Over het mannelijke in de vrouw
& het vrouwelijke in de man

Jungs theorie over animus en anima in de praktijk

Karen M. Hamaker-Zondag

Over

het mannelijke
in de vrouw

&

het vrouwelijke
in de man

Jungs theorie
over animus en anima
in de praktijk

Karen M. Hamaker-Zondag

2012

Opmaak en vormgeving: | Hans Hamaker
Omslagontwerp: | Hans en Karen Hamaker
Omslagfoto: | © Stole | Dreamstime.com
Lettertype: | Schneidler BT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaargemaakt door middel van druk, fotokopieën, microfilm, opnamen, hetzij chemisch, elektronisch, magnetisch of mechanisch, op CD of DVD, of op welke andere wijze of drager dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

© 2009 Uitgeverij Aionion Symbolon®

Amsterdamseweg 156

1182 HK Amstelveen

www.symbolon.nl

www.aionion-symbolon.nl

1e druk 2009

2e druk 2012 | ISBN ePub: | 978-90-76277-43-1
| ISBN boek: | 978-90-74899-83-3

ISBN     978-90-76277-43-1

NUR      770

VOORWOORD

Als ik terugkijk in mijn leven, kan ik niet anders zeggen dan dat dit boek is voortgevloeid uit iets wat me al heel lang boeit en waar ik ook steeds weer talloze vragen over kreeg: de relatie tussen het mannelijke en het vrouwelijke in het algemeen (of liever gezegd tussen jang en jin), en tussen mannen en vrouwen in het bijzonder. Zijn we anders of hetzelfde? Een vraag die in de jaren zeventig van de vorige eeuw niet zo makkelijk lag, want de nadruk kwam toen maatschappelijk juist op gelijkheid te liggen.

Maar als je goed keek zag je beslist verschillen, die pas meer dan een decennium later door Gray en anderen werden verwoord. Het boek „Mannen komen van Mars, Vrouwen van Venus” was de neerslag van goede observaties van het verschil in beleving en reactie tussen vrouwen en mannen.

Vaak ben je al een tijd geboeid door een bepaald vraagstuk of een bepaald thema, zonder dat je dat heel helder in de gaten hebt, althans, zo is dat bij mij. Dan echter komt er een moment waarop je opeens merkt hoezeer je met dat thema bezig bent, en dan vind ik het ook heerlijk om daar verder in te duiken. Zo ook met het onderwerp mannelijk–vrouwelijk. Er is een heel duidelijk moment in mijn leven dat het startsein inhield voor mijn zoektocht. Dat is een droom geweest waarin ik zowel de onverbrekelijke samenhang tussen leven en dood heb ervaren, als de onverbrekelijke samenhang tussen het mannelijke en vrouwelijke.

Het was een droom waaruit ik wakker werd en de rest van de dag niet in staat was ‘te landen in de wereld’. De hele dag liep ik als het ware op rozen. Het vraagstuk wat nu precies mannelijk is en wat vrouwelijk heeft me vanaf dat moment niet meer losgelaten, en nu, meer dan dertig jaar na die droom, heb ik dat wat ik destijds symbolisch in de droom heb gezien kunnen weergeven en toelichten vanuit de theorie van de psychologie van C.G. Jung en vanuit mijn ervaringen met zijn inzichten in animus en anima: het mannelijke in de vrouw en het vrouwelijke in de man.

Het boek is de uitkomst van mijn zoektocht die actief begon met de bewuste droom. Ik heb de droom destijds direct toen ik wakker werd opgeschreven, en dit is wat ik die nacht droomde.

Waar precies het begin was van deze droom weet ik niet meer. Er gebeurden zoveel dingen! Maar ik bevond me in een grote zaal met veel mensen. Die zaal bleek op een groot schip te zijn. Ik zat tegen de wand; naast mij rechts een meisje en daarnaast een man. Vol bewondering keek ik rond: iedereen was bezig met vrijen en liefkozen en sommige mensen hadden zelfs een orgasme. „Tja,” dacht ik, „zo kan het ook, maar voor mij hoeft dat niet zo open en bloot.” Ik bestudeerde aandachtig alle gezichtsuitdrukkingen. Er was geen emotionele betrokkenheid, ik keek alleen maar.

Plotseling kwam er een man mijn richting op. Ik schrok, en dacht „ik wil niet”. Gelukkig nam hij het meisje naast me en begon vlak naast me een stevige vrij-scène. De man die naast dat meisje zat stond op, er begon muziek te spelen, en hij vroeg me ten dans. Dat vond ik fijn. Ik had zin om rond te zwieren en te walsen, maar dat kwam er niet helemaal van. Hij kon niet zo goed dansen. Ik herkende hem plotseling als een van de chauffeurs van de NZH, waar ik als reisleidster dagtochten mee had gemaakt gedurende meerdere zomers, een aardige man waar ik goed mee op kon schieten.

Na het dansen bleek dat mijn tas met geld en paspoort gestolen was. Het deed me weinig. Ook hier geen emotionele betrokkenheid. Ik had ook geen zin om er aangifte van te doen.

Dan ben ik opeens niet meer op het schip maar bevind me in een reisgezelschap in een bus in het buitenland. Waren we met deelnemers van het schip en was het aangemeerd? Ik weet het niet meer. Het land leek wel op een mengeling tussen Zwitserland en Finland. Het was prachtig weer en er was besloten om een bronnentocht te maken: in de omgeving ontsprongen veel bronnen en die zouden we gaan bekijken. Als eerste stond op het programma de ‘bron van geven en het leven’, en ik voelde hoe graag ik die wilde zien. We reden door een prachtig landschap en kwamen daarna bij een kolossaal gebouw; bovenin was een bekend warenhuis gevestigd. Ik verbaasde me dat zo’n gebouw en dat warenhuis hier te vinden waren. Het was een enorme betonmassa, hoewel niet echt lelijk.

We stapten uit de bus en liepen achter het gebouw om. Daar was een vierkant bekken, ook van beton, dat ik qua vorm niet echt mooi vond. Wel borrelde er veel water in op, dat de gehele omgeving van water voorzag. Een soort kwel, dacht ik, maar dan heel zuiver. Ik stond te peinzen naast de bron, en merkte dat er een man naast me stond. Zijn gezicht zag ik niet. Hij pakte mijn hand en zo bleven we een tijdje staan. Er waren veel mensen die er rondliepen. Een van hen zei: „Bij deze bron mag je een wens doen.” „Dat we altijd bij elkaar blijven,” zei de man die mijn hand vasthield. „Wat gek,” dacht ik, „deze man spreekt uit wat ik graag wil.”

De tocht ging voort, ditmaal naar de ‘bron van de belasting’. Geen belasting in de zin van belasting betalen, maar in de zin van ‘de lasten van het leven’, tot en met de dood. Voor deze bron bestond bij het gezelschap nauwelijks interesse, maar ik wilde hem erg graag zien. Iedereen ging koffiedrinken, en de chauffeur van de bus wees me de weg om er naartoe te lopen, schuin omhoog tegen een heuvel op. Daar stond ik dan, bij de bron van de belasting. Links van me was een rotswand waarlangs een waterval naar beneden kwam, maar in een scheur in de aarde verdween. Er was een klein soort ‘tuinslang’ aan bevestigd, waar een kleine hoeveelheid water doorheen stroomde en die uitkwam op een stoep die voor me lag. De stoep hoorde bij een lieflijk boerderijtje, een soort Ierse cottage, met kleine luiken, die begroeid was met klimop. Het lag in een bos. De stoep was poreus, want het water uit de slang stroomde er op en verdween door de stoep ook in de aarde. Het was er heel vredig.

Ik keek vanaf de stoep bij het boerderijtje naar binnen en zag daar een grote witte wieg staan. Verder was er geen mens te bekennen.

Ik vond de bron van de lasten en moeilijkheden eigenlijk veel mooier dan de bron van het leven en het geven. Plotseling stond er een man naast me, waarvan ik ‘wist’ dat het mijn vriend was. Ik had onderweg naar de bron een boek gekocht met informatie over alle bronnen, en samen bladerden we in het boek. We zagen een plaat die ons allebei erg trof en die bij de bron hoorde waar we nu voor stonden. Het was een foto of schildering van wat ik het beste kan omschrijven als de geest van een oude vrouw. Ze was helemaal doorzichtig en wit; je zag de contouren toch heel goed. Ze hield een pasgeboren baby in haar armen; die baby was géén geest maar levend.

Er liepen wat mensen langs om even te kijken en we sloegen het boek dicht. Toen we daarna weer naar de afbeelding in het boek zochten konden we die niet meer vinden; pas toen alle mensen verdwenen waren zagen we hem weer. Plotseling begon de afbeelding te leven, de plooien van het half-doorzichtige gewaad begonnen te bewegen en vertoonden een schitterend lichtspel. Toen bleek deze bewegende geest van de oude vrouw opeens daadwerkelijk aanwezig: we keken naar links en ze stond bij de wieg in de boerderij, mét het kind in de armen. Ze glimlachte en kwam naar buiten. Al sprak ze niet werkelijk, toch communiceerden we met haar. „Kom,” ‘zei’ ze, „stap over de bron van de lasten heen en kom met me mee.” Dat deden we, en lange tijd liepen mijn vriend en ik hand in hand over een prachtig pad in de natuur, achter de oude vrouw aan, die nog steeds de baby in haar armen droeg op een heel waardige, statige en liefdevolle manier. Ik voelde me intens gelukkig. De omgeving was zo puur, zo rein, zo mooi, zo stil en vredig, het was onbeschrijflijk.

We kwamen op een open plek, en daar zagen we een machtige, grootse, hele mooie zilvergrijze boom. Zó mooi, dat de adem in mijn keel stokte en ik eerbiedig op mijn knieën viel. Ik kon dit gevoel van schoonheid en liefde nauwelijks verwerken. „Dit is de levensboom,” sprak de geest van de oude vrouw, en vervolgde: „Jullie hebben hem nu beiden ervaren.” „Het kind ook”, dacht ik meteen, “Wat goed om een kind dit al zo jong mee te geven.”

We gingen weer terug. Ik voelde me bijna zweven en was diep ontroerd toen ik besefte wat ik zag: het was de geest van een oude vrouw, dus dat wat niet tot het vertrouwde land der levenden behoort, dat een wél levende baby droeg. ‘De dood die het leven draagt’ schoot er door me heen, en ik voelde een heel diep verband tussen leven en dood en het belang van de dood.

De geest van de oude vrouw sprak onderweg vriendelijk over het belang van kennis, maar ook over het belang van gevoel en ervaren. We waren op de goede weg volgens haar. Weer teruggekomen bij de bron gaf ze ons elk een groot boek. Op mijn boek stond met grote letters ‘Vrouw’, en op dat van mijn vriend ‘Man’. Ze sprak: „Eén voor de man, en één voor de vrouw, want een man en een vrouw beleven elk de dingen anders, maar sámen hebben ze de levensboom gezien.”

Toen verdween ze. In de boerderij stond weer de wieg en het was doodstil. Het ‘slangetje’ voerde nog altijd water vanuit de waterval naar de stoep, water dat terugkeerde naar de aarde. Toen besefte ik dat de bron van het leven en het geven die ik eerder had gezien alleen maar gevoed kon worden omdat het water van de bron van de lasten en de dood in de aarde terugkeerde. Beide bronnen konden alleen maar dóór elkaar voortbestaan. Terwijl ik daar stond en dit besef echt tot me doordrong, kreeg ik het gevoel alsof ik zelf in de schoot van de aarde was teruggekeerd.

Dat man en vrouw sámen de levensboom zien laat zich ook naar het dagelijks leven vertalen. Dan echter gaat het niet meer om een uiterlijke man en een uiterlijke vrouw, maar om het mannelijke en vrouwelijke in onszelf. In mijn droom waren de boeken van man en vrouw even groot. In ons zijn beide kwaliteiten even belangrijk, ongeacht de vraag of je man of vrouw bent. Mijn droom liet ook zien dat beide heel verschillende kwaliteiten zijn, maar elkaar aanvullen. Voor een vrouw gaat het dus om de integratie van haar mannelijke kant, haar animus, en voor de man om de integratie van zijn vrouwelijke kant, zijn anima.

Jung heeft op talloze plaatsen in zijn omvangrijke werk aandacht aan animus en anima besteed, maar heeft er zelf nooit een apart boek over geschreven. Dat heeft zijn vrouw Emma, ook jungiaans analytica, wel gedaan. Zij beschrijft in haar boek de achtergronden en kenmerken van animus en anima, en illustreert de verschijningsvormen onder andere aan de hand van thema’s uit sprookjes. Het geeft een goed beeld van de manier waarop de jungiaanse psychologie er destijds tegenaan keek. Maar als je Jung goed leest, en ook belangrijke hedendaagse jungiaans analytici, dan omvat het onderwerp veel meer, en kunnen we het pas echt begrijpen wanneer we het in een breder kader plaatsen. Dat is een van de dingen die ik in dit boek wil doen.

Daarnaast echter wil ik vooral duidelijk maken hoe de principes van het mannelijke en het vrouwelijke in het alledaagse leven werken, en wat we daar van kunnen merken. We gaan zien hoe deze principes in ieder van ons actief zijn, en dat ieder van ons beide principes in zich draagt. We gaan ontdekken welke functie ze in onze psyche hebben, hoe ze geneigd zijn zich te manifesteren en hoe we er mee om kunnen gaan. We zullen ontdekken hoe we ons zowel diep in de nesten kunnen werken als we de impulsen die ze vanuit het onbewuste sturen niet begrijpen, alswel hoe geweldig deze zelfde principes onze ziel naar haar bestemming helpen leiden als we een innerlijke balans tussen mannelijk en vrouwelijk weten te vinden. Want dat is waar het allemaal om draait: een innerlijk heilig huwelijk tussen de beide grote kosmische principes ín onszelf.

Niets is verhelderender én confronterender dan de intimiteit van een relatie waarin alle dynamieken zich manifesteren, zowel de pijnlijkste als de mooiste. Niet voor niets vond in mijn droom de ervaring van de levensboom plaats bij de bron van de moeilijkheden en de dood. Je moet eerst over die stoep heen, wil je verder kunnen. Eerst schaduwwerk dus, en in de intimiteit van je relatie durven knokken om zowel je eigen pijn het hoofd te bieden, als schaduwen van het verleden die ook in relaties spoken te ontwarren. Schaduwen die te maken hebben met het ongeleefde leven in familie, land en cultuur. Het zijn schaduwen van een eenzijdige benadering van het leven waarin vrouwelijke waarden eeuw na eeuw als minderwaardig werden gezien. Al die beelden en tendensen werken in ons door, en daarmee in onze relaties. Maar vóór alles ook in de relatie met onszelf.

Anderhalf jaar na deze droom trouwde ik met Hans, met wie ik alle lief en leed op animus- en anima-gebied heb gedeeld en nog deel. Het leverde menige praktische illustratie van Jungs theorie op, soms pijnlijk, vaak vermakelijk, al kun je de humor ervan vaak pas achteraf zien, en vooral ook verdiepend. Hans is mijn duikmaatje, letterlijk en figuurlijk, in de onbekende wateren van het onbewuste. Graag bedank ik hem als altijd voor zijn steun, opbouwende kritiek en de leerschool die we samen hebben doorgemaakt.

September 2009

Karen Hamaker-Zondag

1.

INLEIDING

EN ACHTERLIGGENDE GEDACHTE

De tegendelen mannelijk–vrouwelijk vinden we in alle culturen over de gehele wereld terug, net als de tegendelen licht—donker of dag en nacht. Het bekendst is de weergave in de vorm van jang en jin.

Mannelijk en vrouwelijk zijn veel gebruikte begrippen, maar wat verstaan we er eigenlijk onder? Wat is nu precies mannelijk en is het mannelijke alleen iets wat mannen hebben? Een minstens zo belangrijke vraag is: door welke ogen kijken we eigenlijk als we beschrijvingen van mannelijk en vrouwelijk geven? Kijken we door patriarchale ogen, door feministische ogen, of vanuit andere visies? De manier waarop we, al dan niet bewust naar de wereld in het algemeen en naar de begrippen mannelijk en vrouwelijk in het bijzonder kijken is heel bepalend voor de wijze waarop we deze begrippen omschrijven en voor de rol die we ze toedichten.

Wanneer ik een workshop over het thema mannelijk–vrouwelijk geef begin ik het liefst met de deelnemers te vragen op de beide begrippen te associëren. Dat werkt heel verhelderend, omdat hieruit al heel snel bepaalde oordelen over deze begrippen of een bepaalde beeldvorming naar voren komen. Opvallend is ook dat sommige kwaliteiten die universeel aan het mannelijke of het vrouwelijke worden toegeschreven in workshops zelden of nooit door de deelnemers werden benoemd, wat heel duidelijk terug te brengen is tot invloeden van onze westerse cultuur.

In dit boek wil ik proberen om tot een beschrijving te komen die zo min mogelijk cultuurbepaald is, en vooral gebaseerd is op de ervaring van de mensheid met het mannelijke en vrouwelijke vanaf de vroegste geschiedenis tot heden. Dat zal ik combineren met de decennialange ervaringen die Carl Gustav Jung opdeed bij het werken met dromen en imaginaties van zijn cliënten, waarin steevast mannelijke en vrouwelijke elementen naar voren kwamen, wat geleid heeft tot zijn theorie over het vrouwelijke in de man (dat hij de anima noemde) en het mannelijke in de vrouw (dat hij de naam animus gaf).

We leven in een bijzondere tijd, belangrijker dan we misschien nu beseffen. Het is een tijd die als nooit tevoren mogelijkheden tot ontwikkeling geeft; persoonlijk en spiritueel, maar de mogelijkheden om diep te vallen en verstrikt te raken in een wereld van illusies en destructie zijn ook groter dan ooit. Er zijn tal van therapieën en ontwikkelingsmodellen om ons te helpen onszelf op een constructieve manier te ontwikkelen, en er zijn fascinerende methoden en wegen die we kunnen bewandelen.

Toch is het lang niet altijd makkelijk om op het pad van ontwikkeling te blijven, ondanks alle aangereikte instrumenten en ondanks alle inzichten en ontdekkingen op het therapeutische en spirituele vlak. Dat klinkt paradoxaal, want we leven in een tijd en in een deel van de wereld waarin we ons vrij voelen, heel veel keuzemogelijkheden hebben en waarin heel veel kennis en ervaring bereikbaar en beschikbaar is. We hebben vrijheid van meningsuiting, door de pil de vrijheid om al dan niet voor kinderen te kiezen, of hun komst beter te plannen; vrouwen zijn door allerhande technische middelen ook minder tijd kwijt aan activiteiten waar ze in het verleden een dagtaak aan hadden; en ondanks dat er voor velen altijd wel wat te wensen overblijft, is onze vrijheid vandaag de dag vele malen groter dan die van alle generaties vóór ons. Maar hoewel we ons vrij kunnen bewegen, aan verkiezingen kunnen deelnemen, kunnen demonstreren, onze mening kunnen verkondigen, op internet kunnen zoeken wat we willen, worstelen velen van ons met een vorm van onvrijheid die ons meer dan we merken en beseffen in de greep houdt, stuurt en onze kijk, keuzen en handelen beïnvloedt, hoe weinig we dat ook in eerste instantie in de gaten hebben.

Die onvrijheid ligt diep in onszelf. Het is een onvrijheid die samenhangt met het niet in balans zijn van mannelijke en vrouwelijke componenten in onszelf. Die balans is in onze eenzijdig ontwikkelde cultuur (maar ook in veel hedendaagse culturen elders op de wereld) in zijn algemeenheid uit het oog verloren. Een van de mensen die in het verleden gewezen hebben op de grote gevolgen van deze onbalans voor zowel individu als maatschappij was Carl G. Jung, een Zwitserse arts en psychiater en grondlegger van de analytische psychologie, ook wel de jungiaanse psychologie genoemd.

Carl G. Jung ontdekte door zijn werk met dromen, associaties en imaginaties van zijn cliënten dat ieder mens, jong of oud, man of vrouw, te maken heeft met een eeuwige innerlijke dynamiek tussen twee polen: de mannelijke en de vrouwelijke, ofwel tussen jang en jin. Het maakt dus niet uit of je man of vrouw bent, ieder mens bezit beide kwaliteiten. Jung ontdekte echter dat de rol die deze functies in onze psyche hebben voor mannen en vrouwen verschillend zijn, op verschillende momenten optreden en verschillende gevolgen hebben.

Veel mensen zijn in de loop van de tijd vertrouwd geraakt met het feit dat we complexen hebben en dat die nogal eens storend kunnen werken op ons gevoel en gedrag. Die complexen zijn deel van wat Jung onze schaduw noemde: alles wat we niet hebben verwerkt, wat we hebben weggestopt en willen vergeten, is deel van die schaduw, die door middel van onze complexen heel regelmatig op onze innerlijke deur klopt om ons er aan te herinneren dat er nog werk aan de winkel is. Die klop op de deur kan op alle mogelijke manieren plaatsvinden, zoals door onze dromen, maar veel vaker nog in de vorm van projecties. Op dat laatste ben ik uitgebreid ingegaan in mijn boek „Het projectiemechanisme in de praktijk”.¹⁾

Werken aan de schaduw was en is een belangrijk onderdeel van de analytische psychologie. Jung merkte bij zijn cliënten echter iets heel opvallends, namelijk dat zich vanuit de diepten van hun psyche in dromen en imaginaties inhouden aandienden die hun kijk en handelen heel ingrijpend beïnvloedden, zowel ten goede als ten kwade, en dat dit inhouden waren die de kenmerken droegen van het andere geslacht. Bij mannen doen de inhouden zich in vrouwelijke vorm voor, en bij vrouwen in mannelijke vorm. In zijn praktijk bleken dat inhouden te zijn die méér omvatten dan de schaduw. Ze zijn universeler, ouder en indringender: hij ontdekte niets minder dan de dynamiek van het vrouwelijke in de man en het mannelijke in de vrouw. Die ontdekking liep parallel met de manifestatie van een vrouwelijke figuur in zijn eigen onbewuste, waar hij in zijn autobiografie „Herinneringen, dromen, gedachten” ook over geschreven heeft.²⁾

Het werd Jung steeds duidelijker dat het bewustzijn van de mens de kwaliteiten draagt die horen bij het geslacht waarmee je geboren bent, en dat de kwaliteiten die bij het andere geslacht horen in ons onbewuste zit, en daar een heel specifieke rol vervullen: ze vertolken het hele onbewuste van de mens, dus inclusief de schaduw, en vormen een compensatie voor het bewustzijn. Hoe dat precies in elkaar zit zal ik elders in het boek uitvoerig toelichten.

Het bewustzijn van de biologische man heeft dus mannelijke trekken, en ter compensatie bevat zijn onbewuste een aantal vrouwelijke kenmerken. Voor de vrouw geldt het omgekeerde: haar bewustzijn draagt vrouwelijke kenmerken en haar onbewuste werkt compenserend op een mannelijke manier. Om dat goed te kunnen beschrijven en benoemen is het dus van het grootste belang om te weten wat we nu precies onder mannelijk en vrouwelijk moeten verstaan; ik wees net al op de gevaren de begrippen vanuit een eenzijdig (vaak cultureel bepaald) perspectief te bekijken.

Ik spreek het liefst over jin en jang in plaats van over vrouwelijk en mannelijk. Dat komt omdat we erg geneigd zijn om mannelijk met mannen te verwarren en vrouwelijk met vrouwen. In een cultuur als de onze, die een ontwikkeling van vele eeuwen achter de rug heeft met een eenzijdige nadruk op mannelijke waarden, heeft het vrouwelijke al lang geleden haar volle expressiepalet verloren en zijn ook veel vrouwen mannelijk gedrag gaan vertonen of door mannenogen gaan kijken, ook naar zichzelf. De manier waarop we in veel gevallen in onze maatschappij het vrouwelijke naar voren zien komen is eenzijdig en het is een vorm die doorgaans geen recht doet aan het complexe en diepe dat met jin te maken heeft.

Belangrijke jin-waarden als eerbied voor het leven, besef van en gevoel voor heelheid en volledigheid (zo noodzakelijk voor een goed milieubeleid bijvoorbeeld!), genieten van het lichamelijke en het leven, spel én plezier, meegeven en invoelen zijn in de loop van een eeuwenlang patriarchaat allemaal ondergeschikt gemaakt aan rationaliteit, efficiëntie, economische wetten, hard werken en soortgelijke zaken.

Maatschappelijk heeft deze vrouwelijke of jin-pool zich daardoor nauwelijks of niet kunnen ontwikkelen, en dat heeft grote gevolgen gehad. Hoewel ieder mens beide polen in zich draagt, dus jin en jang, wordt de jin-pool meer door vrouwen gedragen en op vrouwen geprojecteerd, en bij de jang-pool geldt dat natuurlijk voor mannen. Als vrouwelijke waarden onderdrukt worden of als minderwaardig worden gezien, dan heeft dat tot gevolg dat ook de draagsters van die kwaliteiten in de loop van de geschiedenis gemakkelijk als ‘minder’ worden gezien. Vrouwen hebben dat aan den lijve ondervonden. Jacob Slavenburg heeft een belangrijk facet daarvan, namelijk de rol van vrouwen en het vrouwelijke in de kerkgeschiedenis, op heldere wijze beschreven in zijn boek „En de man zal heersen…”³⁾ De titel laat niets aan duidelijkheid te wensen over, en het is goed om een boek als dit te lezen om te beseffen wat we onbewust als erfenis met ons meedragen, mannen zowel als vrouwen.

Parallel aan de onderwaardering van vrouwen hebben we in de loop van de geschiedenis ook gezien dat mannen hun eigen innerlijke vrouwelijke kwaliteiten wantrouwden, afwezen en verdrongen, waardoor mannelijke waarden steeds eenzijdiger dominant werden. Omdat generatie na generatie vrouwen naar jang- of mannelijke maatstaven hebben moeten leven, zijn veel vrouwen het besef verloren van wat het betekent om vrouw te zijn. Heel geleidelijk zijn zij zichzelf ook vanuit het jang-standpunt gaan bekijken en beoordelen, en hebben een zekere hardheid gekregen, vooral jegens zichzelf.

Beide geslachten hebben door deze ontwaarding van het vrouwelijke problemen gekregen die ze zich vaak niet eens bewust zijn doordat vrijwel iedereen met hetzelfde type problemen te maken heeft. Dat wat feitelijk problematisch is, wordt dan eigenlijk gewoon. Het is dus gewoon geworden dat vrouwen zichzelf gingen meten naar jang-maatstaven, terwijl het werkelijke probleem is dat vrouwen eigenlijk helemaal opnieuw moeten gaan ontdekken wat het betekent om vrouw te zijn (en daar ook trots op en blij mee te zijn). Mannen hebben weinig of geen steun gehad om hun gevoelens te ontwikkelen en te uiten en veel mannen hebben nooit de grote kracht van vrouwelijke intuïtie in henzelf durven ervaren en waarderen.

Beide geslachten ervaren het gemis van iets dat ze niet kunnen benoemen, ervaren ergens een ‘honger’, een verlangen, een onvrede of onrust op de achtergrond, zonder precies te weten waarmee die samenhangt. Die onrust maakt zoekend, maar dat zoeken gaat vaak eerst in de richting van juist datgene wat samenhangt met eenzijdige mannelijke waarden in onze maatschappij: méér willen presteren, béter zijn dan anderen, een nóg mooiere auto om te laten zien ‘hoe goed je het doet’, of je uitleven in kickjagerij en dergelijke. Want we denken dat we daarmee dat zeurende of hongerende gevoel tot zwijgen kunnen brengen. Vrouwen hebben daarbij de neiging om in een houding van perfectionisme te schieten en te laten zien dat ze sterk zijn, zonder dat ze zich innerlijk ook daadwerkelijk sterk vóelen; diep in hen hongert er een stukje natuur dat terugwil naar het oorspronkelijk vrouwelijke. Marion Woodman heeft dat in haar boek „Verslaafd aan perfectie”⁴⁾ heel treffend beschreven.

Het is hier waar in onze moderne tijd onze onvrijheid binnensluipt. We zijn onvrij in ons denken en handelen zolang we uit balans zijn. Zonder een innerlijke balans tussen jin en jang, vrouwelijk en mannelijk, is evenwicht en rust in de buitenwereld onbereikbaar, en wanneer we in ons leven, in ons werk en in de maatschappij te zeer overhellen naar een van de beide polen, zijn we uit evenwicht. De ermee samenhangende eenzijdigheid is een remmende factor in wérkelijke groei en kan ons steeds weer doen terugvallen omdat we innerlijk te weinig vaste grond onder de voeten hebben.

U kent haar vast wel, dat bepaalde type vrouw dat heel capabel is maar waar je voor geen prijs onder wilt werken, waarmee het bijzonder moeilijk zaken doen is, dat weinig vrouwelijk meer overkomt en op cruciale momenten een volslagen gebrek aan humor heeft, laat staan zichzelf kan relativeren. Of het type ‘sterke’ vrouw dat als ze zich niet lekker voelt nóg harder gaat werken, perfectionistisch is en de lat voor zichzelf heel hoog heeft gelegd, maar innerlijk o zo kwetsbaar is.

Of dat bepaalde type man dat het zakelijk gemaakt heeft, maar bij wie je heel voorzichtig moet manœuvreren vanwege zijn ijdelheid en totale gebrek aan incasseringsvermogen voor zelfs maar het kleinste stukje opbouwende kritiek, en die op de een of andere manier iets uitstraalt dat jou kleineert. Of het type macho-man dat als hij ziek is zo ongeveer het zieligste wezen op aarde uithangt.

Het zijn zo maar een paar manifestaties van een innerlijke onbalans tussen mannelijk en vrouwelijk; verderop in het boek gaan we er nog veel meer bekijken en analyseren, en we zullen gaan zien op welke wijze deze gedragingen, overcompensaties, afweermechanismen en dergelijke, met die onbalans samenhangen. We zullen ook gaan begrijpen hoe we er steeds weer in vervallen, tenzij we die onbalans op een bewuste manier aanpakken en ons écht bevrijden. Die bevrijding geldt niet alleen onszelf, maar wordt voelbaar in onze directe omgeving, ja zelfs de maatschappij. Pas wanneer er een balans is tussen jin en jang in onszelf kan een bestuurder écht besturen, kan een leider écht leiden, en kan een moeder écht moeder zijn, en kun je liefdevol relateren aan jezelf en aan ieder ander, ongeacht sekse of seksuele geaardheid, en kun je relateren aan Natuur en Leven.

Het mannelijk bewustzijn werkt van nature eenpuntig en doelgericht, is sterker gericht op onderscheiden, en streeft vooral ook een zekere perfectie na. Het vrouwelijk bewustzijn daarentegen gaat meer uit van compleetheid of volledigheid, en het meegeven met natuurlijke ritmen. Het is ontvankelijker voor het irrationele en kan het leven liefhebben zoals het is. Het is vooral ook speelser.

Zowel het mannelijk als het vrouwelijk bewustzijn kan vervallen in uitersten. Om in balans te komen zou een man moeten leren luisteren naar de speelsere en minder doelgerichte, meer op compleetheid gerichte energie in hemzelf, een jin-kant in zijn onbewuste die hem ook meer gevoel geeft voor de wereld van het irrationele. Door niet eenzijdig met oogkleppen op een rationele mening door te drammen, maar ook die andere, minder logische en meer invoelende kant mee te laten spreken, kan een man veel betere beslissingen nemen, zowel ten aanzien van zichzelf en zijn leef- en werkomstandigheden in het klein, als ten aanzien van het leven en de wereld in het groot. Doet een man dat niet, dan kan het resultaat een overgevoelige, ijdele, kleinzielige en humeurige man zijn die niet tegen kritiek kan en die zonder oog voor de natuur en de heelheid van het leven kortzichtige en (zeer) destructieve beslissingen neemt. Het waarom van de ijdelheid en kleinzieligheid zullen we verderop in het boek toelichten.

Voor een vrouw betekent het in balans komen met haar onbewuste jang-kant dat ze een eigen zelfstandigheid moet durven nastreven, niet vanuit het zich ‘afzetten tegen de mannenwereld’, maar vanuit haar eigen behoefte. Die zelfstandigheid moet van binnenuit komen en hoeft niet per se tot uitdrukking te komen in het moeten hebben van een baan of een andere uiterlijke vorm. Het ontdekken van haar gevoel van eigenwaarde, haar eigen kracht, haar eigen spiritualiteit, haar eigen doelen en het daaraan zelfstandig richting durven en willen geven is hetzelfde als wat Jung de ontdekking en ontwikkeling van de animus noemt: het laten meespreken van haar mannelijke kant om haar vrouwelijkheid te completeren. Van belang is echter dat ze het contact met het vrouw-zijn zelf niet verliest, want anders krijgen we het beeld te zien van de harde vrouw die gemakkelijk vervalt in gelijkhebberigheid, die snel ruzie maakt dan wel door scherpe of kwetsende bewoordingen of gedrag mensen tegen zich in het harnas jaagt, en in het uiterste geval zelfs koud en meedogenloos kan zijn. Van het intuïtieve en speelse is dan niets meer over.

In het zoeken naar en herontdekken van de balans tussen jin en jang in ons kunnen we gemakkelijk in uitersten vervallen.

Jin en jang zijn tezamen een eenheid, een heelheid. Het bekende jin–jang of tai-chi symbool laat een donker en een licht veld zien, waarbij het donkere deel een lichtpunt in zich bevat en het lichte deel een donkere punt. Zo is het ook in de psyche van de mens: word je als vertegenwoordiger van het jang-gedeelte van de kosmos geboren, dus als man, dan draag je ook jin in je. Alleen als je dat een volwaardige plek in je psyche kunt geven, ben je heel. En ben je als uitdrukking van jin geboren, dus als vrouw, dan heb je wel degelijk ook een stukje jang in je, dat je noodzakelijkerwijs tot uitdrukking moet brengen en moet vormgeven om heel te worden.

Alleen als man en vrouw dat proces in zichzelf voltrekken kunnen ze naadloos en zuiver reageren op dat wat buiten hen is. Het is een oeroud weten dat op talloze manieren is weergegeven, van alchemie tot in sprookjes, en steeds weer blijkt dat als we de innerlijke balans vinden, we elk afzonderlijk bijdragen aan het bouwen aan een nieuwe maatschappij waarin de relatie tot onszelf, onze innerlijke natuur én de uiterlijke natuur in evenwicht is.

_________________

1)   Hamaker-Zondag, K.M.: Het projectiemechanisme in de praktijk. Amstelveen, 2008

2)   Jung. C.G.: Herinneringen, dromen, gedachten. Rotterdam, 1976, p. 162 e.v.

3)   Slavenburg, J.: „En de man zal heersen….” Kerkelijke beelden over vrouw en seksualiteit; een verbijsterende geschiedenis. Amstelveen, 2008

4)   Woodman, M.: Verslaafd aan perfectie. Amstelveen, 2009

2.

JIN EN JANG

BIOLOGISCH EN PSYCHOLOGISCH

”Als mannen en vrouwen gelijkwaardige partners in de buitenwereld willen zijn, zullen ze de basis voor dat partnerschap eerst in zichzelf moeten leggen.”¹⁾ schrijft Marion Woodman, en ze voegt er aan toe dat het hier gaat om het oude adagium ‘zo binnen – zo buiten’. Als we niet eerst in onszelf een ferme basis hebben gelegd, zullen we nooit wat bereiken en zal de communicatie tussen mannen en vrouwen leiden tot misverstanden en ongelukkige compromissen. Die ferme basis bestaat uit het op een bewuste manier in onszelf verbinden van het mannelijke en het vrouwelijke, ongeacht tot welk geslacht we behoren of welke seksuele voorkeur we hebben.

