke vrede is een gevoel van totale verstildheid, zonder activiteit, zonder beweging, zonder geluid. Maar er is ook geen verlangen of noodzaak tot activiteit, beweging of geluid. De verstildheid is als een dikke deken van volledige stilte. Ben je ooit wel eens in beslag genomen door een bezigheid en daarin plotseling gestoord door een hard geluid? Of in een gesprek op een bewolkte dag, toen plotseling de zon doorbrak en de tafel vóór je in het heldere schijnsel zette? In beide gevallen kan de onderbreking door het geluid of het licht je bezigzijn hebben doorbroken en een ruimte, een pauze, een moment waarop de tijd even stilstaat hebben geschapen. Alles hield even op, en ineens werd je je bewust van subtiele geluiden: ademhaling, het tikken van de klok, elektrische zoemgeluiden, vogelgezang, je eigen hartslag.

Op zulke ogenblikken pauzeer je doorgaans even, alvorens je je weer in je gesprek of bezigheid stort. Als je echter in dat ingehouden moment zou verwijlen, zou je een diepe stilte opmerken die alles omhult. Het is net alsof je gewone gerichtheid en betrokkenheid verdwijnt, en alles wat overblijft is je gewaarzijn van waar je bent en wat er gebeurt. Je wordt je gewaar dat je niet denkt, geen plan smeedt, geen herinnering zoekt, je geen zorgen maakt, je niets voorstelt, of een andere vertrouwde mentale activiteit ontplooit. Want je gewone gevoel van zelfbesef hangt af van een vertrouwde, innerlijke dialoog, en wanneer die tot stilstand komt, lijk jij te verdwijnen. De wereld blijft bestaan, maar blijf jij bestaan als je niet met iets doende bent? Alles lijkt heel stil, ofschoon je merkt dat er geluiden zijn als normaal. In feite lijkt je gehoor scherper en de geluiden steken scherp en klaar tegen de achtergrondstilte af.

Op zo’n ogenblik dringen de gedachten weer binnen, terwijl je figuurlijk met je hoofd schudt om de vertrouwde denkmotor weer op gang te krijgen. Je voelt je gedwongen weer terug te komen naar wie en waar je was, wat je deed en wat gedaan moest worden, in een poging de draad op te pakken waar je die even had losgelaten. De stilte is weg, en je bent terug bij ‘normaal’.

Verstildheid is nauw verwant met de ruimheid die we als kwaliteit hebben verkend in hoofdstuk 17. Het zijn twee zijden van één munt: de natuurlijke geest. De geest voelt zich wanneer hij vervuld is van ruimte vrij en levend en wakker; wanneer er vrede komt raakt de geest zó verstild, dat hij bijna verdwijnt. Ruimheid is licht, open, luchtig en leeg. Vrede is open, verstild, kalm en vol tastbare aanwezigheid. Ruimte voelt alsof alles weg is, er geen hindernissen zijn achtergebleven en je voorgoed vrij kunt zijn. Vrede voelt aan als een gladde, dichte zwartheid die neerdaalt en alles oplost en slechts de sereenheid van volledige duisternis achterlaat. Ruimheid is daglicht in de geest, en vrede is nacht.

Verstildheid en oordeel

De rechter is niet het minst geïnteresseerd in dit soort verstildheid waarin de geest stilvalt. De rechter bestaat enkel in de geest en zijn activiteit. Geen gedachten betekent dat de rechter al zijn greep verliest, dus valt hij zulke ervaringen, als ze even aanhouden, aan als zijnde gevaarlijk.

„Je krijgt niets af als je gedachten stilvallen, want dan vergeet je wat je doet… Je komt heel dwaas over als je geen gedachten hebt… Je gedachten op nul betekent dat je stom en dom bent. Trouwens, als je helemaal stilvalt kom je misschien niet meer op gang… Je loopt rond als een idioot, en zult door iedereen worden vernederd en gebruikt… Je moet altijd op je hoede blijven. Je kunt je niet veroorloven je waakzaamheid te laten verslappen… Vrede is een illusie – en een gevaarlijke óók.”

De rechter ontleent veel van zijn macht aan de prille ervaringen dat je geacht wordt te denken en woorden te produceren. Het is niet ongewoon dat een kind een lege geest heeft als het in beslag wordt genomen door zijn spel en zijn interactie met de wereld. Maar te vaak kwam je gewaarzijn van geen gedachten op een onaangenaam moment, zoals wanneer je geacht werd te antwoorden op de vraag van een volwassene, of als je iets belangrijks moest onthouden, of als je te bang of te zeer van streek was om te kunnen praten. In zulke situaties werd je misschien met afkeuring bekeken en beschuldigd dat je iets achterhield, of berispt omdat je je ouders niet met eerbied bejegende, of kreeg je de schuld dat je niet leerde. Je zult het ervaren van een lege geest met géén antwoorden op wat niet terzake doende vragen leken dan ook zelden beseft en naar waarde geschat hebben.

Een blanco geest is op die manier geassocieerd geraakt met dom zijn, je verloren en alleen voelen of met het ervaren van vernedering en angst. Dus voor de volwassene is het moment waarop je gedachten stilvallen een ervaring die met vrees omgeven is. Als het je gebeurt in situaties waarin van je verwacht wordt dat je produceert, zit je er in het beste geval mee omhoog, en in het slechtste voel je je beschadigd. Daarom is het voor de rechter niet moeilijk je weg te houden bij dit soort momenten van niet-denken. Als gevolg van je negatieve associaties met een lege geest begin je een basiselement in je ervaren van innerlijke vrede af te wijzen.

Als je de positie van de rechter echter aan de kaak stelt – en jezelf toestaat in die stilte te gaan staan – zul je de verstildheid gaan voelen als een gevoel van vrede dat alles doordringt. De tijd lijkt stil te staan ook al blijven dingen als ademhalen, kijken en luisteren voortgaan. Het is als het tijdloze gevoel als wanneer je ’s avonds laat naar buiten gaat en opkijkt naar een uitspansel bezaaid met sterren en de overweldigende, alomverbreide stilte voelt. Je krijgt het gevoel van een tastbaar mysterie, waar je ook kijkt, alsof alles doordrenkt is van de kleur van de middernacht. Een mysterie dat alles er nog is en nog voortgaat zoals anders, maar zonder gedachten die de stilte sturen, verbinden of verduisteren.

Het mysterie van vrede

Is het mogelijk te praten als je niet denkt? Kun je voorwerpen herkennen zonder er aan te denken of ze een etiket op te plakken? Hoe kunnen dingen bewegen wanneer de wereld vol verstildheid is? Dit zijn de mysteries van wezenlijke vrede. Het is alsof de werkelijkheid van alle mentale hokjes is ontdaan en de wereld is schoongewassen. Alles ziet er simpel en direct uit – niet anders dan tevoren, maar op de een of andere manier naakter, mysterieuzer, elk ding uniek in z’n eigen zijn. Het gevoel in het hier en nu te zijn is tastbaar, en ineens wordt duidelijk dat herinnering, etiketten opplakken, hokjes toewijzen en definiëren activiteiten zijn van je geest, geen aspecten van de werkelijkheid zelf.

Een van mijn eerste ervaringen met de kracht van de verstilling had ik terwijl ik door de woestijn van Nevada reed. Ik herinner me dat ik in mijn auto zat, met de raampjes omhoog en het vertrouwde geluid van de motor en de radio, en naar buiten, naar het dramatische, kale landschap keek. Ik was niet voorbereid op wat er gebeurde toen ik stopte en de auto uit stapte. De stilte was overweldigend. Ik kon de geluiden van insecten horen en af en toe een vogel, maar het overheersende gevoel was dat van een dikke stilte die ik bijna op mijn huid kon voelen. Voordien had ik stilte beschouwd als gewoon de afwezigheid van geluiden, maar in de woestijn werd me duidelijk dat stilte in feite hoorbaar is. Het werkt in op je trommelvliezen en wellicht op je hele lichaam. Het beïnvloedde mijn vertrouwde autowereld van zoëven zó sterk, dat ik bijna in de auto terugsprong. De intensiteit van de stilte was voor mij zó onbekend, dat het enigszins spookachtig was toen ik er zo dramatisch tegenop liep. Pas nadat ik verscheidene minuten in die wereld van open ruimte, helder licht en stilte had gestaan kon ik me ontspannen en de héél diepe inwerking van de verstildheid en de vrede gaan voelen.

Innerlijke verstildheid voelt aan als werkelijke vrede, zo diep en vol rust, dat je het gevoel hebt voor de eerste keer pas diep te kunnen ademhalen. Uiteindelijk kun je dan gewoon zonder voorbehoud aanwezig zijn, zonder rusteloosheid van binnen – geen rechter die je beoordeelt, vergelijkt, bekritiseert of analyseert. Die vrede heeft kracht – de kracht om rusteloosheid en vertrouwde mentale bezigheden te laten oplossen, met inbegrip van identificaties met de rechter. Innerlijke vrede laat niets achter – niets behalve eenvoudig zijn. Niet iemand of iets zijn, gewoon zijn. Jij bent dat zijn, die verstilling – alléén in een diepe, verkwikkende rust.

Oefening: 0, met de stilte van de nacht

Zoek een gelegenheid om de stilte van het nachtelijk uur te ervaren. Dat kan ’s avonds laat zijn als het gezin en/of de buurt ter ruste is gegaan en de enige activiteit die van de koelkast, de klok en het elektrisch licht komt, of vroeg in de ochtend voordat de wereld is ontwaakt en de zon is opgekomen. Zoek een makkelijk plekje in huis of buiten op het balkon of in de tuin, waar je gewoon de verstildheid van de nacht kunt beluisteren en voelen. Let op hoe je je voelt en wat je denkt. Let vooral op of je je innerlijk beïnvloed of geraakt voelt door het gevoel van rust en alleenzijn.

Els was klaar met eten en ging naar binnen om te kijken wat er op de tv was. Ze wist niet zeker of ze wel voor de buis wilde hangen, maar ze kon niets anders verzinnen om te doen. Nu ze ontspannen en rustig was had ze de behoefte om zich te laten vermaken. Ze hoopte dat Frank mee zou komen, zodat ze zich minder schuldig voelde.

Nadat ze een film had gevonden die ze geen van beiden nog hadden gezien, ging ze Frank halen. Vanuit de deuropening keek ze toe hoe hij vredig in het donker zat en zijn laatste slok bier dronk. Hij zag er uit alsof hij daar altijd zou kunnen blijven zitten, en ze begon zich een beetje zorgen te maken. „En Bob dan? Is zo op tv. Die hebben we nog niet gezien. Kom je mee kijken?”

„Tv kijken? Wat is dat?” Frank schakelde om. images „Hè, kom op, Els. Je meent het toch niet dat we zóiets moeten doen terwijl we het hier zo écht hebben? Televisie is zo nep en passief; dat is voor mensen die het echte leven niet aankunnen.” Zijn stem gaf het gevoel van een mes uit de duisternis, en Els voelde zich gestoken door de neerbuigendheid van zijn rechter.

„Moet jij het over tv hebben? Je wordt zo arrogant als het gaat om wat ‘echt’ is en wat ‘troep’. Ik voel me nu net troep, zoals je nu op me neerkijkt. Hou je kop maar dicht!” Els voelde zich op de rand van tranen, maar besloot zich te vermannen

„Wacht ’s even,” zei Frank, „ik probeerde je niet aan te vallen. images Het geeft gewoon het gevoel dat je probeert weg te lopen voor iets echts hier, en weg te zakken voor de buis. Wat zou het anders kunnen zijn?” De gelijkhebberige toon in zijn stem was er nog.

Els voelde zich slap in de knieën, maar wilde niet zwichten. Terwijl ze een diepe teug adem nam begon ze iets van de innerlijke kracht en verhitheid te voelen die ze bij de confrontatie met haar eigen rechter had gevoeld tijdens hun wandeling. Deze keer begon ze niet te gillen. Haar stem was kalm en beheerst toen ze sprak, maar verried een onmiskenbaar gevoel van macht: „Het lijkt net alsof je denkt dat je mijn rechter bent. Nou, dat ben je niet. Niemand heeft je het recht gegeven om over me te oordelen, dus hou je mond!”

Stilte. Els voelde zich alleen, zoals ze daar stond, geworteld in haar eigen waarheid. Tussen haar en Frank had zich een uitgestrekte lege ruimte geopend. Ze kon niet voelen waar hij was of wat hij dacht. Maar op dat moment kon haar dat niet schelen, en ze begon zich een beetje bedroefd te voelen. Ze bedacht zich dat ze moest ademen, en kon zich toen van binnen ontspannen en zich realiseren dat hij er nog steeds was en dat de wereld niet had opgehouden te bestaan. Voor ze zich omdraaide om naar binnen te gaan zei ze in het duister: „Ik zit in de huiskamer tv kijken. Als je wilt kun je bij komen zitten.”

22.
Als oordeel achterwege blijft

Je hebt het oordeelsproces nu in detail bekeken: hoe je je door de rechter aangevallen voelt, hoe je jezelf verraadt door aan te haken op de aanvallen, en hoe je je actief tegen die aanvallen kunt verdedigen. Je doel is steeds geweest om te onthaken – het ervaren van hoe je al met al buiten de oordeelslus stapt. Dat is een natuurlijke beweging, die het gevolg is van het doorbreken van identificatie met het innerlijk ervaren van oordeel – je niet langer identificeren met het bepaalde zelfbeeld dat je aanhaakt op de aanval.

We hebben in het vorige hoofdstuk gesproken over de innerlijke omslag die plaatsvindt bij onthaken, maar we hebben niet alle implicaties van die omslag in beschouwing genomen. Het ervaren van die omslag is in het algemeen aangenaam, want het brengt verlossing van het beperkende zelfbeeld – alsof je na een hele dag eindelijk een knellend pak uit kunt trekken. De opluchting gaat vaak vergezeld van een gevoel van ruimte, energie of innerlijke rust. Maar zodra je je verdediging in de praktijk wilt brengen, kunnen er andere, verontrustende aspecten van het onthaken naar boven komen. Onthaken brengt vooral de ervaring met zich mee dat je alleenstaat.

Scheiding en eenzaamheid

Onthaken schept in feite een gevoel van (af)scheiding. We hebben over de oordeelslus gesproken als een innerlijke dynamiek gericht op het in stand houden van een innerlijke relatie met de ander (je rechter, volwassenen, ouders). Om die lus te doorbreken moet je eerst en vooral die relatie verbreken – niet wijzigen, of de emotionele kleur ervan veranderen, maar daadwerkelijk afbreken. Onthaken scheidt je van de ander en, wat belangrijker is, van het ervaren dat je in die relatie staat. Dat kan dramatisch en onverwacht uitwerken. Zonder die innerlijke relatie ben je eenzaam.