Als we geboren worden, zijn we héél. We zijn nog een mens uit één stuk, maar wel volkomen onbewust. In het oude China zag men heelheid als de dynamische interactie tussen jang en jin, ofwel het mannelijke en het vrouwelijke. Ieder van ons is een eenheid van mannelijk en vrouwelijk in kosmische zin, en ieder mens heeft van nature zowel jin- als jangkenmerken. Alleen is de rol, de functie en de manifestatie van jin en jang voor mannen en vrouwen verschillend.

Zoals de dag en de nacht elkaar afwisselen, zo hebben we ook afwisselend jin- en jangkenmerken nodig om door het leven te gaan. Hoe beter een mens met beide kan omgaan, hoe meer evenwicht er is, en hoe minder communicatieproblemen er zijn tussen de beide geslachten. Het gaat daadwerkelijk om dynamiek, om beweging en afwisseling; elke dag weer hebben we te maken met de manifestaties van jin en jang in onszelf en in de buitenwereld,

We worden geboren met specifieke geslachtskenmerken: we zijn man of vrouw. Wat biologisch maakt dat we man of vrouw zijn blijkt maar van een klein verschil in chromosomen af te hangen. Dat kleine verschil bepaalt of ons lichaam mannelijke of vrouwelijke kenmerken laat zien, maar de chromosomen van het andere geslacht leven nog steeds in ons, al is het een onzichtbaar leven.

Jung zag dat er grote parallellen bestaan tussen de biologische gegevens en het functioneren van de psyche: het feit dat je tot een bepaald geslacht behoort is medebepalend voor de wijze waarop je bewustzijn kijkt en zich ontwikkelt. Er is een wezenlijk verschil in bewustzijnshouding en oriëntatie tussen mannen en vrouwen – we zien dat al bij kleine kinderen optreden.

Dát er verschillen zijn tussen mannen en vrouwen is niet voor iedereen vanzelfsprekend. In de jaren zeventig waren er stromingen in de psychologie die erg op gelijkheid van de geslachten waren gericht en er van uitgingen dat als je jongens en meisjes dezelfde opvoeding en hetzelfde speelgoed aanbood, ze zich gelijk zouden ontwikkelen. Studies hebben echter onomstotelijk laten zien dat er tussen jongens en meisjes al heel vroeg verschillen zijn in hun oriëntatie op de houding naar de wereld en naar zichzelf. Er zijn prachtige video-opnamen gemaakt van groepjes jonge jongens in hun spel, hun communicatie en het uitvoeren van opdrachten, en van jonge meisjes, en de verschillen spreken boekdelen. Die verschillen bleken ook te blijven bestaan daar waar jongens en meisjes op gelijke wijze werden opgevoed, benaderd en van speelgoed voorzien.

We kunnen dus rustig uitgaan van een daadwerkelijk verschil in bewustzijnshouding en geaardheid tussen mannen en vrouwen, maar moeten dat niet vanuit het perspectief ‘meer of minder goed’ zien, maar als elkaar aanvullende waarden.

John Gray heeft de verschillen tussen mannen en vrouwen duidelijk en herkenbaar beschreven in zijn boekenserie die startte met het boek „Mannen komen van Mars, Vrouwen van Venus.”, waarin hij laat zien hoe verschillend de gevoelens, ideeën, uitgangspunten en reacties tussen mannen en vrouwen kunnen zijn, en hoeveel communicatiestoornissen dat kan geven als je dat niet snapt.²⁾

Zijn serie boeken heeft veel mensen een idee gegeven van de verschillende werelden van mannen en vrouwen, en hij heeft talloze dankbare reacties gehad van mensen die met behulp van zijn inzichten hun relatie nieuw leven wisten in te blazen.

Het bijzondere van de inzichten van C.G. Jung echter is dat we door zijn ideeën een beeld kunnen krijgen van de dynamiek áchter deze uitingen, en wat de verschillen ons te zeggen hebben. En ook dat de werelden van Venus en Mars wel degelijk kunnen versmelten. Dat zullen we in de komende hoofdstukken gaan ontrafelen.

Voor C.G. Jung en jungiaans analytici is het verschil in geaardheid en in bewustzijnshouding verbonden met de ontwikkelingsgeschiedenis van de mensheid, waarin mannen en vrouwen op verschillende manieren functioneerden en verschillende rollen hadden. Die oerervaringen zijn in ons ‘gestold’ in een weten, dat in de diepste lagen van ons onbewuste ligt, en ons tot op de dag van vandaag beïnvloedt. Die oerervaringen noemde Jung archetypisch, en volgens Jung is de bewustzijnsontwikkeling van de man verbonden met het archetype van het mannelijke c.q. vaderlijke en dat van de vrouw met het archetype van het vrouwelijke c.q. moederlijke.

Anders gezegd: de manier waarop de man zich vandaag de dag ongemerkt oriënteert in de wereld is het gevolg van de neerslag van alle ervaringen met het mannelijke in de ontwikkelingsgeschiedenis van de mensheid. De bewustzijnsoriëntatie van vrouwen wordt bepaald door de neerslag van alle vrouwelijke ervaringen in de lange mensheidsgeschiedenis. Wat Jung precies onder het begrip archetype verstond zal ik in het volgende hoofdstuk uitleggen.

Het idee van Jung dat het mannelijke en het vrouwelijke archetypisch van aard zijn kreeg indirect steun van wetenschappers als Desmond Morris. Zonder misschien ook maar iets van de psychologische theorie van Jung te weten onderbouwde hij wel diens bovengenoemde uitgangsgedachten. In een interview met Diederik van den Abeele in Snoecks 99 krijgt Morris de volgende vraag:³⁾

Kort samengevat beweert u dat mannen geïnteresseerd zijn in techniek en vrouwen in sociale vaardigheden. Dat soort generalisaties wordt u, vanuit feministische hoek, niet in dank afgenomen.

Morris geeft daarop het volgende antwoord:

Iedere suggestie over verschillen tussen mannelijk en vrouwelijk denken is gevaarlijk en wordt verketterd als ouderwets en seksistisch. Maar als ik me als wetenschapper door modieuze taboes laat weerhouden om objectieve vragen te stellen, kan ik net zo goed ophouden. De belangrijkste vraag die ik mezelf heb gesteld, is: ‘Hoe groot is de kans dat de mannelijke hersenen anders werken dan vrouwelijke?’ Aangezien er in de oertijd een verdeling van taken tussen de seksen bestond, is het redelijk om te veronderstellen dat er niet alleen sprake was van een fysieke specialisatie, maak ook van een psychische. Mannelijke jagers moesten zich kunnen richten op hardnekkige, langdurige achtervolgingen, en ze moesten zich kunnen concentreren op lange termijn doelen. Ze moesten in staat zijn om zich met één enkel probleem bezig te houden en bijzaken te negeren. Bovendien moesten ze hun visuele en ruimtelijke vermogens verbeteren om beter te worden in rondtrekken, spoorzoeken en zich oriënteren. Ook moesten ze zich bekwamen in het maken, onderhouden, gebruiken en repareren van wapens, en in het verbeteren van werktuigen. De primitieve vrouw, daarentegen, moest vooral goed aan verschillende dingen tegelijk kunnen denken, en alles gelijktijdig kunnen organiseren. Voor het verzamelen van voedsel was geen gerichte concentratie nodig, maar wel sociale organisatie en communicatie. Omdat de prehistorische vrouw zich in het centrum van de gemeenschap bevond, terwijl de man ver weg aan het jagen was, moest ze goed zijn in het regelen van het sociale leven en het toezicht uitoefenen op het wel en wee in het kamp. De volksmond zegt: ‘Vrouwen zijn geïnteresseerd in mensen, mannen in dingen.’ Al is dat een karikatuur van de werkelijkheid, die wijsheid is gebaseerd op een reëel en belangrijk verschil: een verschil dat er sinds de oertijd toe heeft geleid dat mannen geïnteresseerd zijn geraakt in techniek en vrouwen in sociale vaardigheden. Daarom zul je op beurzen voor verzamelaars en modelbouwers vooral mannen aantreffen, terwijl je op bijeenkomsten voor sociaal werk, liefdadigheidsinstellingen en andere zorgsectoren vooral vrouwen zult tegenkomen. Dat essentiële verschil tussen mannen en vrouwen is ook duidelijk te zien in hun beroepskeuze.

Morris stelt zich de vraag hoe groot de kans is dat mannelijke hersenen anders werken dan vrouwelijke. Die vraag is met vlotte pen beantwoord door Louann Brizendine in haar boek „De vrouwelijke hersenen. Waarom vrouwen anders zijn dan mannen”. Gewoon een klein citaat uit haar boek:

Mannen hebben ook grotere processoren in de kern van het meest primitieve hersengebied, de amygdala, die angst registreert en agressie opwekt. Hierdoor kunnen mannen in luttele seconden vanuit het niets op de vuist gaan, terwijl veel vrouwen van alles zullen proberen om een botsing te voorkomen. In vrouwelijke hersengebieden dringt de psychologische druk van het conflict echter dieper door. We leven dan wel in een moderne, verstedelijkte wereld, maar bewonen daar een lichaam dat is gemaakt voor een leven in de wildernis.” (cursivering van mij.)

Brizendine ziet de biologie van de hersenen als de grondslag van onze persoonlijkheid en hoe we geneigd zijn ons te gedragen en voegt daar aan toe:

De biologie beïnvloedt onze werkelijkheid in hoge mate, maar blokkeert deze niet, we kunnen die werkelijkheid veranderen en onze intelligentie en besluitvaardigheid gebruiken om te genieten van en, indien nodig, wijzigingen aan te brengen in de invloed van geslachtshormonen op de hersenstam, het gedrag, de werkelijkheid, de creativiteit… en het lot.”⁴⁾

De visie van Jung op de relatie tussen onze biologische basis en onze psyche, die hij meer dan een halve eeuw voor het verschijnen van al deze inzichten al geformuleerd had, was dat we als mens inderdaad een sterke biologische instinctbasis hebben. Daarnaast echter legde hij een even grote nadruk op het belang en de kracht van onze ‘psychische organen’: de archetypen, die de psychische basis vormen van waaruit we onze instincten kunnen herkennen, begrijpen en plaatsen. Dat laatste, zo zegt Jung, geeft de mens de mogelijkheid om ándere keuzen te maken dan die zijn biologie hem ingeeft, en het geeft hem toegang tot de neerslag van de wijsheid van de mensheid, wijsheid die is voortgevloeid uit alle oerervaringen.

Jung ziet daarmee een samenspel tussen het lichamelijke c.q. biologische en het psychische, waarbij beiden van even groot belang zijn, maar waarbij de instinctwereld vooral gericht is op de natuur en het in standhouden van soort en individu, terwijl de psychische wereld vooral gericht is op bewustzijnsontwikkeling en individuatie, ofwel persoonlijke ontwikkeling. Bij dat laatste staan bij Jung een aantal processen centraal:

•  Het bewust maken van de schaduw, het eigen ongeleefde leven en de eigen verdringingen onder ogen zien en verwerken, en

•  Het in balans brengen van de mannelijke en vrouwelijke tendensen in onszelf.

Het verschil in bewustzijnshouding tussen de man en de vrouw, ongeacht in welke mate dat samenhangt met onze hersenen, maakt dat jang in een man een andere rol speelt dan in een vrouw. Voor een man zijn de jang-principes met zijn bewustzijn verbonden. Voor een vrouw zijn het de jin-principes die haar bewustzijn en kijk bepalen, en zijn de jang-kenmerken weliswaar in haar aanwezig, maar sluimerend in haar onbewuste, zoals bij een man jin-kwaliteiten wel degelijk aanwezig zijn, maar in het onbewuste wachten om herkend te worden en te worden gewekt. In het onbewuste hebben we allemaal een heel levendige energie die behoort bij ‘de andere sekse’. Het is een aan ons bewustzijn tegengestelde component, die we nodig hebben om héél te worden. Zo lang we ons onze ‘innerlijke andere sekse’ niet bewust zijn en in onze bewuste wereld geen rol geven, blijven we eenzijdig, met alle gevolgen van dien.

Jung noemde het mannelijke deel in het onbewuste van de vrouw haar animus, en het vrouwelijke in het onbewuste van de man zijn anima. Het zijn, nogmaals, innerlijke krachten, die binnen de psyche werken. Ze hebben niets te maken met ‘het plaatje van onze toekomstige partner’, een misverstand dat ik vaak hoor. Ze hebben zelfs niets te maken met seksuele voorkeuren. Dus of je nu homo of hetero bent, we staan allemaal voor dezelfde opgave, namelijk het verbinden van jin en jang in ons om onze psyche heel te maken.

Willen we echt begrijpen wat we onder jin en jang, dus vrouwelijk en mannelijk moeten verstaan, dan moeten we naar de oerbetekenissen ervan in de zin van oerervaringen van de mensheid in relatie tot zijn biologie en zijn omgeving. Dat zullen we in de hoofdstukken 5, 6 en 7 doen. Maar omdat deze oerervaringen archetypisch zijn, is het belangrijk eerst enig idee te hebben van de begrippen archetype en instinct en hun relatie tot bewustzijn en onbewuste, temeer omdat ook schaduw, animus en anima archetypisch zijn. Al deze delen van de psyche hebben hun eigen plek en functie, en we kunnen de dynamiek van het mannelijke en vrouwelijke in ons pas echt begrijpen wanneer we dat plaatsen in het grotere geheel. Daarom gaan we in de komende twee hoofdstukken eerst in op deze begrippen uit de jungiaanse psychologie, waarin ik ook al de rol van jin en jang in onze psyche betrek, en vanaf hoofdstuk 5 duiken we dieper in op het mannelijke en het vrouwelijke.

_________________

1)   Woodman, Marion: The Ravaged Bridegroom. Masculinity in Women. p. 13

2)   Gray, John: Mannen komen van Mars, Vrouwen van Venus. Utrecht, 1992.

3)   Desmond Morris over de strijd tussen de seksen door Diederik van den Abeele in Snoecks 99.

4)   Brizendine. L.: De vrouwelijke hersenen. Waarom vrouwen anders zijn dan mannen. Amsterdam, 2007. Blz. 26-28

3.

ARCHETYPE EN INSTINCT

ALS OERINHOUDEN
IN HET ONBEWUSTE

In ieder van ons liggen diep in het onbewuste archaïsche resten besloten, die Jung beschrijft als psychische vormen, waarvan we de

aanwezigheid niet kunnen verklaren uit ervaringen en zaken in het persoonlijke leven van de enkeling, en die blijkbaar op de een of andere manier heel oorspronkelijke, aangeboren en vererfde modellen van de menselijke geest zijn.¹⁾

Ons lichaam is het resultaat van de evolutie van de mens. Onze organen hebben zich in de loop van de evolutie gevormd als antwoord op de aanwezige en veranderende omstandigheden, wat ons lichaam met alles wat daarbij hoort heeft gemaakt tot wat het nu is. Elk orgaan heeft een lange geschiedenis achter zich, en als onderdeel van ‘het zoogdier’ zelfs langer dan alleen de menselijke geschiedenis.

De menselijke psyche heeft eveneens een lange geschiedenis. Onze psyche is niet zomaar uit het niets gekomen, en net zoals ons lichaam eens een oervorm had, zo heeft onze psyche dat ook. De archaïsche of oermens had een psyche die nog dicht bij de natuur stond, en zoals hij zich biologisch ontwikkelde, zo ontwikkelde ook het onbewuste van de prehistorische mens zich.

Deze oneindig oude psyche vormt de basis van onze geest, zoals de structuur van ons lichaam op het algemene anatomische patroon van het zoogdier gebaseerd is.

aldus Jung.²⁾

Door uitgebreide analyse van de vele dromen waar hij in zijn praktijk mee te maken kreeg, en door vergelijking van het droommateriaal kwam Jung tot de conclusie dat je in de dromen van de hedendaagse mens nog altijd motieven tegenkomt die collectief en mythologisch van aard zijn. Dat zijn inhouden die niet meer aan het persoonlijke kunnen worden toegeschreven, maar die oud zijn en een diepere oorsprong hebben. Daarom wijst hij er ook op dat net zoals een geoefend bioloog in ons lichaam veel sporen terugvindt van de oorspronkelijke biologische ontwikkeling, een geoefend psycholoog in de psyche van de mens eveneens veel sporen terug kan vinden die verwijzen naar de oerpsyche van de mens.

Die oerpsyche vormde en ontwikkelde zich door de interactie van de mens met zijn omgeving, in de breedst mogelijke zin, en in de interactie met zijn lichaam. We zijn mens, maar delen met de dieren dat we instincten hebben. Het woord instinct heeft in de volksmond een negatieve betekenis gekregen, maar in de psychologie is het noch negatief, noch positief – het beschrijft een bepaalde vorm van functioneren van de mens in bepaalde omstandigheden. In de jungiaanse psychologie zijn de woorden driften en instincten onderling uitwisselbaar, we verstaan er hetzelfde onder.

Instincten zijn aangeboren driften die er op gericht zijn om de soort in stand te houden, en als het even kan ook het individu. Het zijn lichamelijke, algemeen menselijke driften die zich in kenmerkende situaties aan ons voordoen en ons helpen direct in actie te komen. Iets in ons wéét dan eenvoudig wat er in die typerende situatie gedaan moet worden, zoals in situaties van daadwerkelijk bedreigend gevaar ogenblikkelijk het vlucht–vechtmechanisme wakker wordt dat ons in een fractie van een seconde doet besluiten om voor ons leven te vechten, of om weg te rennen. Het is een mechanisme dat van levensbelang was om in een gevaarlijke natuurlijke omgeving te kunnen overleven, en dat mechanisme heeft de mens nog altijd tot zijn beschikking. Het instinct wordt direct ‘wakker’ op het moment dat we in een situatie zitten die qua beeld en inhoud gelijkenis heeft met een algemeen menselijke ervaring, en het wakker worden van dat instinct brengt ook meteen de ervaring naar boven hoe je met die situatie het beste om kunt gaan. Het besluit dat je op grond van de impuls van dat instinct neemt is eigenlijk altijd zonder bewuste afweging; daar is doorgaans ook de tijd niet voor. Hoe goed je achteraf je besluit ook kunt motiveren, feit is dat er al een impuls is geweest tot handelen op basis van een instinctief herkennen van de situatie, ruim voordat je ook maar aan een bewuste afweging kon beginnen.

Instincten of driften bevatten dus geen aangeleerde kennis, geen bewust weten, maar een instinctief weten dat gebaseerd is op een ervaring van talloze millennia met kenmerkende omstandigheden. De ogen van een pasgeborene zoeken instinctief die van de moeder, waarmee het hechtingsproces begint. Dat weet het niet, maar het oerweten in het kind maakt dat het kind dat van nature doet.

Of een ander voorbeeld. Mensen die veel vliegen zullen telkens weer de veiligheidsinstructies aanhoren. Standaard wordt gezegd dat wanneer de cabinedruk wegvalt de zuurstofmaskers naar beneden komen. Je moet dan eerst je eigen masker opzetten alvorens anderen te helpen. Voorheen werd het explicieter gezegd: „Ouders dienen eerst hun eigen zuurstofmasker op te zetten voordat ze hun kind helpen.” Het instinct tot instandhouding van de soort geeft ons in situaties van acuut gevaar een onmiddellijke impuls om dat wat nog voor nakomelingen kan zorgen en wat nog de meeste ontwikkelingskansen heeft, voorrang te verlenen, en dat is het kind. Ook al kun je beredeneren dat we nu toch voldoende technieken hebben om zelfs vrouwen na de menopauze kinderen te laten krijgen, ons onbewuste reageert niet vanuit verworven technieken, maar vanuit oerweten. Technieken zijn heel nieuw, maar wat de mensheid millennium na millennium en eeuw na eeuw heeft ervaren is dat wanneer je midden in de volwassenheid zit de kans dat je het niet lang meer zal maken erg groot is. En dus geven instincten dan de voorkeur aan kinderen. Zonder nadenken zullen we daarom in acute gevaarsituaties als eerste ons kind ‘willen’ beschermen en redden en denken we niet aan onszelf.

Geboorte en dood, huwelijk, gevaar, honger, en al die andere zaken die we als mensheid steeds weer hebben ervaren, hebben in onze psyche een soort van beddingen uitgesleten, met daarin het weten van de mensheid over deze thema’s. Het is een weten waaruit we onbeperkt kunnen putten; een weten dat ons ‘als zoogdier’ helpt te overleven. Wat instincten betreft verschillen we dus niet echt van de dieren. Waarin we echter wél verschillen is dat de mens zijn instinctieve impulsen kan leren onderkennen en vervolgens kan beslissen er al dan niet in mee te gaan. Zonder deze keuze zouden de veiligheidsinstructies aan boord van vliegtuigen immers geen zin hebben.

In de psyche van de mens gebeurde er in de loop van de menselijke ontwikkeling dan ook iets bijzonders. We kunnen onze instincten niet alleen lichamelijk en zintuiglijk (dus biologisch) waarnemen, maar ook psychisch. Ze manifesteren zich in onze psyche in de vorm van (symbolische) beelden die naar voren komen in bijvoorbeeld onze dromen en fantasieën, imaginaties, spontane beelden, enzovoorts. Op het moment dat we het over de psychische kant van deze medaille hebben, spreekt Jung niet meer over instincten, maar over archetypen: de oorsprong van de symbolische beelden noemde Jung de archetypen.³⁾ Waar de instincten vooral aangeboren hándelen betreft vanuit de opgeslagen ervaringen in de geschiedenis van de mensheid, gaat het bij de archetypen vooral om het aangeboren weten en begrijpen van algemeen menselijke situaties, op basis van het oerweten van de mensheid, waardoor we op situaties van algemeen menselijke aard psychisch kunnen reageren en die ook kunnen vatten. Jung noemde de archetypen daarom ook wel de organen van de ziel.

De taal van het onbewuste, waarin zich dit weten uitdrukt, is echter niet de taal van de logica maar de taal van het beeld en het symbool. Die zullen we dus eerst moeten begrijpen en duiden voordat we bij het weten zelf komen. Jonge kinderen leven nog sterk in een onbewuste wereld en hebben doorgaans geen enkele moeite om dat weten te vatten; wij als volwassenen zullen vaak eerst weer de taal van het beeld en het symbool moeten leren verstaan om bij de wijsheid die in ons leeft te kunnen komen.

De beelden die in dromen voorkomen of spontaan opkomen lijken natuurlijk heel persoonlijk, maar een deel van die innerlijke beelden zijn symbolen die we over de gehele wereld tegenkomen in de vorm van mythen, sprookjes, rituelen, en andere collectieve uitdrukkingen. Die beelden zijn dus algemeen menselijk van aard, en dat betekent dat ze een archetypische grondslag hebben. De ervaringen van de mensheid met het vrouwelijke en het mannelijke, met jin en jang, zijn oerervaringen, en daarmee dus ook archetypisch van aard; dat betekent dat we zonder het te weten al vooraf een bepaalde onbewuste ‘programmering’ hebben in onze kijk en reactie op het mannelijke en het vrouwelijke, een kijk en reactie die overigens aan de oppervlakte veranderd of vervormd kunnen worden door onze complexen en de cultuur waarin we leven. In de diepten van onze psyche echter is het weten over en de kijk op het mannelijke en vrouwelijke universeel.

Om te begrijpen wat dat betekent moeten we in het kort even stilstaan bij wat Jung onder archetypen verstond. Het is een onderdeel van zijn psychologie waar hij zijn hele leven lang mee bezig is geweest, en die tot de grondslagen van zijn werk behoort. Om het begrip archetype echt tot zijn recht te laten komen zou een apart boek vergen; hier zal ik me tot de essentie beperken.

Hoe verschillend onze levens ook verlopen, we maken allemaal toch heel gelijksoortige ervaringen mee. Ik noemde net al geboorte en dood, huwelijk, angst, honger, maar ook zaken als zorgen en verzorgd worden, het ouderlijk huis verlaten, de fase waarin een kind ‘ik’ leert zeggen, het geslachtsrijp worden, enzovoorts behoren tot deze algemeen menselijke ervaringen. Het gaat er daarbij niet om hoe deze ervaring precies plaatsvindt, maar vooral dát er een ervaring op dit punt is. Om een voorbeeld te geven: het gaat bij begrafenisrituelen niet om de aard van het ritueel zelf, dus niet om de wijze waarop de ceremonie plaatsvindt, maar vooral om het feit dát er een ritueel is. Het feit dát er een ritueel is vertelt ons dat de mens, waar ook ter wereld, zich een beeld heeft gevormd van de dood en wat daarna zou kunnen komen. Hoe de verschillende culturen, volkeren en religies dat beeld verder hebben vormgegeven doet dus niet ter zake.

In de geschiedenis van de mensheid hebben mensen over de gehele wereld dus ervaringen opgedaan met deze kenmerkende algemeen menselijke thema’s. Die ervaringen zijn niet verloren gegaan, maar zijn bewaard gebleven in ons onbewuste, in de laag van het collectief onbewuste, zoals Jung aangeeft. Jung heeft op grond van zijn ervaring met het onbewuste verder sterke vermoedens dat de ervaringen niet her en der verspreid liggen in ons onbewuste, maar zich in de diepten van onze psyche, in het collectief onbewuste per thema gegroepeerd hebben rond een kern. Het is die kern met de bijbehorende thematiek en algemene ervaringen die Jung archetype noemde.

Alle ervaringen van de mensheid rond bijvoorbeeld voeding, verzorging en geborgenheid hebben zich verzameld rond het thema ‘moeder’. Het onbewuste zeeft de ervaringen niet op positief of negatief, maar neemt gewoon alles bij elkaar dat bij hetzelfde thema hoort. Ervaringen van de mensheid met verslindende negatieve moeders horen dus evenzeer bij het moederarchetype als die met de veilige en voedende moeders.

Als Jung van het moeder-archetype spreekt, dan verwijst hij naar deze oermenselijke ervaringen die het hele spectrum van het moederlijke, voedende en verzorgende omvatten, dat tot een diep uitgesleten bedding in onze psyche is geworden. Uit die stroom kunnen we tappen zonder eerst zelf de betreffende ervaringen te hoeven hebben gehad. Er ligt een gigantisch groot oerweten in ieder van ons, en als we de taal van het onbewuste weten te verstaan, kunnen we uit de wijsheid ervan rechtstreeks tappen.

In het onbewuste, gegroepeerd rond de archetypische kern, liggen overigens niet alle aparte ervaringen afzonderlijk, noch de beelden waarvan ze vergezeld gingen. Het gaat veel meer om, zoals Jung het vaak naar voren brengt, een herinneringsneerslag, die door condensatie van ontelbare onderling overeenkomstige gebeurtenissen is ontstaan. Het is in de eerste plaats een neerslag en daarmee een typische grondvorm van een bepaalde en telkens weer terugkerende zielservaring.

Er is dus een herinneringsneerslag die leidt tot een bepaald weten hoe we in die bepaalde en typerende omstandigheden moeten of kunnen handelen zonder er over na te hoeven denken. Of, om het anders te zeggen: uit de veelheid van alle ervaringen van de mensheid ligt er een soort gecondenseerd extract van de universele basiskenmerken met het bijbehorende weten in de archetypen. Er is dus geen sprake van een gigantisch databestand met afzonderlijke ervaringen. Die zijn gecondenseerd tot hun essentie, en het is die essentie die een rol speelt in de omgang met het thema waar dat archetype bij hoort. Gaat het om het mannelijke en het vrouwelijke, dan dragen we dus allemaal de essentie van de ervaringen van de mensheid op deze twee gebieden in ons, en die essenties zijn onlosmakelijk verbonden met het functioneren van de rest van onze psyche, zoals ik in verdere hoofdstukken zal toelichten.

Die impuls tot handelen die uit dat oerweten komt noemen we instinctief, en instinctief verwijst, zoals we zagen, naar een mechanisme dat noodzakelijk is om ons als soort en individu in leven te houden. Als dat oerweten zich manifesteert in innerlijke beelden, bijvoorbeeld in dromen (individueel) of in mythen en sprookjes (collectief), of onze kijk op de dingen beïnvloedt, dan spreken we van de werkzaamheid van het archetype. De innerlijke beelden vertellen ons iets over wat er aan de hand is, en hoe we daar het beste mee om kunnen gaan.

Laten we even naar een voorbeeld gaan dat ik altijd graag gebruik. Al zijn er grote verschillen tussen culturen voor wat betreft het opvoeden van kinderen, feit is dat een jong kind, waar ook ter wereld, geen besef heeft van de betekenis van het woord ‘ik’ totdat het ongeveer drie jaar oud is. Dat is ook de fase in de ontwikkeling van het kind die bij ons wel de peuterpuberteit wordt genoemd. En niet ten onrechte, want het kind ervaart voor het eerst, en veel duidelijker dan voorheen, zijn eigen wezen als verschillend van dat van zijn ouders en anderen, en ontwikkelt al snel een grote nieuwsgierigheid naar de wereld, gepaard aan een eigen willetje waar je bepaald niet altijd even makkelijk doorheen breekt. Het is een eerste en belangrijke fase in het geleidelijk zelfstandig worden en loskomen van de ouders, hoe pril ook nog op deze leeftijd.

De lichaamsverhoudingen van het kind beginnen te veranderen, er is zowel biologisch als psychologisch het nodige aan de hand, net zoals bijvoorbeeld in de puberteit ook zowel lichaam als psyche snelle veranderingen ondergaan. De fase van rond de drie jaar echter kent een lastig dilemma voor de peuter, een dilemma dat zich dat niet echt bewust is, maar waar zijn psyche wel degelijk weet van heeft. Dat is het dilemma dat het enerzijds de drang ervaart om zelfstandig dingen te gaan onderzoeken, ongehoorzaam te zijn en een nieuwe werkelijkheid te verkennen, maar anderzijds simpelweg nog geen gevaren kan inschatten, in de problemen kan raken, en vooral ook met boosheid, schrik, bestraffing en dergelijke van de ouders te maken krijgt. Voor een klein kind kan dat laatste heel bedreigend zijn, want iets in het kind weet instinctief maar al te goed dat het in deze fase van ontwikkeling niet zal overleven zonder de zorg en veiligheid van de ouders. Er is dus een spanningsveld tussen enerzijds de drang de eigen wil te gebruiken en de eigen impulsen voorrang te geven en anderzijds de gevoelde noodzaak binnen veilige grenzen te blijven, en dat kan stevig botsen.

Hoe gaat een kind daarmee om? Het is boeiend om te zien hoe jonge kinderen nog voeding kunnen krijgen uit verhalen en beelden, en het is nog veel boeiender om te zien dat kinderen in bepaalde levensfasen heel erg geboeid kunnen worden door bepaalde verhalen, sprookjes, filmbeelden, en dergelijke, die precies hun innerlijk proces weerspiegelen. Hoe vaak hebben ouders me niet verteld dat hun kind rond het derde jaar opeens verslingerd raakte aan het sprookje Roodkapje. Maandenlang wilden ze het voorgelezen krijgen; hun onbewuste herkent in het verhaal het innerlijk conflict dat het kind heeft, en tegelijkertijd is het sprookje geruststellend.

Het sprookje laat ons het volgende beeld zien: een ongehoorzaam Roodkapje dat naar haar zieke oma moet gaan en van haar moeder niet van het pad af mag. Dan komt de wolf, symbool voor haar ontluikende eigen instinctwereld, die haar vertelt dat de bloemen verderop, weg van het pad, veel mooier zijn en dat ze veel beter díe kan plukken voor oma. Het verlokkende van dat wat verboden is in het leven van het jonge kind wordt hier uitgebeeld door de mooiere bloemen, wég van het pad. Roodkapje verlaat het pad, met de bekende gevolgen: de wolf heeft nu tijd om naar oma te gaan en haar op te eten, om vervolgens ook Roodkapje op te eten als die denkt aan oma’s bed te staan. Het sprookje geeft hier als beeld dat afwijken van wat de moeder zegt beslist gevolgen heeft, en zelfs gevaarlijk kan zijn. Maar gelukkig is er de jager, die nét op tijd komt en oma en Roodkapje uit de buik van de wolf haalt, en Roodkapje weer met haar moeder verenigt. Met andere woorden: als je niet luistert krijg je weliswaar met de gevolgen te maken, maar de uiteindelijke veiligheid zul je niet verliezen, want je keert weer terug bij je moeder, en de noodzakelijke geborgenheid gaat dus niet verloren.

Het kind dat dit verhaal keer op keer hoort, ervaart in dit verhaal een beeld dat het nodig heeft om in deze tegenstrijdige fase voldoende geruststelling te krijgen om op basis van de eigen impulsen de wereld te gaan onderzoeken en zich te ontwikkelen, en het is innerlijk tevens voorbereid op eventuele uitbranders, schrik of straf.

Het mooie nu is dat op het moment dat we in een algemeen menselijke situatie komen, hetzij innerlijk, hetzij uiterlijk, het archetype dat de drager is van alle menselijke ervaring op dit punt in ons onbewuste wakker wordt en de motor wordt achter een paar belangrijke verschijnselen: het is de bron van de beelden die we krijgen in dromen die ons helpen koersen in die specifieke situatie (dat is de innerlijke kant) en het maakt dat we gevoelig worden voor beelden in de buitenwereld die onze innerlijke situatie weerspiegelen. Een sprookje noemen we ook een ‘beeld’: het drukt een bepaalde dynamiek beeldend uit. Een kind dat rond het derde levensjaar in deze tegenstrijdige innerlijke tendensen terechtkomt zal dán op het verhaal van Roodkapje gaan resoneren. Vijf maanden eerder kan het datzelfde verhaal nog vervelend gevonden hebben, en misschien wil het een half jaar later opeens een ander sprookje horen. Dan heeft Roodkapje als sprookje het kind voldoende gevoed en gaat het een nieuwe fase in. Het kind hoeft geen uitleg, het onbewuste snapt de boodschap van de beelden direct.

Het in het sprookje Roodkapje symbolisch uitgebeelde en beschreven conflict in het jonge kind is een universeel thema dat we in alle delen van de wereld zullen tegenkomen, hoe verschillend het ook door allerlei culturen wordt benaderd. Het is dus een algemeen menselijke dynamiek, los van de vraag of een cultuur daar wel of geen goed antwoord op heeft. Dat deze dynamiek bij het ene kind wat sterker werkt dan bij het andere is al evenmin van belang. Feit is dat het een universeel herkenbaar thema is, dat op de een of andere manier is ‘afgebeeld’, bij Roodkapje dus in een verhaal. Er kunnen in de wereld talloze varianten op eenzelfde archetypisch thema zijn. Het gaat dan niet om het verhaal zelf, maar om de symbolische betekenis ervan. Joseph Campbell heeft dat in zijn boek „De held met de duizend gezichten”⁴⁾ prachtig laten zien: we vinden de meest uiteenlopende heldenverhalen over de hele wereld, maar als je dieper kijkt, dan zie je dat ze op symbolisch niveau steeds naar hetzelfde wijzen.

In alle fasen van ons leven, in alle algemeen menselijke situaties, worden we begeleid door de wijsheid en ervaring van de hele menselijke geschiedenis. Daarmee draagt ieder van ons een schat aan levenswijsheid in zich. En het zijn de archetypen die aan de basis liggen van alle menselijke dynamieken en als het ware de vertegenwoordigers zijn van oermenselijke levensprocessen. Ze staan aan de basis van „alle psychische uitingen van het leven voor zover ze een algemeen menselijke en typerende aard hebben, zowel op het biologische en psycho-biologische vlak als op het niveau van de begripsvorming,” aldus Jung.⁵⁾

Het is niet zo dat ons onbewuste een boek vol beelden of verhalen is; het is dus ook niet zo dat als we dromen ons onbewuste een innerlijk prentenboek raadpleegt. Jung wijst er nadrukkelijk op dat ons onbewuste vooral voorstellingsmogelijkheden bevat. Wat in ons sluimert is het weten, de oerervaring rond een algemeen menselijk thema, maar op welke manier dat in ons tot beeld of symbool wordt, hangt van onze eigen psyche af. Dat staat dus niet van te voren vast. Op welke wijze dat archetypische weten in sprookjes en mythen wordt uitgebeeld hangt af van de cultuur waarin de mythe of het sprookje ontstaat. Het verhaal en het beeld zijn het resultaat van de interactie tussen het archetype en de wereld van het bewustzijn van de mens. Het archetype zelf is dus noch beeld, noch de maker van het beeld; het is de energie die in ons een beeld doet vormen in samenspel met een andere belangrijke inhoud in ons onbewuste: onze complexen. In het volgende hoofdstuk zal ik dat toelichten in de uitleg over de hoofdlijnen van Jungs psychologie.

Om te laten zien hoe de oerervaringen van de mensheid als archetype doorwerken in onze psyche kijken we naar het voorbeeld van twee vrouwen bij wie elk op een eigen manier het moederarchetype actief is. De eerste vrouw heeft een moeilijke jeugd achter de rug, waarin weinig veiligheid is geweest, en heeft dus in het bereik van het moederlijke negatieve persoonlijke ervaringen. Ze is in een levensfase gekomen waarin ze merkt dat ze graag zwanger wil worden, maar tegelijkertijd heeft ze door de slechte jeugdherinneringen aan haar moeder de neiging om het krijgen van kinderen af te wijzen. De psyche van deze vrouw beweegt zich, nu ze actief bezig is met de vraag om zelf moeder te worden, dus in dat gebied dat archetypisch met het moederlijke te maken heeft. En zo paradoxaal als het klinkt, ondanks de negatieve ervaringen die ze persoonlijk heeft gehad leven er in haar ook de positieve ervaringen die mensen in alle eeuwen met het moederlijke hebben opgedaan. Door het moederarchetype in haar onbewuste zullen ook de positieve beelden en impulsen voor haar bereikbaar zijn. Niet als jeugdervaringen, want die heeft ze niet gehad, maar wel in de vorm van een vermogen om een goede en warme moeder te worden, als ze de dynamiek durft toe te laten.

Het moederarchetype in het collectief onbewuste werkt samen met complexen in het persoonlijk onbewuste. De complexen in ons persoonlijk onbewuste bevatten vooral onze individuele problemen, verdringingen en onbewuste talenten. Als (in dit voorbeeld) het moederarchetype het bewustzijn van de vrouw wil bereiken, zal het door de laag van het persoonlijk onbewuste reizen en daar aanhaken bij dát persoonlijke complex dat met de thematiek van het archetype overeenkomt. Het zijn de persoonlijke verdringingen en verborgen talenten die tezamen bepalen welk facet van het veelomvattende moederarchetype in dít individu naar voren zal komen. Het zijn dus onze complexen die bepalen wélke beelden passend zijn om het probleem bewust te maken en aan te pakken. Het moederarchetype bepaalt binnen welk geheel aan voorstellingsmógelijkheden die beelden zullen vallen. Met andere woorden: het moederarchetype beperkt de schier oneindige hoeveelheid mogelijke beelden van alle menselijke ervaringen tot een bepaalde groep, namelijk die rond het thema moeder, voeding en verzorging. Vervolgens ‘kiest’ het complex daaruit die beelden die passen bij de individuele situatie van de betrokkene.

Als de vrouw in ons voorbeeld tot dan toe steeds heeft gedacht nooit een goede moeder te kunnen worden, heeft ze het positief moederlijke van zichzelf verdrongen. Dat sluimert nu in haar persoonlijk onbewuste en is deel van een complex. Inderdaad, positieve inhouden kunnen ook deel uitmaken van je complexen! Het is nu heel goed mogelijk dat deze vrouw bijvoorbeeld dromen krijgt met vruchtbaarheidsthema’s, dromen van een moeder die haar kind liefdevol de borst geeft, of dromen van een kind in bijna paradijselijke omstandigheden, als tegenhanger voor haar aarzeling om kinderen te krijgen. Zo kan ze zich ook bewust worden van haar eigen mogelijkheden er als moeder wél iets van terecht te brengen. Van alle mogelijke moeder- en zorgbeelden is het dus de individuele ‘complex-situatie’ die uiteindelijk bepalend is voor het type beeld dat het onbewuste als het passendst beschouwt.

Dan het voorbeeld van een andere, eveneens volwassen vrouw. Nu gaat het om een vrouw die iedereen vertelt hoe fantastisch haar band met haar moeder is, en dat ze dikke vriendinnen zijn. Ze is zelfs bezig om een gezamenlijke vakantie voor haar en haar moeder te regelen. Ook deze vrouw zit nu psychisch in het bereik van het moederarchetype, maar heel anders dan de vorige vrouw. Ook in deze vrouw zijn nu alle ervaringen van de mensheid met het moederlijke bereikbaar.

Een van de bekende gevaren van een al te goede band met de moeder, is dat het kind onbewust de neiging houdt om kind te blijven, en de moeder onbewust de neiging houdt te bemoederen of het kind als kleiner te blijven zien dan gewenst is. Dit is geen bewuste keuze maar het gevolg van de oerpatronen die in ons werkzaam zijn. Als we ons hier niet van bewust zijn, lopen we met de fijnste bindingen met onze ouders het risico dat we onze eigen zelfstandige groei belemmeren, of zelfs terugvallen. Psychisch kan dit betekenen dat je ongewild en onbedoeld gevangen zit in een negatieve moederenergie, en hoe fijn het contact met je moeder op zichzelf ook is, er dreigt toch een ongezond facet binnen te sluipen. Het onbewuste kan dan uit alle mogelijkheden van beelden van het moederarchetype het beeld van de moeder als heks kiezen om de droomster op het gevaar van een té goede relatie te wijzen. Natuurlijk is de echte moeder dan geen heks – de droom vertelt slechts dat er een innerlijk psychisch proces in de droomster zelf gaande is dat het gevaar inhoudt ‘door de heks vetgemest te worden en te worden opgegeten’. De droom zegt dus niets over de uiterlijke moeder of over de situatie zoals die zich aan de buitenkant voordoet. Wat de droom wél zegt is dat de droomster zich er van bewust moet worden dat ze psychisch in haar groei dreigt te stagneren doordat ze onbewust en ongemerkt de neiging heeft in het moederlijke te blijven hangen. In zulke gevallen kan een destructieve ontwikkeling samenhangen met iets dat aan de buitenkant er fantastisch uit ziet.

Het moederarchetype echter kent zulke situaties en ruikt als het ware het gevaar, waarna de betrokken vrouw beeldende dromen kan krijgen van haar moeder in destructieve zin. Het beeld van de heks past daar goed bij. Natuurlijk kun je een fantastische band met je moeder hebben zónder deze valkuil, maar dat vraagt wel om een bepaalde mate van bewustwording.

Twee vrouwen dus, die allebei het gebied van het moederarchetype raken, maar de beelden die als gevolg van dit archetype in hen in hun dromen opkomen zijn totaal verschillend. Die beelden werden door hun complexen ‘gekozen’ op grond van hun individuele situatie.

Zo liggen de archetypen aan de basis van álle beeldende uitingen van onze psyche, in de breedst mogelijke zin. Ze zijn de levensdynamieken waarmee alle psychische uitingen samenhangen. Maar ondanks dat ze heel bepalend zijn, zijn ze tegelijkertijd ongrijpbaar en onzichtbaar en houdt hun diepere werkelijkheid en grootsheid zich schuil achter het enkele beeld of motief waarin ze zich kenbaar maken. Of we nu fantaseren, dromen, dagdromen, imagineren, vrij tekenen, vrij dansen of welke spontane uitdrukking van onze psyche ook, daarachter ligt áltijd de dynamiek van het archetype.

Er zijn twee heel grote archetypen die een geweldig belangrijke rol in ieder van ons spelen: de archetypen van het mannelijke en dat van het vrouwelijke, van jang en jin, van dag en nacht. We hebben er vaak geen idee van hoezeer de oerervaringen van de mensheid op dit vlak meespelen in de manier waarop wij in het dagelijks leven zowel kijken naar als uitdrukking geven aan het mannelijke en vrouwelijke in en buiten onszelf. Het zijn oerdynamieken van de ziel.

_________________

1)   Jung, C.G. e.a.: De mens en zijn symbolen. Rotterdam, 1992, p. 67.

2)   Idem, p. 67.

3)   idem, p. 69.

4)   Campbell, J.: The Hero with a Thousand Faces. Londen, 1975. In het Nederlands verschenen als: De held met de duizend gezichten.

5)   Zie Jacobi, J.: De psychologie van C.G. Jung. Zeist, 1963, p. 47.

4.

HOOFDLIJNEN

VAN JUNGS PSYCHOLOGIE

Jung is zijn hele leven gericht geweest op wat de praktijk hem leerde, zowel in het werken met zijn cliënten als ten aanzien van wat zich in hemzelf voordeed, waarbij hij zijn eigen innerlijke roerselen en uiterlijke ervaringen nauwlettend observeerde. Heel wat persoonlijke ervaringen die deel zijn geworden van zijn theorieën zijn in zijn autobiografie „Herinneringen, dromen, gedachten” te lezen. Als hij bepaalde thema’s steeds weer zag terugkeren bij zijn cliënten, ging hij op zoek naar een mogelijke achterliggende dynamiek en zocht naar een verklaring. Hieruit ontwikkelde zich in de loop van zijn leven een beeld van de psyche en een mensbeeld waar we in dit hoofdstuk met zevenmijlslaarzen enkele hoofdonderdelen uit weergeven.

Het is bedoeld als een eerste impressie om voldoende houvast te hebben in het verdere boek, maar zoals bij alles in Jungs psychologie is elk onderdeel zo rijk en zo genuanceerd, dat elk deel op zich een boek waard zou zijn.¹⁾ Het gaat mij er hier vooral om de structuur van de psyche weer te geven zoals Jung die heeft beschreven, een structuur die we globaal moeten begrijpen om de diepte van de begrippen mannelijk en vrouwelijk straks te kunnen vatten.

Jung onderscheidt in de psyche twee delen: een bewustzijn en een onbewuste.

Het bewustzijn: dat wat we ons bewust zijn. Het centrum van het bewustzijnsveld is het ego, een inhoud waar we IK tegen zeggen en dat van onschatbare waarde is omdat het ego het enige instrument is dat we hebben om zowel de buitenwereld te bekijken als impulsen uit onze binnenwereld helder te krijgen, keuzen te maken en beslissingen te nemen.

Het onbewuste. Hierin zit alles dat we ons niet bewust zijn. Jung bracht in dit deel van de psyche nog een onderscheid aan: hij beschrijft het persoonlijk onbewuste en het collectief onbewuste. Het collectief onbewuste bevat alles wat aan ons voorafging, zoals de neerslag van alle ervaringen van de mensheid in onze instincten en archetypen, thema’s van onze cultuur, stam, natie en familie. Het persoonlijk onbewuste is iets dat bij ons ego hoort en helemaal van onszelf is. Het bevat alles wat in onze eigen persoonlijkheid geïntegreerd zou kunnen worden, uiteenlopend van lastige thema’s als verdringingen tot aan sluimerende gaven en talenten. Het persoonlijk onbewuste noemt Jung ook wel de schaduw.

Het was een droom in 1909 die hem op het spoor bracht van collectieve inhouden in de mens, een inzicht dat hij niet kon delen met Freud, en waarin Jung zijn eigen weg is gegaan. Die droom leidde mede tot de ontwikkeling van het begrip ‘collectief onbewuste’ en tot het onderzoeken van de inhouden ervan.²⁾ Hij beschrijft de droom in zijn autobiografie „Herinneringen, dromen, gedachten”; in datzelfde boek schrijft hij in het hoofdstuk „De confrontatie met het onbewuste” dat hem in de jaren 1918 tot ± 1920 duidelijk werd dat het doel van onze psychische ontwikkeling het Zelf is.³⁾

Het woord Zelf schrijf ik bewust met een hoofdletter om aan te geven dat het veel meer omvattend is dan wat het gewone woord zelf in het algemene spraakgebruik betekent: het Zelf is een grootheid die zowel ons bewustzijn als het onbewuste omvat, en door Jung wel is omschreven als ‘zowel omtrek als centrum van de psyche”. Die beschrijving is op het eerste gezicht wat cryptisch, maar is toch precies wat het is:

Ons ego is het centrum van ons bewustzijn; het is het instrument waarmee we dat wat op ons af komt in binnen- en buitenwereld kunnen bekijken en beoordelen, waardoor we keuzen maken. Op basis van die keuzen en afwegingen functioneren we in een groter geheel, van gezin tot maatschappij.

Die keuzen echter zijn niet in alle opzichten vrij, en worden vaak sterk aangestuurd door onze complexen, die in het onbewuste zijn gelegen. Het is de kunst om het ego zo te ontwikkelen (of zo sterk te maken in jungiaanse bewoordingen) dat het in staat is te zien wat onze complexen willen uitspoken. Zie voor een uitgebreidere uitleg hierover het hoofdstuk „Lang leven het ego” in mijn boek „Blij zijn met jezelf ”.⁴⁾

Het Zelf is het centrum van onze totale psyche, en is in het onbewuste gelegen. Het is ons diepste centrum – het is tegelijkertijd de mens die we bedoeld zijn te zijn, en tevens onze verbinding met het tijd- en ruimteloze (dat we ook de kosmos zouden kunnen noemen), dat de bron is van alle psychische activiteit. Het Zelf is de motor achter de instincten en archetypen en is de motor achter onze complexen.

Het Zelf is zowel ons innerlijk centrum, de kern van onze individualiteit als onze goddelijke kern tegelijkertijd, en omdat het de bron van alles is, omvat het zowel bewustzijn als onbewuste. Vandaar dat Jung dat heeft trachten te verwoorden in de beschrijving ‘zowel centrum als omtrek van de psyche’.

Uit het Zelf komt ook een universeel menselijke drang voort die Jung uiteindelijk het individuatieproces heeft genoemd. Hij omschrijft de weg der individuatie ook wel als zelfverwerkelijking, en het doel van individuatie is om het Zelf te bevrijden. Dat bevrijden moet op twee manieren gebeuren:

•  we moeten ons bewust worden van onze houdingen in de buitenwereld waarachter we ons eigenlijke wezen verschuilen ‘om er maar bij te horen’ of om welke andere reden ook.

•  En we moeten het hoofd bieden aan wat Jung de suggestieve macht van onbewuste voorstellingen noemt.⁵⁾ Daarmee bedoelt hij zowel de kracht van complexen die vanuit het persoonlijk onbewuste onophoudelijk ons denken en handelen beïnvloeden, als een aantal grotere dynamieken die samenhangen met animus en anima, dus het mannelijke in de vrouw en het vrouwelijke in de man, waarover straks meer.

Het individuatieproces, dus het proces waarin je door toenemende bewustwording steeds meer jezelf wordt, start met het ontdekken en integreren van je schaduw. Het integreren van je schaduw is een enorme opgave, want het betekent zowel het herkennen als het erkennen van wat in je persoonlijk onbewuste verborgen ligt, en dat zijn lang niet altijd aangename trekken. Vervolgens houdt het ook in dat je er de verantwoordelijkheid voor neemt.

Je leven lang maak je keuzen, en het is een illusie te denken dat alles wat je niet gekozen hebt voor altijd verdwenen is. Niets is minder waar! Alle niet-gemaakte keuzen verdwijnen in het onbewuste, waar ze zich groeperen rond hun kernthema. Als je bijvoorbeeld altijd weer kiest om eerst, ‘keurig zoals het hoort’, je plichten na te komen in plaats van te luieren, te ontspannen, weg te dromen, en dergelijke, zullen alle ‘nietgekozen’ momenten van ontspanning zich hechten aan een complex dat alle verdringingen rond dit thema bevat. Hoe goed je je keuzen ook kunt beargumenteren, het onbewuste is in redeneringen niet geïnteresseerd. Het heeft een belangrijk doel, en dat is zorgen voor evenwicht tussen bewustzijn en onbewuste.

Als je rond een bepaald thema steeds eenzijdige keuzen maakt, verstoor je de balans, en dat gaat vroeg of laat reacties van het onbewuste geven. De eenzijdige keuzen betekenen ook dat ons complex in het onbewuste groeit, en dat groeiende complex zal steeds vaker en steeds indringender signalen zenden om ons te waarschuwen dat het actief is en groter wordt, en er kan zelfs een moment komen dat het zó groot wordt dat het dwingend wordt.

Het lastige is nu dat we die signalen vaak zo slecht verstaan! Het onbewuste heeft een paar favoriete methoden om ons te laten zien wat er in de schaduw leeft: het verschijnt geprojecteerd in beelden in onze dromen, en het verschijnt aan ons in de vorm van projectie op mensen en dingen in de buitenwereld.

Projecteren doe je niet bewust. Om met Jung te spreken: „Een projectie wordt daarom aangetroffen – ze wordt niet door onszelf gemaakt.”⁶⁾ Willen we de manifestatie in dromen begrijpen, dan zullen we de beeldende taal van het onbewuste moeten verstaan; dromen duiden is een kunst op zich die veel verder reikt dan ‘er even een droomwoordenboekje op na slaan’.

Projectie in de buitenwereld, de andere favoriete waarschuwingsmethode, kent ook de nodige problemen om verstaan te worden. Projecties houden altijd emoties in, en als we emotioneel reageren op iemand in de buitenwereld, dan zijn we in eerste instantie geneigd om te denken dat onze emotie door die ander komt. Dat lijkt logisch, want als die ander er niet was geweest, hadden we die reactie en die emotie ook niet gehad. Maar in werkelijkheid kunnen we alleen maar die emotie voelen als die ander (of die bepaalde situatie) in ons een gevoelige snaar raakt, ofwel een complex. We kunnen alleen een emotie ervaren ten gevolge van een eigen innerlijke toestand. De emotie die we bij een projectie ervaren wijst dus naar iets in onszelf. Hoe heftiger onze emotie en reactie op een gebeurtenis, des te groter ook is de onbewuste component in onze psyche. Dat is meestal een complex: een samenballing van psychische energie rond een bepaald thema, dat we ons niet bewust zijn en dat doorgaans verdrongen is. Op die manier komen we in projectie en in de emoties waarvan die vergezeld gaat, onze schaduw, maar ook onze animus of anima in de buitenwereld tegen. De hele dynamiek die te maken heeft met het ontdekken en integreren van je schaduw heb ik in „Het projectiemechanisme in de praktijk” uitvoerig besproken.⁷⁾

Jung legt uit dat als we bereid zijn er wat moeite voor te doen, we de inhouden van onze schaduw goed en duidelijk bewust kunnen worden. Ook je dromen helpen je een handje, en als je droomt van mensen van hetzelfde geslacht als jezelf zijn dat nog wel eens dragers van schaduwkanten van jou (zowel de lichte als de donkere kanten). De schaduw is redelijk makkelijk te doorzien als je eenmaal weet hoe het projectiemechanisme werkt. Natuurlijk vergt het dan nog heel wat inspanning, moed en doorzettingsvermogen om je schaduw vervolgens aan te pakken. Dat neemt niet weg dat als je jezelf eerlijk onder ogen ziet, je de schaduwtrekken van jezelf kunt begrijpen en plaatsen. Jung merkte echter dat zich bij cliënten die nog grotendeels verstrikt zaten in hun schaduw iets belangrijks voordeed: er manifesteerden zich bij hen lastige inhouden, die consequent en op kenmerkende wijze samenhingen met het ándere geslacht. Waar de schaduw, die van het eigen geslacht is, gewoonlijk de bron van alle projecties is, merkte hij dat het op een dieper niveau in de psyche de animus of anima, van het tegenovergestelde geslacht, is die de bron van projecties wordt. Hij verwoordt dat in „Ik en Zelf ” als volgt:

Het is vaak tragisch te zien hoezeer een mens, vaak op een zeer doorzichtige wijze, zijn eigen leven en dat van anderen verknoeit, terwijl hij voor geen geld ter wereld kan inzien dat de hele ellende voor het grootste deel uit hemzelf voortkomt, en steeds opnieuw door hemzelf gevoed en onderhouden wordt. Dat is alles overigens niet het werk van zijn bewustzijn, want dat klaagt en vloekt over een trouweloze wereld, die zich steeds verder terugtrekt. De schuldige is integendeel een onbewuste factor, die wereld- en zelf-verhullende illusies spint.

Jung vervolgt:

Het zou nu voor de hand liggen te veronderstellen dat projecties als deze, die slechts met de grootste moeite of helemaal niet teruggenomen kunnen worden, eveneens tot het gebied van de schaduw horen, dat wil zeggen: tot de negatieve kant van de eigen persoonlijkheid. Maar vanaf een zeker punt wordt deze veronderstelling onhoudbaar, aangezien de symbolen die dan gaan optreden niet op hetzelfde geslacht, maar op het tegengestelde wijzen, dus bij een man op een vrouw en omgekeerd. Als bron van de projecties doet dus niet langer de schaduw dienst, die van hetzelfde geslacht is, maar een figuur van de tegenovergestelde sekse. Hier ontmoeten we de animus van de vrouw, en de anima van de man, twee archetypen die elkaars tegenhanger zijn.”⁸⁾

In eerste instantie kun je uit deze beschrijving de indruk krijgen dat animus en anima niet bepaald prettige inhouden van de psyche zijn, als Jung ervan zegt dat ze de spinners van illusies zijn. Het is ook inderdaad zo dat we de inhouden van animus en anima vaak op een lastige manier tegenkomen. Maar dat neemt niet weg dat deze zelfde psychische dynamieken in het beste geval niets minder zijn dan onze zieleleiders, zoals Jung ze ook heeft omschreven.

Het hangt van ons bewustzijn af hoe de animus in de vrouw en de anima in de man zich voordoen. Hoe onbewuster we blijven en hoe meer we blijven projecteren, des te meer zullen we te maken krijgen met heel lastige uitingen van animus en anima. Hoe meer we aan schaduwwerk doen en onze projecties terugnemen, des te positiever, steunender en spiritueler zullen de uitingen van animus of anima worden. De wijze waarop ze zich manifesteren blijkt in de praktijk dus samen te hangen met de mate van individuatie en persoonlijkheidsontwikkeling.

Animus en anima zijn oerarchetypen die diep in het collectief onbewuste liggen. Ze zijn als het ware de psychische tegenhanger van de ‘overgebleven chromosomen’. Omdat ze van het andere geslacht zijn, zullen ze in geprojecteerde vorm tot uitdrukking komen in projectie op het andere geslacht. Al bij onze geboorte ligt dit tegengeslachtelijke deel van onze psyche sluimerend in ons onbewuste en, zoals alle archetypische inhouden, zoeken ze een belichaming in de buitenwereld.

De ontwikkeling van de animus bij het jonge meisje vindt plaats door ontmoeting met het mannelijke in de buitenwereld, en dat is in eerste instantie haar vader; maar het kan net zo goed haar broertje zijn, of een andere belangrijke mannelijke figuur. Haar ervaringen met mannen en de mannenwereld geven vorm aan het onbewust mannelijke in haarzelf: haar animus, en daarmee zijn die ervaringen ook heel bepalend voor de wijze waarop ze in haar ontwikkelingsproces haar eigen jang-kracht ervaart en ontwikkelt. Het omgekeerde geldt voor de opgroeiende jongen: voor hem zijn het de ervaringen met het vrouwelijke en de aanwezige vrouwen in zijn leven die op de ontwikkeling van zijn anima, zijn innerlijke jin-krachten, van invloed zijn.

Nu het verschil in functie. Het collectief onbewuste is autonoom, en drukt zich uit in de gedaante van animus of anima. Zij personifiëren de inhouden ervan, die we aanvankelijk projectéren op de buitenwereld, maar die we in ons bewustzijn kunnen integreren als we de projecties terugnemen. Animus en anima zijn in feite fúncties, die inhouden uit het collectief onbewuste naar het bewustzijn overbrengen. De manier waarop ze dat doen is rustig wanneer bewustzijn en onbewuste redelijk op één lijn liggen. Maar zodra er een spanningsveld ontstaat tussen bewustzijn en onbewuste, doordat het bewustzijn keuzen maakt die niet in lijn zijn met de totale psyche, gaat animus of anima zich heel anders gedragen. Ze stellen zich dan als het ware gepersonifieerd tegenover het bewustzijn op en lijken er los van te staan en zich zelfstandig tegen het bewustzijn teweer te stellen. Animus en anima zijn als het ware de tolken van het volledige onbewuste! Zolang bewustzijn en onbewuste redelijk op één lijn zitten (en je dus in harmonie bent en goed in je vel zit), zul je van animus of anima alle medewerking krijgen. Dat wil zeggen dat deze functies in je onbewuste je zullen voeden en zullen helpen door beelden, ideeën, gevoelens of wat dan ook te geven die je verder helpen in dat waarmee je bezig bent.

Zodra echter de richtingen van je bewustzijn en je onbewuste uiteen beginnen te lopen, wordt het anders. In je onbewuste zit een diffuus soort weten welke richting bij je hoort en welke innerlijke bestemming de jouwe is. Je moet er met je bewustzijn en je ego echter wel zelf actief aan werken en de keuzen maken die bij je eigen wezen horen. Doe je dat niet, dat lopen de richtingen van je bewustzijn en je onbewuste uiteen. Op dat moment zullen de tolken van ons onbewuste, animus of anima, ingrijpen. Aangezien deze psychische situatie neerkomt op een gebrek aan innerlijke harmonie, en daarmee op een stagnatie in de innerlijke ontwikkeling, zullen de vormen waarin animus of anima zich gaan voordoen niet de leukste zijn. Hun vermogen om positief bij te dragen vermindert naarmate onze ontwikkeling meer stagneert. Als vertolkers van de onbewuste situatie vertolken ze nu mede de – boze – reactie van het onbewuste op de onbalans in onze psyche.

Animus en anima blijken dus niet zó maar inhouden van het (dieper gelegen) onbewuste te zijn. Ze zijn groter en omvattender dan de schaduw. Ze zijn in alle opzichten de stem van het totale onbewuste, de stem dus van het hele onbewuste als tegenhanger voor de wereld van ons bewustzijn. Hoe eenzijdiger ons bewustzijn is, des te tegendraadser zal de stem van animus of anima uit het onbewuste dus worden. Als stem van het héle onbewuste vertolken animus en anima dus ook de schaduw.

De schaduw komen we tegen in projectie op het eigen geslacht, animus en anima in projectie op het andere geslacht. Omdat we de schaduw vaak als lastig ervaren, is er een soort misverstand ontstaan dat de schaduw te maken heeft met de lastige kanten van onze psyche, en dat animus en anima lief en aardig zouden zijn. Maar nu begrijpen we waarom animus en anima ook héél vervelend kunnen zijn: als je een lastige schaduw hebt en nog weinig daarvan hebt opgeruimd, worden de problemen en emoties van de schaduw vanzelfsprekend deel van de stem van animus en anima. De vele manieren waarop die zich dan kunnen voordoen zullen we in de komende hoofdstukken onder de loep nemen.

Een vrouw kan leren haar animus positief te ontwikkelen, evenals een man dat kan met zijn anima. Die ontwikkeling is een noodzakelijk onderdeel van het individuatieproces. Het individuatieproces betekent allereerst de confrontatie met je onbewuste persoonlijkheid, vertegenwoordigd door de schaduw. Dat houdt de integratie van je minder aangename kanten en karaktertrekken in en de erkenning dat je ook tot dingen in staat bent die niet door de beugel kunnen. Ook is het een ontdekking van mogelijke gaven en talenten die je je niet bewust was, of die je zo ver mogelijk hebt weggedrukt omdat ze niet zouden passen in het leven dat je voor ogen hebt.

Werk je niet aan je schaduw, dan kan de innerlijke mannelijke of vrouwelijke kracht zich nimmer ontwikkelen! Sterker nog: ze zullen zich op een irritante manier met je leven gaan bemoeien, en als autonome en onbeheersbare krachten tussenbeide komen. Het zijn uitermate krachtige onbewuste inhouden, die heel lastig en soms zelf boosaardig naar voren kunnen komen als je niet aan je schaduw werkt. Pas bij een proces van integratie van de schaduw zien we dat animus of anima worden wat ze in diepste zin zouden moeten zijn: een extra hulp in je eigen psyche om héél te worden, een soort zieleleider, zoals Jung aangaf. Animus of anima zijn op zichzelf niet zonder meer lief of aardig. Het zijn in wezen neutrale krachten in het collectief onbewuste.

De manier waarop deze psychische factoren zich voordoen is dus in hoge mate afhankelijk van de manier waarop we de confrontatie met onze schaduw aangaan. Deze innerlijke processen hebben in de grond helemaal niets te maken met je seksuele geaardheid. Daar ligt een volgend misverstand.

Vanuit homoseksuele hoek is vaak het verwijt naar voren gekomen dat elke man ‘dus’ een vrouw moet nemen (en omgekeerd elke vrouw een man), omdat dat volgens Jung de enige manier zou zijn om ‘volledig’ te worden en om het individuatieproces goed te doen verlopen. Als je Jung goed begrijpt, zie je dat hij het heeft over dynamieken ín een mens, binnen de eigen psyche. Ongeacht je seksuele geaardheid en ongeacht de vraag of je wel of geen levenspartner hebt, zullen de functies van animus of anima een natuurlijke rol in je spelen en tot uitdrukking komen in álle relaties die zich in het leven voordoen, in relatie tot partner, kinderen, in vriendschappen en tussen vijanden, op het werk als werknemer tot collega’s en werkgever, als werkgever tot personeel, klanten, als mens in relatie tot de maatschappij, het milieu en de natuur, en ga zo maar door.

Zolang we het innerlijk huwelijk met het tegengestelde geslacht in ons niet hebben gesloten, blijven we enerzijds afhankelijk van het andere geslacht búiten ons om deze eigenschappen voor ons in te vullen, en anderzijds projecteren we ongemerkt en ongewild onze eigen innerlijke situatie op het andere geslacht. Die projecties laten vaak uitersten zien, uiteenlopen van aanbidden en verafgoden enerzijds tot aan bestrijden en verwerpen, gebruiken of misbruiken anderzijds. Hoe minder balans in de innerlijke relatie tussen jin en jang, hoe onevenwichtiger de reacties naar buiten toe kunnen zijn. Die projecties op het andere geslacht zijn ook weer ónafhankelijk van de seksuele geaardheid. Ieder mens heeft in het leven met beide geslachten te maken.

Bewandel je dat pad van individuatie op een positieve en bewuste wijze, dan heeft dat weldadige gevolgen voor élke relatie, ongeacht welke! Zodra er een balans is tussen jin en jang in de binnenwereld ontstaat ook een grotere balans in relaties in de buitenwereld.

Samenvattend:

•  Ieder van ons is een eenheid van mannelijk en vrouwelijk in kosmische of archetypische zin. Ieder mens heeft dus van nature zowel jin- als jang-kenmerken. Alleen zijn de rol, de functie en de manifestatie van jin en jang voor mannen en vrouwen verschillend.

•  Mens zijn betekent dat je een bewustzijn en een onbewuste hebt.

•  Ons bewustzijn draagt de kenmerken van het biologische geslacht waarmee we geboren zijn.

•  Het bewustzijn van de man is geworteld in jang, zijn onbewuste draagt de kenmerken van jin. In de jungiaanse psychologie wordt deze onbewuste vrouwelijke tegenhanger de anima genoemd.

•  Het bewustzijn van de vrouw is geworteld in jin, haar onbewuste draagt de kenmerken van jang. Deze onbewuste mannelijke tegenhanger wordt de animus genoemd.

•  Het persoonlijk onbewuste bevat alles wat bij ons hoort maar geen plek heeft in ons leven. Die inhouden kunnen verdringingen zijn, maar ook gaven en talenten die nog sluimeren om ontdekt te worden.

•  In het collectief onbewuste ligt het archetype dat het tegengestelde geslacht in ons vertegenwoordigt: de anima in de man en de animus in de vrouw.

•  Animus en anima zijn de tegenhangers van ons bewustzijn in ons onbewuste.

•  Hun functie is tolk te zijn van onze hele onbewuste situatie, ze vertolken dus ook de problematiek van onze schaduw.

•  Het onbewuste doet altijd actief mee in de communicatie, maar niet altijd op een even handige manier: door projectie bijvoorbeeld reageren we op impulsen, indrukken en beelden uit de buitenwereld die weerspiegelingen zijn van onze eigen onbewuste situatie; als gevolg daarvan reageren we vooral op onszelf, zonder dat in de gaten te hebben.

•  Animus en anima zijn dus de tolken van de gehele onbewuste situatie.

De manier waarop de anima, het vrouwelijke in de man, en de animus, het mannelijke in de vrouw, in de betrokken persoon functioneren is afhankelijk van de toestand van het onbewuste. Is er veel schaduwwerk gedaan en veel geïntegreerd, dan zullen animus of anima hun creatieve uitingen naar voren kunnen brengen. Is er weinig of geen schaduwwerk gedaan, dan kunnen animus of anima zich van hun lastigste kanten laten zien. Hoe meer we verdrongen hebben, des te onevenwichtiger zullen animus en anima reageren, zowel ín onszelf en in de houding tegenover onszelf als in relatie tot anderen en de wereld. Als we werken aan onze schaduw en onze negatieve kanten onder ogen durven zien en aan durven pakken, zal de anima van de man zowel als de animus van de vrouw zich veel evenwichtiger en steunender manifesteren:

•  De man kan zijn positieve jin-kwaliteiten in zijn onbewuste veel beter bereiken en daardoor zijn warme, invoelende kanten laten zien zonder zijn mannelijkheid te verliezen.

•  De vrouw kan haar positieve jang-kwaliteiten oppakken en op heldere wijze haar authentieke kracht uitstralen, zonder haar vrouwelijkheid te verliezen.

•  Het mannelijke in de vrouw wordt gevoed door haar ervaring met mannen en de wereld van het mannelijke, het vrouwelijke in de man wordt gevoed door zijn ervaring met vrouwen en de wereld van het vrouwelijke.

•  Animus en anima hebben niets te maken met seksuele voorkeur, het zijn dynamieken bínnen onze psyche en ze spelen een hoofdrol in het zogenaamde innerlijke of heilige huwelijk: het in evenwicht en gelijkwaardigheid verbinden van jin en jang ín onszelf.

•  Animus en anima zijn zowel tolken van het onbewuste als onze zieleleiders op weg naar innerlijke heelheid. Wanneer een man ruimte geeft aan zijn anima, en een vrouw ruimte geeft aan haar animus, is groei naar heelheid en vervulling mogelijk.

•  Alleen als een man een innerlijk huwelijk aangaat met zijn anima, en zich dus verbindt met de wereld van het gevoel, het irrationele, het relateren en verbindende, kan hij evenwichtig naar buiten treden. Een negatieve anima in de man zal in zijn houding, kijk en reacties de negatieve kenmerken van het vrouwelijke laten zien, en hij zal niet bij de positieve inhouden in hemzelf kunnen komen. In plaats van betrokken reageert hij dan luimig, ijdel, humeurig en zeurderig.