Die eenzaamheid kan pijnlijk of beangstigend zijn, want je associeert die met isolement, in de steek laten, hulpeloosheid of verlies. Dat zijn de gevoelens die je als kind oorspronkelijk had, toen je het verlies van de relatie met je ouders voelde. Het is onbehaaglijk om in die eenzaamheid te gaan staan, omdat het betekent dat je moeilijke gevoelens moet doorstaan. De neiging is om iets te doen waardoor die gevoelens weggaan – een verlangen dat dezelfde motivatie kent als de oorspronkelijke impuls tot aanhaakgedrag. Het ondermijnt het onthaken en trekt je opnieuw de lus binnen, omdat aanhaken wenselijk lijkt tegen de eenzaamheid en de pijnlijke associaties.

Aan de andere kant kan eenzaamheid intiem en rustig aanvoelen zonder dat je je alleen voelt staan. Zonder de druk of de eisen van wie dan ook kun je je op je gemak voelen – verfrist, open en ruim. Alleen jezelf simpel en onbevangen van binnen ervaren. Je bent je jezelf gewaar en je hoeft je om niemand anders te bekommeren. Er is niemand in je psychische ruimte. Je bent alleen, dus je kunt je voortdurende aandacht en waakzaamheid laten varen.

Het is een grote opluchting als je je eindelijk niet meer hoeft te bekommeren om wat anderen over je denken of voelen – over wat je doet, hoe je je gedraagt of wat je voelt. Je hele leven lang is dit bewust of onbewust een overheersende zorg geweest. Terwijl je opgroeide leerde je veel energie steken in het speuren naar andermans rechter op tekenen van afkeuring, afwijzing, onbehagen, angst of teleurstelling. Zelfs als er geen anderen in de buurt waren ging het proces innerlijk door met je eigen rechter. Dat is de vertrouwde werkelijkheid.

Eenzaamheid als innerlijke gesteldheid is zó weinig vertrouwd, dat mensen het over het algemeen onbehaaglijk vinden om daar bij stil te staan. Het gevoel zonder innerlijke dialoog te zijn en geen reactie of zoeken van iemand anders te hoeven verwachten kan aanvoelen als teveel vrijheid, teveel rust, teveel mogelijkheden. De werkelijke eenzaamheid als deze is nauw verwant met innerlijke ruimheid en met wezenlijke vrede. Als reactie daarop kunnen oordelen rijzen zoals „En je moeder of je geliefde? Kan het je niet schelen wat die er van denken?” of „Wat ga je nu doen met niemand bij je om je te helpen?” Deze beëindigen de eenzaamheid doeltreffend doordat de rechter opnieuw ten tonele verschijnt. Om de eenzaamheid te handhaven is het dus nodig om herhaaldelijk te onthaken.

Eenzaamheid met een ander

We hebben het gehad over de innerlijke eenzaamheid die rijst als het oordeelsproces alleen in relatie tot jezelf staat. Als je echter met iemand in interactie bent wanneer je je aangevallen voelt (vooral als je je door die persoon voelt aangevallen), dan voelt onthaken aan alsof je je afscheidt van die persoon – misschien zelfs de relatie beëindigt. Ja, je wilde een einde zien aan de beperkende, oordelende vorm ervan, maar je hebt misschien niet zien aankomen hoe het voelde als het onthaken slaagde.

Als het oordelende gedrag van de ander iets ongebruikelijks is en je doorstaat de confrontatie dankzij je verdediging met succes, dan zal het onthaken je scheiden van die specifieke aanval zónder de lopende relatie met die persoon te schaden. Door je te verdedigen zal de lucht klaren en de relatie weer gemakkelijk en open als voordien worden. Vindt het onthaken echter vanuit een langdurig patroon in de relatie plaats, dan scheidt je je af van de relatie zoals die is komen vast te liggen. Verdedig je je dán met succes, dan stap je buiten de basisvorm die bepaald heeft hoe jij en de ander je in die relatie tot elkaar verhouden. Plotseling ben jij hier en is de ander daar, en is er niet langer een relatie: er is niets tussen jullie. Geen gesprek, geen woorden, geen beelden – alsof er plotseling een lege ruimte tussen jullie is gekomen.

Opmerkelijk, je bent nu simpelweg aanwezig met een ander mens in afwezigheid van beelden die de lucht verstikken, vertrouwde patronen van aanhaken die direct en rechtstreeks contact verstoren. Dat kan een moment van vreugde en frisheid, van genieten en ontspannen zijn. Of het kan een acute confrontatie met het onbekende zijn. Wie is die persoon als je geen relatie met hem of haar hebt? Wie ben jij als je niet weet waar je relatie op gebaseerd is? Op dat moment van onthaking bestaat de gelegenheid voor contact zonder relatie, zo ongeveer als wat je voelt als je iemand voor het eerst ontmoet. Als je een verleden met die persoon hebt is het de kunst om te relateren zónder terug te vallen op of verdwaald te raken in de ‘relatie’. Is het mogelijk om simpelweg aanwezig, open en in contact met de werkelijkheid van elk moment te zijn?

Terúgaanhaken

In een verbondenheid blijven die rechtstreeks en ongedefinieerd is, is voor de ander (die het onthaken als afwijzing kan opvatten) of voor jezelf onverdraaglijk. Het is niet makkelijk om in een relatie een lege ruimte te hebben, vooral als dat wederzijds niet gewenst wordt. De eerste reactie na je verdediging is doorgaans het verlangen om de ruimte op te vullen, om de kloof die zich tussen jullie beiden heeft geopend te ‘repareren’. Dit manifesteert zich meestal in de wens om terug te krabbelen uit het onthaakt zijn teneinde het contact te herstellen – met andere woorden opnieuw aan te haken. Dat kan al gebeuren nog voor je uitgesproken bent, door aan het eind met een redenering of een tegenaanval te komen. Bijvoorbeeld: „Het staat me niet aan als je dat tegen me zegt. Hou daar mee op! … Maar ik wil niet dat je het persoonlijk opvat; ik ben een beetje van slag vandaag.” De staart na „Hou daar mee op!” is redenerend verweer dat je weer terugaanhaakt bij de aanvaller. Of: „Je hebt in een aantal opzichten gelijk over de manier waarop ik de dingen doe… maar je doet altijd zo zelfingenomen en ik weet niet waarom ik je serieus zou nemen.” Dit keer wordt instemming als methode om te onthaken gebruikt, gevolgd door een tegenaanval om terug aan te haken!

Omdat het uitvoeren van een verdediging moeilijk is en onthaken lastig vol te houden, is contactherstel in het begin algemeen, en dat moet niet als falen worden beschouwd. Het is veeleer een stadium in het leerproces. Nogmaals, het is je taak te beseffen wat je doet en medeleven te voelen in je eigen proces. Zelfs zonder verbaal terug aan te haken kun je innerlijk terugaanhaken om je gevoel van scheiding te vermijden dat veroorzaakt wordt door het onthaken. Let daar op. Als je merkt dat je nog steeds nadenkt over een interactie waar je van onthaakt bent – hoe je het anders of beter had kunnen doen, hoe goed je het hebt gedaan, dat je niet weet of het heeft gewerkt, hoe boos je nog bent, enz. – is het waarschijnlijk dat je weer terug hebt aangehaakt. Als je dat beseft heb je de mogelijkheid om de terugaanhaakactiviteit te staken en de ruimte, het onbehagen of de eenzaamheid die je wilde vermijden alsnog te ervaren.

Zelfbeoordeling

Je vraagt je misschien af hoe je kunt vaststellen of je vooruitgaat zonder terug aan te haken: wanneer je wilt weten hoe je het gedaan hebt, is het makkelijk om terug te vallen in de oude overtuiging dat de rechter het best is toegerust om je te beoordelen. Over welke andere innerlijke middelen voor accurate feedback beschik je? Voor een antwoord op deze vraag moeten we onderscheid maken tussen zelfbeoordeling en zelfoordeel.

Laten we eens naar zelfoordeel kijken. Hoe voel je je nadat je je rechter hebt geraadpleegd? Het geeft je een goed of een slecht gevoel over jezelf. In plaats van de rechter naar zijn mening te vragen heb je er méér aan om jezelf te vragen: „Voel ik me opener staan voor de werkelijkheid van mijn situatie?” Bedenk wel, een oordeel is een beoordelingsuitspraak die stilzwijgend een vaststelling van je waarde inhoudt en als een afwijzing van je huidige toestand wordt gevoeld. Wat kun je van de rechter anders verwachten dan nog meer oordeel?

Wat je zoekt is hulp om te weten te komen of het onthaken heeft gewerkt en hoe het beter kan, geen vaststelling van je waarde los van je functioneren. Dat kan de rechter niet, omdat hij gelooft dat jouw waarde altijd aan voorwaarden is gebonden. Verder is hij niet in de echte werkelijkheid geïnteresseerd.

Om je voortgang objectief te beoordelen moet je je afwenden van de rechter door te leren uit je eigen directe ervaren te putten. Wat voelde je na het onthaken? Hoe voelde dat in verhouding tot zoals je je tevoren voelde? Was het onthaken volgens jou geslaagd? Deze vragen te beantwoorden zonder zelfoordeel te activeren is niet makkelijk. Zo is een van de algemeenste antwoorden op zulke vragen „Ik weet het niet”. Dat is een perfect passend antwoord. Ben je van je rechter afhankelijk geweest om je verrichting, je gevoelens en wat je geleerd hebt te beoordelen, dan betekent je van hem afwenden verdragen van het onbekende. Je zult geleidelijk op een bron moeten leren vertrouwen die je maar moeilijk durft te vertrouwen – je vermogen om de werkelijkheid in je eigen ongecensureerde ervaring te ontwaren.

Er is niets mis met niet weten. Het is nodig om niet-weten toe te laten, zodat een werkelijk loslaten van de rechter kan plaatsvinden. Je ervaring van ‘Ik weet het niet’ af te wijzen stuurt je terug naar de rechter. De neiging om onzekerheid en niet-weten af te wijzen wordt vaak ervaren als zelftwijfel. Wees voorzichtig: het is nogal eens een vorm van terugaanhaken. Je moet er op leren vertrouwen dat je ‘in de lucht’ kunt hangen zonder dat je in de verste verten genoeg weet om de elementen van je eigen ervaring te herkennen. Dit wordt je persoonlijke bron om te bepalen waar het wérkelijke ligt en voor je zelf te ontdekken wat wel en wat niet werkt.

Jezelf niet kennen

Nu we de aspecten van eenzaamheid en niet-weten hebben bekeken keren we terug naar het feit dat werkelijk onthaken scheiding betekent. In het begin ervaar je dit als een scheiding van elkaar indien de ander als aanvaller is ervaren (en vaak is dit een goede vriend(in) of een naaste van wie je niet gescheiden wilt worden). Na verloop van tijd ga je beseffen dat het in feite een scheiding is van je rechter, op wie je de ander hebt geprojecteerd, en van je eigen zelfbeeld. Met andere woorden, het is een scheiding van degene waar je jezelf voor hield. In beide gevallen kan het beangstigend en onbehaaglijk zijn.

Hoe is het om je zelfbeeld als hulpeloos of ontoereikend kind los te laten? Of het gevoel los te laten dat je alles in de hand hebt en weet wat er allemaal gaat gebeuren? Als je het idee loslaat van wie je bent, wie ben je dan nog? En wie is degene met wie je bent als het niet de oordelende en kritische volwassene is die je gunstig wilt stemmen en bij je houden? Hoe kun je je tot iemand verhouden als je niet afhankelijk bent van bepaalde ideeën en beelden van wat er plaatsvindt? Al deze vragen zijn belangrijk en je moet ze beantwoorden vanuit de werkelijkheid van je eigen ervaren.

In consult

Mieke voelde een hevige kramp in haar zonnevlecht (plexus solaris), die haar belemmerde om diep te ademen en zich te gronden. Ze bleef geforceerd diep inademen en veranderde van positie in een poging ontspanning in haar buik te brengen. Toen ik haar vroeg waarom ze zo worstelde, besefte ze dat ze die kramp niet prettig vond, en haar rechter zei haar dat het betekende dat er iets mis met haar was. „Je isoleert jezelf; je moet wel iets te verbergen hebben. Je zou je moeten schamen.” Mieke realiseerde zich dat ze zich inderdaad schaamde, en daarom probeerde ze geforceerd te ontspannen. Maar het ging niet.

Ik moedigde haar gewoon aan de kramp toe te laten en er in mee te gaan, zo ondiep ademend als haar lichaam leek te willen. (Dit is een lichamelijke variant op overdrijvend onthaken, waarin je een kwaliteit als waardevol aanmerkt die door de rechter negatief wordt bejegend en wordt afgewezen.) Terwijl ze dat deed voelde het alsof ze wilde ophouden met ademhalen, ineen wilde krimpen in een heel kleine ruimte en verdwijnen. Ze voelde zich als een jong kind dat pijn heeft. De kramp breidde zich uit naar haar armen en benen en was erg onbehaaglijk. Na een aantal minuten voelde ze echter dat haar hele lichaam zich begon te ontspannen alsof het smolt. Dit keer hoefde ze geen moeite te doen, aangezien haar lichaam zélf klaar was om los te laten. Mieke begon zich weer lekker in zichzelf te voelen en zei na een paar minuten: „Ik heb helemaal geen zin om te praten.” Ik moedigde haar aan met dat gevoel mee te gaan.

Na enige tijd raakte ze visueel nogal op mij geconcentreerd, hoewel ze opzij bleef kijken. Ze leek zich niet op haar gemak te voelen. Op een gegeven moment sloot ze haar ogen, maar al spoedig opende ze die weer, alsof ze wilde zien wat er met mij gebeurde. Toen ik haar naar haar ervaring vroeg, zei ze dat ze in beslag werd genomen door het visuele contact, alhoewel het onbehaaglijk was om direct naar me te kijken. Toen we de situatie verder onderzochten werd het duidelijk dat Mieke, nadat ze zich onthaakt had van haar zelfoordeel en toeliet dat de kramp uit zichzelf losliet en toen de stilte van haar eigen aanwezigheid voelde, het gevoel had dat ze van binnen geen ‘vertrouwde’ zelfbeeld/rechter relatie meer had. Onbewust had ze dit gevoel van scheiding op ónze relatie geprojecteerd en zat er over in dat ze geen verbinding meer met me had. Dat betekende dat het ongemakkelijk was om in haar eigen ervaren van aanwezigheid en stilte te blijven staan, omdat het onze verbinding leek te bedreigen – vandaar haar wens om oogcontact te maken. Toen ze dit besefte was Mieke in staat om in haar eigen verstildheid te verwijlen en er op te vertrouwen dat we nog verbonden waren.

Houd in gedachten dat je, als je de werkelijkheid beseft die aan het in aanhaken uitgeleefde gedrag ten grondslag ligt, niét het kind bent en niét je rechter: je laat contact met je toe min die beelden en ideeën. Slechts door een dergelijk contact is het mogelijk te ontdekken wie je werkelijk bent. Tegelijkertijd stel je de mogelijkheid open van écht contact met (en voor) de ander. De ander kan zich op die waarachtiger plek al dan niet bij je voegen.

Openstaan voor de werkelijkheid

Onthaken van zelfoordeel is heel persoonlijk, zodat je tot een eigener werkelijkheid kunt raken. Als je je hebt verdedigd tegen je rechter, heb je de ruimte en de veiligheid om aanwezig te zijn in je ervaren, vrij van afwijzing, vooroordeel of verwijt. Dat kan betekenen dat het blijven steken in de strekking van de aanval of het ervaren van de aanval je daar van afhield. Heb je in het eerste geval bijvoorbeeld jezelf aangevallen omdat je iemand hebt gekwetst, dan stelt de verdediging tegen de aanval je in staat om die kwetsende daad op een opener, mededogender manier te bekijken. Een dergelijke veiligheid is nodig wil je de werkelijkheid onderzoeken van waaróm je het deed, en dat leidt tot inzicht in plaats van schuldgevoel. Het onthaken van een zelfaanval omdat je een uiting niet perfect had overzien – als voorbeeld van de tweede situatie – kan leiden tot een onbekend gevoel van vreugde en enthousiasme over de ervaring waaraan je je overlevert. Dat onthult dat de aanval in je opkwam om je af te houden van een gevoel als verruiming. In beide gevallen kan onthaken je meer in contact brengen met de werkelijkheid en met zelfinzicht.

Onthaken is niet een mes om de rechter uit je leven te snijden, hoewel dat de inwerking van je rechter wel zal verminderen. Het is niet een methode om de manier waarop anderen je behandelen te veranderen, al kan dat een bijkomend verschijnsel zijn. Het is een proces waarin je de werkelijkheid van wat er in je leven in je omgaat leert beseffen. Je voelt pijn en het verlies van contact met jezelf omdat je je hebt geïdentificeerd met ideeën over wie je bent, constructies die zijn gebaseerd op ervaringen uit het verleden en op zelfbeelden die je vermogen om tegenwoordig te zijn en vanuit je volle menszijn te handelen, beperken. Om dit te zien en te ervaren, en dan te handelen vanuit je diepere menszijn, betekent je losmaken van die beelden en je loshaken van de zelfmisleiding en het lijden dat ze veroorzaken. Je loshaken is een vitaal element om je te bevrijden ten behoeve van het avontuur en de ontdekking van wie je werkelijk bent.

Punten om te onthouden

•    De opluchting die na onthaken optreedt gaat vaak vergezeld van een gevoel van ruimheid, energie of innerlijke rust. Er kunnen echter andere verontrustende aspecten van de onthaakervaring optreden als je je zelfverdediging in de praktijk brengt. Onthaken brengt vooral het ervaren van eenzaamheid.

•    Zulke eenzaamheid kan pijnlijk of beangstigend zijn, omdat je die associeert met isolement, in de steek laten, hulpeloosheid of verlies. Dit zijn gevoelens die je als kind oorspronkelijk had toen je het verlies van de relatie met je ouders voelde.

•    De neiging bestaat om iets te doen om die gevoelens kwijt te raken. Dat ondermijnt het onthaken en trekt je weer de lus binnen, omdat aanhaken te verkiezen is boven eenzaamheid en de pijnlijke associaties daarvan.

•    Als het oordelend gedrag van de ander niet gebruikelijk is en je er met succes de confrontatie mee aangaat, zal onthaken je alleen scheiden van die specifieke aanval zonder de relatie te schaden. Onthaak je echter van een langdurig patroon in een relatie, dan scheid je van de relatie zoals die door dat patroon bepaald wordt.

•    De eerste reactie na je verdediging is dikwijls de ruimte willen opvullen, de kloof ‘repareren’ die zich zojuist tussen jullie heeft geopend. Dit manifesteert zich gewoonlijk in de wens terug te krabbelen uit het onthaken van zoëven om hernieuwd contact te maken – om terug aan te haken.

•    Omdat je verdedigen moeilijk is en onthaakt zijn moeilijk te handhaven, is terugaanhaken in het begin niet ongewoon en moet niet worden beschouwd als een teken van falen. Het is veeleer een leerstadium. Nogmaals, het is je taak te beseffen wat je doet en mededogen te hebben met je eigen proces.

•    Om je voortgang objectief te beoordelen moet je je afwenden van de rechter. Dit betekent je gevoel van persoonlijke waarde scheiden van de beoordeling van hoe je functioneert.

•    Je afwenden van de rechter vereist ook dat je het onbekende aandurft. Je zult geleidelijk moeten leren vertrouwen op je vermogen om de werkelijkheid te ontwaren in je ongecensureerde eigen ervaren.

•    Het verwerpen van de ervaring ‘ik weet het niet’ stuurt je regelrecht terug naar de rechter. De neiging om onzekerheid en nietweten af te wijzen wordt vaak als twijfel aan jezelf ervaren. Wees voorzichtig, het is een vorm van terugaanhaken.

•    Echt onthaken betekent scheiding. In het begin ervaar je dit als scheiding van de ander indien die ervaren is als aanvaller. Na verloop van tijd ga je beseffen dat de scheiding er in feite een is van je rechter, die je op de ander hebt geprojecteerd, en van je eigen zelfbeeld. Met andere woorden, het is een scheiding van degene die je meende te zijn.

•    Wanneer je de werkelijkheid achter het aanhakingsgedrag dat je uitleeft beseft – dat je niet een kind bent en de ander niet je rechter is – dan laat je het contact met jezelf zónder die ideeën en beelden toe. Slechts door zulk contact is het mogelijk om te ontdekken wie je werkelijk bent.

Oefening: onderzoek innerlijke scheiding

Let als je gewoon met een vriend(in) bent eens op de innerlijke druk die je voelt om iets bepaalds te zijn. Let op wat je van de ander en jezelf verwacht. Voel je de behoefte om op alles wat je vriend zegt te reageren? Is het voor je gevoel belangrijk om de ander op een bepaalde manier bij te vallen? Zoek je een bepaalde steun of bijval van de ander? Let op ogenblikken waarop je de druk voelt om te praten terwijl je liever stil zou zijn. Die subtiele druk, die we aanvaarden als een noodzakelijk onderdeel van geaccepteerd sociaal gedrag, wordt vaak in stand gehouden door subtiele aanvallen. Zo kan je rechter je aanvallen omdat je niet dragend genoeg bent als je stil blijft terwijl je vriend(in) een zelfkleinerende opmerking maakt.

Als het samenzijn voorbij is, neem dan een paar minuten om de specifieke momenten van druk of zelfaanvallen te noteren die jou op bekend maar toch onecht terrein in de relatie hielden. Wat verhindert je om je eigen innerlijke maatstaven en oordelen te laten varen?

De wonderlijke vredigheid lag aan scherven en de gewone Frank was weer terug, helemaal gespannen en innerlijk in de knoop.

images „Je hebt je behoorlijk dwaas aangesteld. Je kunt maar beter je verontschuldigingen aanbieden.

— Ach, hou je mond!

— Nou, nou, omdat je van slag bent? Je hoeft het niet op mij te schuiven.

— Weet je, jij bent strontvervelend.

Hij had er de pest in dat het zo afliep. Hij voelde zich verdomd onbehaaglijk en het lukte hem niet een uitweg te verzinnen.

images „Ja, je hebt het verziekt.

En? Waarom deed je dat?

— Ik weet het niet. Ik voelde me zo echt en makkelijk, en dan: tjáf, daar zit je dan weer met dat vervloekte ego-gedoe!

— Je bent behoorlijk lichtgeraakt, hè? Was ze je moeder of zoiets?

— Ach, rot op. Ik wil er niet over praten.

Frank probeerde dieper te ademen, maar wat hij kon voelen was enkel spanning. Hij kon er niets aan doen dat hij gespannen was en in zijn eigen sop gaarkookte. Hij besefte dat het geen zin had te proberen ergens te komen of iets te zijn. De spanning voelde aan als een weigering om zich te verroeren: „Nee, je krijgt me niet van m’n plaats. Ik ga niet.” Door dat besef gewoon toe te staan naar buiten te komen maakte hem zachter.

Met die verzachting kwam het gevoel dat hij een kleine jongen was. Hij bespeurde angst in die spanning. De jongen was angstig geweest. Zonder nadenken kon Frank bespeuren dat die angst een reactie was op de boosheid van Els, en misschien zelfs op zijn eigen aanval op haar.

images Nou, haar boosheid was gerechtvaardigd, en jij verdiende ’t.

— Ja, en wat dan nog? Ik ben meer geïnteresseerd in wat er aan de hand is met mijn kleine jongen.

Het kindgevoel in hem was nu minder beklemd, maar nog steeds ongemakkelijk. De jongen had gevoelens, maar leek onwillig of niet in staat tot spreken. In feite had Frank het uitgesproken gevoel dat hij niet wist hoe hij moest zeggen wat hij wilde. Dat klinkt erg bekend. Ik heb nooit beseft dat dat gevoel van zó jong stamde. Terwijl hij bleef zitten luisteren kwam er een nieuw gevoel omhoog: het kind wilde naar Els gaan en in de armen worden gehouden. Toen hij dat voelde was het opeens glashelder waarom hij haar had aangevallen. Hij voelde zich niet op zijn gemak met die kinderlijke behoefte aan contact – zijn eigen behoeftigheid – dus had zijn rechter het van hem overgenomen om te zorgen dat het gebeurde.

23.
Waarheid – werkelijkheid

Er is in dit boek vaak verwezen naar waarheid of werkelijkheid. [Het Engelse truth laat zich in dit boek beter vertalen met werkelijkheid. Zie Nawoord van de vertaler. Vert.] Waar, wanneer het gebruikt wordt in tegenstelling tot vals, wijst op een uitspraak die strookt met een aantal verifieerbare feiten of met de realiteit. Als je de waarheid vertelt betekent dit dat je spreekt in overeenstemming met wat je weet of gelooft dat werkelijk en juist is. Werkelijkheid in dit boek is de weerspiegeling van het direct gewaarzijn van je eigen ervaren. Of specifieker: werkelijkheid is een weten dat gebaseerd is op rechtstreeks contact met de realiteit door middel van je ervaren. Als iemand me vraagt hoe het met me is en ik zeg: „OK,” bevat die uitspraak heel weinig waarheid, omdat ik het zeg om een sociaal ritueel te voltooien. Zou ik me echter vanuit het contact met hoe ik me op dat moment éigenlijk ben uitdrukken, dan zou ik kunnen zeggen „Ik weet het niet” of „Bedroefd en verloren”. Deze reacties zouden een element van werkelijkheid in de conversatie brengen. Van dit oogpunt uit gaat het er in sociale conversaties vaak niet om de waarheid te zeggen.

Werkelijkheid in deze hoofdstukken is het directe besef van het wérkelijk zijn op het moment hier en nu, in plaats van de vaststelling van fysieke, verifieerbare feiten. Hoe meer je bent afgestemd op de werkelijkheid in je ervaren, hoe meer contact en gronding je hebt in de realiteit.

Hoe weet je wat waar en werkelijk is in je eigen ervaren? Er zijn uiteindelijk vele verschillende manieren om naar dat wat je op een gegeven moment ervaart te bekijken. Je kunt kijken naar de fysieke details van je ervaring, je motivatie en het doel waarvoor je het deed, het verhaal over wat er gebeurde in je gedachten, wat voor gevoel je over het gebeurde had, en wat die ervaring betekent volgens jou, om er maar een paar te noemen. Welk daarvan drukt de ware werkelijkheid uit? Stel dat er een misverstand is geweest in de communicatie met je partner. Jullie zouden samen een uur bezig kunnen zijn met redetwisten over wie wat zei en in welke volgorde, en volledig voorbij kunnen gaan aan de werkelijkheid van hoe je je achteraf voelde. Misschien was de belangrijkste werkelijkheid dat wat het misverstand volgens jullie allebei over jezelf en je relatie zei. Hoe het ook zij, de werkelijkheid van de gebeurtenis zit niet in de precieze volgorde van wat er gebeurde, hoewel dat misschien kan onthullen hoe het misverstand kon rijzen.

Veel mensen, filosofen incluis, zouden redeneren dat er niet een enkele werkelijkheid van ervaren bestaat, slechts een hoeveelheid gezichtspunten, elk met zijn eigen werkelijkheid. Ze zouden verder zeggen dat het onmogelijk is vast te stellen of één gezichtspunt meer ultieme werkelijkheid heeft, omdat elk z’n eigen innerlijke logica kent. Zeker, veel van je innerlijke dialoog heeft te maken met het uiteenzetten van verschillende gezichtspunten ten aanzien van wat in een gegeven situatie echt werkelijk is. Heb je wel eens gemerkt dat er vaak, net als je één gezichtspunt hebt uitgewerkt, een stemmetje in je opklinkt dat zegt: „Aan de andere kant, is het misschien zo…” of „Maar vergeet je niet dat en dat?” Op die ogenblikken betwijfel je of je wel één benadering van de werkelijkheid kunt vinden.

Het idee realiteit in dit boek is gebaseerd op de aanname dat de realiteit gekend kan worden, hetgeen betekent dat je het vermogen hebt om dat wat waar is in je ervaring te leren kennen. Werkelijkheid is niet iets wat je gelooft; het is een direct ervaren van weten – „Ja, dit voelt werkelijk, dit voelt accuraat, dit voelt juist.” Je kent de werkelijkheid door een gevoel dat je bespeurt: iets onwrikbaars, een vaste zekerheid, of misschien een verandering of een bevrijding in je. Je ontspant een beetje, je ademt dieper of voelt je helderder ook al staat de werkelijkheid die je ervaart je niet aan.