•  Alleen als een vrouw een innerlijk huwelijk aangaat met haar animus, en zich dus verbindt met haar innerlijke kracht, visie en onderscheidend vermogen, zal ze evenwichtig naar buiten kunnen treden. Een negatieve animus in de vrouw zal op dezelfde wijze werken, alleen zal zij in haar houding, kijk en reacties de negatieve kenmerken van het mannelijke laten zien. In plaats van verantwoord daadkrachtig reageert ze dan hard, onwrikbaar, gelijkhebberig en humorloos.

In de hoofdstukken 12 tot en met 16 gaan we zien op welke wijze animus en anima zich in lastige zin kunnen manifesteren, en daarna gaan we naar hun meest positieve rol als zieleleiders. De diepte van de betekenis van animus en anima hangt samen met de oerbetekenissen van mannelijk en vrouwelijk, en daar gaan we in de komende hoofdstukken naar kijken.

_________________

1) Voor een heldere introductie in de psychologie van Jung zie de volgende boeken:

— Jacobi. J.: De psychologie van C.G. Jung, een inleiding tot zijn werk.

— Jung e.a.: De mens en zijn symbolen.

— Jung, C.G.: Herinneringen, dromen, gedachten.

2) Jung, C.G.: Herinneringen, dromen, gedachten. Rotterdam, 1976, p. 140.

3) Jung, C.G.: Herinneringen, dromen, gedachten. Rotterdam, 1976, p. 171.

4) Hamaker-Zondag, K.M.: Blij zijn met jezelf. Amstelveen, 2003.

5) Jung, C.G.: Het Ik en het onbewuste. Utrecht, 1974, p. 60–61.

6) Jung, C.G.: Ik en Zelf. Rotterdam, 1982, p. 14.

7) Hamaker-Zondag: Het projectiemechanisme in de praktijk. Amstelveen, 2008.

8) Jung, C.G. Ik en Zelf. Rotterdam, 1982, p. 15.

5.

INLEIDING

OP DE OERBETEKENISSEN
VAN MANNELIJK EN VROUWELIJK

We hebben het tot nu toe over jin en jang, vrouwelijk en mannelijk gehad. Deze woorden roepen bij iedereen bepaalde associaties op, en we praten er gemakkelijk over. We hebben er allemaal een bepaald beeld bij, en reageren vanuit die beelden. De grote vraag is echter: verstaan we allemaal hetzelfde onder deze twee oerbegrippen? Dat blijkt allesbehalve het geval te zijn!

Een gezamenlijke inventarisatie van wat de deelnemers aan workshops onder deze begrippen verstaan heeft de volgende ervaringen opgeleverd.

Een aantal begrippen die bij het archetypisch vrouwelijke horen werden nooit genoemd. Er was geen sprake van willekeurige begrippen, integendeel. We leven in een samenleving waarin nog altijd een dominantie van mannelijke waarden onze kijk bepaalt, een kijk die ingegrift zit door de vele eeuwen waarin die dominantie vanzelfsprekend was. Dat heeft tot gevolg dat zelfs mannen en vrouwen die actief proberen meer balans tussen jin en jang in onze maatschappij te brengen bepaalde kenmerkende (belangrijke) jin-waarden over het hoofd zien. Er is dus sprake van een invloed van cultuur en maatschappij op hoe we de begrippen jin en jang invullen en ervaren.

Daaroverheen komen nog eens persoonlijke verschillen als gevolg van persoonlijke complexen die het gevolg zijn van geërfde familiepatronen alswel persoonlijke ervaringen met mannen en vrouwen, dus de dragers in de buitenwereld van jang en jin, in de vroege jeugd.

Er vindt dus heel gemakkelijk een verwarring plaats tussen de oerbetekenis van de algemene begrippen jin – vrouwelijk – en jang – mannelijk – met de ervaring en die we hebben met daadwérkelijke vrouwen en mannen. Daarom gaan we in de volgende hoofdstukken eerst kijken naar wat de oerbetekenis van mannelijk en vrouwelijk is, en hoe we de betekenis van deze twee grote archetypen kunnen ontrafelen.

Dat moeten we oordeelloos doen, wat betekent dat we zowel de bril van onze cultuur als die van onze eigen behoeften moeten afzetten. Dat is van het allergrootste belang om te kunnen begrijpen waar het om gaat. Een doorgewinterde feministe moet kunnen aanvaarden dat een van de (vele) manifestaties van jin bestaat uit thuisblijven en voor de kinderen zorgen, en een doorgewinterde Archie Bunker moet kunnen aanvaarden dat er een manifestatie van jin bestaat die krachtige kwaliteiten heeft waarbij jin op een eigen creatieve manier problemen oplost die onder invloed van jang alleen maar verergeren zouden. Kortom: in de komende hoofdstukken zullen we al onze ideeën en vooroordelen aan de kant moeten zetten en opnieuw leren kijken naar jin en jang.

Jung heeft de ontwikkeling van archetypen, zoals we in hoofdstuk 3 zagen, altijd gekoppeld aan onze instinctwereld. Dat betekent dat we de betekenissen van de oerarchetypen in het licht moeten zien van de ervaringen van de vroege mens, en in feite van de mensheid – met de wereld van het lichaam en de stoffelijke omgeving. Onbewust nam de vroege mens de dingen in en om hem heen waar. Hij zag een wereld aan béélden. Ik benadruk het woord beeld, juist omdat ik maar al te vaak gemerkt heb dat we in onze westerse, heel mentale samenleving, het beeld niet langer snappen.

Een simpel voorbeeld om dat uit te leggen.

Een studente van me droomde van een grote haai en wilde graag weten wat dat betekende. In de jungiaanse droomduiding maken we gebruik van de techniek van associaties; we vragen dan (het liefst op een onverwacht moment) om het eerste het beste woord dat je invalt te zeggen als we een bepaald woord noemen. Ik vroeg haar naar een aantal woorden uit haar droom en opeens vroeg ik haar: „Associatie op haai?” Er kwam geen antwoord, wat vaak een aanwijzing is dat verschillende beelden (en daarmee complexen) om voorrang strijden. Op zo’n moment staan je nog andere technieken ter beschikking, zoals de vraag: „Als ik nu helemaal niets weet van haaien en er nooit een gezien heb, hoe zou je me die dan beschrijven; wat is het beeld van een haai en hoe ziet die er uit?” Het is echt verbazingwekkend hoeveel verschillende beschrijvingen je van eenzelfde dier kunt krijgen. De beschrijving moet ook weer direct en spontaan zijn, en geeft informatie over welke innerlijke beelden voor de droomster het meest met ‘haai’ verbonden zijn. Dus vroeg ik haar om het bééld van de haai aan me te beschrijven. Maar in plaats van het beeld te beschrijven, begon ze meteen met het interpreteren, en zei: „Een haai staat voor een verslindend moederthema,” en ze vervolgde: „Hij zwemt in de oceaan, dus hij is een inhoud van het collectief onbewuste.”

Wat ze hier deed was zichzelf wégleiden van het beeld, en daarmee leidde ze zich weg van de wereld van het onbewuste dat beelden als taal gebruikt.

Wat had ze dan moeten doen? Nadat ik haar gezegd had dat ik niet in duidingen geïnteresseerd was, maar in het bééld, was ze even in de war, en toen kwam er opeens de gevraagde gewone beschrijving, waarbij ze, door zich op het beeld te concentreren, ook weer flitsen van de droombeelden kreeg. De haai was voor haar een reusachtig wezen, en ze zag nu als beeld voor zich dat de haai half oprees uit het water en een enorme bek met tanden had; de bek was open en klaar om te bijten. Dit is het beeld waar je iets mee kunt, want het zegt nu iets persoonlijks:

Er is iets dat uit het water oprijst

Het is groot

Het staat op het punt te bijten met scherpe tanden.

Als beeld vertelt het nu het volgende verhaal: er is een grote inhoud (de haai) die vanuit het onbewuste (het water) bezig is aan de oppervlakte te komen (hij rees al uit het water op). Het is een destructieve inhoud (klaar om te bijten), en omdat het een grote haai is, mogen we aannemen dat die inhoud al een hele tijd in haar onbewuste aanwezig is. (Reden: groei is met leeftijd verbonden, en een grote haai heeft langer geleefd dan een kleine haai. Een grote haai houdt dus in dat er een inhoud in het onbewuste is dat al een tijd aanwezig is.)

Of het met een moederthema te maken heeft valt nog te bezien. Hoewel in de collectieve symboliek dat tot de mogelijkheden behoort, kan het in de persoonlijke symboliek toch anders liggen. De volgende stap is dan ook samen met de droomster door middel van associaties en actieve imaginatie de boodschap van de haai te ontrafelen.

Ons onbewuste spreekt de taal van het beeld en reageert ook op beelden. Ons onbewuste heeft daarmee ook van oudsher gereageerd op de beelden die het ervoer rond de thema’s mannelijk en vrouwelijk. Hoe ervaar je die thema’s? Heel eenvoudig: in de daadwerkelijke omgang met mannen en vrouwen, in de breedst mogelijke zin van het woord. Het gaat eigenlijk om alle levensfacetten, en daarmee onder meer om de volgende vragen:

•  Hoe hebben vrouwen hun eigen lichaam als beeld en manifestatie van het vrouwelijke gezien en ervaren?

•  Hoe hebben vrouwen de verschillende biologische groeifasen van hun lichaam ervaren?

•  Hoe hebben mannen het vrouwenlichaam gezien en ervaren?

•  Hoe hebben mannen hun eigen lichaam als beeld en manifestatie van het mannelijke gezien en ervaren?

•  Hoe hebben mannen de verschillende biologische groeifasen van hun lichaam ervaren?

•  Hoe hebben vrouwen het mannenlichaam gezien en ervaren?

•  Wat hebben mannen en vrouwen in hun onderlinge interactie ervaren?

•  Welke rol speelde de vrouw in haar familie, groep, stam of ander verband en welke functies hoorden bij haar?

•  Welke rol speelde de man in zijn familie, groep, stam of ander verband en welke functies hoorden bij hem?

We leven nu in een maatschappij die niet meer te vergelijken is met die van millennia geleden, de tijd van onze verre voorouders, die nog deel waren van een grote ongerepte natuur en daarin zowel voeding uit kregen als dreiging van meemaakten. De ontwikkelingen in de moderne tijd zijn heel snel gegaan; kijk bijvoorbeeld eens naar het verschil tussen de rol van de vrouw in de maatschappij aan het begin van de 20ste eeuw en nu. Het is steeds vanzelfsprekender geworden dat we vrouwen tegenkomen in functies en beroepen die voorheen als typisch mannelijk werden gezien. Het is een uiting van veranderende houdingen tegenover vrouwen. Maar deze ontwikkelingen zijn zó recent, en in vergelijking met de hele geschiedenis van de mensheid nog maar van zó korte duur, dat de oorspronkelijke ervaringen die we als mensheid met het mannelijke en vrouwelijke hebben vele, vele malen dieper in onze psyche ingegrift zitten dan de laatste beelden van de recente geschiedenis.

Ons hart slaat in een ritme van actie en rust, beide zijn even belangrijk. Het zijn weerspiegelingen van het principe van jang (actie) en jin (rust). Actie in de fase van rust is levensgevaarlijk: als het jin-principe van belang is, moet daar geen jang aan te pas komen. Het is een beeld dat een kosmische wijsheid uitdrukt: hoewel het jin-jang symbool laat zien dat het wit ook een punt zwart bevat en het zwart ook een punt wit, kan en mag als het zwart noodzakelijk is het wit niet domineren, net zo min als de zon hoort te schijnen als het nacht is.

Deze kosmische waarheid omtrent jin en jang hebben oorspronkelijke beschavingen op de relatie tussen mannen en vrouwen geprojecteerd, waarbij de man de drager van jang-kwaliteiten is en de vrouw de draagster van jin-kwaliteiten. Die projectie geschiedde heel logisch en vanzelfsprekend op basis van de werkelijkheid van destijds. Als we ons proberen in te leven in een klein stamverband dat in de prehistorie leefde van en met de natuur, dan zijn het de vrouwen die kinderen baren, voeden en verzorgen. Zou een vrouw mee op jacht gaan, dan zou dit betekenen dat haar kinderen die achterblijven groter gevaar liepen. Vrouwen hebben van oudsher ‘ogen van achteren en van voren’ om instinctief alle bewegingen van hun jonge kinderen, op ontdekking in de wereld, te kunnen volgen en in te grijpen bij gevaar. Zijn vrouwen daarbij ook nog zwanger van de volgende, dan is hun snelheid en daarmee hun actieradius beperkt. Er heeft zich dus in de loop van de geschiedenis een vorm van rolverdeling ontwikkelt op instinctieve basis die ook als ervaringsneerslag aan de betekenissen van de archetypen mannelijk en vrouwelijk heeft bijgedragen.

Die ervaringen werden bij zich ontwikkelende culturen ook weer deel van de maatschappelijke ordening en van religies. Een mooi voorbeeld daarvan is de I Tjing, het oud-Chinese wijsheids- en orakelboek, dat wereldwijd heel geliefd is en vaak wordt geraadpleegd. Het is een boek dat geschreven is in symbolische metaforen, waarbij je een vraag formuleert, en vervolgens door het delen van bosjes duizendbladstelen of het werpen van munten een getalsmatige uitkomst krijgt die verwijst naar een van de teksten van de I Tjing. Deze tekst blijkt maar al te vaak verrassend goed je situatie of de ontwikkeling daarvan in beeld te brengen; geen wonder dus dat dit oude boek, waarvan de oorsprong vele eeuwen voor het begin van onze jaartelling ligt, nog steeds zo populair is.

De teksten hebben als model de maatschappelijke organisatie van het oude China, en die was weer gebaseerd op de kennis van de Chinezen van kosmische principes. De antwoorden die je kunt krijgen bestaan uit een korte karakteristiek, met een toelichting.

Hieronder beknopt een voorbeeld van een vraag die een zakenvrouw had over een conflict met haar compagnon. Er was een situatie van wantrouwen ontstaan en ze wilde weten wat ze daarmee aan moest. Het antwoord dat ze kreeg was een antwoord dat heel makkelijk aanleiding geeft tot misverstanden als je de tekst te letterlijk neemt. Als je de tekst echter begrijpt vanuit de gehanteerde metafoor, wordt hij opeens wel duidelijk. Hier is de tekst die ze kreeg:

Hexagram 20 Kwan / DE BESCHOUWING.
Zes op de tweede plaats:

Aanblik door de deurspleet.

Bevorderlijk is de standvastigheid van een vrouw.

Door de deurspleet heeft men een beperkt gezichtsveld: men ziet van binnen naar buiten. De beschouwingswijze is subjectief beperkt. Men betrekt alles op zichzelf. Men kan zich niet in de ander en diens beweegredenen verplaatsen. Dat is voor een goede huisvrouw op zijn plaats: die hoeft niets te begrijpen van wat er in de wereld omgaat. Voor een man echter, die actief aan het openbare leven moet deelnemen, is zulk een beperkt-egoïstische manier van beschouwen natuurlijk verkeerd.

Richard Wilhelm, de vertaler van de I Tjing uit het Chinees, voegt daar in een voetnoot aan toe:

Het verschil in waardering van mannelijk en vrouwelijk gedrag beperkt zich niet tot het oude China. Het beeld, dat Schiller in ‘Das Lied von der Glocke’ van de huisvrouw tekent, past volkomen in dit kader.”¹⁾

Door een moderne bril bekeken lijkt hier, als we de tekst letterlijk nemen, te staan dat vrouwen zich niet met de buitenwereld moeten bemoeien en dat ze er zelfs niets van hóeven te begrijpen. Het heeft menig feministe doen steigeren. Maar als je nu eens huisvrouw en vrouw door jin vervangt, en man door jang, en het op een iets andere wijze verwoordt, dan staat er:

Je bekijkt de dingen vanuit een te beperkte blik en je bent te subjectief gekleurd. Daardoor betrek je alles op jezelf en kun je je niet in een ander verplaatsen. Het naar binnen gekeerd zijn en met jezelf bezig zijn is iets dat bij de jin-kwaliteit van de kosmos hoort, het is zelfs goed als jin zich op haar eigen directe omgeving concentreert. Maar in een situatie die jang-energie vraagt is dat niet de juiste handelwijze, want bij jang hoort objectiviteit, een zakelijke kijk op de dingen en het maken van heldere analyses en onderscheid.

Met andere woorden: de I Tjing waarschuwt de zakenvrouw dat ze de situatie in een ander licht moet zien. Ze is nu te subjectief, mogelijk spelen er allerlei gevoelens mee die met de zaak niets te maken hebben, wat een te eenzijdige kijk op het conflict geeft. Ze moet in deze situatie haar jang-kracht gebruiken en helderheid en duidelijkheid proberen te krijgen zonder de dingen in de persoonlijke sfeer te trekken of te gevoelig te zijn voor bepaalde dingen.

Het extra commentaar van Wilhelm in de voetnoot lijkt er op dat Wilhelm zich toch een beetje ongemakkelijk voelde bij dit soort uitspraken, en een bevestiging van soortgelijke ideeën weergeeft door de Duitse dichter Schiller, van veel recenter datum dus dan de I Tjing, aan te halen. Wilhelm rondde de vertaling van de I Tjing af in 1923, in een periode dat overal ter wereld vrouwen streden om kiesrecht te krijgen. In Duitsland kwam dat tot stand in 1918, in Nederland in 1919, in de Verenigde Staten in 1920 en in Engeland in 1928. (België en Israël pas in 1948, en als laatste Zwitserland in 1971!) Het is een periode waarin de emancipatie van de vrouw zich steeds sterker begint af te tekenen, en haar rol ook maatschappelijk begint te veranderen. Waar voorheen de genoemde uitspraken van de I Tjing nog wel begrepen zouden worden, is het maatschappelijk klimaat zodanig aan het veranderen dat er geen begrip meer is.

Heel lang zijn de principes van jin en jang aan de geslachten gekoppeld geweest; we zagen al dat vrouwen de draagsters van jin-kwaliteiten zijn en mannen de dragers van jang-kwaliteiten. Zolang er geen sprake is van psychologische ontwikkeling, zullen mannen en vrouwen elkaar in de buitenwereld moeten vinden en aanvullen. Als ze hun rollen vervullen op de manier die bij het archetypische beeld hoort, dan schept dat rust en zekerheid. Er is echter een heel groot ‘máár’… Dit werkt alleen maar goed wanneer de mens én weinig individuele ontwikkeling heeft doorgemaakt (dus weinig of geen schaduwwerk heeft gedaan) en nog grotendeels collectief is (zoals bij natuurvolkeren). Zodra het individuatieproces echter op gang komt, zal voor de man automatisch ook de noodzaak ontstaan om het innerlijk vrouwelijke deel te gaan herkennen, erkennen en integreren, en voor de vrouw zal dezelfde noodzaak ontstaan tegenover haar mannelijk deel, ofwel: met het individuatieproces is onlosmakelijk de ontwikkeling van de anima of de animus verbonden.

Wanneer we te maken hebben met groepen mensen, of het nu een cultuur, een land, een stroming binnen een religie of wat dan ook is, waarbinnen de vrouw letterlijk thuisgehouden wordt en als jin behandeld wordt zonder erkenning van haar jang-kwaliteiten, dan hebben we te maken met een groep waarbinnen de individuele psychologische ontwikkeling nog te weinig op gang is gekomen om aan het innerlijk evenwicht tussen mannelijk en vrouwelijk te werken. Zulke groepen hebben dan in de buitenwereld de bevestiging nodig van wat in de loop van de geschiedenis instinctief en archetypisch gegroeid is. Het is een vasthouden aan externe wetten (een jang-kwaliteit) zonder relativering, en een positionering van de man in de buitenwereld en de vrouw thuis. Recente extreme voorbeelden zijn de Talibaan in Afghanistan.

Individuatie en daarmee persoonlijke psychische groei zijn het enige antwoord op wélke onderdrukking dan ook, mits ver genoeg gevorderd om de kwaliteiten van animus of anima positief te integreren.

Het betekent dat als een vrouw zich ontwikkelt en wéét wat het betekent om vrouw te zijn, én ze gaat vertrouwen op de haar aangeboren mannelijke kracht en vermogens die in haar onbewuste sluimeren, het een vrouw wordt die zich met het grootste gemak aan de top van het bedrijfsleven kan bewegen, met een waarachtig zelfvertrouwen en met behoud van de betrokkenheid op anderen. Het is dus allerminst zo dat vrouwen thuis horen te zitten. Wat echter ‘thuis hoort te zitten’ is het jin-deel van de vrouw, dat deel dat er voor zorgt dat ze haar gevoelens voor haar directe omgeving en voor haarzelf niet kwijtraakt.

Als een man zijn anima ontwikkelt, dus zijn vrouwelijke kant, zal voor hem eveneens gelden dat jin ‘thuis hoort te zitten’, ofwel dat zijn relatie met zijn innerlijk vrouwelijke kant hem in staat stelt betrokken te zijn op de kleine, warme en gevoelsmatige zaken direct om hem heen.

Het is dus de jin-kwaliteit in vrouwen én mannen die hun het vermogen geeft tot voelen, relateren en genieten van de kleine dingen om hen heen, om maar een paar van de vele betekenissen van jin te geven. Evenzo is het de jang-kwaliteit in mannen én vrouwen die hun het vermogen geven om langs heldere lijnen te denken en te analyseren, de dingen zakelijk aan te pakken, een gevoel van waarachtige kracht en eigenwaarde te ervaren en voor zichzelf en een zaak of ideaal te stáán. Het gaat er dus niet om of je man of vrouw bent, maar om de vraag of je de kwaliteiten die bij jin en jang horen in jezelf geïntegreerd hebt.

Het boeiende van de tijd waarin we nu leven is dat de behoefte aan die verenging van tegendelen in onszelf op de een of andere manier bij veel mensen ‘op de deur klopt’ en om aandacht vraagt. Dat schept veel verwarring enerzijds, want het is een nieuwe ontwikkeling voor de meesten van ons. Aan de andere kant kunnen we er niet omheen en maakt het ook veel creativiteit los.

Willen we jin en jang begrijpen, dan moeten we helemaal terug naar ons pure fysieke bestaan bij de aanvang van de geschiedenis van de mensheid en proberen te zien wat men destijds zag, dat als beeld symbolisch te vatten, en de beelden zoveel als in ons vermogen ligt op een oordeelloze wijze zelf laten spreken. Laten we niet de fout maken de beelden te beoordelen vanuit onze maatschappelijke kijk van nu, maar puur kijken naar welke ervaringen in ons onbewuste zijn ingegrift en welke ontwikkelingen daaruit zijn voortgevloeid. Dat zullen we in de komende hoofdstukken gaan doen.

_________________

1)   Wilhelm, R. I Tjing. Het boek der veranderingen. Deventer, 1970, p. 59.

6.

HET OORSPRONKELIJK

VROUWELIJKE

Een belangrijke basis voor de ontwikkeling van jin-kenmerken in de loop van de menselijke geschiedenis zijn de directe ervaringen geweest die zowel vrouwen als mannen hebben gehad met de natuurlijke processen in het lichaam van de vrouw. Van buitenaf gezien gebeurt er veel meer met haar lichaam dan met dat van de man, en vanouds is het vrouwenlichaam iets mysterieus’ en belichaamt het iets groters dan alleen háár lichaam. Getuige de vele beeldjes van vrouwfiguren uit de prehistorie, met hun nadruk op dikke buik, borsten en billen, maar vaak zonder gezichtsuitdrukking, mogen we aannemen dat het vrouwenlichaam een grote symboolwaarde heeft gekregen, in de Oudheid zeker groter dan het mannenlichaam. Beeldjes van vrouwenlichamen zijn gevonden in de buurt van prehistorische altaren en op religieuze plaatsen en volgens Marija Gimbutas, Riane Eisler en vele anderen was het vrouwenlichaam in de prehistorie een uitbeelding van de Godin, van de Grote Moeder, ofwel de natuur.¹⁾ Jin is qua betekenis over de gehele wereld vanouds met de natuur verbonden geweest, veel en veel meer dan het mannelijke of jang.

Als het gaat om de ontwikkeling van de betekenis van het archetypisch jin zullen we dit stukje vrouwelijke natuur onder de loep moeten nemen. In tweede instantie zullen we ook gaan kijken naar andere vormende facetten voor jin die samenhangen met het toenmalig functioneren in de gemeenschap.

Vrouwen hebben door alle eeuwen heen steeds weer dezelfde ervaringen met hun lichaam opgedaan:

Menstruatie

Het ontvangende – de binnendringing Zwangerschap

Bevalling

Borstvoeding

Menstruatie.

De geslachtsrijpheid kondigt zich bij het meisje aan met de menstruatie. Tijdens haar hele vruchtbare leven zal zich maandelijks haar baarmoederwand vernieuwen, klaar om nieuw leven te ontvangen en te omhullen. Haar hormonale huishouding verandert mee in dit ritme. Het maakt niet uit of het toenmalige meisje in de vroege geschiedenis op de hoogte was van deze biologische achtergrondkennis, omdat het bij de vorming van het archetypisch vrouwelijke niet gaat om kénnis van het lichaam, maar om het erváren ervan in beeld en gevoel.

Als we letterlijk kijken naar wat er direct zichtbaar gebeurt, dus als het ware naar het bééld van de menstruatie kijken, dan zien we: er is bloedverlies. Belangrijk voor het beeld is dat dit bloedverlies niet het gevolg is van iets negatiefs in de buitenwereld, zoals bijvoorbeeld een val, of iets gewelddadigs. Dit bloed komt vanzelf, het bloeden houdt een aantal dagen tot een week aan, en verdwijnt dan weer zonder dat er geneeskundig hoeft te worden ingegrepen. Dit was voor de toenmalige mens een mysterieus verschijnsel, iets dat vrijwel zeker heeft bijgedragen aan de rijke betekenissen en symboliek van bloed. Het feit dat de menstruatie ophoudt in de maanden dat bij de vrouw het lichaam opzwelt, totdat ze het leven schenkt aan een kind, waarna bij de bevalling het bloed weer duidelijk stroomt, maakt dat het vrouwelijke van nature een verbinding heeft met bloed en met leven. Het menstruatiebloed is ook verbonden geraakt met een beeld hoe het scheppende bij een vrouw werkt. Omdat menstruatie en het levenscheppende zo verbonden zijn, werd het stromen van het bloed het beeld van het scheppende: haar creatieve kennis en vermogens ‘stromen eenvoudig uit haar’. Als ze mee weet te geven met het leven zal ze vanuit haar archetypische wijsheid vanzelf scheppend zijn.

Er is nog een ander beeld dat met de menstruatie samengaat. Hoewel niet alle vrouwen last hebben van de menstruatie, gaat bij veel vrouwen de menstruatie gepaard met een trekkend gevoel in de onderbuik, krampen en andere vervelende lichamelijke gevoelens. Menstruatie en pijn zijn vanouds met elkaar verbonden, en vrouwen hebben door alle eeuwen heen hiermee om moeten gaan.

Een belangrijk kenmerk van jin blijkt te zijn het accepteren van het feit dat pijn bij het leven hoort, en het kunnen omgaan met pijn. Dat kenmerk van jin hangt natuurlijk ook in hoge mate samen met de biologische ervaring van de bevalling, die ook niet geheel pijnloos is.

Het beeld van de bevalling.

De bevalling kondigt zich aan doordat de weeën beginnen, het samentrekken van de baarmoeder om het kind geleidelijk aan uit te drijven. De intensiteit van de weeën en ook de snelheid waarmee ze elkaar opvolgen neemt toe naarmate de bevalling vordert, tot de persweeën het overnemen vlak voordat het kind ter wereld komt en de weeën als het ware door het lichaam van de vrouw heen jagen. Dat gaat hoe dan ook met pijn gepaard, al wil ik als moeder van twee kinderen graag kwijt dat wanneer je je aan de pijn kunt overgeven en vertrouwt op de wijsheid van je lichaam, het geen pijn is in de gewone zin van het woord. Ja, je voelt de pijn in je lichaam, maar tegelijkertijd is het een pijn die ánders voelt, een pijn die je niet lamlegt, niet belemmert in je proces. Of, zoals mijn vroedvrouw het destijds heel mooi zei: „Elke wee brengt je dichter bij je kindje.” Als je de pijn kunt accepteren en je eraan kunt overgeven verandert de pijn in iets dat je je inderdaad helemaal naar binnen doet richten en alleen nog maar doet focussen op het baren zelf. Dan is pijn geen pijn meer, maar deel van een geheel.

Om de ervaring van het bevallen in de vroegste geschiedenis van de mensheid te begrijpen, moeten we niet kijken op de manier waarop we er vandaag de dag in het westen naar kijken. In onze door mannelijke waarden gedefinieerde samenleving mag pijn geen plek hebben, en is het beeld ontstaan dat vrouwen recht hebben op een pijnloze bevalling. Er is een grote angst voor pijn ontstaan; in de wereld van jang heeft pijn geen plek. Zelf ben ik heel blij dat mijn beide bevallingen volkomen natuurlijk waren, zonder enige medicatie, pijnstiller of ruggeprik. Ik heb ervaren hoe ongelooflijk wijs mijn eigen lichaam is, ik heb ervaren hoe volkomen acceptatie van en overgave aan de pijn die pijn anders maakte, niet alleen draaglijk, maar de pijn zelfs naar de achtergrond drong om plaats te maken voor een enorme concentratie op de bevalling zelf, een gevoel van grote vreugde over de komst van ons kind, en een immens gevoel van verbondenheid met alle vrouwen die ooit een kind hadden gebaard. Ik weet zeker dat ik zonder de pijn die bij de bevalling hoort dit niet op zo’n intense manier ervaren zou hebben. Het was er onlosmakelijk mee verbonden.

En dan is daar opeens de baby. Probeer naar dit alles eens door de ogen van de prehistorische mens te kijken. Hij legde geen logische verbanden in de moderne mentale zin van het woord, maar zag niettemin een steeds terugkerende samenhang tussen de gezwollen buik van het vrouwenlichaam, bloed, pijn en nieuw leven. Omdat deze beelden steeds tezámen terugkeren, horen ze in een totaalbeeld bij elkaar. Omdat ze steeds terugkeren in het vrouwenlichaam en niet bij de man, vormen deze beelden tezamen een collectieve ervaring van het vrouwelijke of jin. Dat is dus ongeacht hoe elke afzonderlijke vrouw er mee omgaat! Het gaat om deze universele beelden die steeds in samenhang met elkaar één groot ervaringsbeeld vormen.

Er is nog één belangrijk beeld dat in het verleden bij bevallingen vaak genoeg is ervaren om archetypisch met het vrouwelijke in verband te worden gebracht: de dood. De bevalling heeft eeuw na eeuw veel vrouwen in het kraambed het leven gekost. Leven en dood liggen heel dicht bij elkaar, en zijn bij leven schenken en sterven wel heel erg sterk met elkaar verbonden. Jin heeft als kwaliteit een besef dat leven en dood bij elkaar horen als de dag en de nacht. Vandaar dat jin als vrouwelijk principe de dood een plek kan geven. In mythische projecties zien we dat weer in oude mythische godinnenfiguren als Kali, de godin die leven geeft en leven neemt.

Bevruchting.

Aan de bevalling gaan natuurlijk de fasen van bevruchting en zwangerschap vooraf. Ook die biologische gegevens leveren een aantal algemeen menselijke ervaringen op rond het thema jin of vrouwelijk.

Wil een vrouw bevrucht worden, dan zal zij hoe dan ook een binnendringen ervaren. De bevruchting vindt in haar lichaam plaats nadat zij fysiek heel duidelijk de aanwezigheid van iets van buitenaf in haar lichaam heeft ervaren: het lichaam van de man, in het bijzonder uiteraard diens penis. In vitro fertilisatie is een dermate recente ontwikkeling, dat die op geen enkele wijze heeft bij kunnen dragen aan de vorming van het archetype van het vrouwelijke. Dat is alleen bepaald door een natuurlijke gang van zaken gedurende vele millennia: het binnendringen in de vrouw van de man. Zo hebben vrouwen een facet van het mannelijke ervaren, en zo hebben mannen een facet van het vrouwelijke ervaren.

Bevrucht worden betekent voor een vrouw dat zij het mannelijke ontvangt; overal ter wereld vinden we in mythen verwijzingen naar jin als het ontvangende en ontvankelijke principe van de kosmos, en jang, het mannelijke, als het scheppende principe.

Als een vrouw zwanger raakt verandert ze (biologisch gesproken) hormonaal. Maar er gebeurt veel meer. Er groeit nieuw leven in haar, iets dat na een paar maanden steeds voelbaarder wordt. Niet alleen in de vorm van een groeiende buik, maar ook in de vorm van de bewegingen van de baby, die ze heel duidelijk in haar lichaam kan voelen. Voor de vrouw is het kind al aanwezig, ook al is het nog niet zichtbaar en is er nog geen stoffelijke manifestatie van in de buitenwereld. Ze is dus al verbonden met dat wat in haar groeit nog voordat het zijn definitieve vorm heeft bereikt en nog voordat het ‘af’ is. Een belangrijke kwaliteit van het vrouwelijke, van jin, is dat het in staat is om zich te verbinden met iets dat nog niet is wat het zou moeten zijn, met iets dat nog in ontwikkeling is, met iets dat alleen als idee of gevoel bestaat, maar nog geen vorm heeft gekregen. Vrouwen die nog een natuurlijke verbinding hebben met jin, hebben tot op de dag van vandaag bijvoorbeeld het vermogen om te kunnen houden van een man bij wie bepaalde kwaliteiten nog sluimeren en nog heel wat aandacht en inspanning vragen om ontwikkeld te worden. De vrouw echter voelt wat er in hem schuilt en kan zich er al mee verbinden nog voordat de kwaliteiten werkelijkheid zijn geworden. Ze hebben vaak maar een klein signaal nodig, een klein aanknopingspuntje dat het sluimert, zoals de zachte bewegingen in haar buik voldoende zijn om haar kind al helemaal als bestaand te ervaren. De wijze waarop vrouwen door alle eeuwen heen zwangerschappen hebben ervaren heeft hen in al die zwangerschappen verbonden met dat wat groeiend is, potentieel heeft, maar er nog niet is. Dat is een belangrijk facet van jin geworden.

Een ander belangrijk facet van de zwangerschap zoals dat millennia lang is ervaren, is dat het loopt zoals het loopt. De natuur gaat zijn gang, de fœtus groeit in haar eigen tempo, de bevalling dient zich eigener beweging aan, en intussen zorgt het lichaam van de vrouw automatisch voor alles wat de fœtus nodig heeft. Het lichaam voedt en verzorgt, en het enige wat een vrouw kan doen is wachten tot de geboorte plaatsvindt. Daarna breekt voor haar een nieuwe fase aan. Dat wachten is allesbehalve passief. Het is geen wachten in de zin dat je met de handen in de schoot zit en niets meer kunt. Het is veeleer een wachten op dat wat onherroepelijk zal gebeuren, en ondertussen doe je gewoon wat er gedaan moet worden. Het is dus een vorm van wachten waarbij je intussen van alles doet, ook allerlei dingen die helemaal niets te maken hebben met de aanstaande bevalling. Je leeft gewoon door, en de vrouw uit de vroegste ontwikkelingsgeschiedenis van de mensheid zal gewoon bezig gebleven zijn met al die noodzakelijke dingen om haarzelf en haar al eventueel aanwezige gezin in leven te houden en te verzorgen.