Daarom kun je het op prijs stellen als iemand je vertelt hoe bedroefd je kijkt, al voelde je dat niet bewust, omdat je een werkelijkheid beseft die je vermeed. Instinctief ontspan je meteen de manier waarop je je hield, en misschien merk je zelfs je tranen prikken. Als je iets als werkelijk ervaart, is het alsof iets dat van binnen vastzat bevrijd wordt en weer in beweging komt. Je voelt dat er op natuurlijke wijze iets opengaat en toelaat dat je je een beetje meer thuisvoelt in jezelf. Op dat moment veins, verberg of vermijd je iets niet langer; je staat gewoon in dat wat is. Werkelijkheid is daardoor een aanwijzing dat je dichter bij je ware aard komt door in contact te zijn met jouw realiteit. Geen enkele andere werkelijkheid heeft betekenis als die in die samenhang niet kan worden gezien.

Het herkennen van de werkelijkheid

Je hebt het vermogen in je om de werkelijkheid te herkennen. Wanneer je verschillende mogelijke motivaties waarom je iets zou doen in beschouwing neemt, weet je meestal welke voor jou in aanmerking komt. Dat is geen weten door het afleiden of bijeengaren van informatie, maar een weten dat je vóelt, dat je herkent door de aandacht voor je ervaren in dat moment. Mentaal kun je met een eindeloze reeks verklaringen of interpretaties komen van wat je ervaart, maar als je openstaat voor je innerlijke reactie, dan weet je wélke je het dichtst in de buurt brengt van inzicht in wat er werkelijk aan de hand is.

Dat werkelijkheidsgevoel is aangeboren, maar wordt niet per se herkend of ontwikkeld. Vaak hecht je meer waarde aan logica, aan de mening van deskundigen of aan wat je in boeken leest dan aan het nonverbale gevoel van wat werkelijk in je zit. „Wie bén je dat je weet wat werkelijk waar is? Je bent geen deskundige. … Als je daar op gokt, kun je het mis hebben. Waarom zoek je niet iemand die het antwoord echt weet?” zegt je rechter. Maar het werkelijkheidsgevoel waar ik op doel heeft rechtstreeks betrekking op je eigen ervaring. Niemand anders heeft beter toegang tot je ervaren dan jij – indien je bereid bent er rechtstreeks mee in contact te treden. Dit waarheids- of werkelijkheidsgevoel is niet per se het vermogen om te weten wat waar is in zaken die buiten je staan. Het is geen helderziendheid of een paranormaal vermogen. De hoofdfunctie is je te begeleiden om échter in jezelf te staan en in contact te blijven met wat écht is in je leven.

Dit werkelijkheidsgevoel kan in conflict zijn met de maatschappelijke consensus of met wat je partner voelt of je ouders geloven, of zelfs met wat jij een uur geleden voelde. Het nastreven van je werkelijkheid kan dan ook relaties en structuren bedreigen waarvan je afhankelijk bent geworden. Werkelijkheid brengt inzicht, maar het is geen middel om tot regels en maatstaven voor het leven te komen. Evenmin is het een kwestie van consensus. Daarom vinden mensen werkelijkheid soms niet nuttig of interessant, ook al zijn ze zich er wel van bewust. Je kunt op het moment iets duidelijk waars over je zelf onderkennen („Ik moet gaan praten over hoe je me gekwetst hebt”), maar als je dat vaststelt als blijvende waarheid over wie je bent of wat je nodig hebt, snijd je je af van een voortdurend veranderend gevoel van wat werkelijk is.

Levenslessen

Tons vader was plotseling gestorven. Een maand na de begrafenis ontving Ton over de post een afschrift van het testament, gestuurd door zijn broer, die executeur was en hem vroeg of hij de brief wilde aftekenen als hij niet van plan was deze aan te vechten. Ton was verbijsterd te ontdekken dat hem een schamele som was nagelaten in vergelijking tot zijn enige broer. Na de eerste schok voelde hij hoe een bekende verdoving zijn lichaam, zijn hart en zijn geest vervulde. Opnieuw had hij een magere erkenning van zijn vader ontvangen, alsof hij meer een soort bijwagen in het gezin was geweest, een voorbijganger die je je nauwelijks herinnert. De stem van zijn rechter was bijna troostend: „Zo is het nu altijd gegaan, wat had je anders verwacht? Vergeet niet, je hebt hem óók nooit gemogen.”

Pas toen een vriend hem vertelde dat hij iets aan dat testament kon doen, besefte Ton zijn gebruikelijke onderworpenheid in de relatie tot zijn vader. Dat veranderde iets, en er begon een langgekoesterde wrok in hem te smeulen. In de volgende dagen en weken werd zijn boosheid een razend vuur in hem. Hij voelde zich furieus over zijn vader, zijn familie en de jaren van onrechtvaardigheid die hij in stilte met zich mee had gedragen. De reactie van zijn vriend had de werkelijkheid van zijn diepere emotionele gesteldheid aan het licht gebracht, begraven onder jaren weggeredeneerde lijdzaamheid. Scenario na scenario gingen hem door zijn gedachten, wraakstrategieën, rechtszaken, vernietigende brieven, haatdragende telefoongesprekken, zelfs het huren van een detective om zijn broer te bespioneren. Hij kon nauwelijks nog slapen; zijn bezeten gedachten bleven adrenaline pompen door zijn vermoeide aderen. Alle vijandigheid die hij vanaf zijn kindertijd in zich opgesloten had leek er nu uit te komen, en hij dreigde te verdrinken in de stroom gal die dat over hem uitstortte. Verscheidene keren had hij het gevoel dat hij aan het verliezen was en dan gewelddadig zou worden; toch hield iets hem van overhaast handelen af, terwijl het hem tegelijkertijd veroordeelde tot in zijn eigen sop gaarkoken.

Uiteindelijk kwam Ton met zijn vragen uit bij zichzelf toen hij zich afvroeg: „Wat betekent het voor mij dat deze gebeurtenis nu in mijn leven komt?” Deze vraag stelde hem in staat te ervaren dat wat hem nu overkwam belangrijker was dan de herinnering aan wat er lang geleden was gebeurd. De werkelijkheid van zijn huidige uitputting en stress dwong Ton om de overspannen toestand van zijn lichaam en zijn hart onder ogen te zien. Hij besefte dat hij zich zwak, machteloos en bang voelde achter de dwangmatige plannen voor grootse scenario’s. Niet in staat nog langer tegen zijn hulpeloosheid te vechten, gaf hij het op. De knoop in zijn buik liet los, en ineens merkte hij dat hij pijnlijk aanwezig was.

Zijn lichaam deed zeer en zijn hart was gekrenkt, maar Ton voelde zich levend en alert. De geschiedenissen waren uit zijn hoofd, en in plaats daarvan kwam er een heftig verlangen op om zich nu over zijn zaken te ontfermen. Hij voelde de bereidheid en de moed om de realiteit onder ogen te zien, en een dynamisch gevoel van bekwaamheid om de dingen voor elkaar te krijgen. Zijn ziel werd overstroomd met wezenlijke kracht. Ton wist helder en direct dat zijn machteloosheid verband hield met het verleden; hij wist dat dit waar was, want hij kon wat er gebeurd was niet meer veranderen. Zijn bezetenheid was een poging geweest om de zwakheid te ontkennen, maar in plaats daarvan had hij die voortgezet. Het moment waarop Ton zich overgaf aan de werkelijkheid van het gevoel, openbaarde zich zijn kracht om zijn huidige situatie aan te pakken.

Hij belde onmiddellijk een advocaat die hem advies kon geven inzake de mogelijkheid om het testament wettelijk aan te vechten. De volgende dag belde hij zijn broer en zijn moeder om hun kant van het verhaal te horen. Ongeacht de uitkomst was het Ton duidelijk dat hij de oorlog had gewonnen door de werkelijkheid te ontdekken van wie hij nú in zijn leven was.

Een van de voornaamste redenen waarom je je vermogen om de werkelijkheid te leren kennen niet beseft of nastreeft (en daarbij in contact met de realiteit te blijven) is dat het kennen van de werkelijkheid in je ervaren vaak botst met je behoefte om bepaalde overtuigingen over jezelf in stand te houden. Het bespeuren van de werkelijkheid kan slechts een richtsnoer zijn om je in nauwere relatie tot de realiteit van het moment te brengen. Mocht dat wat je aantreft in je werkelijkheid je niet bevallen en geef je er de voorkeur aan vast te houden aan een vertrouwd of aanvaardbaarder zelfervaren, dan zul je ophouden nog langer aandacht te besteden aan de werkelijkheid.

Dit betekent niet dat je waarheidsgevoel onfeilbaar is. Als je aandacht begint te besteden aan het kompas van je innerlijke realiteit, dan zul je merken dat het beïnvloed wordt door je verlangens, je voorkeuren, je hoop en je vrees. Zo kun je bijvoorbeeld het gevoel hebben dat je zin in een ijsje nú heel werkelijk is. Wat je misschien niet beseft is dat er onder dat verlangen een diepere werkelijkheid kan schuilgaan. Misschien verlang je naar iets zoets dat de pijn van het hart kan verzachten. Als je niet onder de oppervlakkige waarheid van het verlangen naar een ijsje kijkt omdat het contact met de diepere werkelijkheid onbehaaglijk is, dan zal je verlangen naar dit pleziertje je werkelijkheidsgevoel vervormen. Door je af te stemmen op je gevoel voor werkelijkheid en de bereidheid op te brengen om dat wat je ontdekt in twijfel te trekken en je open te stellen, kun je dat werkelijkheidzoekende vermogen versterken.

Dit vermogen is in feite een aspect van je werkelijke aard. Werkelijkheid is een hoedanigheid van wie je bent, los van welke inhoud dan ook in het bijzonder. Hoe meer je oefent in het speuren naar wat in jouw ervaren wérkelijk is, des te meer ga je je werkelijkheid zien als een kleuring op zichzelf. Het kent een heel speciale gewaarwording die gewoonlijk wordt ervaren als een element van iets anders: een begrijpen, een besef, een inzicht. Deze speciale gewaarwording laat je weten dat dat begrijpen of dat inzicht waar is. Je bent in contact met de inhoud van het inzicht en met de gewaarwording van het wáár-zijn. Dat schenkt een gevoel van verruiming, van intimiteit, van liefelijkheid – de adem van vrijheid door meer in contact met jezelf te zijn. Als je weet dat iets waar is, ontmantelt dat de valsheid die je op afstand hield. De feiten zelf zijn slechts stapstenen naar het ervaren van de werkelijkheid van wie je bent. Die werkelijkheid is een gouden vrijworden van je hart, een ontspanning in echtheid.

Werkelijkheid en de rechter

De rechter is niet geïnteresseerd om de waarheid te vernemen; hij gelooft dat hij al genoeg van je verleden weet om je leven te sturen. Voor de rechter zijn de belangrijke thema’s wat je moet doen en hoe, wat verkeerd kan gaan en hoe je dat kunt voorkomen. De werkelijkheid is slechts nuttig als die vragen er door beantwoord worden. „Je voelt je vast vreselijk. Waarom ga je niet zitten en onderzoeken wat er echt aan de hand is. Misschien kunnen we, als je er achter kunt komen, daar verandering in brengen.” Zoals de rechter zich op de werkelijkheid oriënteert verschaft hij je er slechts beperkte toegang toe of gaat er zo mogelijk volledig omheen. „De werkelijkheid moge de pijn verlichten, iets veranderen of ons terugbrengen op bekend terrein – maar dat kan vakantie óók, dus waarom al dat gedoe en ongerief?” De rechter is zich bewust dat hij de werkelijkheid niet in de hand kan houden. „Het probleem met de werkelijkheid is dat ze vaak allerlei dingen met zich meebrengt waar je niets mee te maken wil hebben, dus kun je ze beter met rust laten.”

De werkelijkheid is je uiteindelijke bondgenoot in de confrontatie met de rechter. Je gevoel te weten wat wáár en werkelijk voor je is ondersteunt je vermogen om vrij te blijven van ’s rechters invloed. De rechter kan via je ouders spreken, via je boeken, en zelfs via je vrienden. Het enige wat hij niet kan is spreken vanuit de directe wetendheid van je leven. Hoe beter je de ware aard van je ervaring kent, des te dieper je de werkelijkheid ervan beseft. De hoop, vrees, overtuigingen en oordelen over je ervaringen zijn valsheden.

De rechter zelf is niets anders dan een misverstand van wat werkelijk is. Zodra je je eigen werkelijkheid ziet, verdwijnt de rechter.

Oefening: de werkelijkheidsdraad blootleggen

Neem ten minste eens per dag een paar momenten om de werkelijkheid te onderzoeken. Vraag jezelf: „Wat is de werkelijkheid van mijn ervaren op dit moment?” Denk er aan, de inhoud is minder belangrijk dan het besef van de sleutelelementen in je ervaren: de diepste, fundamentele draad in wat er voor jou gebeurt. Dat kan een emotie zijn die onder je woorden en handelingen ligt, maar die niet rechtstreeks tot uitdrukking wordt gebracht. Het kan een bepaalde houding tegenover wat er gebeurt zijn waar je vastberaden aan vasthoudt. Het kan een ervaring in je lichaam zijn waarvan je het gevoel probeert te vermijden. Wat het ook is, het besef geeft een voelbare reactie als bevestiging dat je voor meer werkelijkheid openstaat. Let op hoe dat voelt en wees nieuwsgierig naar hoe je ervaring verandert in verhouding tot je gewaarzijn van wat werkelijk is.

Els zat al twintig minuten naar de film te kijken toen ze Frank het huis binnen hoorde komen. Enige ogenblikken later kwam hij de huiskamer binnen en zette zich op de bank, met zijn hoofd op haar schoot zodat ze de televisie kon zien. Ze legde haar handen op zijn hoofd en streelde zijn haar terwijl ze keek. Toen de reclamespotjes begonnen, pakte hij de afstandsbediening en zette het geluid zacht.

„Het spijt me van die opmerkingen daarnet op de veranda. Ze vielen een beetje uit de toon. Het bleek dat er een jong behoeftig kind in me de kop opstak na die rust bij het avondeten samen. Toen je me over die film vroeg, wilde hij je aandacht en wilde hij in je armen worden genomen, maar ik was me dat niet gewaar. M’n rechter beschermde me tegen dat jonge gevoel door jouw verlangen naar contact aan te vallen. Hij verweet je dat je me me kwetsbaar liet voelen, en joeg je daarmee weg. Wel interessant, vind je niet?”

„Dat zal wel. Het gaf me niet echt het gevoel gewenst te zijn.”

„Weet ik,” erkende Frank, „maar mijn rechter slaagde er in ook mijn kind angst aan te jagen. Mijn opmerkingen waren op jou gericht, maar aan het eind voelden ze als aanvallen op dat kind, omdat het zich kwetsbaar en hulpbehoevend voelde. Jèch, dat is zo’n oude houding; het voelt bijna instinctief.”

„Dat zal wel voor de mééste mannen gelden,” merkte Els op.

De film was weer begonnen, en ze draaide het geluid harder. Ze was meer geïnteresseerd om zich te vermaken dan om een psychologische conversatie voort te zetten. Ze was er vooral in geïnteresseerd zich op de sofa lekker tegen Frank aan te nestelen. Els legde haar armen om hem heen en ging er echt voor zitten om van Richard Dreyfuss en Bill Murray te genieten.

Toen de film afgelopen was ging Els naar de badkamer om haar tanden te poetsen, terwijl Frank in de keuken verdween om de vaatwas te doen. images „Nou, Els, het lijkt of je weer terugbent bij het geklieder voor het slapengaan. Zou er nog iéts van deze dag beklijven?”

Terwijl de elektrische tandenborstel zoemde nam ze zichzelf op in de spiegel en bekeek haar middelbare trekken. Het was heel vertrouwd zichzelf te zien zoals haar rechter haar zag: klein en wat gezet, oninteressant, ouderwordend, en een mislukking. Maar op dat moment veranderde er iets, en ze voelde duidelijk dat die kijk de kijk van iemand anders was. In de spiegel zag ze het gezicht van een vreemde.

images „Je begint erg teleurgesteld in me te raken, hè rechter? Tijd voor je om naar bed te gaan … en ga asjeblieft ergens anders slapen.

Frank was op dat moment klaar in de keuken, en Els hoorde hem het licht uitdoen. Ze was net haar nieuwe gezicht beginnen te wassen toen hij de deur van de badkamer opendeed en binnenkwam.

24.
De reis samengevat

Het is nu tijd om het hele onthakingsproces dat je geleerd hebt in zijn geheel te overzien. Tot dusver heeft je werk bestaan uit het leren zien en begrijpen van je identificatie met het oordeelsproces en het oefenen van verschillende technieken om je te helpen die identificaties te doorbreken. Op de voorgrond staat het je actief verdedigen tegen aanvallen van de rechter. Je identificatie met een zelfbeeld dat bij een aanval wordt opgeroepen volledig loslaten kan echter jaren vergen, waarbij de manieren waarop je je aan dat zelfbeeld hebt gehecht geleidelijk worden blootgelegd. Wanneer je je identificatie volledig hebt doorbroken, heeft de aanval geen enkele uitwerking meer op je. Je wordt je misschien nog wel bewust dat er iets in je opkomt, maar dat leidt je niet af, haakt je niet aan, en verhindert je ook niet je leven op dat moment te leven. Dat is het doel van het werken aan innerlijke kritiek – een aanval afbreken, zodat die niet langer bedreigend is. Het uiteindelijke doel gaat verder dan alleen het onschadelijk maken van de aanval, en behelst het oplossen van je aanhaken bij de rechter en zijn maatstaven. Dit doel kan echter alleen maar worden bereikt door je te verdedigen tegen specifieke aanvallen, waardoor je het grotere patroon van zelfoordeel ziet.

De structuur van oordeel

In vogelvlucht: Wil er sprake zijn van oordeel, dan zijn er drie bestanddelen nodig. Je hebt elk daarvan onderzocht als onderdeel van het algehele proces om zelfoordeel te begrijpen. De macht van de rechter tenietdoen is uiteindelijk afhankelijk van het ontmantelen van elk bestanddeel door de werkelijkheid van hoe het in jou werkt te doorgronden.

1. De rechter verlaat zich bij zijn oordeel over jou op maatstaven en regels. Deze maatstaven vormen de geaccepteerde basis van waaruit de rechter werkt en waaraan hij zijn macht over je ontleent. Deze gedragsidealen zijn het effectiefst wanneer ze onbewust zijn, omdat je je functioneren daar automatisch en zonder je iets af te vragen op baseert. Wanneer je je bewust begint te worden van deze oordeelsmaatstaven, merk je dat je je daarmee identificeert als noodzakelijke ondersteuning van je overtuigingen over jezelf. De mettertijd gevonden werkelijkheid zal onthullen dat die maatstaven óf vals, óf niet relevant zijn.

2. De rechter valt je aan omdat je niet aan zijn maatstaven voldoet. Dit is kern van het oordeelsproces – de aanvallen. Vijandige, je waarde ondermijnende uitspraken vormen het gerichte, pijnlijke gereedschap van de rechter om je te conformeren aan zijn (je eigen) idealen en maatstaven. Onder de subtielere vormen vinden we herinneringen, advies, suggesties, waarschuwingen, wenken, verbeteringen, lof, vleierij en instemming – alle gebaseerd op de aanname dat jouw waarde gerechtvaardigd moet worden. De actieve verdediging tegen deze aanvallen is een levende vaardigheid die wortelt in het kennen van de werkelijkheid: je waarde bestaat stilzwijgend en is boven oordeel verheven.

3. De aanvallen roepen een toestand van aanhaken op, die zich kenmerkt door afwijzing of instemming. Kleinering, schuldgevoel en afwijzing zijn de ondermijnende effecten van negatieve aanvallen. Zelfs positieve gevoelens van erkenning en goedkeuring zijn het resultaat van een ‘aanval’, omdat ze berusten op de maatstaven van de rechter voor hoe je behoort te zijn. In beide gevallen leiden de aanvallen tot aanhaakgedrag, de oordeelslus die je in je relatie met de rechter opsluit. Om je aanhaken bij de rechter te doorbreken moet je je bewust worden van je hechting aan het zelfbeeld van jou als kind en dat van je ouders, en geleidelijk de identificatie verbreken die je daar mee hebt.

Het oordeelsproces raakt verstoord als een van deze bestanddelen wordt tenietgedaan. Wat in het begin het belangrijkst is is dat een aanval tot staan wordt gebracht. De verdediging activeert kracht in je, en na verloop van tijd veel van de andere aspecten van je werkelijke aard. Zonder verdediging heb je geen ruimte waarin gewaarzijn en inzicht kunnen ontstaan. Wanneer je je wel tegen aanvallen verdedigt en ruimte voor jezelf schept, kun je de maatstaven die je tot dan toe als noodzakelijk had geaccepteerd beter bekijken en ter discussie stellen. Je verdediging schept eveneens ruimte om contact te leggen met de aspecten van je ware aard, die je zullen helpen dieper en zonder oordeel naar je identificaties te kijken. Dat zal je geleidelijk aan bevrijden van de emotionele uitwerking van de aanvallen.

Later, als je enigszins gegrond bent in je ware aard, kan oordeel op elk niveau tot staan worden gebracht: door de maatstaven en de regels om jezelf te beoordelen niet te accepteren, door je actief te verdedigen tegen die specifieke aanval, of door niet op de aanvallen aan te haken (met andere woorden, niet te reageren vanuit het gevoel dat de aanval juist wil oproepen). Wanneer je je ware aard erkent als je échte identiteit, vereenzelvig je je niet langer met de rechter of de kinderzelfbeelden, en dan zullen de bestanddelen van het oordeel verdwijnen.

Het loslaten van identificaties

Onthaking moet inhouden dat je je actief verdedigt met methoden zoals aangereikt in hoofdstuk 20, en het moet worden ondersteund door het over langere termijn los leren laten van je identificaties. Het werken daaraan berust op het oefenen in tegenwóórdig – aanwezig – zijn met de werkelijkheid van je ervaren. Je hoeft eigenlijk niets te doen om je identificaties los te laten. Je houdt op je te identificeren met elk zelfbeeld dat ánders is dan de levende, ware aard van je ziel. Natuurlijk, dat kan alleen gebeuren wanneer je beseft wat je doet als je je identificeert. En leren beseffen is precies waar je aan gewerkt hebt: geleidelijk beter gaan begrijpen hoe en waarom je je identificeert, totdat je in je hart, je geest en je buik volledig begrijpt dat je identificatie met een klein, ontoereikend kind een volledig misverstand is. Wanneer dat gebeurt, staak je die identificatie, en zul je niet langer ten prooi vallen aan oordeel.

Het langdurig werken aan loslaten van identificaties is nodig om de diepste transformatie in je relatie met je rechter en jezelf tot stand te brengen; het vergt tijd om het omvattende weten te ontwikkelen van wie je bent tegenover degene waar je jezelf soms voor hoúdt. Dit weten is veel meer dan een mentale analyse of mentaal besef: het raakt aan je hele organisme, aan je totale zijn. Dit complete weten is de transformatie zelf, aangezien identificatie met al wat anders is dan de werkelijkheid van wie je bent geleidelijk wegvalt.

De stappen in het onthaken

Het proces waarbij je dieper in je ervaring duikt vereist dat je uitstijgt boven het domein van gedachten en overtuigingen – boven de wereld van de rechter. Het proces waaraan je hebt gewerkt is wel in een volgorde aangereikt, maar het is geen lineair proces; het doet zich niet voor in keurige stapjes, en het vindt enkel plaats naarmate je je bewust wordt van je ervaring. Het volgende is een samenvatting van de stappen waarmee het onthaken gepaard gaat. Je kunt het gebruiken als overzicht van wat je over dit proces hebt geleerd. Het kan als leidraad dienen om je gedachten zo goed mogelijk mee te laten doen.

1.  Besef de aanval. Maak duidelijk wat voor bewering, verwijzing of implicatie de aanval droeg en onderzoek wat de rechter in de meest directe (‘jij-’)vorm zei.

2.  Kijk naar of voel de uitwerking van de aanval. Ervaar je een verlies van energie, zwakte, verdoofdheid, vermoeidheid, spanning, kramp, obsessief denken, bezorgdheid, droefheid, schuldgevoel, angst, boosheid?

3.  Stel vast wat voor gevoel de rechter je met zijn aanval beoogt te geven. Word je de emotionele reactie door de aanval gewaar – droefheid, angst, schuldgevoel, schaamte, pijn, hopeloosheid, waardeloosheid – en de onontkoombaarheid van deze reactie.

4.  Bekijk de maatstaf waarnaar je door dit oordeel wordt afgemeten. Welk gevoel heb je over die maatstaf? Geloof je dat die nu werkelijk of noodzakelijk is?

5.  Let op hoe je aanhaakt op de aanval: door te wijken, redenerend af te weren of door een tegenaanval? Zie je hoe je actie je er van afhoudt de werkelijke uitwerking van de aanval op je ziel te voelen?

6.  Ga na wat voor zelfbeeld wordt opgeroepen door de gevoelens die door de aanval worden gewekt? Hoe beperkt je dat? Wie was de oorspronkelijke rechter? Herken je degene die van achter dit zelfoordeel tot je spreekt? In welk opzicht wordt wie je bent door dit beeld ontkend, gekleineerd of beperkt?

7.  Zet actief stappen om je tegen de aanval te verdedigen. Dit is de agressieve stap naar de vrijheid en werkelijkheid van wie je bent. Wanneer je rechter je aanvalt, laat hem dan weten dat je zijn aanwezigheid of inbreng niet wilt. Valt iemand anders je aan, zeg of doe dan iets om duidelijk afstand te nemen tot het oordeel.

8.  Volg je impulsen nadat je hebt onthaakt. Wees bedacht op terugaanhaken en je zorg om de scheiding, de eenzaamheid en het niet-weten. Het is nu het moment om gespitst te zijn op alle nuttige informatie die in de aanval vervat is.

Laten we naar een voorbeeld kijken om te zien hoe deze stappen zich kunnen voordoen.

In consult

Louise wilde iets onderzoeken dat haar gevoelens in verwarring en ontreddering had gebracht. Eerder die week had ze haar brievenbus geleegd en een cheque van vijfduizend euro van haar vader aangetroffen. Ze had hem kort daarvoor verteld dat ze op zoek was naar een nieuwe auto, maar ze had hem niet om geld gevraagd. De gift ging vergezeld van een briefje, waarin stond: „We wisten dat je de auto die je wilde moeilijk kon bekostigen, dus helpen we je graag uit de brand. Veel plezier!”

In plaats van zich blij te voelen, zoals ze dacht dat ze moest, voelde Louise zich ongemakkelijk, gekrenkt, en als ze eerlijk was tegenover zichzelf, een beetje boos. Dat sloeg nergens op, maar ze had het gevoel alsof ze slecht nieuws had gekregen in plaats van goed. Toen ze aandacht besteedde aan hoe ze zich voelde, besefte ze dat ze zich aangevallen voelde.

De volgende stap was uit te vissen waaróm. Toen ik vroeg of iets in het briefje haar dwarszat, zei ze: „Ja, de hint hoe moeilijk het voor me zou zijn om te krijgen wat ik wilde. Dat voelt als zo’n bekende steek onder water van pa: ‘Je bent maar ’n meisje. Je kunt niet verwachten dat je voor jezelf kunt zorgen. Je redt het niet in een mannenwereld.’ Zo praatte hij altijd, en hij blijft me behandelen alsof het zo is.”

„Dus als je dit briefje leest, hoor je je vaders stem via je rechter wát zeggen?”

„Hij zei: ‘Je bent een hulpeloze, incapabele vrouw.’ En daardoor voel ik me een mislukking: zwak, dom, beschaamd en van hem afhankelijk. Het is alsof hij me op m’n plaats wil houden door me dit geld te sturen, en dan verwacht hij dat ik me dankbaar voel omdat hij me uit m’n financiële hulpeloosheid helpt.” Louises boosheid was voelbaar. Ze pauzeerde even en de boosheid maakte plaats voor pijn. „Weet je, wat zo verdrietig is is dat ik dat beeld van mezelf heb binnengehaald. Ik haak aan op die aanval door het te slikken en te geloven dat het zo is. Ook al kan ik geld verdienen en doe ik dat ook, en in de wereld voor mezelf zorgen, ik denk vaak van mezelf dat ik een dilettante ben, incompetent, doend alsof, en een vader nodig heb die me goedkeurt, die me bijstaat en zich over me ontfermt als ik overweldigd word door de grote wereld. Ik denk dat ik me dáárom ontredderd voel sinds ik die cheque heb ontvangen – dat ik geen onafhankelijke volwassene kan zijn.”

„Is dat zoals je je tegenwoordig ervaart, als een hulpeloos kind? Of is het iets dat wordt opgerakeld door dit voorval?”