Wachten is een fantastische kwaliteit van het vrouwelijke. Jin is in staat om geduldig te wachten tot tijden veranderen, tot een nieuwe fase intreedt, en zelfs als het moeilijk is heeft jin de kwaliteit van geduld. Het vrouwelijke kan daarbij ongemakken, pijn en dergelijke geduldig dragen in afwachting van de verandering die komen gaat. Het is een wachten zonder klagen, want er is een diep innerlijk weten in jin dat alles verandert, en dat de signalen van de verandering zich zeker zullen voordoen, en dan is het de tijd om in te springen, zoals de geboorte van het kind wordt aangekondigd door onmiskenbare signalen van haar lichaam.

In de ogen van het mannelijke is wachten iets passiefs, en in onze maatschappij heeft wachten een negatieve klank gekregen. Maar het wachten in de zin van jin is allesbehalve passief. Het is een noodzakelijke bijdrage aan het scheppende, want het is uitgerekend de jin-manier van wachten die de voorwaarden schept om creativiteit te laten ontwikkelen, zoals het kind in haar baarmoeder groeit zonder opgejaagd te worden. In alle workshops die ik heb gegeven heeft niemand ooit wachten als een kwaliteit van jin aangegeven. Sterker nog, het woord kwam gewoon nooit aan bod, terwijl het een van de allerbelangrijkste oerkwaliteiten van jin is! Dat is een wel heel sterke aanwijzing hoezeer we allemaal, mannen en vrouwen, vandaag de dag door jang-ogen naar jin kijken.

Afhankelijkheid en relaties.

Naarmate de zwangerschap vordert neemt de lichamelijke bewegingsvrijheid van de vrouw af. Ze moet uitkijken niet te zwaar te tillen, en als zich een gevaarlijke situatie voordoet is haar lichaam minder flexibel om te vluchten of te vechten. Ze is in de laatste fase kwetsbaarder, en dat heeft voor de vrouwen van weleer betekend dat ze een bepaalde mate van veiligheid moesten zekerstellen, wat vanzelfsprekend gepaard ging met afhankelijkheid van anderen. In andere vorm gold dat ook voor vrouwen die al een aantal kinderen hadden: bij gevaar moeten immers zo veel mogelijk kinderen in veiligheid worden gebracht en dat kun je beter samen met anderen dan alleen doen. Dat zijn heel natuurlijke instinctieve reacties die eeuw na eeuw hun nut hebben bewezen. Het vrouwelijke heeft daarmee een bepaalde alertheid op gevaar ontwikkeld naast een natuurlijke manier om met afhankelijkheid om te gaan. Dat is echter geen afhankelijkheid in de negatieve zin van het woord, maar juist een heel scheppende afhankelijkheid. Ze zat echt niet met haar handen in de schoot op haar grote held te wachten. Ze deed wat gedaan moest worden en wat in haar vermogen lag. Zelfs meer dan dat, als we Riane Eisler lezen. Want het waren de vrouwen die de meeste praktische uitvindingen deden en verbeteringen aanbrachten: zij waren het die gingen potten bakken, die landbouwwerktuigen uitvonden of verbeterden.²⁾

Vrouwen hebben in de ontwikkelingsgeschiedenis van de mensheid hun creativiteit en zelfstandigheid dus vrijelijk kunnen laten zien. Tegelijkertijd echter hadden ze de steun nodig van mannen als hulp bij gevaar, voor het verkrijgen van producten van de jacht, en dergelijke, en de steun van vrouwen onderling bij bevallingen, bij het gezamenlijk het hoofd bieden aan gevaar of het opvangen van kinderen, het verzorgen van ouderen, enz.

De afhankelijkheid van de vrouw is dus een betrékkelijke afhankelijkheid, maar het mooie van jin is dat jin afhankelijkheid niet negatief beoordeelt maar als een normaal verschijnsel ziet in de intermenselijke relaties. Het diepgewortelde besef van de positieve kant van afhankelijkheid legt ook de basis voor een grote onderlinge solidariteit. Vrouwen die nog in een levend contact staan met hun jin-kwaliteiten zullen een andere vrouw niet snel laten vallen. Vrouwen die dit contact niet meer hebben, laten vaak het wedijverende van jang prevaleren.

Het authentiek vrouwelijke kan echter afhankelijk zijn zonder haar zelfrespect kwijt te raken, en zonder het als iets minderwaardigs te zien. Die afhankelijkheid ervaart ze ook bij het kind dat ze zoogt en verzorgt, en zo komen we op nog een biologische ervaring van vrouwen door de geschiedenis heen.

Voeden en verzorgen.

Het lichaam van de vrouw zorgt voor alles wat het kind nodig heeft na de geboorte; het kind hoeft maar geluidjes te geven en haar borsten schieten al vol, klaar om te voeden. Zo is er bij jin een vanzelfsprekendheid om te voeden, en dat wordt al wakker bij het minste geringste. Vooral in al die situaties waarin er sprake is van behoefte aan hulp zal het vrouwelijke bijna instinctief reageren met een of andere vorm van zorg, voeding of bescherming. Het is dat wat de zuigeling onvoorwaardelijk nodig heeft om te kunnen leven en te gedijen, en vanuit de natuur gezien is het belangrijk dat het dat ook krijgt als voorwaarde voor de overleving van de soort. Met jin zijn voeding, verzorging, bescherming, koestering en veiligheid dan ook onverbrekelijk verbonden.

Het scheppen van een omgeving
waarin het nieuwe gedijen kan.

Jin kan ruimte maken voor het nieuwe dat moet groeien, en kan er ook de juiste voorwaarden voor scheppen zonder zich er voor op de borst te slaan. Zoals het lichaam van de vrouw de ruimte biedt voor het groeiende nieuwe leven en daar vanzelfsprekend de juiste voorwaarden voor biedt, zo is jin ook in het dagelijks leven. Het vrouwelijke zorgt er voor dat de juiste dingen aanwezig zijn om alles zo prettig mogelijk te laten verlopen of zo goed mogelijk te begeleiden. Het is oog hebben voor al die kleine dingen die makkelijk over het hoofd worden gezien.

Vrouwen die in kleine groepen met elkaar en met kinderen optrokken moesten ogen van achteren en van voren hebben om er voor te zorgen dat de kinderen niets overkwam. De kleinste beweging in het struikgewas kon gevaar betekenen; jin heeft daardoor een natuurlijke alertheid op kleine signalen ontwikkelt, en een dienovereenkomstig vermogen om met allemaal ‘losse einden’ om te gaan. Stel dat een vrouw bezig is met voorbereidingen voor eten, en ze moet opeens een kind te hulp schieten, dan moet ze het eten bereiden even laten schieten. Ze moet straks nog wel weten waar ze gebleven is. Zo kan het zijn dat ze verschillende keren uit haar activiteiten wordt gehaald en er even zo vele keren naar terugkeert. Jin is een meester geworden in het ‘in de lucht houden van veel ballen tegelijk’. Dat hoeft er niet efficiënt uit te zien, maar daar gaat het jin ook niet om. Ze houdt alles draaiende, en dat is wat telt.

Het zorgen voor voedsel was voorheen ook heel wat bewerkelijker dan nu! In de periode van de jagers–verzamelaars was het de vrouw die in de nabije omgeving met haar kennis van de natuur wist welke vruchten, noten en zaden, kruiden en bladen tot voedsel konden dienen, en ze verzamelde die. Mannen gingen vaak in groepsverband op jacht en hadden een andere functie. Het verzamelen, het bereiden en verdelen van voedsel, het in de gaten houden van de voorraad (als die er was), het verwerken van de restanten van de gejaagde dieren (huiden, enz.) en later ook het verbouwen van gewassen, behoorde allemaal tot de taken van de vrouw. Ze was daardoor op veel terreinen actief, met meerdere activiteiten die tegelijkertijd gedaan werden, waarbij ze alles in de gaten moest blijven houden, anderen hielp en ook zelf geholpen werd.

Tot op de dag van vandaag hebben vrouwen iets van die alertheid behouden. Jin ziet dat het wc-papier op dreigt te raken ver voordat jang ziet dat er actie op moet worden genomen. Dat hoeft dan ook niet meer, want jin heeft het al gedaan.

De jin-manier van werken heeft de grote kwaliteit dat ze met weinig middelen veel kan doen, dat ze veel ijzers tegelijk in het vuur kan houden en er ook vol overgave aan werkt. Vanuit mannelijk perspectief is dat echter een wat chaotische gang van zaken: jin is geen planster maar springt in waar het in het hier en nu nodig is en zorgt er voor dat de dingen weer lopen. Jang maakt veel liever een efficiënte planning van wat er gedaan moet worden en in welke volgorde.

Millennia lang hebben mensen dezelfde beelden rond het vrouwenlichaam gezien, en dezelfde ervaringen opgedaan. Dat betekent ook dat ze met al die situaties zijn omgegaan, en oudere generaties hun ervaring en wijsheid rond deze thema’s doorgegeven hebben aan de jongeren. Zo ontstond er een diep weten op grond van ervaringen van talloze generaties, een weten dat niet zozeer kennis is, maar veel meer een vorm van instinctief en intuïtief weten is. Het mooie ervan is, is dat ieder van ons dit weten beschikbaar heeft, zoals we in eerdere hoofdstukken hebben gezien. Dit weten heeft vorm gekregen in:

•  Een automatisch, onbewust weten hoe we met een bepaalde situatie het beste kunnen omgaan en hoe te handelen. Dat weten is alleen bereikbaar voor diegene die nog in staat is de beeldende taal van het onbewuste te verstaan.

•  Rituelen, mythen en taboes. Allerlei natuurvolkeren hebben eigen rituelen en taboes rond bijvoorbeeld de menstruatie van de vrouw, en die rituelen en taboes zijn ingebed in mythische ‘verklaringen’. Dat zijn alles behalve logische verklaringen, ze weerspiegelen echter wel een symbolisch weten.

•  Ook in de moderne mens beïnvloeden deze oude beelden en dit oude weten nog steeds deels of geheel (afhankelijk van zijn complexen) zijn kijk, reacties en houding.

We hebben nu een eerste afbakening van jin-betekenissen, ofwel betekenissen die samenhangen met het archetypisch vrouwelijke. Er zijn nog veel meer betekenissen van het vrouwelijke, die hieruit zijn voortgevloeid of samenhangen met ervaringen in stamverbanden van weleer. Dat zullen we in andere hoofdstukken ontleden. Hier kunnen we nu begrijpen dat het vrouwelijke van nature verbonden is met:

•  Wachten in vertrouwen: weten wanneer het moet handelen vanuit een innerlijk centrum dat gericht is op verbondenheid, en van daaruit ook een weten wanneer het stil moet zijn en moet volhouden en verdragen.

•  Geduld, en een weten dat de dingen lopen zoals ze lopen.

•  Een innerlijk weten dat alles verandert en alles stroomt.

•  Een innerlijk weten dat ook haar creativiteit vanzelf uit haar stroomt.

•  Wijsheid op basis van instinctief weten, voelen en ervaren, het intuitieve.

•  Denken vanuit heelheid: niets is zonder meer goed of fout.

•  Verbondenheid met mensen, met het leven en met de natuur.

•  Verbonden met het Hier en Nu; geen verre doelen.

•  Genieten in de beleving van het Nu.

•  Het zich kunnen verbinden met dat wat nog slechts in potentie aanwezig is.

•  Het ontvangende, en relaterende afhankelijkheid.

•  Het accepteren van pijn, dood en de nachtkant van het leven als onlosmakelijk deel van het leven zelf, en daarmee kunnen omgaan.

•  Het accepteren van perioden van ongemak en tegenslag; meegeven met de bewegingen van het lot zonder er aan ten onder te gaan.

•  Het levenschenkende, het dragende.

•  Het voedende, verzorgende.

•  Gerichtheid op het behoud van het leven en behoud van veiligheid en geborgenheid.

•  Gericht op het persoonlijke.

•  Het scheppen van ruimte opdat iets nieuws kan gedijen.

•  Alertheid op gevaar.

•  Veel dingen tegelijk kunnen doen.

•  Het ervaren en voelen van een zin van de dingen, ook al kun je het niet benoemen: het verlangen naar betekenisvolheid, het verbonden zijn met de bron.

Het feit dat het bewustzijn van de vrouw voortvloeit uit haar verbinding met jin maakt dat vrouwen in eerste instantie de neiging zullen hebben om onbewust en ongemerkt, dus ook onbedoeld, vanuit deze jin-impulsen te kijken, te reageren en te handelen. Het is vaak zó herkenbaar, dat Gray, wiens boeken ik al eerder noemde, er een hele serie „Vrouwen van Venus en Mannen van Mars” door kon produceren.

Maar hoewel dit het eerste model is waar het bewustzijn van de vrouw zich naar vormt, zal ze in haar psychische groei en ontwikkeling steeds meer kunnen gaan kiézen wanneer ze vanuit dit model wil kijken en handelen, of wanneer ze vanuit haar innerlijke mannelijke kant wil reageren: haar animus.

_________________

1) Gimbutas, M.: Goddesses and Gods of Old Europe. Myths and Cult Images. London, 1990. En Eisler, R.: De Kelk en het Zwaard. Nijmegen, 1997.

2) Zie voor een uitgebreide toelichting hierop: Eisler, R.: De Kelk en het Zwaard.

7.

HET OORSPRONKELIJK

MANNELIJKE

Zoals bij de eerste afbakening van de begrippen rond het archetypisch vrouwelijke de biologie van het vrouwenlichaam een belangrijke basis vormde, is dat ook, zij het op een andere manier, het geval bij de afleiding van de archetypische betekenis van het mannelijke: de ervaring met het lichaam van de man, de veranderingen ervan en de processen er in blijken een rechtstreekse samenhang te hebben met het betekenisveld van jang.

Het vrouwenlichaam kent vele veranderingen: menstruatie, zwangerschap, bevalling en zogen. Bij de man zien we andere veranderingen, zoals de baard in de keel, maar dat is een afgebakende, relatief korte periode. Er is één grote verandering die hij gedurende zijn leven veelvuldig zal ervaren, en dat is die van de zwelling van zijn penis bij seksuele opwinding, gevolgd door de zaadlozing bij het orgasme. Kijk nu eens zonder enig oordeel naar het bééld dat de mens sinds het ontstaan van de mensheid heeft gezien: het samengaan van het beeld van de erecte penis met een daad van penetratie, en een zaadlozing waarbij iets uit het lichaam van de man met kracht naar buiten wordt gestoten. Als je dit in één beeld wilt samenvatten, dan zien we dat alles samenhangt met een naar buiten gerichte kracht:

•  De erectie is een vergroting en verharding die naar buiten gericht is;

•  de penetratie is een binnendringen in het lichaam van de ander, dus ook naar buiten gericht;

•  De zaadlozing zelf gaat gepaard met stoten, er wordt zaad naar buiten gestoten.

Je kunt het ook in een ander beeld samenvatten, een beeld dat ik gemakshalve ‘de stoot’ heb genoemd. De stotende beweging zien we volgen op de penetratie, de uitstoting van het zaad en de stotende ervaring van de man bij het orgasme tezamen benadrukken meer dan voldoende dat het idee ‘stoot’ een mannelijke kwaliteit is.

De combinatie van ‘naar buiten gerichte energie’ en ‘de stoot’ als kenmerken van jang draagt een aantal belangrijke afgeleide betekenissen in zich, die in de ontwikkelingsgeschiedenis van de mensheid ook allemaal tot het mannelijke zijn gerekend. We gaan een aantal belangrijke kenmerken bekijken:

Het mannelijke is scheppend.

Je kunt de zaadlozing als een scheppende daad beschouwen: zonder zaadlozing is er geen eicel om dit scheppende te ontvangen en om het op zich levensvatbare eitje in de baarmoeder van de vrouw tot iets levends te laten uitgroeien. Overal ter wereld is het mannelijke in verband gebracht met het scheppende principe van de kosmos, of we het nu over de I Tjing hebben waarin hexagram 1 de hemel en het scheppende uitbeeldt, of over de uitspraak van Jezus „Ik en de Vader zijn één”, waarbij de aardse belichaming van het mannelijke op één lijn wordt gesteld met de Schepper.

Het feit dat jang scheppend is betekent ook dat het mannelijke iets in de wereld moet zetten en dat dit een voorwaarde is voor zijn betrokkenheid op de dingen. Heeft hij iets geschapen of gemaakt, dan is jang uitstekend in staat daar voor te zorgen.

Jin heeft het vanzelfsprekende vermogen te voeden en te verzorgen vóórdat iets in de wereld is gezet: de fœtus in haar baarmoeder krijgt al alle noodzakelijke zorg en de vrouw is er al volledig op betrokken lang voordat het kind ter wereld komt, dus lang voordat zich iets uit haar afscheidt. Jang kan pas voeden en verzorgen nádat hij iets tot manifestatie heeft gebracht, jin kan dat al vóórdat iets in de wereld staat.

Ik heb heel wat aanstaande vaders ‘op de man af’ gevraagd naar hun gevoelens voor en band met het nog ongeboren kind. De antwoorden waren eerlijk en duidelijk: slechts op een enkele uitzondering na vertelden de mannen dat ze het geweldig vonden om vader te worden, maar dat ze met het groeiende kind als zodanig ‘nog niets konden’; op de een of andere manier waren het weten dat ze een kind zouden krijgen én het zien van de toenemende omvang van de buik van hun vrouw bij elkaar niet voldoende om ook een band met het kínd te kunnen voelen. Wel vertelden veel aanstaande vaders dat ze heel erg met hun vrouw begaan waren, en dat voor hen de band met hun vrouw op dat moment belangrijker en ook toegankelijker was dan die met het komende kind. Ook heb ik de lieve uitspraak van aanstaande vaders, „Ik sta helemaal achter mijn vrouw” vaak gehoord.

Als het kind er eenmaal is, ontwikkelt zich bij de vaders (en helemaal als die ook daadwerkelijk een stukje zorg op zich nemen) razendsnel een band. Sommigen geven weliswaar aan dat ze niet zo goed raad weten met het feit dat je er nog niet mee kunt praten of spelen, maar ik heb van heel wat vaders heel lieve, ontroerende, tedere, warme verhalen gehoord over hun pasgeboren kind. Op het moment dat het tastbaar in hun armen ligt wordt het voor mannen opeens heel makkelijk om een band met het kind aan te gaan, lós van een band met hun vrouw. Het mannelijke relateert het makkelijkst aan dat wat in de wereld is gezet, het vrouwelijke aan dat wat er nog niet is, maar vol belofte is, en ééns in de wereld zou kúnnen komen.

Het scheppende van jang hangt samen met het scheppende facet van de kosmos, en dat betekent dat jang de drang in zich heeft om letterlijk of in overdrachtelijke zin vader te worden. Wat dat laatste betreft: jang heeft een enorme drang iets te initiëren en dus ‘vader’ te worden van iets buiten hemzelf. Vaderschap is voor veel mannen dan ook iets heel belangrijks en bijzonders in hun leven. Maar het kan ook vaderschap in geestelijke zin zijn: de schepper van een theorie, het doen van een uitvinding, of op welke manier ook iets ‘neerzetten’ is voor de psyche van de man onontbeerlijk. Het mannelijke wordt wel ‘de drager van het zaad’ genoemd, de drager van dat wat om ontkieming vraagt. Naarmate een man het scheppende, het initiërende en initiatief nemen tot nieuwe dingen of ontwikkelingen een grotere rol in zijn leven kan laten spelen, zien we ook dat hij veel lekkerder in zijn vel gaat zitten, en een natuurlijke en vanzelfsprekende innerlijke autoriteit ontwikkelt en ervaart. Dat scheppende en initiëren vraagt niet om stilzitten maar om initiatief en actie, anders kan er niets nieuws gebeuren.

Scheppend is actie.

Jang kan alleen vanuit actie penetreren; het mannelijke vraagt om handelen, actie en dóen. Dat is volslagen tegengesteld aan de kracht van het wachten bij vrouwen; hier komen we jin en jang als sterke tegendelen tegen. Actie en daadkracht zijn zelfs zo belangrijk, dat het mannelijk principe gemakkelijk ‘eerst doet en dan denkt’, wat enorme voordelen heeft als het gaat om instinctief handelend optreden op momenten van gevaar, maar natuurlijk ook risico’s inhoudt.

Er zit iets offensiefs in jang, zonder dat dit overigens met agressie gepaard hoeft te gaan. Juist omdat de nadruk meer op dóen ligt, is jang van nature minder geneigd tot eindeloos overleg of invoelen; dat past niet in zijn wereld. Jang vat liever de koe bij de horens en pakt een probleem direct aan, dan dat hij er eindeloos over nadenkt en erover filosofeert. Dat denken en filosoferen overigens kan jang wel en doet hij ook graag, maar pas nadat er iets gedaan is. Het actieve principe van jang betekent ook dat als hij een idee heeft, het mannelijke niet geneigd is te wachten met de presentatie ervan totdat het tot in de puntjes doordacht is. Het proces van aanvullen en bijschaven kan immers ook na de presentatie. Initiatief, actie en het aangaan van risico’s zijn kenmerkende eigenschappen van jang, die niet alleen samenhangen met ervaringen op het lichamelijke vlak; ook de wijze waarop mannen in de prehistorie hebben gefunctioneerd – natuurlijk voor zover we kunnen reconstrueren – en de millennialange ervaring van de mensheid daarmee, benadrukken het thema actie en initiatief. Dat hangt ook samen met een ander belangrijk kenmerk van jang: doelgerichtheid.

Doelgerichtheid.

Hoewel de prehistorische mens heel waarschijnlijk niet heeft geweten hoe hard de mannelijke zaadcellen zwemmen om als eerste het eitje te bereiken en te bevruchten, past ook dit biologische feit in het beeld van de doelgerichtheid en de wedijver die bij het mannelijke hoort.

De jacht is in de ontwikkelingsgeschiedenis van de mensheid het terrein van de man geweest, en voor de jacht zijn specifieke vaardigheden nodig, waarvan doelgerichtheid en je niet af laten leiden door allerlei trivialiteiten belangrijk zijn. Oog voor details is alleen dán belangrijk als het om details gaat die met de zaak te maken hebben. De onderlinge samenwerking met groepsgenoten tijdens de jacht stijgt uit boven het persoonlijke: de zaak gaat vóór het persoonlijke en het menselijke, en de samenwerking is gericht op een gezamenlijk doel.

Jang kan heel éénpuntig zijn aandacht op iets richten, zoals de vroegere jager vol geconcentreerd zijn prooi in het oog moest blijven houden en behoedzaam en trefzeker zijn pijl moest afschieten. Modern hersenonderzoek bevestigt dit, zoals ook in het RVU programma „Kijken in de ziel” dat op 4 augustus 2009 werd uitgezonden, werd verwoord door Roos van der Mast, psychiater en hoogleraar ouderenpsychiatrie. Zij vertelde over een film over mannelijke en vrouwelijke hersenen die ze aan een groep topstudenten laat zien, en vatte de kern ervan samen in beeldende vorm met een knipoog. Ze legde uit dat mannen „allemaal doosjes in hun hoofd hebben, compartimenten, en als ze het ergens over hebben, dan nemen ze dat doosje te voorschijn en dan hebben ze het over dát onderwerp.” Ook vertelde ze dat mannen „óók een doosje hebben waar niets in zit en dat is een heel rustig doosje”. Vrouwelijke hersenen beschreef ze als „een gedoe van jewelste, want het is een enorm draadwerk waar alles in elkaar grijpt en waar voortdurend van alles aan de gang is. En die hebben niet zo’n leeg doosje en die zijn dus voortdurend bezig.” Ze zei wat verontschuldigend dat het natuurlijk als grapje wordt verteld, maar dat er wel degelijk een kern van waarheid in zit.

Het betekent ook dat voor mannen dingen gescheiden kunnen zijn die dat voor een vrouw niet zijn. Verschillende populaire boeken over het verschil tussen mannen en vrouwen melden dat voor vrouwen eerst de relatie telt en dat ze dan pas aan seks kan denken, terwijl bij een man seks en liefde twee verschillende dingen kunnen zijn. Dat brengt ons bij het volgende kenmerk van jang: het onderscheidend vermogen.

Onderscheidend vermogen.

Het mannelijke ervaart zichzelf als verschillend van anderen. Van nature is jang gericht op het maken van onderscheid, het zien van verschillen en het waarnemen van dat wat anders is. Alleen al de daad van penetratie houdt in dat de man zich met een ander lichaam verbindt, een lichaam dat er ook anders uitziet. Waar het mannelijke gekenmerkt wordt door verschilsbewustwording, zien we het vrouwelijke veel meer gericht zijn op heelheid en eenheid, zoals de moeder zich nog een eenheid kan voelen met het groeiende nieuwe leven in haar.

Ook jin, het vrouwelijke, kan verschil zien bij het ervaren van een lichaam dat er anders uitziet dan het hare. Maar waar dit bij jang met een drang tot onderscheiden samenhangt, hangt het bij jin samen met een drang tot omhullen, en een drang tot geborgenheid geven.

De mannelijke verschilsbewustwording heeft tot gevolg dat jang niet alleen onderscheid gaat maken tussen het mannelijke en vrouwelijke lichaam, hij heeft oog voor alle verschillen in de buitenwereld, en gaat die ook benoemen. Zijn dat aanvankelijk tastbare verschillen als die tussen dag en nacht, het ontwikkelt zich ook tot het benoemen van abstracte verschillen zoals dat tussen goed en kwaad. Door onderscheid te maken en het vermogen om tegendelen te zien kan het mannelijke duidelijkheid en helderheid scheppen, en zie je dat jang daadwerkelijk ook een behoefte heeft om de dingen helder en duidelijk te kunnen zien, te plaatsen, te benoemen en te beschrijven. Het is echt een kunst om dingen zonder angst bij hun naam te noemen, en direct en helder te benoemen waar het om gaat. Daar is jang veel aan gelegen, het is een belangrijke vaardigheid van positief jang. Telkens weer ontwijkende antwoorden geven en de dingen niet benoemen voor wat ze werkelijk zijn is helaas een kenmerk van de politiek, wáár ook ter wereld, geworden. Wanneer jang niet wordt gebruikt in situaties waarin dat nodig is, ontstaat een onbalans, een vertrouwenscrisis en weerstand.

Een mooie kant van jang is dat hij door het onderscheidend vermogen mensen en werelden ziet die anders zijn dan die van hem, en vanuit het weten dat er verschillen bestaan ook respect voor dat anders-zijn kan hebben. Verschillen zien is beslist niet hetzelfde als oordelen of discrimineren; het gaat bij jang om de zuiverheid en duidelijkheid, wat een grondslag is voor het zoeken naar waarheid, wat óók een van de jang-kenmerken is.

Jin voelt zich het meest verbonden met de eenheid achter de verscheidenheid aan dingen, jang heeft juist de behoefte helderheid en duidelijkheid in de verscheidenheid zelf aan te brengen.

Krachtmeting en competitie.

Wanneer je je onderscheidt van anderen kun je ook gaan zien waarin jij van anderen verschilt, zowel in negatieve als in positieve zin. Op de tvzender Discovery was in 2004 een uitzending te zien waarin mannen aan het woord waren over hun lichaam. Stuk voor stuk vertelden ze dat ze in de sauna, bij het douchen na het sporten en dergelijke gelegenheden altijd hun eigen penis vergeleken met die van anderen. Veel mannen gaven toe dat ze zich behoorlijk ongemakkelijk voelen wanneer ze iemand zien die een grotere heeft dan zij. Verklaart dat de hardnekkigheid van de vele spam-reclames voor penisvergroting? En dat terwijl verreweg de meeste vrouwen aangeven dat ze een joekelsgrote penis niet bepaald op prijs stellen….

Verschillende mannen in de betreffende uitzending uitten ook hun totale verbazing over het feit dat hun vriendin hen in de steek had gelaten voor een ander. Het onbegrip gold vooral het feit dat ze wisten dat die ander nota bene ‘een kleinere’ had dan zijzelf.

De reacties laten een duidelijk element van wedijver zien dat – zoals ik me heb laten vertellen – voor veel mannen herkenbaar is. Het vrouwelijke, dat gericht is op heelheid, eenheid en verbondenheid, heeft dit stukje competitie niet, het mannelijke dat gericht is op verschil en onderscheid juist wel.

Voor het mannelijk bewustzijn is strijd, uitdagen en willen winnen iets heel vanzelfsprekends. Steinberg beschrijft in verband hiermee in zijn boek „Masculinity”¹⁾ een aantal boeiende onderzoeken. Zo blijkt er een fluctuatie van 20 tot 30% in testosteronniveau te zijn gevonden tussen winnaars en verliezers in wedstrijden. Meerdere onderzoeken lijken uit te wijzen dat hormonen gevoelig zijn voor de ups en downs in wedstrijden. Zo werd er in één studie een tennisteam gevolgd en werden de testosteronwaarden gemeten voor en na zes rondes. Het bleek dat bij degenen die hadden gewonnen het testosteronniveau duidelijk was gestegen. Ook op andere vlakken bleek testosteron bij mannen een rol te spelen: zo bleek het testosteronniveau bij mannen in de uren ná het verkrijgen van hun MD-graad (medical doctor) beduidend hoger te zijn, terwijl het testosteronniveau bij jonge mannen in de eerste weken van hun opleiding tot legerofficier sterk bleek te dalen. Die eerste weken zijn een periode waarin ze door allerlei ontberingen heen moesten en ook hard worden aangepakt en aangevallen door hun meerderen.

Studies van apen wijzen uit dat apen die lager staan op de hiërarchische ladder seksueel geremd zijn, wat ook nog eens lichamelijk tot uitdrukking komt: de ondergeschikte mannetjes hebben veel kleinere penissen met een veel fletsere kleur dan de topmannetjes. Onderzoek wees uit dat het de ondergeschiktheid is die de ontwikkeling van de genitaliën bepaalt, en niet andersom.

Steinberg concludeert dan ook dat er wel eens een archetypisch patroon kan zitten in de competitie van mannen om dominantie. De winnaar krijgt dan niet alleen de uiterlijke bewijzen, zoals de vrouwtjes, of iets ander waardevols, hij ervaart ook van binnen zijn kracht. Wat mannen daarbij van binnen ervaren is trots, viriliteit, zelfvertrouwen, kracht en macht. Precies die kwaliteiten die vanouds aan jang zijn toegeschreven. Het omgekeerde geldt voor mannen die een verlies moeten incasseren: ze ervaren dat van binnenuit extra sterk, en vooral ook als een verlies van zelfvertrouwen, een verlies van potentie en viriliteit, en het kan zelfs castrerend werken.

Als hormonen meedoen is een man niet meer bevattelijk voor praten en redeneringen. Wanneer je een man vertelt dat er eigenlijk geen reden is om zich vernederd te voelen nadat hij uitgedaagd en gepest is en verloren heeft, ontken je de werkelijkheid van de archetypische ervaring, namelijk dat jang zich vernederd voelt en psychologisch gecastreerd na gedomineerd te zijn door een andere man. Dat is deel van een beeld.

Ook is het zinloos om een man die net een overwinning heeft behaald en stijf staat van de testosteron, te vertellen dat het hybris is als hij zich opgeblazen voordoet. De testosteron immers vervult hem als overwinnaar psychologisch met trots. Hij is de held. Op zijn best kun je de overwinnaar bewust maken van wat echte sportiviteit inhoudt, wat hem enkele regels kan verschaffen hoe hij zich dient te gedragen, bijvoorbeeld door de verliezer te feliciteren met dienst uitstekende poging.²⁾ Winnen en verliezen komen we ook in de mythologie steeds weer als mannelijk archetypisch thema tegen.

De woorden wedijver en competitie gebruik ik overigens in neutrale zin, en die wedijver kan plaatsvinden in een verder uitstekende sfeer, zoals bij twee sportvrienden die kunnen genieten van elkaars sportprestaties, ook al zal mogelijk één van hen als winnaar uit de bus komen. Het competitieve kan bij mannen zelfs bijdragen tot een hechte band, als spelelement in hun vriendschap. In de mythologie komen we het thema winnen en verliezen in relatie tot het mannelijke overal ter wereld tegen; een mooi voorbeeld is de vriendschap tussen Gilgamesj en Enkidoe in de oud-Babylonische mythe.

Krachtmeting en competitie als jang-waarden kunnen de grondslag voor andere jang-kenmerken zijn, zoals ambitie en/of een behoefte zich te bewijzen, of een behoefte aan macht.

Op de buitenwereld gerichte krijger.

Jin hangt samen met de eigen directe omgeving die we ‘thuis’ noemen; jang is de verbinding met buiten, zoals millennialang moeders met kleine kinderen beperkt waren in hun actieradius, terwijl de mannen vrijer waren, maar op hun beurt weer gebonden waren aan het ‘buitengebied’ waar gejaagd kon worden. Jang heeft een tweeledige rol, namelijk die van het verdedigen van het eigen gebied én de gerichtheid op de buitenwereld, waardoor jang bij uitstek de verbinding tussen de veilige (moeder)wereld en de (grote) wereld daarbuiten is, vandaag de dag het best voorgesteld door de maatschappij.

Het is daarom de jang-energie die ons uit een al te beschermde en te weinig uitdagende omgeving stoot, het is de jang-energie die het kind op eigen benen neerzet in plaats van aan moeders rokken te blijven hangen, en het is ook de jang-energie die uitdaagt om dingen uit te proberen, te vernieuwen en te veranderen. Het is de stoot het nest uit, de buitenwereld in, op weg naar verwerkelijking van de eigen creativiteit.

Jang kent daardoor zowel een territoriumdrift als tegelijkertijd een drang tot onderzoeken, avontuur, en uitdaging. In principe gaat de jangenergie gepaard met verantwoordelijkheid. Waar jin bereid is te sterven bij het baren van kinderen en dus het schenken van leven, zo is jang bereid te sterven in de strijd voor wat leeft en hem dierbaar is. Jang kan strijden voor een doel dat groter is dan het bevredigen van zijn eigen verlangens, en het mannelijke is daarom bereid en in staat tot het brengen van persoonlijke offers of het zich getroosten van veel moeite.

Dat houdt in zekere zin ook het disciplineren van het lichaam in. Waar het vrouwelijke meegeeft en samenwerkt met het lichaam zien we bij het mannelijke de neiging het lichaam te onderwerpen. Veel initiatierituelen bij natuurvolkeren van jonge mannen tot man gaan gepaard met het onderwerpen van het lichaam aan pijn, waarbij de jongeman zich groot moet houden als waardig drager van jang: nu kan hij tonen dat hij meester is over het lichaam – het lichaam dat gezien wordt als behorend tot de wereld van het vrouwelijke.

Vandaag de dag vraagt het werk in arbo-goedgekeurde stoelen aan tafels op de juiste hoogte in airconditioned kantoren niet meer om dit soort onderwerping van het lichaam. De strijd die jang nu moet leveren is door op een verantwoordelijke manier een lastige klus afmaken en als het tegenzit in de jungle van ‘geheime agenda’s’ van meerderen en medewerkers te zien te manœuvreren. Het lichamelijke facet is dan weliswaar verdwenen, het psychische krijger-aspect blijft.

We hebben nu een eerste afbakening van jang-betekenissen, ofwel betekenissen die samenhangen met het archetypisch mannelijke. Er zijn nog veel meer betekenissen van het mannelijke die hieruit zijn voortgevloeid of net als bij het vrouwelijke samenhangen met ervaringen in stamverbanden van weleer. Uit het bovenstaande kunnen we afleiden dat het mannelijke van nature verbonden is met:

•  Naar buiten gerichte kracht; de stoot.

•  Drang tot actie en initiatief, een weten dat je iets moet doen om iets tot stand te kunnen brengen.

•  Constructieve betrokkenheid op de externe wereld om daarin iets tot stand te brengen.

•  Doelgerichtheid en eenpuntigheid.

•  Scheppend.

•  Trots en zich bevestigd voelen ná het bereiken van een doel of het behalen van een overwinning.