Louise broedde op de vraag, terwijl ze terugdacht aan hoe ze zich de laatste maanden had gevoeld. „Weet je, ik heb me eigenlijk tegenovergesteld gevoeld: assertiever, zekerder van mezelf en me meer bewust van mijn capaciteit om dingen voor elkaar te krijgen. Maar dit voorval heeft me in een oud patroon teruggeworpen, en het gevoel capabel te zijn is op dit moment ver weg.”

Er stonden Louise veel wegen open om het te onderzoeken, maar ik leidde haar terug naar het gevoel aangevallen te zijn door haar vaders briefje. „Hoe zou je je kunnen verdedigen tegen de bewering dat je een hulpeloze, incompetente vrouw bent?”

„Och ga heen! Dat is niet waar!” De spieren van haar kaak spanden zich, en Louise leek een beetje een pruilend kind.

Ik vroeg haar of dat werkte. Misschien, zei ze, maar ze voelde nog gespannen en merkte dat ze haar adem inhield. Ik opperde dat ze in plaats van haar rechter tegen te spreken, hem zijn zin kon geven en de schaamte en het falen als implicaties kon negeren. Louise keek verward, aangezien ze geen idee had hoe dat zou zijn. Ik vroeg haar om de rechterrol te spelen terwijl ik met een aanval zou komen.

„Je bent gewoon maar een hulpeloos, dom meisje dat afhankelijk is van mijn zorgzaamheid.”

Ik grijnsde naar haar. „Je weet maar al te goed dat dat zo is. Ik kan niets uit mezelf. En waarom zoú ik ook als ik een vader heb als jij die me al het geld geeft dat ik nodig heb.”

Louise keek me vol verbazing aan. Mijn reactie had haar rechter afgestopt. „Maar dat slaat nergens op. Hoe kun je dat nou zeggen? Je stemt gewoon in met de aanval.”

„Ja, maar ik stem niet in met het idee dat dat iets slechts betekent. Wat kan het je nou schelen wat de rechter zegt? Het punt is om te zorgen dat ’ie me met rust laat. Heeft die verdediging je als rechter tegengehouden?”

„Nou en of. Ik wist niet wat ik moest zeggen. Je hebt me alles uit handen geslagen.”

„Dat is ’t ’m nou juist. Denk je dat jij dat ook kunt?”

„Weet ik niet. Ik had niet verwacht dat je zoiets zou zeggen. Maar het bevalt me wel. Ik voel dat al die energie me aan het denken zet. Ga je gang en probeer het nog eens met me.”

„Louise, zie het nou toch in, je zult altijd een incompetent, dom meisje blijven dat m’n hulp nodig heeft.”

„Is het niet geweldig – nooit groot te hebben hoeven worden en altijd jou in de buurt met geld in je hand? Trouwens, kan ik nog wat meer krijgen?” Louise moest wel even lachen om haar grapje. Haar energie, lichtheid en brutaalheid wezen er op dat ze onder de aanval uit was gekomen.

Louise had al enige tijd aan haar oordeelsproces gewerkt, dus ze was in staat zich de diverse bestanddelen ervan met enig gemak bewust te maken. Haar ervaring is een beknopt voorbeeld hoe je de stappen naar onthaking doorloopt die eerder in dit hoofdstuk beschreven zijn. Naarmate je dit proces in jezelf blootlegt, zul je de acht stappen over een uitgestrekte periode met één of een paar tegelijk doorlopen. Stap 7 bijvoorbeeld, de actieve verdediging, volgt misschien direct in het voetspoor van de stappen 1 en 2, en de andere stappen eerder of later tijdens je zoektocht.

Louise en de acht stappen

Laten we eens gedetailleerder kijken naar wat Louise in dit proces overkwam. In dit voorbeeld ontvouwden de stappen zich gemakkelijk voor haar. Ze begint met stap 2, door acht te slaan op hoe ze zich voelde en te beseffen dat ze van binnen voelde dat ze aangevallen werd. Dit zonder te weten wat de aanval was of waarom ze zich aangevallen voelde door iets dat voor haar verstand iets geweldigs betekende: vijfduizend euro over de post! Door te kijken naar de bijzonderheden bij wat er gebeurde – in dit geval de inhoud van het briefje – ontdekt Louise al gauw wat het oordeel stilzwijgend stelt. Ze stelt het in de woorden van de rechter, als ‘jij-’uitspraak. Dat is stap 1.

Hier wordt het gecombineerd met een element van stap 6, het herkennen van de oorspronkelijke bron van de aanval. Die herkenning lag voor de hand, want de zelfaanval kwam door toedoen van degene wiens oordeel ze van oorsprong had gevoeld: haar vader.

Soms brengt het duidelijk stellen van de aanvalsuiting met zich mee dat je je meteen bewust bent van wie je dit als kind hebt gehoord; in andere gevallen herken je de bron niet, en moet je verder zoeken om er achter te komen. Deze eerste twee stappen zijn in hoofdstuk 4 aan bod gekomen, ‘Het herkennen van oordeel’.

Het vaststellen van de aanval brengt Louise meteen bij stap 3, aangezien ze voelt dat het oordeel bedoeld is om haar afhankelijk en ‘op haar plaats’ te houden door haar het gevoel te geven dat ze zwak, dom en beschroomd is. Ze duidt deze woorden als zou ze een mislukkelinge zijn. Dit verklaart waarom ze zich tevoren ongemakkelijk, gekwetst en boos voelde – een reactie op het onbewust ervaren van mislukking en afhankelijkheid. Stap 3 is in het algemeen het natuurlijke resultaat van de eerste twee stappen samengenomen door het emotionele effect van de aanval met de feitelijke inhoud ervan te verbinden. Het gevoel dat je er aan ontleent wordt de basis van zelfafwijzing, opgeroepen door de meeste aanvallen. Hier heb je naar gekeken in hoofdstuk 4, waarin je het verband hebt gezien tussen oordeel en aanval.

Deze eerste drie stappen kunnen plaatsvinden in een paar ogenblikken van gerichte aandacht en naspeuring, zoals dat bij Louise gebeurde, of dagen of weken vergen voordat ze duidelijk worden. Bedenk dat de rechter de meeste tijd onbewust in je werkt – de maatstaven, de aanvallen zelf en het gevoel dat ze je bezorgen. Het vraagt tijd om het oordeelsproces bloot te leggen, zoals het in als kind jaren heeft gekost om volledig in je onbewuste te verzinken.

In haar gevoel blijven staan brengt Louise tot het besef van haar ‘wijkend’ aanhaken aan de aanval, stap 5. Dat is materiaal dat aan bod is gekomen in hoofdstuk 8, ‘Aanhaken bij de rechter’. Later, wanneer ik haar vraag naar haar relatie tot de overtuigingen van het oordeel, ziet ze hoe het aanhaken op de aanval haar heeft afgesneden van een hoedanigheid die het tegenovergestelde is van wat onlangs bij haar is opgekomen.

Stap 4 wordt slechts kort aangestipt door Louise met betrekking tot haar vaders oordeel dat vrouwen incompetent zijn. De stilzwijgende maatstaf voor haar is haar vaders notie hoe slim mannen zijn. In antwoord op mijn vraag wordt ze zich bewust dat ze zich de laatste tijd los van die maatstaf heeft gezien en gewaardeerd heeft wat ze zag. Maatstaven vormen het centrale thema van hoofdstuk 6, ‘Wat wordt er beoordeeld?’

Het zelfbeeld dat de aanval in Louise oproept komt daarna. Dat is het hoofdelement in stap 6. Hoewel ze in dit consult niet kijkt naar de jeugdervaring waarop het zelfbeeld is gebaseerd, bespeurt ze hoe deze overtuiging over haarzelf haar kijk op haar leven in de wereld heeft gekleurd. Het heeft haar afgehouden van zelfverzekerd en met zelfvertrouwen optreden. De hoofdstukken 12, 14 en 16 verkennen de verschillende elementen van deze stap.

Door Louise te vragen of het kinderzelfbeeld in overeenstemming is met haar recente ervaring, wordt voor haar de weg opengelegd voor de omslag van gevangen zitten in de ‘kern van waarheid’ in de strekking van de aanval (haar gevoel van incompetentie) naar de diepere uitwerking die dit op haar heeft. Wanneer haar rechter via het briefje tot haar spreekt, wil dat zeggen dat ze psychisch wordt teruggestuurd naar een jonge leeftijd. Ze mag dan proberen te handelen als een volwassene, maar onbewust ervaart ze zich als een zwak en hulpeloos kind dat niet slim genoeg is. Het is dit beeld van haarzelf – dat zich ondanks recente veranderingen voortzet – waardoor de uitspraken van de rechter nu doel treffen.

Als Louise zich iets van haar eigen werkelijkheid gewaar wordt vraag ik haar de rechter actief met haar dynamiek te confronteren door zich te verdedigen, stap 7. Bedenk dat de kennis die je opdoet weinig effect heeft als je er niet naar handelt. Alles wat je hebt geleerd over oordeel, aanvallen, aanhaken en identificatie moet worden gecombineerd met je eigen gewaarzijn, je gronding, je toelaten van dingen, je nieuwsgierigheid, kracht, mededogen en levendheid om een actieve verdediging tot stand te brengen zoals geoefend in hoofdstuk 20. Het besef dat je wordt aangevallen is niet genoeg; te weten hoe je je er door gaat voelen is niet genoeg; de achtergrond van de aanval kennen is niet genoeg. Je moet buiten de oordeelslus stappen. Dat is het echte werken aan de ziel. Dat is het geval als je je actief met jezelf als een ánder dan dat kind of die ouder identificeert. Dat is het geval wanneer je opkomt voor je levendheid en vrijheid. Dat is het geval wanneer je jezelf in overeenstemming brengt met het diepe verlangen om écht en tegenwóórdig te zijn in je leven tegenover de zelfvernietigende ervaring van oordeel.

Louise begint met een agressieve verdediging, maar die heeft te veel weg van haar levenslange strategie om haar vaders inschatting van haar te ontkennen. Het verlangen om te onthaken is er, maar de methode maakt niets van haar gevangen energie vrij. Ik stel voor om overdrijving als verruimende, niet-conflictueuze verdediging te gebruiken. Dat is voor haar een veel doeltreffender benadering om het vaste patroon rond deze bekende aanval te doorbreken. Deze verdediging zou niet werken voor iemand die zich nog te sterk identificeert met de strekking van de aanval. Louise had echter het thema afhankelijkheid al vele malen onderzocht, en was haar eigen innerlijke steun gaan voelen. Dus op mijn aangeven was ze in staat de ban te verbreken en de woorden te omarmen die altijd schaamte en mislukking voor haar hadden betekend.

Louise zag, of ze het zich bewust was of niet, door deze verdediging haar diepe overtuiging als zou het gepast zijn over iemand te oordelen om zijn gevoelens, onder ogen. Ze had klakkeloos geaccepteerd dat je zwakheid, hulpeloosheid en domheid voelen betekent dat er iets beschamends of slechts met haar aan de hand was. Dat is de meest fundamentele maatstaf die aan het licht kwam.

Stap 8 is de enige die niet in dit voorbeeld voorkomt. Deze komt in hoofdstuk 22 aan bod, ‘Als oordeel achterwege blijft”.

Het aanhaken ontmaskerd

Actief onthaken doet je dieper beseffen wat er in de oordeelslus gebeurt: degene voor wie je jezelf houdt en waarom en hoe dat je beïnvloedt. Als dit gebeurt zie je je eigen ervaring natuurlijk in een ander licht. Dat is van invloed op het gevoel dat je over je leven hebt en over wie je bent. Dieper zelfgewaarzijn woelt vaak gevoelens van verlies en droefheid over het zo lang verloren contact met de realiteit op. Of het geeft de wens en de wil om de dingen in de toekomst helderder te zien. Of het laat verontwaardiging ontbranden omdat je met een gevoel van kleinheid en ontoereikendheid bent opgezadeld omdat je in je jeugd toch een gevoel van veiligheid wilde hebben.

Aan de andere kant betekent meer begrijpen meer duidelijkheid, aanvaarding en waardering dat je toch naar beste kunnen hebt gehandeld, je onwetendheid van de werkelijkheid in aanmerking genomen. Als je het streven van je ziel naar waarde weet te schatten, zal je innerlijke ruimte nog verder toenemen. Je zult merken dat je realistischer wordt in je doen en laten en minder beïnvloed wordt door overtuigingen, houdingen en angsten uit je jeugd.

De beste manier om het inzicht dat je door waar te nemen en te onderzoeken ontwikkelt te integreren is door actief het gezag van de rechter uit te dagen. Het rechtuit néé zeggen tegen de oordeelslus brengt een verandering teweeg in je innerlijke reactie op de aanvallen. Je zult uit diepere bronnen van je ziel putten en die hoedanigheden tijdens het proces integreren in het gevoel van wie je bent.

Een specifieke aanval volledig onschadelijk maken vergt maanden of jaren, waarin je het proces stukje bij beetje leert begrijpen en ontdekt hoe je ten gevolge daarvan ánders kunt handelen. Een van de grootste risico’s tijdens dit trage ontmaskeringsproces is ongeduld dat gevoed wordt door de rechter zelf. De rechter zal mikken op wat niet veranderd is: „Er is helemaal niets dat ánders lijkt. Jij zult nooit echt veranderen… Er gebeurt niets, dus wat voor zin heeft het om het te proberen? Het is hopeloos.” Het is belangrijk dat je weet dat dit een geleidelijk proces is, dat zich niet laat plannen of beheersen. Sommige omslagen en veranderingen besef je pas achteraf. Dus wees op je hoede voor de pogingen van de rechter om je te ontmoedigen.

Dit langetermijnproces om van een aanval te onthaken vereist dat je de identificaties die uit oordeel voortkomen ontmaskert. Dit betekent zien dat het oordeel de realiteit niet weerspiegelt, begrijpen waar het uit voortgekomen is, de overtuigingen vaststellen die het ondersteunen, de emoties voelen waar het mee gepaard gaat en de uitwerking onderkennen van het feit dat je zo lang naar die overtuigingen hebt geleefd. Als je je daaraan vasthoudt zal zich werkelijk inzicht in je situatie ontvouwen. Naarmate je sterker in de realiteit gegrond raakt, zal de hele structuur van overtuigingen, gevoelens en gedragingen rond die specifieke aanval zich langs natuurlijke weg oplossen.

De laatste resten van de aanval kwijnen onopvallend weg. Als je nog aan een oordeel ‘werkt’, blijft de aanval wel werkzaam, maar geleidelijk neemt de kracht ervan af, en neemt steeds minder van je aandacht en energie in beslag, omdat je vermogen om tegenwoordig te blijven groeit, tot je op een dag merkt dat die aanval geen effect meer op je heeft. Hij doet er niet meer toe. Je bent niet langer iemand die zich om zo’n opmerking bekommert. Je bent vrij van die aanval. Het kan je zelfs verbazen dat je er ooit door werd gegrepen op de manier waarop dat gebeurde. Wat wél opvallend is is het gevoel van simpele tegenwoordigheid in de ziel, wanneer je bevrijd bent van aanhaakgedrag tegenover de rechter.

Frank stond naar Els te kijken terwijl ze haar gezicht reinigde.

images „Je bent eigenlijk zo goed – dat je de vaat wast, de aanrecht schoonmaakt, en nu staat te wachten tot ze klaar is. Maar wacht maar, ze vindt vast wel iets om over te klagen. Waarom doe je toch zo’n moeite om haar tevreden te stellen?

In plaats van zijn rechter te antwoorden merkte Frank dat hij tegen Els stond te praten. „Je zou die stem in m’n hoofd eens moeten horen. Die blijft maar in herhaling vallen. Ik dacht altijd dat ik het was die zo vervelend en mechanisch deed, maar ik denk dat m’n rechter de echte bron is waarom mijn gedrag zo vaak leeg is en in herhaling valt. Die rechter is gewoon maar een levenloze machine. Sta ik hier gewoon even te genieten van iets simpels als naar je kijken, en dan wil hij me naar dingen laten kijken en er op die vervelende oude manier op reageren. Het leven is veel interessanter als ik die stem gewoon negeer.

Els keek in de spiegel naar Frank. „Het is aardig dat je naar me wilt kijken. ’t Maakt me wel een beetje verlegen, maar ik vind het wel fijn.” Ze draaide zich om en glimlachte naar Frank, terwijl ze haar gezicht afdroogde en er open en lief uitzag. „Ik voel me er levend en nieuw onder en niet oudbakken en nutteloos zoals meestal.” Ze had haar gezicht afgedroogd en stond nu vóór hem terwijl hij naar haar keek.

„Weet je, ik voelde me heel eenzaam toen ik je gezegd had dat je je mond moest houden. Ik meende het echt, maar het was moeilijk met al die lege ruimte. Ik voelde me verloren omdat ik het bekende deel verbannen had, en wat tussen ons achterbleef voelde onbekend aan. Gek eigenlijk, ik heb nog steeds de gewaarwording van die lege ruimte in me, maar nu voelt die levendiger en intiemer. Het is alsof ik je ken, en je toch niet ken. Dat is spannend en het maakt me verlegen óók – niet alleen omdat je naar me wilt kijken, maar omdat ik er geen idee van heb wat je ziet of wie je bent. Maar het is niet angstig.” En na een pauze voegde ze daar aan toe: „Bedankt dat je film met me hebt gekeken.”

Frank nam haar in zijn armen en voelde hoe het leven door hen stroomde. Het was als een subtiele stroom door hun beider lichamen. Hij voelde dat ze beiden op een punt stonden waar het mysterie van het universum overging in de gewoonheid van het dagelijks leven. Om dat gevoel te beschrijven kon hij geen beter woord verzinnen dan ‘tegenwoordigheid’. De kamer was gevuld met tegenwoordigheid – en zij zelf ook. Alles om hen heen, ook hun eigen lichamen, zagen er vertrouwd uit, maar tegelijkertijd voelde die vertrouwdheid als een transparant vlies over een onbekend mysterie. Iets rijks en subtiels en van leven vervulds vulde alles, en terwijl hij Els knuffelde, kreeg hij een diep gevoel van dankbaarheid waarvan zijn hart overstroomde.

25.
Tegenwoordigheid

Het is passend dit boek af te sluiten met de wezenlijke kwaliteit ‘tegenwoordigheid’, want die leidt het meest rechtstreeks naar ontdekking van je ware aard. Tegenwoordigheid is de ervaringskwaliteit die je ziel tot iets méér maakt dan een gestalt van emoties, gedachten en gewaarwordingen. Als element dat alle zieleaspecten die hier beschreven zijn gemeenschappelijk hebben, staat tegenwoordigheid je op elk moment ter beschikking.

Tegenwoordigheid is moeilijker te definiëren dan de andere hoedanigheden die we hebben aangestipt, want het bezit geen emotioneel bestanddeel, geen bekende gewaarwording en geen geschiedenis die je er aan kunt ophangen. Tegenwoordigheid is het aspect van je ervaren dat niet kan worden herinnerd. Het kan slechts gekend worden op het ogenblik waarop je het ervaart, want zodra dat moment voorbij is kan je geest alleen gedachten, beelden, gevoelens of gewaarwordingen oproepen, maar de tegenwoordigheid is weg.

Tegenwoordigheid maakt deel uit van andere wezenlijke hoedanigheden als mededogen en kracht, maar als je aan die hoedanigheden terugdenkt kun j er nooit meer het gevoel van tegenwoordigheid in reproduceren. Als je dat zou kunnen dan zou het niet langer een herinnering zijn – een verleden ervaring – maar een aanwezige ervaring van die hoedanigheid, een ervaring met tegenwoordigheid.

Dit is dus een paradox: je kunt tegenwoordigheid alleen kennen wanneer je haar ervaart, en je kunt haar enkel ervaren als een aspect van het huidige moment – vandaar tegenwoordigheid. Het hele boek door heb ik je gewaarzijn daarvan aangemoedigd en je uitgenodigd om in contact te blijven met je ervaring in het hier en nu. Maar wat betékent het eigenlijk om in het heden te zijn, om tegenwoordig te zijn, om tegenwoordigheid te hebben?

Mensen met tegenwoordigheid

Je hebt vast wel eens iemand ervaren die een sterke tegenwoordigheid – uitstraling1) – had. (Die uitstraling hoeft niet ‘krachtig’ te zijn, maar als ze zwak is wordt ze vaak niet opgemerkt.) Misschien was het een spreker, die jou en iedereen in het publiek in zijn ban hield. Of een gast op een partij die de aandacht van mensen al vast wist te houden door enkel door de kamer te lopen. Het is moeilijk te definiëren wat ‘een sterke uitstraling’ betekent, maar het slaat op een kwaliteit die je kunt bespeuren. Je kunt een intensiteit bespeuren in energie of charisma van zo iemand, die mensen aantrekt, of een soliditeit en substantie onder de oppervlakte van zijn verschijning. In het algemeen laat die hoedanigheid zich voelen ongeacht of de betrokkene iets doet dat aandacht trekt. Met andere woorden, uitstraling is iets méér dan een uitdrukking van zijn bewuste bedoeling. Het staat los van de glans en de onderhoudendheid van de verschijning. Zonder uitstraling zijn alle vaardigheden en getalenteerdheid in de wereld enkel vertoon zonder blijvend belang.

Als iemand uitstraling heeft betekent dit dat zijn aanwezigheid in een situatie, gewoon tegenwóórdig zijn, uitwerking heeft. Zonder iets te doen of te zeggen beïnvloedt hij je. Wat hij zegt mag je misschien niet bevallen, de toon kan je tegenstaan of je wordt afgeleid door zijn kleding, maar hij of zij heeft een kwaliteit die je hem of haar doet opmerken en die iets in je raakt. Je aandacht wordt misschien getrokken door het opvallende uiterlijk, door de puntige opmerkingen of de dramatische gebaren, maar als je je van de persoon zélf bewust bent, komt dat door diens uitstraling. Je hoeft niet te worden gemanipuleerd door de buitenkant van de verschijning om geboeid te blijven; je aandacht blijft er moeiteloos door getrokken en wordt niet makkelijk afgeleid. Gewaarzijn verwijlt heel natuurlijk daar waar uitstraling is.

Het ervaren van tegenwoordigheid

Je tegenwoordigheid is het direct, onmiddellijk ervaren van je eigen bestaan. Het is het – met zekerheid en niet indirect door herinnering of door afleiding – weten dat ‘ik hier ben’. Niet ‘ik ben hier omdat ik me gewaar ben van wat er om me heen gebeurt’ of ‘ik ben hier omdat ik me bewust voel van mezelf’ of ‘ik ben hier omdat ik me herinner dat ik de kamer in ben gelopen’. Het is ook niet ‘ik ben hier omdat ik me de vloer tegen mijn voetzolen gewaar ben’. Je kunt tegenwoordigheid nabij komen wanneer je je lichaam gewaar bent – je lijfelijk bestaan in dit moment voelen – maar zelfs dat is indirect. Wanneer je je een deel van je lichaam gewaar bent, stel je je er nog steeds los van. Je wordt je het gewaar, maar niet direct jezelf. Dat is alleen het geval als je het directe besef hebt dat je jezelf gewaar wordt terwijl je je je lichaam gewaar wordt, dat je ‘aanwezig’ bent in het lichaam dat je voelt.

Dus tegenwoordigheid is een ervaring van de ziel die verder gaat dan het denken, voelen en gewaarworden. Het is direct weten door te zijn: „Ik ben hier omdat ik mezelf hier op dit moment ervaar.” Het is zo eenvoudig, zo basaal, en toch zo onbekend, want er is je niet geleerd deze manier van weten te beseffen of op waarde te schatten.

Tegenwoordigheid is zowel gewaarzijn [bewustheid] en ‘hierzijn’ als weten. Het is eigenlijk alledrie tegelijk, gecondenseerd in één onscheidbaar ervaren van je zijn. Het feit dat je hiér bent is niet anders dan je gewaarzijn van jezelf, wat niet verschilt van het weten dat je hier bent. Dit klinkt misschien als een woordenspelletje, totdat je het ervaart en beseft dat weten, gewaarzijn en hierzijn zo voor de hand liggend één ding zijn (tegenwoordigheid), dat je vergeet dat ze doorgaans als afzonderlijk worden ervaren.

Als je jezelf kent als iemand die dit boek leest, zonder je direct van jezelf gewaar te zijn terwijl je leest, ervaar je geen tegenwoordigheid. Als je je bewust bent van de gewaarwordingen die het lezen teweegbrengt in je lichaam, maar sta je niet in de ervaring dat die ervaring jou is, dan ervaar je geen tegenwoordigheid. Als je weet dat je hier dit boek zit te lezen en je niet gewaar bent hoe dat gebeurt, dan ervaar je geen tegenwoordigheid. Tegenwoordigheid is je ervaren wanneer je weet hebt van jezelf op dit moment bij het ervaren van het lezen.

De ervaring van tegenwoordigheid kan spontaan zonder je besef plaatsvinden. Wat je in plaats daarvan merkt zijn bepaalde gewaarwordingen of kwaliteiten die in je bewustzijnsveld (gewaarzijnsveld) plaatsvinden. Bij krachtige lichamelijke activiteit bijvoorbeeld, of na een krachtige uitbarsting van emoties, voel je je hele lichaam ontwaken in een intens gevoel van in het leven staan. Of je wordt op een middag gepakt door de ongeremde spontaniteit in het spel van kleine kinderen. Of misschien als je in beslag genomen wordt door een conversatie, door een activiteit die een uitdaging vormt, of als je na een lange dag tot rust komt en je gewaarzijn zich concentreert in het huidige moment zonder gevoel van verleden of toekomst. Dat zijn momenten van tegenwoordigheid. Veel mensen voelen zich dan aangetrokken om de natuur in te gaan, want dat ontlokt zulke momenten bij hen. Natuurliefhebbers ervaren die tegenwoordigheid misschien niet bewust; ze weten alleen dat iets in hun eigen natuur wordt geraakt en gevoed door de tegenwoordigheid van de natuurlijke wereld. De levendigheid van een levende omgeving roept ook de levende tegenwoordigheid van de mensenziel te voorschijn.

Deze onwillekeurige momenten van tegenwoordigheid worden soms beseft als bijzondere momenten en soms als heel gewoontjes. In beide gevallen merk je de rechtstreeksheid als kwaliteit minder op dan het affect (de gemoedsaandoening) waar dit mee gepaard gaat – opwinding, opluchting, fascinatie, concentratie, verstildheid, angst. Je hebt de tegenwoordigheid in je ervaren leren wijten aan emotionele omstandigheden of oorzaken uit het verleden. Er is je niet geleerd te beseffen dat je zélf een bron kunt zijn van werkelijkheid en in het leven staan. Alle activiteiten van de rechter zweren samen om die gerichtheid naar buiten in stand te houden. Wil je tegenwoordigheid haar juiste plek geven, dan moet je je leren afstemmen op wat je bent op zulke momenten van verhoogd levensbesef.

Tegenwoordigheid in gevaar

Hoe komt het dat iets zo basaals als tegenwoordigheid zo’n zeldzame hoedanigheid is? Eén reden is dat je niet bent grootgebracht in het besef ervan. Tegenwoordigheid op zich trekt vaak niet de aandacht; het is er gewoon, zonder pretentie. Vaak gaat tegenwoordigheid teloor in het spervuur van de prikkels in het moderne leven; het is een te subtiele kwaliteit voor de opgeschroefdheid en de zwaarte daarvan en laat zich niet overbrengen op video of in beelden. Je moet je werkelijk openstellen voor je innerlijk om het te onderkennen. Je moet je gerichtheid op waarheen je onderweg bent laten varen om te kunnen opmerken waar je bént. In sommige situaties, zoals op een feest, bij een openbare gebeurtenis of terwijl je staat te wachten in een rij, heb je de gelegenheid om ietsje af te remmen, om je doelgeoriënteerdheid even los te laten en oog te krijgen voor de kracht van de simpele tegenwoordigheid van anderen. Bedenk terwijl je dit doet dat hun uitstraling niets te maken heeft met hun waarde of nut voor jou. Het veroorzaakt niets en is nergens het gevolg van; het ís er gewoon.

De tweede reden waarom tegenwoordigheid zo ongewoon lijkt is omdat er zo weinig van waar te nemen is. Er zijn maar weinig mensen die oog hebben voor tegenwoordigheid als wezenlijke kwaliteit, en nog minder die weten hoe ze die moeten aankweken. Dat is opmerkelijk, gegeven het feit dat iedereen geboren is met tegenwoordigheid. Een paar ogenblikken bij een baby, en je voelt het. Of deze energiek of rustig, nadrukkelijk of lief is, die tegenwoordigheid is voelbaar. Geleidelijk aan heb je die onmiskenbare kwaliteit verloren naarmate jij en degenen om je heen zich meer richten op hoe je er uitziet, hoe je je gedraagt en wat je zegt en doet dan op hoe je bent.