•  Krachtmeting en competitie, willen winnen.

•  Leiderschap en autoriteit.

•  Toekomstgericht: nadruk op Worden in plaats van Zijn.

•  Het vermogen om op het juiste moment de noodzakelijke stoot tot vernieuwing, verandering, zelfstandigheid of strijd te geven, dat samen te vatten is in een drang tot het nieuwe en het verleggen van grenzen. Daardoor ook:

•  Het nemen van risico’s en het aangaan van uitdagingen; kan beperkingen moeilijk accepteren.

•  Onderscheidend vermogen, en op basis daarvan kennis, orde en structuur.

•  Wil zich als anders ervaren dan de anderen.

•  Zaken van elkaar los kunnen koppelen.

•  Wijsheid op basis van kennis, analyse en begrijpen.

•  Gericht op het abstracte en op het zakelijke.

•  Directheid, geen angst de dingen bij de naam te noemen; liefde voor de waarheid.

•  Krijger-energie: het vermogen zich op te offeren voor een zaak die groter is dan hijzelf.

_________________

1)   Steinberg, W.: Masculinity. Identity, Conflict and Transformation. Londen, 1993. Hoofdstuk 2.

2)   Steinberg: Masculinity. P. 38–42.

8.

VROUWELIJK

BEWUSTZIJN

In hoofdstuk 6 hebben we de oerkenmerken van het vrouwelijke leren kennen, en hebben we gezien dat deze oerkenmerken aan de basis van het vrouwelijk bewustzijn liggen. Een vrouw met weinig persoonlijkheidsontwikkeling zal deze kenmerken op instinctievere wijze manifesteren, de uitingen van de oervrouwelijke trekken zullen bij haar wisselvalliger zijn en ze heeft geen enkel besef dat ze ook op andere manieren kan kijken en handelen.

Een vrouw echter die een flinke persoonlijke groei heeft doorgemaakt zal deze oerkenmerken van het vrouwelijke eveneens manifesteren, maar nu vanuit een innerlijke kracht en zelfstandigheid. De vrouwelijke kwaliteiten manifesteren zich nu uitgebalanceerd en voedend, zodat ze zowel thuis als op het werk een heel verfrissende rol kan spelen.

We gaan eerst kijken naar een aantal oerkenmerken van het vrouwelijke, en wat de verschillen in manifestatie zijn in het bewustzijn van een vrouw die nog weinig persoonlijke groei heeft doorgemaakt en in het bewustzijn van een vrouw die inmiddels een eigen persoonlijkheid heeft opgebouwd.

Het persoonlijke staat centraal – verbinden en voeden.

Jin is vanouds gericht op mensen, op relaties en op de rol van het persoonlijke. Het vrouwelijke principe van verbinden en voeden sluit daar naadloos op aan. Wanneer jin op een positieve wijze vorm krijgt, zien we een vrouw die zichzelf emotioneel bindt aan haar gezin, het bedrijf waar ze werkt en de mensen met wie ze werkt, en vanuit die gevoelsmatige betrokkenheid of de persoonlijke band die ze ervaart zal ze ervoor zorgen dat het ook goed gaat met haar gezin, het bedrijf en haar collega’s. Ze zal bijdragen aan het in stand houden van de sfeer, en zal op voedende wijze helpen om voorwaarden te scheppen die een aangename en soepele voortgang mogelijk maken of vergemakkelijken. Daarbij zal ze er ook voor zorgen dat zijzelf gevoed blijft door zich vol vertrouwen als een vanzelfsprekend deel van het geheel te ervaren. Alles draait om het behoud van deze binding(en), deze contacten.

Het behoud daarvan, en de diep van binnen gevoelde drang tot zorgen, kan voor een vrouw betekenen dat ze in een situatie kan raken waarin er een conflict ontstaat tussen arbeid en zorg. Als een familie-of gezinslid ziek wordt en langdurig hulp nodig heeft, zijn veel vrouwen bereid een stapje terug te doen in hun werk om die zorgtaken op zich te nemen, wat natuurlijk gevolgen heeft voor haar verdere loopbaan en perspectieven.¹⁾

Vrouwen vertonen dezelfde neiging wanneer ze nog niet in hun eigen kracht staan. Ook dan staat het persoonlijke, verbindende en voedende centraal, maar met één wezenlijk verschil: ze vergeet zichzelf en lijdt in stilte aan een gebrek aan eigenwaarde en zelfvertrouwen, hoezeer ze dat misschien ook weet te verhullen achter schijnzelfstandig gedrag, hard werken en dienstbaar zijn.

Ze kan als vrouw heel capabel en intelligent zijn, en het daarmee in de maatschappij beslist ver schoppen. Maar bij een gebrek aan zelfvertrouwen, gecombineerd met een nadruk op het persoonlijke en de persoonlijke ervaring, kan ze in negatieve zin de neiging krijgen om zich alles persoonlijk aan te trekken. Gail Evans beschrijft in haar heldere boek „Play like a man, win like a woman: What men know about success that women need to learn”²⁾ een aantal anekdotes die dit punt helder laten zien. In haar boek constateert ze, op basis van wat ze in haar langjarige ervaring aan de top van het Amerikaanse bedrijfsleven heeft meegemaakt, eveneens de neiging van vrouwen om zich alles persoonlijk aan te trekken. „Vrouwen vertalen basisinformatie dikwijls in persoonlijke termen” schrijft ze, en geeft als voorbeeld de situatie waarin de baas met een vrouw op de gang staat te praten. De vrouw vertelt hem over haar ideeën voor reorganisatie van de afdeling en de baas luistert welwillend. Opeens echter excuseert hij zich en loopt weg. Een vrouw die zich alles meteen persoonlijk aantrekt kan nu makkelijk gaan denken dat hij haar voorstellen en ideeën maar niks vindt en dat niet tegen haar zegt, maar er gewoon van wegloopt. Ze vat het daarmee op als een indirecte afwijzing van haarzelf. In werkelijkheid blijkt dat haar baas gewoon nodig naar de wc moest.

De grote kracht van jin van de gerichtheid op het persoonlijke die zo essentieel is voor de menselijke factor in gezin en bedrijf, kan in negatieve zin juist ondermijnend werken. Had de baas tegen de vrouw eerst moeten uitleggen dat hij naar de wc moest, en dat dat niets te maken had met haar verhaal? En had hij haar eerst moeten laten weten dat hij wel wat in haar plannen zag? De vrouw zou dat een stuk geholpen hebben (al is het overigens ook dan nog mogelijk dat ze het feit dat hij naar de wc moest als een smoes zou kunnen opvatten om bij haar weg te kunnen!). Probleem is echter dat een man deze gevoeligheid totaal niet snapt. Hij weet de dingen zakelijk te houden. Als hij op de gang zijn baas en passant van zijn plannen op de hoogte stelt en zijn baas moet naar de wc, dan kan hij tevreden denken dat hij nu alvast een punt heeft gemaakt waar hij straks bij zijn baas verder op in kan gaan. Hij zal er dus op terugkomen en het opnieuw aankaarten, in de verwachting dat er zakelijk verder over gepraat kan worden. De kans is echter groot dat de vrouw er bij haar baas niet verder op terug zal komen. Hij heeft haar immers – voor haar gevoel en in haar ogen – afgewezen dan wel niet serieus genomen….

Om de relatie met de baas te behouden zal ze niet op het voorval terugkomen (en er daardoor waarschijnlijk ook niet achterkomen dat hij alleen maar naar de wc moest!) en de afwijzing in stilte opkroppen. Niet zelden zie je dan bij vrouwen een aanvullend mechanisme in werking treden, namelijk nóg meer hun best doen en nóg perfectionistischer worden, waarover straks meer.

Dit zich alles persoonlijk aantrekken komt op álle mogelijke vlakken voor. Bij een simpele vraag van haar man of kinderen of ze iets dat haar gevraagd was al heeft gedaan, kan ze of snel in de verdediging schieten als ze er nog niet aan toegekomen is, of kruipt ze in een slachtofferrol in plaats van duidelijk te maken waarom het nog niet gedaan is. Er kunnen immers heel normale redenen zijn die ze gewoon zakelijk had kunnen vertellen! Op haar werk kan ze zich erg opgelaten voelen als er dingen niet goed lopen, en zich zelfs verantwoordelijk voelen voor dingen die zijn misgegaan, ook al spreekt niemand haar daar op aan, en zelfs wanneer het duidelijk is dat iemand anders een fout heeft gemaakt. Ze kan in een vergadering op haar werk bang zijn de vriendschap met een (vrouwelijke) collega te verliezen wanneer die het in die vergadering met haar oneens blijkt te zijn. Ongemerkt verwacht ze dat haar vriendin contact en behoud van relatie belangrijker zal vinden dan een zakelijk verschil van mening, wat tot een hoop onbegrip tegenover haar vriendin kan leiden. Ook hier kan, in het ergste geval, de kwetsbaarheid zo groot zijn en de vrouw zich de dingen zo persoonlijk aantrekken, dat ze het verschil van mening in de vergadering innerlijk opblaast tot proporties alsof de vriendin ter plekke gezegd zou hebben dat hun vriendschap niets meer waard zou zijn.

Het lastige is dat als de vriendin dan vervolgens bij hoog en bij laag beweert dat dat niets met elkaar te maken heeft, dit niet in alle gevallen door de betreffende vrouw begrepen kán worden. De reden is dat dat complex als haar gebrek aan zelfvertrouwen te groot is er eenvoudig voor zorgt dat alle positieve en bevestigende boodschappen niet doorkomen, en alle negatieve signalen worden versterkt. Is een kwetsbare vrouw op weg om dat stukje in haarzelf het hoofd te bieden, dan kan de vriendschap er sterker uitkomen.

De kracht van jin, met de nadruk op het persoonlijke en op het belang van relaties en het voedende, zal maken dat een psychologisch sterke vrouw van onschatbare waarde is, zowel thuis als in de maatschappij. Het is een vrouw die het zakelijke en persoonlijke niet verwart en die kritische vragen niet als afwijzing oppakt. Ze zal nog steeds relaties voor laten gaan, maar niet ten koste van zichzelf, en haar zorg en haar voedende kwaliteiten zullen zowel anderen als haarzelf gelden. Het is een vrouw die, als er een conflict komt tussen arbeid en zorgtaken, heel bewust voor het één of voor het ander kan kiezen. Ik heb vrouwen ontmoet die er heel bewust voor kozen om een tijdje niet, en voor langere tijd mínder te werken, omdat ze hun gezinsleven en kinderen te belangrijk vonden. Ook een vrouw die op een topfunctie afstevende maakte deze keuze, en ze zei me dat voor haar de voldoening van beide werelden belangrijker was dan geld of carrière, en dat het haar niets uitmaakte dat de status van huisvrouw als minder werd gezien. Ze vertelde me dat het voor haar bij de vrouwenemancipatie niet ging om het bereiken van de best mogelijke positie in het bedrijfsleven, maar om de vrijheid van keuze om haar leven zo in te richten dat zij er gelukkig mee kon zijn. Dat hield onvoorwaardelijk in dat het persoonlijke een plek moest blijven krijgen.

Wachten in vertrouwen.

De grote kracht van het vrouwelijke is haar vermogen om af te wachten in het vertrouwen dat er betere tijden aanbreken. Jin gaat uit van heelheid en weet dat vreugde en verdriet bij elkaar horen als dag en nacht. Jin weet dat je na de inspanningen van de bevalling vreugdevol het nieuwe leven in je armen kan sluiten. Positief jin betekent in zijn algemeenheid het vermogen om een moeilijke situatie zoals die er op dat moment is eenvoudig te accepteren als behorend bij het NU. Het is een weten dat er nu eenmaal tijden zijn waarin het tegenzit, en dat er niet altijd mogelijkheden zijn om het tij snel te keren. Daarom kan jin op een positieve manier berusten in wat er is en doorgaan met de dingen die gedaan moeten worden. Dat neemt niet weg dat jin alle mogelijke signalen die op verandering kunnen wijzen wel scherp in de gaten houdt, maar ze zal geen kracht, energie en geld verspillen aan dingen die nog niet rijp zijn voor verandering.

Positief jin heeft naast dat vertrouwen ook een bepaalde intuïtie of een soort aanvoelen van situaties. Zonder logische analyses of statistiek kan jin een bepaald gevoel krijgen dat de tijd al rijp is of nog niet, en of er al dan niet actie moet worden ondernomen. Dat gevoel luistert niet naar de wetten van de logica, en in een door jang-waarden bepaalde cultuur wordt het vaak afgedaan als ‘maar gevoelens’ of wordt er wat geschamperd over ‘die vrouwelijke intuïtie’, of wordt er alsnog onderbouwing verlangd. Dat kan jin niet; maar wanneer een vrouw in haar kracht staat, is ze in staat om te luisteren naar ‘iets’ in haar dat haar zegt te wachten. De ervaring leert dat ze daar heel vaak gelijk in heeft.

Het wachten in vertrouwen betekent dus niet dat jin niet tot handelen over kan of wil gaan, integendeel. Jin echter reageert vooral in reáctie op dingen en situaties, terwijl jang deze juist initieert, en voor jin speelt het gevoel daarin een belangrijke rol.

Met het vermogen om in vertrouwen te wachten hangt ook geduld samen. Het vrouwelijk bewustzijn kan geduldig de jonge dreumes keer op keer bij de hand nemen om hem te leren lopen, en kan helemaal gelukkig zijn met de eerste echte stapjes. Het geduld van jin is gegrondvest in de positieve houding dat er een moment zal komen dat het doel bereikt wordt. Er is geen planning, geen tijdpad, geen maatstaf. Wat voorop staat is dat er vooral ruimte wordt geschapen om iets te laten gebeuren dat belangrijk is. Jang zegt in zo’n geval bijvoorbeeld: dan en dan moet het in orde zijn, de taak af zijn, het doel bereikt zijn, en dergelijke. Jin weet hoe dingen anders kunnen lopen en hoe dingen soms hun eigen tijd nodig hebben, en zal bij het niet halen van het doel of de taak niet bij de pakken neerzitten, maar geduld kunnen opbrengen. Negatief jin echter heeft de neiging zich een rad voor ogen te draaien en niet in te grijpen als dingen te lang duren en bezig zijn mis te lopen.

Negatief jin heeft ook de neiging in andere opzichten te lang te wachten, waardoor er nooit veranderingen kunnen plaatsvinden. Angst voor verandering en een behoefte alles bij het oude te laten omdat dat bekend is en als veilig wordt ervaren, is een van de kenmerken van negatief jin. Thuis kan dat betekenen dat de vrouw als moeder het liefst het gezin bij elkaar houdt zoals dat nu is, en dat kan haar beslist de nodige problemen geven wanneer de kinderen rijp worden om het huis te verlaten.

Negatief jin kan in plaats van in vertrouwen te wachten een houding krijgen van initiatiefloos afwachten tot het lot iets op haar pad brengt. Dat betekent bijvoorbeeld: wachten tot je gezien wordt in plaats van duidelijk te laten zien wie je bent en wat je kunt. Evans vertelt over een vrouw die vice-presidente was bij een topbedrijf, maar erover klaagde dat ze de afgelopen jaren steeds meer klinkende titels heeft gekregen, maar niet meer macht, en dat ze het gevoel had tegen een muur te zijn opgelopen. Ze was nogal verbaasd toen Evans haar vroeg of ze het bedrijf duidelijk had gemaakt wat ze wilde. Dat had ze niet gedaan. Ze begreep niet dat ze niet beloond werd voor haar werk, want ‘ze weten hoe goed ik mijn werk doe’. Het is een vorm van passiviteit die Evans bij heel veel vrouwen in de hogere segmenten van het bedrijfsleven heeft meegemaakt, en ook ik heb daar menig voorbeeld van gezien.

Wanneer ‘wachten in vertrouwen’ gepaard gaat met een vorm van zelfafwijzing, niet kunnen houden van jezelf of een gebrek aan zelfvertrouwen, wordt het een ‘wachten in schijnvertrouwen’. Van binnen is er dan de grote hunkering om gezien en gewaardeerd te worden, maar tegelijkertijd is er die rem om assertief de eigen behoeften duidelijk te maken. Het is een probleem dat heel veel vrouwen hebben en dat zeker ook met onze cultuur te maken heeft. Eeuw na eeuw hebben vrouwen geleerd dat assertiviteit ongepast is voor een meisje, en dat je moet wachten tot je wat gevraagd wordt, dat het onbeleefd is als je iemand in de rede valt, dat je niet boos behoort te zijn, en ga zo maar door. Veel vrouwen leven met een ingeslikte boosheid, die nog versterkt wordt door de opeenstapeling van onverwerkte boosheid van de vrouwelijke lijn in de familie die ééns om een oplossing vraagt. Lerner schreef hierover een prachtig boek: „Dans van woede.”³⁾

Het ‘wachten in vertrouwen’ als prachtige kwaliteit van jin is binnen onze samenleving door allerlei andere oorzaken weggezakt en tot een soort wachten en verstoppertje spelen geworden. Veel vrouwen hebben het probleem proberen te omzeilen door een indirecte vorm van communicatie, en daarmee bedoel ik het geven van allerlei hints in de hoop (en verwachting) dat de ander dan wel zal snappen waar het om gaat. Ook hier weer een mooi voorbeeld van Evans, deze keer over een heel capabele vrouw die werkte in een bedrijf dat een filiaal in Frankrijk wilde gaan opzetten. Zij was een uitermate geschikte kandidate om daar leiding aan te gaan geven, en ze wilde dat ook heel graag. Ze gaf haar baas allerlei kleine hints in die richting, en vertelde hem dat ze Frans was gaan leren. Een andere keer vertelde ze hem dat ze bezig was zich in Parijs te verdiepen, en meer van dit soort dingen. Maar nooit zei ze dat ze het geweldig zou vinden als zij de baan in Frankrijk zou krijgen en hoe goed ze daar wel niet geschikt voor was. Toen kwam er een man die dat wél vertelde aan de baas. Hij werd de leidinggevende in Frankrijk. De baas had niet gesnapt waar de hints van de vrouw op doelden….

Ontvangend, koesterend en zorgend.

Plaats jin in een willekeurige levensomstandigheid, en het vrouwelijke zal proberen er met de gegeven middelen iets van te maken. Haar grote kracht is het vermogen om mee te geven, tijdelijke problemen te accepteren en om te gaan met de dingen die op haar pad komen. Jin leeft in het hier en nu, en als er nu onvoldoende middelen, zijn zal het vrouwelijke in eerste instantie kijken wat ze kan doen met de wél beschikbare middelen, en is daar uitermate creatief in. Misschien is dit het deel van het vrouwelijk archetype dat samenhangt met de noodzaak het leven gaande te houden in tijden van nood, zoals destijds in de winter als er minder voedsel was, of bij rampen als vulkaanuitbarstingen, overstromingen en andere (natuur)rampen? Het is deel van het vrouwelijke om alles te doen om haar kinderen in leven te houden, vanuit het perspectief van de instincten ook om de soort in stand te houden. Het maakt jin uitermate creatief in het scheppen van kortetermijnoplossingen voor actuele problemen.

Deze kwaliteit van het vrouwelijke maakt dat er geen tijd en energie verspild wordt aan vechten tegen de bierkaaien. Meegeven met de situatie en roeien met de riemen die je hebt kan energie vrijmaken om de problemen op een andere manier te bekijken. Dat geldt zowel thuis als op het werk. Als zich een ernstig probleem voordoet, zal jin in eerste instantie stilhouden. Dat is niet hetzelfde als passiviteit; als een kind bijvoorbeeld ernstig gewond is, zal het vrouwelijke wel degelijk meteen actie ondernemen. Maar psychisch is er eerst een soort van stil-zijn om de werkelijke situatie tot zich door te laten dringen, gevoelsmatig af te tasten, om het vervolgens in te passen in de verdere loop der dingen. Een evenwichtige vrouw en moeder zal, bij ziekte van haar kind, kunnen gaan zitten om een rustige afweging te maken tussen haar verplichtingen die ze bijvoorbeeld ten aanzien van haar werk heeft, en de zorgtaak voor haar kind, en dan een keuze maken waarbij ze de nieuwe verplichtingen naadloos weet op te nemen in haar leven. Er is voor haar een nieuwe situatie ontstaan, en jin accepteert dat dit eenvoudig zo kan gebeuren, en past de nieuwe situatie in de dagelijkse gang van zaken in. Zo ligt het althans in het ideale geval, en er zijn veel vrouwen die dit nog voor een deel, sommigen zelfs voor een groot deel, in zich hebben.

Het ontvangende principe van jin kwamen we uitgebreid tegen in hoofdstuk 6, en zagen daar dat het binnengedrongen worden voor jin een vanzelfsprekendheid is, en gevolgd wordt door een behoefte om te omhullen en geborgenheid te geven. Wanneer een nieuwe levenssituatie het leven van een vrouw binnendringt, kan dit met eenzelfde vanzelfsprekendheid worden opgevat, en ook de reactie geven dat ze wil omhullen. Dat maakt het vrouwelijke zo uitermate geschikt om te helpen voorwaarden te scheppen om het leven voortgang te doen vinden. Destijds was dat onder meer het geval bij natuurrampen, maar ook vandaag de dag zijn deze kwaliteiten nog van groot belang. Het zijn onze vrouwelijke kwaliteiten die maken dat als het erg slecht gaat met het bedrijf (en er dus een noodsituatie binnendringt) alle mensen die er werken alles op alles willen zetten om het bedrijf te redden, in welke vorm dan ook. Van hoog tot laag worden offers gebracht, en alle initiatieven en ideeën worden serieus genomen. Het zijn de jin-kwaliteiten die het dan mogelijk maken dat het bedrijf eventueel overleeft en kan herstarten, jin-kwaliteiten in vrouwen en mannen. Heel af en toe hoor je in het nieuws dat er zoiets gebeurt.

Deze kwaliteit van jin hangt direct samen met het vermogen van jin om een stap terug of opzij te doen, en zich vanuit betrokkenheid op het geheel dienstbaar te maken. Vrouwen die in hun kracht staan en in balans zijn kunnen dit met het grootste gemak doen wanneer de situatie daarom vraagt. Maar zodra de situatie daar niet meer om vraagt, zullen ze weer aandacht aan hun eigen leven en hun eigen behoeften geven, en voor zichzelf de draad weer oppakken.

Vrouwen die hun innerlijke balans tussen het vrouwelijke en mannelijke nog niet hebben gevonden, lopen het risico dat ze deze op zich belangrijke jin-kwaliteit op een verkeerde manier vormgeven. Ze hebben dan de neiging zich al bij voorbaat weg te cijferen voor iets groters, ook als er geen ramp of probleem is. Ze geven dan in alles veel te makkelijk mee, en hun vermogen om er in lastige omstandigheden iets van te maken wordt voor hen dan een excuus om géén knopen door te hoeven hakken, niet de noodzakelijke veranderingen door te voeren, en alles in het oude patroon te laten.

Terwijl ze op zich dan misschien actief bezig is met het aanpakken van het probleem, is ze tegelijkertijd passief en afwachtend omdat ze niet durft te vertrouwen op haar eigen jang-kracht die kan doorstoten en veranderen. Gevolg: een voortmodderen met problemen en een risico op een slachtofferachtige houding. De kracht van jin om tijdelijke problemen te accepteren wordt dan een rem doordat de problematische situatie bijna de norm wordt. Jin zal nooit kunnen accepteren dat moeilijkheden voor altijd voortduren, want jin is ingesteld op cycli en weet dat na de nacht de dag komt. Altijd nacht is onnatuurlijk. Het vermogen om moeilijke situaties in het hier en nu te accepteren is daarom ook rechtstreeks verbonden met haar vermogen om in vertrouwen te wachten. Positief jin zal de noodzakelijke stappen zetten als de tijd daarvoor rijp is; negatief jin echter zet die stappen niet en hakt niet de noodzakelijke knopen door.

Op een pijnlijke manier komt dat af en toe naar voren in de berichtgeving over vrouwen die door hun man mishandeld zijn, en die vertellen hoe moeilijk ze het vonden om de knoop door te hakken en te besluiten te gaan scheiden of bescherming te zoeken in een blijf-van-mijn-lijf huis. Het is soms onvoorstelbaar hoe lang een aantal van deze vrouwen de situatie heeft laten voortduren, wachtend en hopend op verandering, en ondertussen proberend er zo veel mogelijk van te maken, vooral voor hun kinderen. Natuurlijk spelen er in dit soort situaties meerdere factoren, maar het al te makkelijk meegeven met moeilijke situaties en niet de noodzakelijke veranderingen aan te brengen is de schaduwzijde van het levensreddende facet van meegeven met de stroom.

Zekerheid, risico mijden en vervulling in relaties.

We zagen al dat voor vrouwen het persoonlijke, contacten en relaties voorop staan. Jin zoekt vervulling in relaties met anderen, met gezin en omgeving, met collega’s en al die mensen waar jin om geeft. De vervulling en het positieve gevoel dat daarbij hoort zijn belangrijker dan eer of aanzien. Voor jin is afhankelijkheid ook daarom geen probleem, nog afgezien van de archetypische ervaringen van de mensheid waarbij zwangere vrouwen met jonge kinderen op samenwerken met en hulp van anderen waren aangewezen.

Afhankelijkheid heeft voor jin geen negatieve betekenis, maar in pure vorm zelfs een betekenis van samenzijn en samen delen, ja zelfs een bepaalde mate van intimiteit. Misschien kunnen we dat het beste begrijpen in het licht van de ervaringen van millennia van barende vrouwen. We hebben in de antropologie talloze aanwijzingen dat vrouwen elkaar in het proces van bevallen bijstaan. Ervaren vrouwen waren eeuw na eeuw de begeleidsters van jongere vrouwen die het leven schonken aan een kind. De barende vrouw kon zich overgeven aan zowel de wijsheid van haar lichaam, dat haar vertelt wat te doen, als aan de wijsheid van de vrouwen met ervaring die voor haar op dit belangrijke moment zorgen. Is dat afhankelijkheid? Niet in de beleving van jin. Het is een delen van iets onbenoembaars, iets belangrijks. Zo is het voor het pure vrouwelijke ook geen probleem om in bepaalde kwetsbare perioden afhankelijk te zijn van haar man, omdat het voor haar een delen van een belangrijke gevoelssituatie is. Ze verwacht eenvoudig niet dat jang daarop kan reageren met een houding van ‘ik ben de grote beschermer en ik ben dus belangrijk’. Voor jin telt de liefde voor het leven en het in stand houden ervan, en dat is waar ze mede haar geluk aan ontleent. Een uithangbord met prestaties heeft ze daarom niet nodig, prots- en praalgedrag evenmin.

Die liefde voor het leven en het instandhouden van zowel leven als relaties geeft jin ook de behoefte om, waar mogelijk, op zeker te spelen. Dat immers is de beste garantie dat je dat wat belangrijk voor je is niet verliest. Daarom heeft jin ook een sterk risicomijdende kwaliteit. Hoewel dat in een maatschappij met jang-waarden niet bepaald als heldhaftig en positief wordt gezien, blijkt het een onmisbare kwaliteit te zijn, getuige bijvoorbeeld de uitkomst van verschillende onderzoekingen naar hoe vrouwen het op de beurs doen, zoals onder meer uit het onderzoek van de SNS-bank in 2003 blijkt. Steeds weer komt daar uit dat ze het beter doen dan mannen, en dat het juist hun voorzichtigheid, hun risicomijdend gedrag én hun betrokkenheid zijn die daar een rol in spelen.

Management Team nam dit onderzoeksresultaat in 2006 onder de loep en kwam met ‘een nieuwe beurswijsheid: „Hoog testosteron? Geen winst onder de zon!”⁴⁾ Ze interviewden onder andere Hoofdredacteur Pieter Kort van beleggersplatform IEX-Magazine. Zijn conclusie: vrouwen doen het beter op lange termijn, maar de verklaring is eenvoudig: ze handelen veel minder. Hij constateert dat mannen een veel grotere scoringsdrift hebben en ‘willen gooien en smijten op de beurs’. Dat is op zich al riskanter, maar geeft ook nog eens hogere transactiekosten. Zijn tijdschrift wordt vooral door mannen gelezen: „Omdat vrouwen weinig handelen met hun aandelen, hoeven ze ook niet constant de koersen en beursinformatie in de gaten te houden. Mannen jagen hun kansen na en willen juist wel op de hoogte blijven.’” Aldus Kort.

Rogier Timmers, van Timmers Beleggingsonderwijs, bevestigt het scoringsgedrag van mannen en de bedachtzamer stijl van vrouwen. Hij vervolgt: „Daghandelaren proberen geld af te dwingen op dagniveau omdat ze willen scoren. Vrouwelijke daghandelaren kom je dan ook zelden tegen.”

Beleggersbank Alex doet al jarenlang in samenwerking met de Universiteit Maastricht onderzoek naar het verschil in behaalde rendementen tussen mannen en vrouwen, en bevestigt dat vrouwen het inderdaad veel beter doen dan mannen. Jim Tehupuring, van de Alex Academy, voegt aan de al geconstateerde scoringsdrift van mannen nog een opmerkelijk feit toe. Hij ziet jaarlijks duizenden beleggers en hij beschrijft dat hij ooit een vrouw in training had die aandelen TNT had gekocht voor 27 euro. Tehupuring was benieuwd naar haar strategie en vroeg wanneer ze zou gaan verkopen.

„Als het aandeel naar 26 euro zakt”, reageerde de vrouw. Tehupuring zegt dat dit tekenend is voor de beleggersmentaliteit van vrouwen. „Een man zou naar alle waarschijnlijkheid hebben gezegd dat hij zou verkopen bij 35 euro; hij focust op de winst, terwijl vrouwen focussen op het behoud van geld. Ze willen voorkomen dat ze te veel verliezen, met andere woorden: ze hebben de discipline om te doen wat ze met zichzelf hadden afgesproken.” Tehupuring voegt daar nog aan toe dat mannen slecht tegen hun verlies kunnen: „Ze willen per se winnen, en lukt dat niet, dan halen ze allerlei fratsen uit om hun verliezen goed te maken.” En: „Vrouwen kunnen veel makkelijker accepteren dat ze een fout hebben gemaakt. Mannen zijn daar te macho voor.”

Het Management Team interviewde ook twee vrouwelijke beleggers, Hanneke Ketellapper-Veringa en Carolien Vos. Deze laatste zegt: „Mannen denken sneller in termen rijk, rijker, rijkst. Ze schieten in een turbopositie zodra ze een kansje ruiken. Snel erin en snel eruit. Terwijl ik van mening ben dat als je rijk wilt worden met beleggen, je niet moet gaan gokken met je aandelen. Gokken doe je in het casino.” Opmerkelijk is dat geen van beide vrouwen wil uitspreken dat vrouwen beter beleggen dan mannen. Management Team schrijft: „Tekenend voor de inborst van de man? ‘Wellicht,’ zeg Vos. ‘Ik loop ook niet op feestjes te snoeven hoe goed mijn aandelen het doen, terwijl je mannen wel vaak hoort opscheppen. Die bewijsdrang, ja, dat is toch wel een verschil. Misschien komt het omdat wij van oorsprong geen jagers zijn. We hoeven onszelf niet op de borst te kloppen.’ ”

Ook Katia Hellemans, een van de weinige vrouwelijke fondsbeheerders bij de KBC, wil niet zeggen dat vrouwen beter beleggen dan mannen. In een interview op 25-8-2004 met Annemarie Eeckhout⁵⁾ zegt ze alleen dat vrouwen het ánders aanpakken. „Vrouwen zijn iets voorzichtiger, minder impulsief,” zegt Hellemans. „Als iedereen zware correcties begint te doen op een aandeel, zal ik niet meteen meedoen met de massa. Ik bouw ook langzaam vertrouwen op in bedrijven die het waard zijn om in te investeren. Dat gebeurt na een grondige analyse.” Hier zien we de jin-kwaliteit van relateren naar voren komen: feitelijk gaat ze een persoonlijke band aan met het bedrijf waarin ze investeert en blijft ook in moeilijke tijden trouw.

Arlette Jonckheere (55) is directrice personal banking van Fortis in Leuven. Ze nam in 2004 voor haar team, dat banken in beleggingen in roerend goed adviseert, tegelijkertijd een man en een vrouw aan. Ze zegt: „Het viel me op dat de man meteen alles heel technisch begon te analyseren om vervolgens vrij impulsief tot het besluit te komen: die aandelen houden we, die gooien we buiten. De vrouw daarentegen hield meer rekening met het beurssentiment. Ze volgde voor een deel haar intuïtie. Doordat de beurs steeds toegankelijker wordt, is technische kennis ondergeschikt geworden aan beursgevoel.”

In dit wat uitgebreidere voorbeeld zien we heel goed hoe de archetypisch vrouwelijke kenmerken door vrouwen in het moderne zakenleven tot uitdrukking worden gebracht:

•  Ze nemen geen risico.

•  Ze spelen geen wedstrijd en hoeven dus ook niet te winnen.

•  Ze hebben geen probleem om een misser te erkennen omdat jin niet gericht is op scoren maar op veiligheid en functioneren.

•  Ze bouwen een vertrouwen in bepaalde bedrijven op, wat een variant is van een relatie met dat bedrijf aangaan, en blijven ook lang trouw.

•  En ze kloppen zich niet op de borst. Het zijn de mannen die openlijk het verschil in beleggen tussen mannen en vrouwen beamen, de vrouwelijke beleggers benoemen het niet en zeggen alleen dat ze het ánders doen. Een uitvloeisel om de sfeer goed te houden?

Geen triomfgedrag
en geen uiterlijk vertoon van macht en status.

Bij de oerkenmerken van het vrouwelijke zagen we dat de jin-energie naar binnen is gekeerd, naar de eigen omgeving en de binnenwereld, in tegenstelling tot het mannelijke, dat een specifieke oriëntatie op de buitenwereld heeft. Dit heeft grote gevolgen voor de wijze waarop jin en jang zich naar buiten toe manifesteren: het mannelijke is zich van meet af aan bewust van de buitenwereld en dat het zich daarin moet onderscheiden, terwijl dat voor jin een ondergeschikte rol speelt.

In de Kamerkrant voor Ondernemend Nederland, het blad van de Kamers van Koophandel, verscheen in de editie van oktober 2004 een artikel met als kop: „Vrouwen minder snel failliet.” Dat was de uitkomst van een onderzoek van kredietbureau Graydon Nederland. Onderzoeker Robert Blom zegt in dit artikel: „In de ondernemerswereld van mannen heerst vaak een glamourachtige sfeer. Je moet op een toplocatie zitten met een paar blinkende leaseauto’s voor de deur en liever tien dan twee man personeel. Als je diep in hun hart kijkt, zitten ze liever vandaag dan morgen aan de top van een multinational.” En hij voegt er aan toe dat mannen geneigd zijn in clichés te denken, zoals: ‘Wie niet snel groeit, telt niet mee’, of ‘Stilstand is achteruitgang’ of ‘Een dure aankleding is je visitekaartje’. Blom heeft duidelijk kritiek op die houding, wat onder meer blijkt uit zijn vraag of een opdrachtgever nu echt jouw leasebak ziet staan tussen die tientallen andere op het parkeerterrein.

Over vrouwen zegt Blom dat die veel zuiniger zijn en minder zijn gericht op groei of groter worden. Voor hen staat stabiliteit voorop, precies eigenlijk zoals we al zagen bij vrouwen in de beleggingswereld: risicomijdend gedrag, alles gericht op behoud. Waar mannelijke ondernemers zo snel mogelijk naar de top willen, zie je de vrouwelijke ondernemer vooral streven naar een bevredigende invulling van haar arbeidsleven, waarbij ze hoopt dat ze daar een redelijk inkomen mee kan verdienen.