Hoe meer je je tegenwoordigheid uit het oog verliest, hoe minder het ook uit je komt. Als je het verder ook associeert met je niet gezien voelen, zul je onbewust het gevoel van je eigen tegenwoordigheid ook uit de weg gaan. Het gevolg is dat de meeste mensen afgesneden zijn van hun eigen tegenwoordigheid tegen de tijd dat ze hun volwassenheid bereiken. Volwassenen die nog steeds een krachtige tegenwoordigheid (uitstraling) hebben zijn zich daar dikwijls niet van bewust, of zien het gewoon als een eigenschap of een persoonlijk talent – zoals charme, intelligentie, gevoel voor humor en passie – in plaats van als een kwaliteit op zich. Tegenwoordigheid is meer dan zomaar een kenmerk van je persoonlijkheid; het is de ‘nu-heid’ van je ware aard, de onmiddellijkheid in je, en het leven in het centrum van elke ervaring die je hebt.

Tegenwoordigheid en de rechter

Hoe groter de mate waarin jij tegenwoordig bent, des te groter ook de mate waarin je gewaarzijn op je eigen ervaren berust en daarin meestroomt. Zoals je hebt gezien zal je rechter actief proberen om je aandacht af te leiden van het hier en nu; naar de toekomst, en weer terug naar het verleden. Hij wil in stand houden hoe je je altijd hebt gevoeld, dus hij verzet zich tegen de frisheid en het mysterie van in het nú staan. Wanneer je grote moeite hebt om je aandacht te houden bij wat je in het moment doet of voelt, ken je jezelf uit je herinnering; je ervaart niet je eigen tegenwoordigheid. Zou dat wél zo zijn, dan zou je gewaarzijn in het huidige ogenblik verwijlen en meevloeien met je ervaring. Om je je onmiddellijke ervaring gewaar te zijn moet je je losmaken van de activiteit van de rechter en van gewoontepatronen in je aandacht (zoals gespitst zijn op hoe anderen je zouden vinden), terwijl je tegelijk het ervaren van je eigen tegenwoordigheid in jezelf versterkt.

Tegenwoordigheid is het uiteindelijke toneel voor de confrontatie met de rechter, want tegenwoordigheid behelst de kennis dat je bestaat zonder verwijzing naar een bron buiten je. Zolang je gelooft dat je een beeld van jezelf, een overtuiging, een idee of bepaalde informatie in je geest nodig hebt om te bestaan, ben je overgeleverd aan de genade van de rechter, want hij lééft van ideeën, overtuigingen en beelden. Zodra je echter beseft dat je eigen bestaan onafhankelijk is van enig mentaal concept, verwordt de rechter tot niet meer dan woorden in je geest, van even weinig betekenis als het etiketje in je hemd of de lengte van je teennagels. Etiketjes en lange teennagels kunnen wel eens nuttig zijn en soms ook last veroorzaken, maar ze hebben weinig verband met of weerslag op wie je bent en wat het betekent om je eigen leven te leven.

Het kweken van tegenwoordigheid

Tegenwoordigheid is een toestand waarin je je ware aard direct gewaar bent, niet beïnvloed door je verleden, wat je geleerd hebt of je omgeving. Je hoeft niet met woorden te weten wie of wat je bent om tegenwoordigheid te ervaren. Je hoeft enkel te weten dat je bent. Tegenwoordigheid is niet iets wat je doet, en evenmin kun je iets doen om tegenwoordig te zijn. Je leert veeleer te beseffen wat niet-tegenwoordigheid betekent en wat je verhindert om tegenwoordig te zijn.

Werken aan de rechter is een praktijkoefening geweest om beide te gaan beseffen. Verruiming van je gewaarzijn kweekt een voedingsbodem om tegenwoordigheid te kweken. Het versterkt tegenwoordigheid door een versterkte waarneming van je ervaren in het nu – niet alleen van wat je ervaart, maar ook van jezelf zoals je ervaart. Naarmate je contact met je tegenwoordigheid zich uitbouwt, kan je gewaarzijn zich verruimen, meevloeien met en berusten op je rechtstreeks ervaren. Gewaarzijn en tegenwoordigheid werken samen en verdiepen je ervaren van je leven en je zieleaard. Als je van hieruit, vanuit direct contact met je eigen werkelijkheid leeft, dan treedt dat in de plaats van de rechter als voortdurende metgezel.

Alles in dit boek is er op gericht om tegenwoordigheid als kwaliteit indirect op te roepen; het verhoogt je gewaarzijn van jezelf in het dagelijks leven en met de oefeningen kweek je het gevoel van je ware aard op, met alle wezenlijke kwaliteiten van dien. Elke oefening bevordert het contact met een bepaald aspect van je wezen. En omdat tegenwoordigheid van elk aspect deel uitmaakt, bevordert elke oefening ook je tegenwoordigheid. Om die reden is er geen aparte oefening voor tegenwoordigheid zelf. Ga gewoon voort je kennis te verdiepen van wie je bent en wat het betekent om in het leven te staan, om hier te zijn en om jou te zijn.

Tot besluit

Je hebt je ingescheept voor een reis naar confrontatie en zelfontdekking die je ziel zal vrijmaken om haar potentieel te kunnen ontplooien. Bedenk dat dit boek slechts een kaart is, een manier om je in het terrein te oriënteren. Het is niet de werkelijkheid op zich, maar eenvoudig een manier om over werkelijkheid te spreken. Jij brengt werkelijkheid in dit materiaal door er mee te werken en door het tot leven te wekken in je eigen ervaring. Ik moedig je aan om gebruik te maken van leraren en therapeuten om je te steunen bij dit proces. De kijk en de aanwezigheid van een ervaren begeleider zijn van onschatbare waarde om je in het spoor te houden.

Er valt veel meer te zeggen en te schrijven over het werken aan oordeel. Veel aspecten komen pas aan het licht als je al jaren onderweg bent om je ervaring te ontrafelen. Twee complexe thema’s zijn hier slechts kort aangestipt: instemming als positieve kant van oordeel, en zelfhaat als voornaamste kracht achter zelfaanvallen. Deze horen beide in het gebied van een andere kaart.

Naarmate de reis voortgaat verschijnt oordeel in wisselende vermommingen. Soms wordt de rechter subtiel en verleidelijk als hij zich tegen je keert. Andere keren is hij een gemene demon: bruut, ruw en volledig ontdaan van vermomming. Dan weer kan oordeel vormloos en onontkoombaar blijken, een achtergrondmist van verkeerdheid of energieslorpende bezorgdheid. Of hij kan volledig van binnen leven, zonder woorden, meer iets dat leeft in je cellen dan als inhoud van je geest. Vooral ogenblikken waarin je je ondergedompeld voelt in negativiteit waar je niet uit komt zijn erg verontrustend als je lange tijd duidelijkheid hebt gevoeld over het onderscheid tussen jou en degene die zulke zelfaanvallen laat gebeuren.

Maar raak niet ontmoedigd. Hoe de rechter zich ook voordoet, je ware aard kan je op deze reis dragen. De werkelijke kaart ligt in je, klaar om zich aan je te openbaren. Je ziel heeft een grotere intelligentie dan je je kunt voorstellen, en ze biedt je ervaringen waar je mee kunt werken, die je kunt begrijpen. Dat is je ware steun, je ware begeleider, je ware aard.

En de ultieme voeding tot ontplooiing van de ziel is liefde voor de werkelijkheid en het mysterie van de realiteit. Hoe dieper die liefde wordt gevoeld, des te sterker wekt het in de ziel een diep gevoel van zelfrespect, een waardebesef van en oog voor alle manifestaties van wie je bent. Zelfrespect verdiept zich geleidelijk tot een persoonlijke integriteit en waardigheid naarmate je gaat beseffen dat elke manifestatie een potentiële openbaring van een diepere werkelijkheid is. En elke manifestatie daarvan kan je alleen maar dichter bij je ware natuur brengen, het ervaren van enkel Zijn. Van daaruit verschijnt de rechter zelf als een complex en een mysterieuze uitdrukking van de ziel, een figuur die ontsluierd moet worden, een deur die moet worden geopend en waar doorheen je moet gaan om te leren leven zonder schaamte in het hart van je leven.

Nawoord van de vertaler

Het is de taak van de vertaler om een tekst, zonder eigen inbreng of tussenkomst, zo zuiver mogelijk te vertalen. Wie vaak vertaalt zal merken dat dat, afhankelijk van de auteur, toch vaak meer vergt dan woorden van de ene taal in de andere omzetten. Woorden hebben vaak geen dekkende variant in de andere taal of de andere taal gebruikt constructies die in je moedertaal stijf of vreemd zijn; je ontkomt niet altijd aan ‘omschrijvingen’, of zou in je eigen taal iets anders zou hebben gezegd. Zinnen met appreciate en value als werkwoorden waarvan de woordenboekbetekenissen veelal niet dekken of te stijf klinken, zouden in het Nederlandse anders zijn gezegd, soms zelfs zó, dat als we een Nederlandse vertaling naar het Engels terug zouden vertalen, er een andere vertaling uit zou komen dan de oorspronkelijk Engelse. Zo kon value soms alleen niet-kunstmatig worden vertaald als oog hebben voor – geen woordenboekbetekenis! Het is maar één voorbeeld.

Een aantal woorden, die ook titels van hoofdstukken zijn, vragen om een verantwoording. Het woord presence als eerste. Het betekent gewoon aanwezigheid, maar je presence in de bedoelde betekenis is meer de uitstraling van hoedanigheden van je ziel in de betekenis die Byron Brown aan ziel geeft. Présence had gekund, maar het gaat niet alleen om kráchtige aanwezigheid, maar de ‘blijk van je zijn in het hier en nu als zodanig’. Daarom heb ik gekozen voor tegenwoordigheid, dat het hier-en-nu aspect duidelijker uitdrukt. Waar tegenwoordigheid betrekking heeft op ‘dat wat anderen ervan ervaren’ heb ik soms uitstraling gebruikt.

Een ander geval is engagement of engaging. Het betekent een actief betrokken worden of zelfs verstrikt raken in een oordeel en door jouw of andermans rechter. Betrokkenheid en betrokken raken zijn te zwak, verstrikt raken voldoet ook niet, geëngageerd heeft een andere gevoelswaarde. Uiteindelijk heb ik voor aanhaken en aangehaakt worden gekozen. (De schrijver bleek overigens ook heel af en toe to hook on te gebruiken.) Het is nieuw, voor zover ik weet, en voldoet goed. Disengage wordt dan onthaken (afhaken is weer iets heel anders!); en reengage wordt terugaanhaken (op een oordeel of bij de rechter).

Een probleem doet zich voor bij awareness. Dit wordt doorgaans als bewustzijn vertaald, wat niet altijd juist is. Bewustzijn in de analytisch-psychologische betekenis is consciousness. Dat slaat onder meer op de bewustzijnstoestand. Awareness laat zich in dit geval veel beter vertalen door gewaarzijn, al is dat minder alledaags. Dat duidt ook het gewaarwordingsproces (bewustwording) beter aan, en in dit boek gaat het veelal om het je bewust (= gewaar) worden van gewaarwordingen.

Het zeer veelvuldig gebruikte truth en true liet zich niet natuurlijk door waarheid en waar vertalen; het ligt dichter bij waarachtig(heid), maar dat neigt in het Nederlands weer naar een soort oprecht(heid). Ik heb gekozen voor waar en werkelijk(heid), bijv. de werkelijkheid van je ervaring (of van je ervaren, om ervaring als bezit te onderscheiden van ervaring als proces). De waarheid van je ervaring zou op een objectief ervaren wijzen, en dat is niet aan de orde. Waar heb ik vaak wél gebruikt, zoals in ware aard, al kan dit (‘zijn ware aard kwam boven’) ook een bijbetekenis hebben. Waarachtig(heid) als vertaling was soms goed bruikbaar. Doordat echter voor truth en true werkelijk(heid) is gebruikt, moest reality overal vertaald worden met realiteit, om verwarring te voorkomen; dat is hier de objectieve werkelijkheid. Verder komt het woord compassion veel voor. Compassie is wat deftig, mededogen is niet zo’n gangbaar woord in de spreektaal. De meeste mensen zullen medeleven gemakkelijker vinden. Het moet echter uitdrukkelijk niet verward worden met medelijden, want dat is nu juist precies wat er niet mee wordt bedoeld. En ten slotte is er acceptatie tegenover aanvaarding. Acceptatie is meer verbonden met instemming of goedkeuring (en dus met de rechter), terwijl de hoedanigheid waar Byron Brown op doelt aanvaarding is zonder oordeel, goed of slecht.

Verdere bronnen

De benadering via ‘het werken met de rechter’ zoals beschreven in dit boek berust op de weg voor zelfverwerkelijking en spirituele ontwikkeling die de Diamond Approach (Diamantbenadering) wordt genoemd. Deze is ontdekt en ontwikkeld door A.H. Almaas en wordt aan de Ridhwan School onderwezen. De kernpraktijk van bij deze weg is onderzoek van je eigen ervaren om de werkelijkheid van wie je bent te herontdekken. Wil je over deze weg meer weten, dan kun je schrijven naar de Ridhwan Foundation, P.O. Box 10114, Berkeley, CA 94709 (in de V.S.).

De volgende boeken en artikel van A.H. Almaas kunnen interessant zijn met betrekking tot de rechter (superego), de ontwikkeling van de persoonlijkheid, de ziel, en wezenlijke aspecten van je ware aard:

Diamond Heart. Boeken 1, 2, 3 en 4. Berkely, Calif.: Diamond Books, 1987, 1989, 1990, 1997.

Essence. York Beach, Maine: Samuel Weiser, 1986.

Facets of Unity. Berkeley, Calif.: Diamond Books, 1998.

The Pearl Beyond Price. Berkeley, Calif.: Diamond Books, 188.

The Point of Existence. Berkeley, Calif.: Diamond Books, 1996.

The Work on the Superego. Berkeley, Calif.: Diamond Books, 1977.

The Void. Berkeley, Calif.: Diamond Books, 1986.

Andere benaderingen van de rechter of innerlijke criticus die van waarde kunnen zijn:

Hal Stone & Sidra Stone: Embracing Your Inner Critic: Turning Self-Criticism into a Creative Asset. S. Francisco: HarperCollins, 1993.

Richard Carson: Taming Your Gremlin: A Guide to En joying Yourself. New York: Harper & Row, 1983.

Cheri Huber: There’s Nothing Wrong with You: Going Beyond Self-Hate. Mountain View, Calif.: Keep It Simple Books, 1993.

Robert Firestone: Voice Therapy: A Psychotherapeutic Appoach to Self-Destructive Behavior. New York: Human Sciences Press, 1988.