Evans, zelf executive president van CNN en daarmee de vrouw met de hoogste positie in de media-industrie, schrijft: „Voor mij is het doel van het spel een goed gevoel over wat je doet. Dat is de belangrijkste richtlijn van allemaal, want zo vind je voldoening en word je een winnaar.” Even verderop licht ze dit nader toe door te zeggen dat de uiteindelijke winnaar in het spel van het bedrijfsleven niet altijd degene hoeft te zijn met de meeste macht of het meeste geld of het grootste aanzien. Ze kent heel wat mensen met indrukwekkende functietitels die domweg ongelukkig zijn. „Maar ik ken niemand die van haar werk houdt en ongelukkig is,” schrijft ze, en dat is precies waar het voor jin om draait. „Vrouwen vinden succes op zich minder fantastisch. We willen van alles in ons leven genieten.”

In lijn hiermee schrijft Timmers in het hiervoor aangehaalde artikel van Management Team over vrouwen en beleggen dat vrouwen veel meer geneigd zijn om geld uit hun beleggingsportefeuille op te nemen om van te leven dan mannen. Ze gebruiken de winst voor vakantie, investeren in hun pensioen of doen er gewoon de boodschappen mee. Mannen willen hun portefeuille groot houden: „Als de portefeuille groot is, zijn zij groot.”

De ervaring van Gail Evans is dat het voor mannen belangrijk is om uiterlijke tekenen van succes te hebben, uiteenlopend van een fraaie titel tot en met geld. In de zakenwereld letten mannen ook veel meer op signalen van uiterlijk succes dan vrouwen doen, en zijn daardoor ook sneller geneigd om bij een promotie hun nieuwe status in visuele vorm duidelijk te maken: groter kantoor, duurdere inrichting, enz. We hebben in het nieuws de afgelopen jaren menig staaltje gehoord van bijzonder dure aanpassingen aan kantoren, bankgebouwen en dergelijke, zoals in 2003, toen RTL heimelijk een dure verbouwing van het hoofdkantoor van het UWV filmde. Terwijl het UWV zelf in een ingrijpende reorganisatie was beland en honderden banen werden geschrapt, bleek het nog in prima staat verkerend hoofdkantoor van het UWV intussen voor vele miljoenen euro’s verbouwd te worden en overdadig te worden aangekleed met goud, marmer en andere luxe. Tjibbe Joustra, toenmalig voorzitter van de Raad van Bestuur van de uitkeringsinstantie UWV, onder wiens leiding dit plaatsvond, moest daarop na een aanvaring met minister van Sociale Zaken Aart Jan de Geus in 2004 het veld ruimen. Het is een voorbeeld dat past in wat Evans als tendens benoemt. Zijzelf hoefde bij haar promotie géén nieuwe meubels en ook geen groter kantoor. Maar ze merkte in het door jang-waarden bepaalde zakenleven dat ze daar gewoon op werd afgerekend, en besloot daarop haar kantoor toch te vernieuwen. Wat ze echter ook merkt is dat heel veel vrouwen die uitermate goed werk doen en heel veel kunnen, alleen al door het gebrek aan uiterlijk vertoon enerzijds, en een grotere nadruk op bevredigend werk willen doen anderzijds, in de wereld van het bedrijfsleven minder aan bod komen en ook lager gewaardeerd worden. Terwijl ze betere beleggers zijn en minder vaak failliet gaan!

_________________

1)   Hulst, D. en W. van Hoeflaken: Vrouwen & Geld. Utrecht, 2008

2)   Evans, G.: Play like a man, win like a woman: What men know about success that women need to learn. New York, 2000

3)   Lerner, Harriet G.: Dans van woede. Vrouwen en de kracht van hun boosheid. Amsterdam, 1995.

4)   www.mt.nl/Archief/432517/Beleggen_vrouwen_beter_dan_mannen.html

5)   www.nieuwsblad.be/Article/Detail.aspx?articleID=gtl89mjo

9.

MANNELIJK

BEWUSTZIJN

In hoofdstuk 7 hebben we de oerkenmerken van het mannelijke leren kennen, en we hebben gezien dat deze oerkenmerken aan de basis liggen van het mannelijk bewustzijn. Een man met weinig persoonlijkheidsontwikkeling zal deze kenmerken op instinctievere wijze manifesteren, zijn uitingen van de oermannelijke trekken zullen wisselvalliger zijn en hij heeft geen enkel besef dat hij ook op andere manieren kan kijken en handelen.

Een man echter die een flinke persoonlijke groei heeft doorgemaakt zal nog steeds deze oerkenmerken van het mannelijke manifesteren, maar nu vanuit een innerlijke verbondenheid met de wereld, verfijnd en aangevuld door een gevoel en betrokkenheid. In hem manifesteren de mannelijke kwaliteiten zich nu gebalanceerd en creatief, en kan hij een heel verfrissende rol spelen zowel thuis als op het werk.

We gaan eerst kijken naar een aantal oerkenmerken van het mannelijke, en wat de verschillen in manifestatie zijn in het bewustzijn van een man die nog weinig persoonlijke groei heeft doorgemaakt en in het bewustzijn van een man die inmiddels een eigen persoonlijkheid heeft opgebouwd.

Het zakelijke staat centraal – de poort naar buiten.

Jang is vanouds gericht op het bereiken van een doel dat buiten de sfeer van de persoonlijke relaties ligt. Het jagen op een dier is een doel, en dat is iets veel onpersoonlijkers dan het voeden van een kind. De gerichtheid van het mannelijk bewustzijn is dan ook veel meer op het zakelijke dan op het menselijke, en meer op de verbinding met de buitenwereld dan op de verbinding met de kleine cirkel die zijn thuisbasis vormt. De man leeft eigenlijk in twee werelden: hij heeft een thuis dat wel degelijk belangrijk voor hem is, maar de jang-dynamiek jaagt hem tegelijkertijd wég van huis, de buitenwereld in om daar bepaalde doelen te bereiken en in elk geval zijn jangkracht tot uitdrukking te brengen. Voor een man betekent dit dat hij een innerlijke balans moet zien te vinden tussen de wereld thuis en de wereld voorbij zijn tuinhekje.

Het is de jang-energie die ons in contact met de buitenwereld brengt, en vanouds was dat ook de functie van de man des huizes. Nog geen eeuw geleden was het de gewoonste zaak van de wereld dat de vrouw thuis was en de man voornamelijk buitenshuis. Hoewel daar maatschappelijk gesproken de nodige veranderingen in zijn gekomen, is de oerdynamiek onveranderd en zien we in het mannelijk bewustzijn die drang om ‘naar buiten’ te gaan. Niet om zomaar buiten te zijn, maar om daarin ook iets van zichzelf neer te zetten. Jang immers staat ook voor het scheppende en zijn scheppende kracht is rechtstreeks verbonden met zijn oriëntatie op ‘buiten’. Het mannelijk bewustzijn wil daar dingen doen, dingen veranderen, dingen vernieuwen, dingen ontdekken. Dat houdt echter onherroepelijk in dat het mannelijk bewustzijn zal oplopen tegen grenzen die hem in zijn actie en scheppingsdrang tegenhouden. Dat heeft tot gevolg dat het mannelijk bewustzijn ook de maatschappelijke structuur zelf, inclusief autoriteiten, als een uitdaging ervaart en tot op zekere hoogte zal proberen los te breken uit de al te grote beperkingen van zijn omgeving of van de maatschappij. Het mannelijke móet ergens de ruimte kunnen krijgen en die ruimte ook kunnen ervaren om te kunnen vernieuwen, veranderen en herscheppen, en het roept wrevel op wanneer er veel beperkingen, regels en wetten zijn die hem hinderen.

Deze dynamiek heeft een aantal gevolgen. Jang voelt de omgeving als een uitdaging om die te bevechten met het doel meesterschap over zijn omgeving te krijgen. Dat kan tot uitdrukking komen in de vorm van waarlijk innerlijk leiderschap, en een goed leider is van grote betekenis voor zowel maatschappij en bedrijf als thuis en in de kleinere omgeving. Hebben we echter te maken met een minder bewust ontwikkelde persoonlijkheid, dan is het gevoel de omgeving te bevechten niet verbonden met iets voor die omgeving willen betekenen, en komen eigen driften boven. Dan zien we egocentrisme, eigenwijsheid en een botte houding van ‘niemand heeft mij iets te vertellen of voor te schrijven’, en hebben we te maken met een mannelijk bewustzijn dat met niets en niemand rekening houdt. Vanuit de gedachte ‘ik bepaal zelf wel wat ik doe’, neemt de negatieve jang-uiting ook makkelijk het recht in eigen hand, en negatief jang is nogal snel in zijn eergevoel aangetast, waardoor met een machovertoon aan de buitenwereld getoond moet worden wie er werkelijk de baas is. Het is een dynamiek die we in bepaalde jeugdbendes kunnen tegenkomen. In een minder ernstige, maar nog altijd lastige vorm kan het in de alledaagse werkelijkheid kleine dictators opleveren, die zichzelf het recht geven elke regel te breken en ondertussen wel regels aan anderen stellen.

De gerichtheid van het mannelijke op de meer zakelijke dingen, dus op alles wat niet persoonlijk is, kan een zodanige angst voor het persoonlijke geven, dat het mannelijk bewustzijn zich tegen emoties wapent. Dan zien we mannen die bang zijn voor emoties, en bang zijn voor andere jin-waarden zoals kwetsbaarheid en afhankelijk durven zijn. In plaats van deze noodzakelijke waarden ergens een plek te geven in hun leven, kunnen mannen ze overschreeuwen door ‘extra mannelijk gedrag’ te vertonen. Ze gaan dan sneller op de vuist, kunnen vervallen tot agressie en geweld, tonen durf en moed tot en met waaghalzerij, en doen alsof angst, emoties en gevoelens niet bestaan of geen bestaansrecht hebben. In therapie gaan of hulp zoeken is natuurlijk helemaal uit den boze, want dat komt zo ongeveer neer als capitulatie voor het vrouwelijke. Daarom houden ze hun gezicht ook het liefst in de plooi om maar geen gevoelens of emoties zichtbaar te maken. Als hun vrouw emotioneel wordt, om welke reden dan ook, zal deze man of agressief tegen haar worden, verbaal maar mogelijk zelfs fysiek, of haar door woord en gebaar enorm kleineren, of haar volslagen negeren, om maar niet in een emotionele sfeer betrokken te raken.

Het bewustzijn van een psychisch ontwikkelde man echter zal juist in staat zijn om het belang van de jin-dimensie, dus het belang van het persoonlijke te begrijpen, waardoor hij er op zijn eigen manier positief mee om leert gaan, zoals we in verderop in dit boek bij de positieve anima-uitingen zullen zien. Een man die hierop zicht heeft, zal ook weten wanneer zich negatieve jin-kwaliteiten voordoen, en die kan hij dan aanvatten en bestrijden. Een van de negatieve jin-kanten is alles laten zoals het is en vooruitgang en verandering tegenhouden. Dat kan op den duur verstikkend werken. Dat zien we ook in culturen of maatschappijen waarin geen veranderingen optreden of veranderingen worden tegengehouden om het systeem maar in stand te houden. Daar zijn talloze voorbeelden van in de geschiedenis, een recent voorbeeld is de DDR van voor de val.

Wil een cultuur kunnen groeien, dan heeft deze de jang-energie nodig om standaarden te doorbreken, te vernieuwen en te veranderen. Onderzoek naar het nieuwe en andere is voor jang dan ook belangrijk. Zo zal het mannelijk bewustzijn zijn kinderen graag stimuleren om zelf in de wereld op onderzoek uit te gaan – ‘Onderzoek alles en behoud het goede’ is een oud gezegde dat bij gerijpt jang hoort. Een onontwikkeld bewustzijn kan de drift tot onderzoeken zó ver doordrijven, dat dit ten koste gaat van al het persoonlijke, of kan angst hebben voor het wérkelijk baanbrekende en alleen dingen binnen al gebaande paden willen onderzoeken. Jang heeft echter hoe dan ook een zekere uitdaging in het dagelijks leven nodig, iets wat actie in hem oproept.

Jang is de kracht die de stoot naar buiten symboliseert. Het is het mannelijk bewustzijn dat zijn kind helpt om de wereld in te gaan. Waar puur jin het zorgende en omarmende vertegenwoordigt, is het de jangkracht die zich van de omhulling weet los te maken en op eigen benen gaat staan. Het mannelijk bewustzijn in zijn pure vorm zal de ander daarom van nature aanspreken op zijn of haar eigen vaardigheden en vermogens om zelfstandig in de wereld te kunnen functioneren, en vaak: hoe eerder hoe beter.

De liefde van het mannelijke wordt wel de harde liefde of de eisende liefde genoemd. Het scheppende van het mannelijke herkent en erkent het scheppende in anderen in het algemeen en in zijn kinderen in het bijzonder. Mannelijke liefde is gericht op het stimuleren van de eigen creativiteit van het kind, en jang zal daarbij richting willen geven en zacht doch duidelijk dwingend zijn om het kind verder te helpen. Dat is wat bedoeld wordt met harde liefde. Er is niets negatiefs aan, integendeel. Het is het besef dat met zachtheid alleen doelen niet altijd bereikt worden. Jang eist als het ware dat je wordt wie je bedoeld was te zijn, dat je op weg gaat om je unieke persoonlijkheid creatief te ontvouwen. De echte mannelijkheid vindt het daarbij geen probleem dat je struikelt of fouten maakt. Dat is snel vergeven als je bereid bent te veranderen en verder op weg te gaan.

Actie en doelgericht en direct.

Jang is het actieve principe, wat simpelweg inhoudt dat er beweging en verandering moet zijn. Het gezegde ‘stilstand is achteruitgang’ is dan ook typisch een jang-uitdrukking.

Jang is daarbij gericht op de eindscore, op het resultaat. Hoe je de wedstrijd speelt is minder belangrijk dan de uiteindelijke uitslag: jang wil winnen. Als winnen betekent dat je als voetballer in een sliding een bevriende tegenstander moet neerhalen om de tegenpartij van een doelpunt af te houden, dan zal het mannelijk bewustzijn dat zonder meer doen. Dat zijn vriend daar kwaad op reageert neemt hij op de koop toe. Het mannelijk bewustzijn weet immers dat de bui daarna snel over is; beide mannen weten dat de ander hetzelfde zou hebben gedaan.

De weg naar het resultaat legt jang graag snel en doelgericht af. Het mannelijke wacht niet tot hij alle informatie tot in detail heeft; hij start zodra hij voldoende inzicht of informatie heeft, brengt dan al plannen naar voren, en gaat aan de slag. Dat houdt in dat het mannelijk bewustzijn zonder meer makkelijker risico’s neemt dan het vrouwelijk bewustzijn. Jang weegt echt niet alles af en is al helemaal niet bang om fouten te maken. Veel vrouwen gaan, uit perfectionistische overwegingen en uit angst het niet goed te doen (zie het hoofdstuk over de negatieve animus) te lang door met details uitzoeken en wikken en wegen; hun mannelijke collega is dan inmiddels gestart en al twee keer gestruikeld en weer opgekrabbeld, om monter verder te gaan. Risico’s nemen is een vanzelfsprekendheid voor het mannelijke. Je kunt eenvoudig niet alles overzien en weten. En een beetje gokken en bluffen is niet alleen best spannend, het hoort bij het archetypisch mannelijke.

In zijn gerichtheid op de zakelijke en objectieve kant van de dingen, én zijn behoefte een doel na te streven, zal hij alles wat hij voor zijn doel kan gebruiken ook oppakken en meenemen. Als hij een idee hoort in een gesprek en hij kan dat idee gebruiken, zal hij dat ook doen. Daar bedoelt hij niets verkeerds mee; het kwam immers op zijn pad en paste in zijn doel. Het is dus heel goed mogelijk dat een vrouw haar ideeën opeens tegenkomt in een uitgewerkt plan dat een mannelijke collega van haar bij de baas indient.

Ook in de wetenschap komt langzamerhand bovendrijven dat veel vrouwen aan de wieg hebben gestaan van heel belangrijke wetenschappelijke doorbraken, waar hun mannelijke collega’s eer mee inlegden door de ideeën mee te nemen in hun publicaties, of gebruik te maken van materiaal van de vrouwelijke wetenschappers, en vervolgens de vrouw onvoldoende of helemaal niet de eer te geven die haar toekwam. Er zijn aanwijzingen dat Mileva, de eerste vrouw van Einstein, die door Einstein werd omschreven als ‘een schepsel dat mijn gelijke is, en dat net zo sterk en onafhankelijk is als ikzelf’, degene was die in haar intellectuele discussies met Einstein onmisbaar is geweest voor het uiteindelijke formuleren van de relativiteitstheorie. Ze had hetzelfde gestudeerd als Einstein en was in alle opzichten een gelijkwaardige gesprekspartner. Of een ander geval: als Rosalind Franklin geen röntgendiffractiefoto’s van hoge kwaliteit van DNA had gemaakt, die een collega van Franklin aan Watson toonde, was Watson nooit op het idee van de structuur van het DNA als dubbele helix gekomen. Er zijn zelfs mensen die zeggen dat Franklin zelf dat idee al had. Maar Watson maakte het meteen wereldkundig en kreeg er uiteindelijk in 1962, met Crick, de Nobelprijs voor.

Het mannelijk bewustzijn is veel actiever in het neerzetten van resultaten in de buitenwereld, en omdat hij het persoonlijke niet in acht neemt, staat jang niet stil bij de gevolgen voor de ander. (Daar heeft het mannelijke een positieve anima voor nodig.) In een cultuur waarin mannen eeuwenlang ook als beter of superieur zijn beschouwd, is er bovendien heel lang een onderwaardering geweest van vrouwen die belangrijke prestaties hebben geleverd. Pas de laatste jaren komen er regelmatig documentaires op televisie voorbij waarin de vrouw achter de wetenschappelijke ontdekkingen meer in beeld komt.

Het is in principe geen onwil van jang om gebruik (of in de ogen van sommigen misbruik) te maken van andermans kennis, ideeën, enz. Je moet het in het licht zien van de jager in de oertijd. Als hij op jacht was en hij kwam onderweg een object tegen dat hem op de jacht wel eens van pas zou kunnen komen, dan nam hij dat mee, omdat het hem kon helpen zijn doel te bereiken. Als het moderne mannelijke bewustzijn daarop aangesproken wordt, begrijpt hij niet dat de vrouw dan niets met dat idee had gedaan. Dat had zij toch ook meteen wereldkundig kunnen maken? Maar het vrouwelijk bewustzijn heeft daar gewoon meer tijd voor nodig, en dat heeft niets te maken met intelligentie, maar met het feit dat jin van nature niet meteen de wereld in stoot.

In dezelfde lijn moeten we ook de neiging van mannen zien om al tijdens het kloppen binnen te komen. Hij heeft wat te zeggen en wilrecht op zijn doel af. Heel anders dan jin, dat voorzichtig vraagt of het wel gelegen komt!

Door zich op die manier in de buitenwereld te manifesteren ervaart jang een gevoel van zelfvertrouwen, en hoe sterker dat zelfvertrouwen wordt, hoe groter ook het gevoel van innerlijke autoriteit van waaruit hij weer verder actie kan ondernemen. Positieve mannelijke energie is doelgericht en direct, maar heeft niet een ‘over lijken’ mentaliteit, integendeel. Positief jang erkent noodzakelijke grenzen en kan zich uitstekend beheersen. Het mannelijk bewustzijn kent een groot verant-woordelijkheidsgevoel en een bijbehorende discipline. De dadendrang en actiebereidheid, het vermogen om besluitvaardig knopen door te hakken en resoluut te handelen, zijn deel van zijn scheppende potentieel en zijn vermogen en behoefte zich positief in te zetten voor een groter geheel, van gezin tot gemeenschap en wereld. Het is negatief jang dat overal zijn stempel op wil drukken om te laten zien dat hij er geweest is, en om zijn macht te laten zien. Bij negatief jang gaat het dan om macht over de buitenwereld ter overcompensatie van een gebrek aan innerlijke autoriteit. Bij positief jang gaat het om de macht over zichzelf en het dienstbaar maken van het innerlijk leiderschap aan een groter doel. Want een man die zichzelf innerlijk kan leiden, heeft échte leiderschapskwaliteiten.

Competitie en dominantie, winnen en verliezen.

Het mannelijk bewustzijn is van nature wedijverend. Hij heeft zowel de behoefte aan uitdaging als aan krachtmeting. Je ziet dat al in het spel van jongens: Evans beschrijft dat mannen haar vertelden dat ze als jongens vooral speelden om te winnen, terwijl vrouwen haar toevertrouwden dat als ze speelden en er ‘dreigde’ iemand te winnen, ze de regels steeds weer aanpasten, niet omdat ze de mogelijke winnares de overwinning niet gunden – nee, wat voorop stond was dat ze alles in het werk stelden om het spel dat ze samen speelden zo lang mogelijk te rekken!¹⁾ De afgelopen decennia zijn er heel wat onderzoeksresultaten verschenen die allemaal lieten zien dat er een wezenlijk verschil is tussen mannen en vrouwen op dit punt, en de feiten worden nu ook meer geaccepteerd dan bijvoorbeeld in de jaren zeventig.

Er zijn auteurs die stellen dat de rolverdeling van man en vrouw uitsluitend sociaal en cultureel bepaald worden. Maar Steinberg stelt in dit verband terecht dat deze mensen de gevolgen van instinctpatronen op gedrag vergeten, en hoe millennialange ervaringen, gevoelens en gedrag in menselijke wezens geëtst zijn.²⁾ Hij voegt hier overigens de heel belangrijke observatie aan toe dat mannen niet agressiever zijn dan vrouwen, maar dat er wél een verschil is in situatie die de agressieve respons wakker maakt. Hij haalt het onderzoek aan van John Money, die constateert dat mannen sneller agressief reageren op kwesties rond territorium en hiërarchie, en vrouwen vooral als haar jongen bedreigd worden.

Het mannelijk bewustzijn is dus van nature uit op winnen, en zal in alle aangelegenheden en contacten een situatie proberen te scheppen waarin gewonnen kan worden. Een psychologisch ontwikkelde man zal in staat zijn om op een speelse manier uit te dagen, te prikkelen in discussies, anderen uit de tent lokken en genieten van het succes, maar zal dat niet ten koste van de ander doen, en het behalen van succes staat dan in dienst van iets groters. Een goed functionerend jang in het mannelijk bewustzijn zal in een vergadering medewerkers uitdagen niet om zichzelf te vergroten, maar om hun kwaliteiten naar voren te halen, om zo de zaak waar ze allen voor staan beter te dienen. Jang is weliswaar op de zaak gericht, maar niet ten koste van alles.

Heeft hij te maken met mannen die over eenzelfde genuanceerdheid beschikken, dan kan van alles in die vergadering probleemloos op tafel komen, en kunnen ideeën en opvattingen competitief verdedigd worden. Zo’n vergadering levert dan een beeld op waar vrouwen zich maar weinig raad mee weten. In dit spel van elkaar uitdagen kunnen deelnemers aan de vergadering die in het gewone leven goede vrienden zijn, felle discussies voeren en het feit dat ze het oneens met elkaar zijn niet onder stoelen of banken steken. En ze zullen hun best doen er als winnaar uit te komen, om vervolgens na de vergadering gezellig met elkaar een biertje te pakken en de draad van hun vriendschap oppakken alsof er geen meningsverschil was geweest. Dat vermogen heeft alles te maken met het feit dat jang de dingen in principe niet persoonlijk opvat, en het zakelijke heel goed weet te scheiden van de persoonlijke levenssfeer. Een aanval op een idee is voor het mannelijk bewustzijn ook niet meer dan dat, en de rest van de persoonlijkheid van de ander staat daar buiten. Voor het vrouwelijk bewustzijn voelt een aanval op een idee van haar veel sneller als een afwijzing van haar hele persoonlijkheid, zoals we in het vorige hoofdstuk al zagen.

Er zijn allerlei afgeleide gedragingen van jang die met dit spel van wedijver te maken hebben. Als jang je begroet, kijkt hij je recht aan, en meet de kracht van de handdruk, zoals jang de neiging heeft om veel dingen te meten. Jang houdt scores bij, let instinctief op wie vooraan loopt of naast de invloedrijkste persoon staat, en is niet geïnteresseerd in degene die achteraan loopt. In het beeld van het oermannelijke kan iemand die achteraan loopt geen winnaar zijn. Dat je met wáchten, een jin-eigenschap, in sommige situaties verder kunt komen dan met vooraan lopen, is iets waar het mannelijk bewustzijn eenvoudig niet aan denkt. Het is gewoon te ver verwijderd van jang-waarden.

Signalen van winnaarsgedrag zijn belangrijk voor jang. Zelfverzekerd gedrag is daarom belangrijker dan de nuance, en jang heeft vooral oog voor de man die zijn eigen prestaties stevig oppoetst en neerzet, die vooraan loopt, die pocht en misschien zelfs overdrijft. Dat kan in een heel sportieve sfeer, en het mannelijk bewustzijn vindt een uitspraak als „I am the greatest” van de beroemde bokser Mohammed Ali heel normaal. Het vrouwelijk bewustzijn heeft dan meteen zoiets van ‘zoiets zég je toch niet over jezelf…?” Sterker nog, ook toen Mohammed Ali de ziekte van Parkinson kreeg (in een vorm die doctoren wel de boksersdementie noemen) bleef hij zichzelf als de grootste beschouwen en zei dat met overtuiging. Voor jang is deze presentatie van zichzelf de normaalste zaak van de wereld.

Wat voor jang ook heel gewoon is, is zijn stempel ergens op drukken. Het liefst laat hij op tastbare wijze zien hoe succesvol hij is, en ook daar is enige overdrijving geen uitzondering. In hoofdstuk 6 noemde ik de opwinding die in onze land ontstond over de méér dan luxueuze verbouwing van het UWV-directiekantoor, een verdieping die volgens ingewijden nog in uitstekende staat was. Maar een nog luxer kantoor geeft een sterker winnaarsbeeld. Bij het mannelijk principe hoort het tentoonspreiden van de tekenen van zijn kracht of macht: zijn trofee. Alleen de vorm die de trofee aanneemt verschilt tussen vroeger en nu. Was het vroeger het gejaagde dier of de bezittingen (of lichaam) van de tegenstander in de strijd, nu zijn het die zaken die maatschappelijk als belangrijk en begeerlijk worden beschouwd. Dat kan in het geval van negatief jang zelfs betekenen dat de trofee bestaat uit dat wat van een ander is.

Trofee, alertheid en krachtmeting.

In de Oudheid was het thuiskomen met het bejaagde dier een zichtbaar symbool van de kracht, slimheid en het succes van de man, en jang heeft behoefte om resultaat te kunnen laten zien, om daar vervolgens trots op te kunnen zijn. Het mannelijk bewustzijn heeft daarmee een gerichtheid gekregen op het tentoonspreiden van symbolen van succes, en doet dat in de vorm van wat gangbaar maatschappelijk als trofeeën van succes wordt gezien, zoals bijvoorbeeld geld, dure auto’s, een positie met macht, of andere uiterlijke tekenen die je belangrijk maken, evenals onderscheidingen, een sportmedaille of dergelijke. Jang hoeft het echt niet allemaal tegelijk, alleen de weinig ontwikkelde man kent hier geen rem en wil almaar meer. Het is de anima van de man die hem gericht kan maken op voldoening in het werk; jang is niet gericht op voldoening, ook niet op genieten, en is zelfs in staat lastig, moeilijk of heel eentonig werk te doen wanneer dat leidt tot de gewenste uiterlijke tekenen van succes. Jin zou dat niet kunnen.

Die gerichtheid op symbolen van succes is ook in lijn met een van de observaties van Evans.³⁾ Ze heeft in het bedrijfsleven in de Verenigde Staten, waar ze talloze mannen en vrouwen heeft geïnterviewd, gemerkt dat mannen vanaf het moment dat ze het gebouw van hun nieuwe werkgever binnenstappen, zichzelf al meteen minimaal als chef of leidinggevende zien, en het liefst als algemeen directeur. Natuurlijk weet hij dat hij dat (nog) niet is, maar dat maakt niet uit. Die positie is in feite de trofee waarnaar hij op jacht is, het uiterlijke symbool van succes, en hij heeft dus van het begin af aan een innerlijke gerichtheid op dat doel.

Succes, ambitie en presteren kunnen gemakkelijk een masculien masker worden, zoals Steinberg uitlegt.⁴⁾ Hij illustreert dit aan de situatie in de Verenigde Staten, waar van mannen verwacht wordt dat ze succesvol zijn, een hoge status nastreven en een zodanige positie willen bereiken dat je tegen ze op kunt kijken. Dat kunnen ze laten zien door rijkdom, roem en erkenning te verwerven, het liefst zo materieel mogelijk uitgedrukt zodat anderen goed kunnen zien hoe succesvol je bent. In onze door mannelijke waarden gedomineerde maatschappij wordt ‘iets bereiken’ vrijwel onmiddellijk verbonden met macht, en heb je vooral iets bereikt wanneer je macht hebt en dus anderen kunt domineren. Het is een vrij instinctieve verbinding van jang-waarden, waar leiderschap, macht en dominantie hand in hand gaan, zoals bij de berggorilla’s, waar het zilverrug-mannetje absoluut dominant is, recht op de vrouwtjes heeft en heel bepalend is voor de groep die hij leidt.

„Macht is een mannenaangelegenheid in onze maatschappij,” zegt Steinberg, „Het is een direct gevolg van succes: hoe meer succes, hoe meer macht. De mannelijke drang naar iets bereiken wordt meer gekarakteriseerd door een actief streven naar macht dan door de behoefte aan persoonlijke bevrediging, zelfs als ‘iets bereiken’ geen macht met zich meebrengt.” Hij illustreert dat laatste aan het voorbeeld waarin een bepaald type man seks gelijkstelt aan overwinning: met hoe meer vrouwen hij het bed had gedeeld, als des te machtiger hij zichzelf kon zien. Hij had niet alleen macht gehad over alle vrouwen met wie hij seks had gehad, maar had impliciet ook macht over alle mannen die hij ‘verslagen’ had bij de verovering van de betreffende vrouw.

Steinberg haalt in dit voorbeeld een man aan die in zijn gedachten ook met alle mannen wedijverde over de vraag wie er beter presteerde en wie er beter in staat was om een vrouw te bevredigen. De behoefte aan lichamelijk genot zag hij als vrouwelijk. Hij was bang dat een vrouw macht over hém zou krijgen als hij zichzelf aan genotsgevoelens over zou geven, en dus was hij nooit geïnteresseerd in zijn eigen genot maar vooral in de vraag hoe lang hij zijn erectie kon houden en of hij de vrouw een orgasme kon geven. Dat waren de twee facetten die hij gelijkstelde aan mannelijke kracht en macht. Na het vrijen vroeg hij de betrokken vrouw dwangmatig naar haar ervaringen met andere mannen ‘en wie er beter was’.

Macht is hier een trofee geworden, zelfs op de meest intieme levensgebieden; een manifestatie van eenzijdig overgecompenseerd jang. De man die dit leven leeft heeft het echter behoorlijk moeilijk, want hij kan nu eenmaal niet alle gewenste veroveringen maken, nog afgezien van de emotionele problematiek die het gevolg is van het verdringen van gevoelens. Hij zal tegen mislukkingen aanlopen en zal daarmee in het reine moeten komen. Daarvoor heeft hij een positieve jangkracht nodig die in balans is.

De jacht was voor de oerjager niet altijd succesvol; het mannelijk principe heeft leren incasseren dat het vaak opnieuw moest beginnen om het gewenste doel te bereiken. Dat heeft tot op de dag van vandaag gevolgen voor de wijze waarop het mannelijk bewustzijn omgaat met tegenslag. Waar het vrouwelijk bewustzijn in zijn pure vorm pijn een plek weet te geven, zie je dat het mannelijk bewustzijn een grote veerkracht heeft waar het op zákelijk gebied moeite en tegenslag betreft: het stimuleert hem om er nog harder en op een andere manier tegenaan te gaan. Wordt zijn plan op een vergadering afgestemd? Natuurlijk is hij daar niet blij mee, maar hij gaat aan het werk, schaaft het bij, vernieuwt een paar onderdelen, en komt er weer mee terug, net zo lang tot het lukt. Tegenslag kan hem een extra impuls geven om te winnen, wat we niet zelden letterlijk door sporters horen zeggen.

Het mannelijk bewustzijn is daarbij érgens ook steeds alert op gevaar. Niet heel bewust op de voorgrond, maar een soort eenpuntige alertheid vanuit dat oude weten dat gevaar uit de kleinste hoeken kan komen. Dat wist de oerjager in de bush maar al te goed. Nu kunnen we dat mannelijk bewustzijn tegenkomen bij mannen die heel snel en heel zakelijk knelpunten onderkennen en ook alert zijn op dit soort zaken, bijvoorbeeld in vergaderingen. Het is een grote hulp om snel te kunnen overzien en beslissen, maar houdt het risico in dat er onbewust een bepaalde mate van stress wordt opgebouwd die door de permanente alertheid op de achtergrond onvoldoende gecompenseerd wordt met échte (innerlijke) rust.

Er is een leuke proef met camera-observaties gehouden. De camera’s observeerden waar mannen direct naar kijken als ze een nieuwe ruimte binnenkomen, en of vrouwen datzelfde doen. Mannen blijken bij het binnengaan van een kamer (zonder er bij stil te staan) meteen te kijken naar uitgangen en toegangen. Dat zijn immers de plaatsen waar een mogelijke aanval van een vijand vandaan kan komen, en het zijn tevens zijn mogelijke vluchtwegen. Weet hij dat? Nee, de meeste mannen zijn zich hier niet van bewust. Maar het is heel logisch, oud, instinctief gedrag, dat nog altijd deel uitmaakt van het mannelijk bewustzijn. In de praktijk van alledag betekent het dat het mannelijk bewustzijn heel snel situaties vanuit het perspectief van mogelijk gevaar bekijkt, en vanuit het idee aanvallen of aangevallen worden. Vrouwen blijken het eerst naar andere mensen te kijken.

Alert zijn op gevaar en behoefte aan een trofee gaan dus hand in hand met het scheppende en actieve van het mannelijk bewustzijn. Jang op zijn best is een alertheid voor gevaar van buitenaf zowel als van binnenuit. Overvallen worden door je instincten en complexen is immers even bedreigend als overvallen worden door de nodige narigheid vanuit de buitenwereld. Jang is een dynamiek die aan de basis van bewustwording ligt: helderheid hebben over je eigen wezen, schaduw en talenten, en vervolgens de discipline hebben om ze te sturen, te temmen en te integreren. Dan is het de actieve en alerte jang-energie die problemen helpt verwerken in plaats van ze te verdringen.

Waar alert en strijdbaar jang in de onontwikkelde man tot overmoedig gedrag en kickjagerij kan leiden om diepere gevoelens te verdringen, zo zien we diezelfde dynamiek juist aan de basis van verwerken en bewustworden liggen in positieve psychische ontwikkeling! Het onontwikkelde mannelijke bewustzijn heeft veel meer behoefte aan trofeeën en uiterlijk vertoon dan de man die deze energie meer in balans heeft. Die laatste heeft ook een grote zelfdiscipline die in dienst van het leven en zijn medemens staat, en niet meer in dienst van de trofee. Zijn trofee wordt dan het gevoel van zelfvertrouwen dat hij ontleent aan het feit dat hij weet dat hij meester is over zijn instincten en lusten, en een grote mate van zelfdiscipline om meester te blijven.

Onderscheidend.

Het mannelijk bewustzijn is gericht op het zien van verschillen. Dat geeft hem een onderscheidend en analytisch vermogen, en gepaard aan de gerichtheid op het zakelijke en niet op het persoonlijke is het mannelijk bewustzijn ook makkelijker dan het vrouwelijk bewustzijn in staat om het eigen leven in deelgebieden op te splitsen als die gebieden veel van elkaar verschillen. Werk en privé kan jang uitstekend uit elkaar houden (terwijl die voor jin in elkaar overvloeien), liefde en meningsvorming zijn voor hem eveneens volslagen verschillende terreinen, zodat als hij ergens een andere opvatting over heeft dan zijn partner, dit bij hem geen gevolgen heeft voor liefde. Dat zit immers in een andere categorie.

Het pure onderscheidende vermogen van jang is een vermogen dat binnen het zakenleven een heldere kijk op rollen en functies, taken en werkzaamheden geeft. Jang kan naar een zaak kijken, de onderdelen (dus inclusief mensen) opknippen in deelgebieden, en daar functies en procedures voor analyseren en toewijzen. Krijg je vervolgens een taak, dan verwacht het mannelijk bewustzijn ook de nauwgezette uitvoering van die taak. De werknemer is in dat geval een radertje in het geheel dat gewoon moet draaien. De taak is helder en afgebakend, en of je het leuk vindt dat je een pion met die taak bent, is voor jang totaal onbelangrijk. Het vermogen om helder en zakelijk te kijken betekent dat het voor jang niet interessant is welke persoonlijkheid die taak vervult, noch welk levensverhaal je hebt. Dat zijn namelijk veel meer jin-waarden. Voor jang geldt dat het doel gehaald moet worden en dat jouw functie is wat die is om dat doel te bereiken. Kun je dat niet? Dan ben je in zijn ogen simpelweg niet de juiste pion.

Daar hoort nog iets bij, namelijk dat bij elke functie, taak en rol een bepaalde manier van handelen hoort. Als opzichter van een magazijn moet je de rol van opzichter spelen, en niet die van krullenjongen, om het even duidelijk neer te zetten. Aangezien het bedrijfsleven heel lang door mannelijke waarden bepaald is, en die waarden er nog steeds in overheersen, betekent dit dat er nog steeds een heleboel (ongeschreven) wetten bestaan voor hoe je je in een bepaalde functie hoort te gedragen en te kleden. Anders gezegd: je moet het juiste uniform dragen.

Er zijn bureau’s die sollicitatietrainingen geven die hier alert op zijn, en die de kandidaat de vraag stellen: „Wil je bij een sollicitatie opvallen door je kleding, of opvallen door wat je te bieden heb?” In dat laatste geval moet je je bescheidener kleden. Dit is overigens een standpunt dat erg mannelijk is: jang immers denkt snel in termen van óf–óf, terwijl jin veel meer geneigd is in termen van én–én te denken. Voor een vrouw hoeft een andere vrouw die zich smaakvol heeft gekleed in afwijking van de norm nog niet meteen de verkeerde kandidaat voor de baan te zijn, het een sluit het ander niet uit. Het mannelijk bewustzijn meet het voorkomen om het te doen passen in zijn beeld van de functie; een andere benadering dus. Zolang onze cultuur nog een dominantie van jang-waarden heeft, is het handig om deze kennis bij sollicitaties te gebruiken. Maar ook dan kunnen zich vermakelijke dingen voordoen, zoals in het geval van een man die solliciteerde op een op zich goede baan, maar in die baan eigenlijk niet zo’n trek had. Hij wilde in het gesprek zelf echter niet als incompetent overkomen, maar tegelijkertijd wilde hij ook voorkomen dat hij na dat eerste gesprek hoog op de lijst met kandidaten zou eindigen. Dus koos hij ervoor om dat via zijn kleding te laten zien, en kleedde zich weliswaar netjes, maar zijn pak, overhemd en stropdas vormden een kleurencombinatie die, op zijn zachtst gezegd, niet bepaald standaard was. Tot zijn verbijstering was de commissie enthousiast over hem: ze zochten iemand met creatieve nieuwe ideeën, het liefst baanbrekend, en die mocht dus best een beetje apart zijn. Precies de boodschap die de kleding van de sollicitant tot uitdrukking bracht. Hij eindigde hoog op de lijst.

Het idee van hoger en lager, van hiërarchie dus, is ook een kenmerk van jang. Voor het mannelijk bewustzijn is daarmee de plek waar je zowel privé als maatschappelijk staat van belang. De man zal graag mensen, dingen en situaties willen benoemen aan de hand van hun verschillen (zijn onderscheidend vermogen) en hun plek in het geheel (de hiërarchie). Dat schept voor hem duidelijkheid. Voor het mannelijk bewustzijn zijn orde, wet en ordesystemen belangrijk, en in dit licht moeten we ook de behoefte zien om ‘juist gedrag’ te definiëren. Wanneer het onderscheidend vermogen van jang en het vermogen de dingen zakelijk en onpersoonlijke te bekijken en te analyseren samenkomen, krijgen we als resultaat een systeem, een organisatie gebaseerd op rationele kennis, met codes voor orde, normen en waarden, en bijbehorende straffen voor het overtreden ervan. Er is een zogenaamd objectief systeem dat onderscheidend en hiërarchisch is, maar dat de menselijke en persoonlijke factor nodig heeft om echt goed te functioneren. Mannen die binnen dit systeem macht en een eenzijdig mannelijk bewustzijn hebben, zullen het systeem, zonder rekening te houden, met de menselijke maat, steeds meer omwille van het systeem gaan perfectioneren, onder het mom van veiligheid bieden, de burger te beschermen, leefomstandigheden te verbeteren, en meer van dit soort ‘mooie’ redeneringen. Hill noemt dit het negatief statisch mannelijke, en beschrijft dat verder als „… orde en organisatie omwille van zichzelf, wat leidt tot zelfvoldaanheid, rigiditeit, ontmenselijkt gevoel van het eigen gelijk, gebrek aan oorspronkelijkheid, onbeduidendheid, broosheid, droogheid en levenloosheid. Het is een staat die snakt naar verlossing, zoals de winter naar de lente snakt. In het negatief statisch mannelijke overheersen stramme en rigide verwachtingspatronen, vloeit alle spontaniteit weg, verdwijnt de creativiteit en dat alles blokkeert middelen tot vernieuwing.”⁵⁾ Hij noemt als monumenten van het statisch mannelijke: wetenschap, regering en wet.

Zonder het persoonlijke kunnen macht en wetenschap tot wetten leiden die zelfs tégen het welzijn van de burger ingaan, omdat bij onbewustheid altijd schaduwen en complexen aanwezig zijn. Dat beslissingen onder de noemer ‘in het belang van het volk’ in diverse landen – ook de westerse – menig bestuurder van laag tot hoog heeft geholpen de zakken rechtstreeks of indirect te vullen, is inmiddels door vakkundige onderzoeksjournalistiek boven tafel gebracht, zowel over het verre als het recente verleden.

Echte wetenschapsbeoefening, waar baanbrekende ideeën mógen, waar dingen op hun kop mogen staan, is een prachtige uitdrukking van positief jang. Het positieve mannelijke bewustzijn is zelfs in staat om door verder te zoeken, door grenzen te verleggen en kritische vragen te blijven stellen, zijn eigen, eerdere bevindingen aan de kant te zetten en ze te vervangen door de nieuwste inzichten. Negatief jang houdt vast aan een theorie, verbindt er eer en aanzien mee en kan de theorie dus niet zonder gezichtsverlies laten vallen. Positief jang verlegt grenzen en zoekt verder op avontuur in het leven, en voor hem is de wetenschapsbeoefening zelf, met eventuele resultaten, belangrijker dan de identificatie.

Het onderscheidend denken van jang heeft als een van de uitvloeisels de ontwikkeling van technologie. In positieve zin zal jang levensondersteunende technieken ontwikkelen. In negatieve zin echter wordt het techniek omwille van de techniek enerzijds, en techniek om te winnen anderzijds, waarbij macht en geld de trofeeën zijn, en die zijn dan belangrijker dan de vraag wat voor nadelen de technieken voor de mens hebben. Dan verwordt de creatieve stoot naar buiten bijvoorbeeld tot een destructief vernietigingswapen. En dat is jammer, want waarlijk jang zoekt vanuit het zakelijke, objectieve en onderscheidende in zijn hart naar de waarheid.

Waarheid.

De kracht van het onderscheidende vermogen van jang leidt ook tot het onderscheiden van wat goed is en wat niet goed is, een onderscheid dat belangrijk is om tot sociale wetten te komen waardoor een goed intermenselijk verkeer mogelijk wordt. Het mannelijk bewustzijn is van nature ook gericht op het helder benoemen van wat is. Voeg dat bij het vermogen om te onderscheiden wat juist en wat niet juist is, en we zien een mannelijkheid die niet bang is om de werkelijkheid te benoemen, eerlijk en waarheidsgetrouw.⁶⁾ Dat is een mannelijkheid die geen ontwijkende antwoorden geeft op vragen, maar zegt waar het op staat, ook wanneer de boodschap een onwelkome is. Bij het ware mannelijke gaat het om de onpersoonlijke heldere, duidelijke, eerlijke waarheid en werkelijkheid.

Rohr merkt in dit verband op dat als we iets van een ander willen aannemen, we dat alleen doen wanneer de boodschap er op het eerste gezicht goed uitziet. Wanneer iemand met kwade bedoelingen toch wil dat een ander met zijn idee of plannen meegaat, zal hij ze zó verpakken dat het er op het eerste gezicht goed uitziet. Juist mensen die in hun egoïsme en eigen beperkte wereldje gevangen zitten, zijn in hoge mate vatbaar om vanuit donkere motieven mooi weer te spelen. „Daarom hebben we tegenwoordig meer mensen met spirituele oordeelskracht nodig, die in staat zijn werkelijk goed van kwaad te onderscheiden…. Mannelijke spiritualiteit kan aan dit ophelderingsproces het zijne bijdragen, namelijk de kunst om zonder angst de dingen bij hun naam te noemen.”⁷⁾ En Rohr voegt daar aan toe: „In de westerse wereld bestaat er tegenwoordig een ongekende spirituele blindheid. We zijn niet in staat goed en kwaad helder te onderscheiden. Daardoor floreert de bereidheid om toe te geven aan verleidingen en leugens. We geloven in de leugens van de regeerders, van systemen en bedrijven. Als wij tot een doorbraak willen komen in ons spirituele oordeelsvermogen, dan is een noodzakelijke eerste stap dat we gevoeliger worden.”⁸⁾ Dit laatste brengt ons bij het positief mannelijke dat een verbinding heeft met de anima, waar we verderop in het boek op in zullen gaan.

Ware mannelijkheid heeft een liefde voor de waarheid en zoekt die ook. Jang zal onvoorwaardelijk staan voor de waarheid die hij gevonden heeft, en ook bereid zijn daarvoor te strijden. Die diepe mannelijke liefde voor de waarheid vraagt niet om bevestiging van buitenaf en niet om complimenten. Jang zal zichzelf op dit punt trouw blijven, ook als blijkt dat zijn waarheid indruist tegen de gangbare opvattingen in de maatschappij. Hij wordt dan als het ware een dissident.

Wanneer een maatschappij niet veranderen mag en de regels te strak zijn, treedt onherroepelijk stagnatie op, en komt er een situatie waarin schaduwen van macht en egoïsme het systeem gaan corrumperen. Juist dan zijn er dissidenten nodig die vanuit de schaduw van het té starre negatief mannelijke systeem voor vernieuwing kunnen zorgen. Het is deze scheppende kant van jang, gecombineerd met liefde voor de waarheid en de bereidheid om te strijden die een noodzakelijke voorwaarde zijn om een omgeving of maatschappij te scheppen die ieders creativiteit naar boven kan halen. Dat geldt ook in het klein. „Vaderliefde kan niet alleen bevestigen. Ze moet uitdagen, confronteren en de waarheid zeggen, altijd vanuit de veronderstelling dat de eenheid de grondslag blijft.” Zegt Rohr.⁹⁾

In naam van ‘de waarheid’ zijn echter heel wat misstappen gezet. Een gebrek aan ware mannelijkheid maakt een gevonden ‘waarheid’ tot ideologie en een heilig huisje dat te vuur en te zwaard verdedigd wordt, dodelijk is voor de levende creativiteit en zelfs bedreigend kan zijn voor natuur en milieu wanneer dat waarden zijn die in de gangbare morele ideologie geen rol spelen. Fundamentalisten van welke richting ook leven vanuit een ideologie die niet alleen verstarrend werkt voor henzelf, maar ook letterlijk gevaarlijk kan zijn voor anderen. Identificatie met de waarheid is gevaarlijk en een van de negatievere uitingen van onontwikkeld jang.

De mannelijke liefde voor de waarheid gaat, als het goed gaat, nooit ten koste van het luisteren naar anderen – jang wil verschillen waarnemen en feiten blijven afwegen. Zijn waarheid is niet statisch, geen geschreven boek dat niet veranderd mag worden. Jung heeft eens gezegd: „Gelukkig ben ik Jung, en geen jungiaan”, waarmee hij benadrukte dat hij zich het recht voorbehield om alles wat hij ervaren, gevonden en gepubliceerd had vanuit zijn zoeken naar de waarheid en de werkelijkheid van de psyche, te veranderen en aan te vullen indien nieuwe ervaringen en feiten hem daartoe noopten. Geen angst voor gezichtsverlies, geen vastklampen aan een imago, maar benoemen wat er op dat moment benoemd moet worden.

_________________

1)   Evans, G.: Speel als een man, win als een vrouw. Amsterdam, 2000, p. 23.

2)   Steinberg, W.: Masculinity. p. 29.

3)   Evans, G.: Speel als een man, win als een vrouw. Amsterdam, 2000, p. 72.

4)   Steinberg, W.: Masculinity. Hoofdstuk 3.

5)   Hill, Gareth S.: Masculine and Feminine. The Natural Flow of Opposites in the Psyche. Londen, 1992, p.13 e.v.

6)   Scott Peck, citaat in Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede 1993, p. 43.

7)   Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede 1993, p. 43–44.

8)   Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede 1993, p. 54.

9)   Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede 1993, p. 107.

10.

MANNELIJK, VROUWELIJK

BEWUSTZIJN EN CULTUUR

In de vorige twee hoofdstukken hebben we het verschil kunnen zien tussen het vrouwelijk en het mannelijk bewustzijn, zowel voor de onontwikkelde man of vrouw als voor de man of vrouw die al psychologische groei heeft doorgemaakt. Vóór we specifieke uitingen en problemen van animus en anima in detail onder de loep kunnen nemen is het belangrijk dat we ook begrijpen binnen welk tijdbeeld we met name de lastige uitingen moeten plaatsen, wat we in dit hoofdstuk zullen doen. En we moeten de relatie tussen bewustzijn enerzijds en persoonlijk onbewuste, complexen en animus en anima anderzijds bekijken. Dat is wat in het volgende hoofdstuk aan bod komt.

Kort samengevat kunnen we zeggen dat het bewustzijn van de man zijn wortels heeft in het archetypisch mannelijke zoals het bewustzijn van de vrouw haar bron heeft in het archetypisch vrouwelijke. Het bewustzijn van de man wordt daardoor vanaf zijn geboorte gevoed door de oerervaringen van de mensheid met het mannelijke, terwijl het bewustzijn van de vrouw haar voeding en richting van meet af aan ontleent aan de oerervaringen van de mensheid met het vrouwelijke.

Dat betekent dat een jongen vanaf zijn geboorte al anders ‘geprogrammeerd’ is dan een meisje in de wijze waarop hij naar de dingen om hem heen kijkt, naar wat voor hem belangrijk is, en op wie hij zich automatisch richt om zijn identiteit vorm te kunnen geven. Het leidt tot de bewustzijnshoudingen die we in het vorige hoofdstuk hebben gezien. Omdat het gaat om een archetypische basis, zal de jongen ongeacht opvoeding of cultuur niet alleen stelselmatig vanuit jang-waarden kijken en reageren, zijn onbewuste zal in de buitenwereld ook op zoek gaan naar mannelijke rolmodellen om het innerlijk mannelijke beeld, het archetype van het mannelijke, invulling te geven.

Jung heeft er vaak op gewezen dat een archetype zelf geen beeld is, maar een energie die in de buitenwereld naar ‘uitbeelding’ zoekt, naar invulling. Het aangeboren mannelijke in de jongen is een belangrijk potentieel, maar moet nog helemaal tot vorm en ontwikkeling komen. Het zoekt in de buitenwereld beelden die een jang-kwaliteit hebben waarmee hij zijn potentieel als het ware kan ‘aankleden’.

Voor de jongen betekent dit dat zijn aangeboren mannelijke bewustzijnskwaliteiten vorm krijgen in de interactie met mannen om hem heen. In het archetypisch ideale geval is het de vader die een voldoende mate van betrokkenheid op het gezin heeft en ook voldoende aanwezig is om voor het kind een levende werkelijkheid te zijn. Het gaat bij de invulling van dat beeld ook echt om een daadwerkelijke man – het mannelijke kan voor een opgroeiende jongen nooit door een vrouw worden ingevuld, hoe krachtig, zelfstandig, assertief of stoer die vrouw ook is. Het onbewuste reageert nu eenmaal op een totaalplaatje dat houding en beeld met elkaar verbindt, en het ruikt feilloos dat een vrouw haar aangeboren jang-kwaliteiten toch op een andere manier manifesteert dan een man zou doen. Niet op een mindere manier, maar gewoon ánders. Geen enkele redenering kan het winnen van de kracht en de reacties van het onbewuste. Zo zal een man ook nooit het archetypisch vrouwelijke kunnen invullen, hoe zorgzaam, warm en teder hij ook is.

In vroeger tijden, in al die millennia die aan de industriële revolutie voorafgingen, groeide de jongen op in de buurt van zijn vader. Het betekent niet dat de vader ook daadwerkelijk altijd veel voor de jongen deed, maar de jongen zág de vader in elk geval dagelijks, en zag wat de vader voor werk deed. Het werk was dichtbij, de jongen groeide op met zicht op de vaardigheden van zijn vader, met de mannen met wie de vader omging, en raakte op die manier heel vertrouwd met de wereld van het mannelijke. Hij leerde heel vanzelfsprekend op dezelfde wijze kijken en reageren: jang kon hij op een natuurlijke wijze tot beeld laten worden in zijn directe omgeving, en de interactie met die mannelijke wereld hielp hem om zijn eigen jang-potentieel vorm te geven.

Voor heel veel mannen vandaag de dag geldt dat al lang niet meer. Veel vaders zijn weg, vaak door lange werkdagen of grote werkdruk of een eigen bedrijf, of de jongen groeit op bij de moeder omdat de ouders gescheiden zijn. Hoezeer alle partijen ook hun best doen om de opgroeiende jongen zo goed mogelijk op te vangen, zo goed mogelijk onderwijs te laten krijgen en zo goed mogelijk voor te bereiden op het volwassen leven, menige jongeman blijkt in onze huidige wereld een gebrek aan invulling van het volwassen mannelijke beeld als spiegel te hebben gehad. Gurian schreef er een prachtig boek over: „Dansend in moeders spiegel”, waarin hij laat zien dat hij, zelf een therapeut, toch het hoofd moest bieden aan het te weinig ingevulde mannelijke beeld in zijn jeugd, hoe goed zijn moeder ook voor hem gezorgd had. Zijn bewustzijn bleek zich meer op zijn moeder te hebben georiënteerd, en hij bleek door haar ogen naar de wereld te kijken, ook al wilde hij dat helemaal niet. Hij laat ook zien hoe dat zijn mannelijk functioneren heeft beïnvloed en welke problemen dat voor hem in zijn relaties heeft gegeven.¹⁾ Corneau laat in zijn boek „Afwezige vaders, verloren zonen” op indringender wijze zien wat het voor een man betekent wanneer in zijn jeugd een positief en volwassen mannelijk rolmodel onvoldoende aanwezig is geweest.²⁾

Het feit dat de jongen als man geboren wordt houdt niet automatisch in dat hij zich supermannelijk zal ontwikkelen, nog afgezien van de vraag of dat wel de bedoeling is. De wijze waarop het mannelijke in zijn bewustzijn tot ontwikkeling komt hangt samen met een aantal factoren:

•  De cultuur en religie waarbinnen hij geboren wordt, en de houding daarvan tegenover het mannelijke en vrouwelijke, inclusief de manier waarop de gemeenschap waarin hij geboren wordt omgaat met mannelijke waarden, en wat de gemeenschap van mannen verwacht.

•  De ervaringen van de jongen met mannen om hem heen: zijn vader, zijn opa, een docent, broer(s), buurjongens, ja, tot en met strip- of filmhelden wanneer deze hem echt in beslag hebben genomen en waarop hij jang-kwaliteiten heeft geprojecteerd.

•  Eventuele (al dan niet bekende) familieproblemen rond het mannelijke.

•  Tenslotte, en dat is zeker niet het onbelangrijkste, is het de mate van bewustwording van de man die bepaalt of hij in de greep van externe waarden (bijvoorbeeld die van religie of cultuur) blijft, of in de greep van negatieve ervaringen in zijn jeugd, of dat hij deze overwint en zelf waarachtige keuzen gaat maken.

Voor de opgroeiende jongen zijn de jang-waarden de vanzelfsprekendste. Hij zal er ogenblikkelijk op terugvallen en ze bepalen zijn kijk en handelen. Maar ook hier geldt: hoe meer de bewustzijnsontwikkeling van de man vordert, des te meer zal hij in staat zijn om keuzen te maken, en kan hij er in bepaalde situaties voor kiezen zich in heel ándere waarden, jin-waarden in te leven, en zal hij het vrouwelijke in zijn leven een duidelijke plek kunnen geven. Ofschoon zijn eerste impuls vanuit jang-waarden komt, kan elke man vanuit een innerlijk evenwicht steeds beter ook jin-waarden in het leven tot uitdrukking brengen en leven.

Voor een vrouw geldt een soortgelijk verhaal. Haar onbewuste zal op zoek gaan naar het vrouwelijke in de buitenwereld om tot beeld te worden, en de wijze waarop zij zichzelf als vrouw en als mens gaat er varen wordt aanvankelijk sterk bepaald door de ervaringen die ze in haar jonge leven heeft met de vrouwen om haar heen: haar moeder, de juf op school, haar oma, zus(sen), vriendinnen, enz. Hoe zacht en lief haar vader misschien ook is, archetypisch gesproken zal hij toch niet in staat zijn het beeld van het vrouwelijke voor zijn dochter in te vullen. Dat kan alleen een echte vrouw.

De moeder is voor het meisje heel belangrijk als model. Aan haar moet ze een vertrouwen in zichzelf, haar lichaam en haar plek in het leven ontlenen. Als de moeder veel afwezig is, bijvoorbeeld door een eigen voltijdse baan, zal de dochter zich onvoldoende aan haar eigen moeder kunnen optrekken. (Een vaste verzorgster met wie het meisje een warme band heeft kan overigens veel goedmaken, al blijft het meisje verlangen dat het door de echte moeder wordt ingevuld).

Sommige van zulke moeders vertelden me dat ze dit probleem hadden aangepakt door er voor te zorgen ‘kwaliteitstijd’ met hun kinderen door te brengen. Bij doorvragen bleken ze daaronder te verstaan dat ze er echt voor het kind zijn om leuke dingen te doen, en de gewone dingen overlaten aan een oppas. Archetypisch echter horen bij het vrouwelijke nu precies de vele kleine dingen die samen ongemerkt bijdragen tot een bepaalde sfeer en ‘geur’. Jin is juist gericht op het directe en alledaagse, op de gezelligheid van het nu, ongeacht de rommeligheid, en dat is ook een wereld die voor het meisje voedend is. Voor jin zegt kwaliteitstijd op de manier waarop deze moeders dat in hun agenda inplannen niets. Het is een vorm van denken die veel meer bij jang hoort dan bij jin. De door deze moeders bedachte oplossing lijkt op zich een goed idee, maar zal bij het meisje veel minder goed resoneren dan bij de jongen.

Dat wil overigens bepaald niet zeggen dat meisjes vooral thuis moeten tuttelen of zo. Ook hun intelligentie en andere kwaliteiten vragen om voeding. Maar hoe goed een meisje ook kan leren, hoe fijn ze het ook vindt om naar school te gaan, voor een meisje is het in het hier en nu zijn, met al je gevoelens en sfeer, minstens zo belangrijk. Kijk maar eens hoe opgroeiende meisjes eindeloos met elkaar kunnen bellen en een stuk intimiteit met elkaar delen waar jongens weinig van moeten hebben. Het is iets dat voor hen belangrijk is, ook al kunnen ze niet onder woorden brengen waarom.

Net als de ontwikkeling van het mannelijke bewustzijn voor de jongen van een aantal factoren afhangt, geldt dat ook voor het vrouwelijk bewustzijn van het meisje. Op welke manier haar vrouwelijkheid vorm krijgt, hangt af van de cultuur en religie waarbinnen ze geboren wordt en de houding daarvan tegenover het mannelijke en vrouwelijke, inclusief de manier waarop de gemeenschap waarin ze geboren wordt omgaat met vrouwelijke waarden, en wat de gemeenschap van vrouwen verwacht. En van de ervaringen van het meisje met vrouwen om haar heen, zoals we net al zagen, inclusief vrouwen die niet tot haar kring van familie en bekenden behoren maar die ze enorm bewondert en als rolmodel ervaart.

Eventuele (al dan niet bekende) familieproblemen
rond het vrouwelijke.

Ook voor haar geldt dat hoe meer ze zich psychologisch ontwikkelt, hoe meer ze zich bewust zal worden van haar natuurlijke neiging om vanuit jin-principes te kijken en te handelen. Ze zal door een toegenomen bewustheid daardoor beter kunnen zien dat in bepaalde situaties jang-waarden belangrijker zijn, en ze zal er dan voor kunnen kiezen om van daaruit te handelen.

Voor man en vrouw geldt dat er een archetypische basis voor hun bewustzijn is van waaruit ze van nature en vanzelfsprekend kijken en handelen. Zolang man en vrouw qua persoonlijke ontwikkeling nog erg onbewust zijn, zullen ze vooral collectieve waarden leven. Je ziet dan dat mannen een instinctief mannelijke rol spelen en vrouwen een instinctief vrouwelijke rol. Daar is op zich niets mis mee. Zolang de onbewustheid groot is en de rollen instinctief vervuld worden, ingebed in een cultuur met de nodige rituelen en taboes om alles bij het oude te laten, functioneert het allemaal goed en betrekkelijk probleemloos. Dat kunnen we bij heel oorspronkelijke natuurvolken in principe nog waarnemen. Hoewel mannen en vrouwen beiden zowel mannelijke als vrouwelijke kwaliteiten hebben, zien we in zulke gemeenschappen dat de mannelijke (collectieve) kwaliteiten helemaal geprojecteerd zijn op de man, en de vrouwelijke (collectieve) kwaliteiten helemaal op de vrouw. De man ervaart geen drang het innerlijk vrouwelijke te ontwikkelen en vorm te geven zolang hij het instinctief kan ervaren in het vrouwelijke buiten hem. Omgekeerd geldt dat een vrouw haar innerlijke mannelijke kracht ook niet vorm zal geven zolang ze het op een bevredigende manier instinctief in mannen buiten haar kan ervaren.

Er zijn maar weinig plaatsen op de wereld waar sprake is van leefgemeenschappen die nog volkomen onbewust, en daarmee geheel collectief zijn. Wat we wel zien is groepen, leefgemeenschappen en religieuze stromingen die nog altijd een grote nadruk op het collectief hebben en waar individuele ontwikkeling en het maken van eigen keuzen in menig opzicht ondergeschikt zijn aan de regels en geboden. Hoewel de regels en geboden als aangename kant hebben dat ze een bepaalde vorm van duidelijkheid scheppen en daardoor ook veiligheid kunnen bieden, is het een vorm van duidelijkheid die elke persoonlijke creativiteit en individuele ontwikkeling die ook maar enigszins afwijkt van de regels remt, afwijst of de kop indrukt. Dat heeft op veel gebieden stagnatie tot gevolg; hier wil ik me beperken tot wat het betekent voor het functioneren van het mannelijke en het vrouwelijke.

Zolang een gemeenschap voornamelijk door collectieve waarden wordt gedragen, zien we dat de kwaliteiten van jin en jang niet innerlijk ervaren worden, maar in projectie verschijnen in de buitenwereld. Vrouwen worden dan de draagsters van jin-kwaliteiten en ook daadwerkelijk gezíen als jin, en mannen worden de dragers van jang-kwaliteiten en zij zullen zich daar ook mee identificeren. In een totaal onbewuste gemeenschap verloopt de interactie nog geheel instinctief, in een gemeenschap die al wat verder ontwikkeld is maar nog altijd gebaseerd op collectieve waarden, is er wel degelijk sprake van het erkennen van de rol van het individu, alleen met die beperking dat hij geacht wordt binnen het collectief te blijven en daarbinnen ook te functioneren. Er buiten stappen kan zelfs de dood betekenen, zoals sommige openlijk afvallige moslims hebben gemerkt aan de doodsbedreigingen die ze per brief of email van fundamentalistischer moslims ontvingen. Het individu wordt als zodanig dus wel erkend, maar zijn rol is beperkt. Dat heeft vanuit jungiaans analytisch perspectief een aantal grote gevolgen:

Persoonlijke groei en ontwikkeling
kunnen maar tot op zekere hoogte plaatsvinden.

Er zijn altijd karaktertrekken, behoeften of inzichten die niet passen in de geldende cultuur of moraal. Binnen een collectievere en traditionele samenleving kan dat gevaarlijk zijn. Afwijkend gedrag wordt niet getolereerd, of als gevaarlijk beschouwd, en op zijn best als ongewenst. Voor een cultuur is dat niet gewenst, want op die manier kan er geen gezonde vernieuwing plaatshebben. Dat is echter niet het enige. Als bepaalde keuzen niet gemaakt mogen worden, verdwijnen ze als thema’s in het onbewuste. Wanneer generaties lang bepaalde keuzen niet gemaakt mogen worden, dan worden de verdringingen en het niet geleefde leven thema’s binnen een familie die om uitwerking vragen. Het werk met familie-opstellingen van Bert Hellinger heeft laten zien hoe niet geleefde delen of ontkende zaken in een familie ‘boven de markt blijven zweven’. Vroeg of laat wordt er dan een kind geboren dat het thema als een persoonlijk levensthema meedraagt en móet uitwerken, of het nu wil of niet. Als binnen een cultuur iets generaties lang niet mag bestaan, heeft dat dus ook gevolgen voor een individu. Het is niet gezegd dat deze persoon het thema ook daadwerkelijk gaat uitwerken, het kan ook aanleiding zijn tot bijvoorbeeld angsten en verdere projecties.

Je conformeren aan ál te strikte waarden in een gezin of cultuur gaat ten koste van de eigen individuele ontplooiing en leidt onherroepelijk tot verdringing, en daarmee tot een opbouw van de schaduw.

Eigen schaduwtrekken worden maar beperkt onder ogen gezien en
dus geprojecteerd en niet verwerkt.

Wanneer er geen vrije ontwikkelingsmogelijkheden zijn, zullen de thema’s die strijdig zijn met de cultuur dus verdrongen worden. Omdat het schaduwthema’s van de cultuur zijn, zullen de cultuur en maatschappij waarin je leeft je niet echt behulpzaam zijn om je deze thema’s bewust te laten worden. Je maakt dan immers deel uit van een groter, collectief verdringingsproces. Dat betekent dat je bepaalde problemen niet kunt verwerken, en zoals we weten worden alle niet erkende schaduwtrekken geprojecteerd op mensen en dingen in de buitenwereld.³⁾

Het betekent eveneens dat er geen verantwoording wordt genomen voor bepaalde gedeelten van het eigen schaduwgedrag, omdat het ófwel gesanctioneerd wordt door de cultuur of door de geldende regels, óf gezien wordt als veroorzaakt door een ander, en dan mag je die ander de schuld geven een aanpakken. Geweld tegen andersdenkenden bijvoorbeeld wordt op die manier gerechtvaardigd.

Het maar heel matig integreren van de schaduw heeft ook tot gevolg dat de tolk van het onbewuste, de animus van de vrouw of de anima van de man, ook minder ontwikkeld wordt, en daardoor extremere en lastigere uitingen kan krijgen. Animus en anima worden op het andere geslacht geprojecteerd, en dit heeft grote gevolgen voor relaties, zowel maatschappelijk als individueel.

Projecties van animus en anima worden extremer.

Kenmerken van die projecties zijn uitersten. Als ik dat op een eenvoudige, wat karikaturale wijze weergeef, zie je dat voor een man een vrouw of een heilige of een heks is. Voor een vrouw is de man dan een held of een clown. Het andere geslacht wordt in extremere zin ervaren, wat een negatieve invloed heeft op het ontwikkelen van een persoonlijke relatie. Relaties kunnen wel, maar dragen dan een erg collectief stempel en functioneren vooral binnen een bepaalde vooraf duidelijke rolverdeling.

De man zal zijn innerlijke vrouwelijke kwaliteiten in zo’n geval geen plek geven en ze verdringen. Natuurlijk heeft hij gevoelens, maar een man die weinig schaduwwerk heeft gedaan en maar een geringe ontwikkelde anima heeft, ervaart gevoelens als eng, irrationeel en beangstigend, of wordt er door overrompeld zonder er verweer tegen te hebben, wat hij evenmin als aangenaam ervaart. Logisch dus dat hij niet graag zal erkennen dat het zijn eigen gevoelens zijn en dat ze in hemzelf opborrelen. Jin-thema’s kloppen in iedere man hoe dan ook op de deur en vragen om integratie. Hij is verantwoordelijk voor de gevoelens die bij hém horen, maar als hij dat feit niet erkent, zal hij anderen voor zijn gevoel verantwoordelijk gaan stellen, en ook écht geloven dat al zijn onlustgevoelens door die ander wordt veroorzaakt. Als het om jin-kwaliteiten gaat, zal hij sneller de schuld schuiven op vrouwen dan op mannen.

Het vrouwelijke heeft een aantal heel plezierige kwaliteiten, zoals genieten, schoonheidsbeleving en zinnelijkheid. Die kanten schuilen ook in elke man, want ze zijn deel van zijn anima. Maar als een man geen goede relatie met zijn innerlijk vrouwelijke kant heeft opgebouwd, zal hij de drang tot genieten, en ook het sensuele in hem, voelen opwellen, maar er mogelijk problemen door ervaren. Het kan hem overweldigen en hij kan daardoor in gedrag vervallen waar hij later spijt van heeft, of die hem binnen zijn gemeenschap in de problemen kan brengen. Of hij wordt bang van die gevoelens, durft ze niet te ervaren en probeert ze te verdringen.

Zolang hij de jin-kwaliteiten niet durft te ervaren (mogelijk versterkt door taboes van zijn religie), zal hij vrouwen in het algemeen of een bepaalde vrouw in het bijzonder er de schuld geven dat ze hem verleidt of tot het kwade verlokt, en zal hij haar als oorzaak zien van zijn eigen heimelijke seksuele gedachten en verlangens.

Dat heeft tot gevolg dat als hij over de schreef gaat en zich bijvoorbeeld aan een vrouw vergrijpt, hij haar daar van de schuld geeft. Binnen een cultuur waarin het vrouwelijke verdrukt is loopt de vrouw grote kans dat zij moet boeten voor het vergrijp van een man die zich niet kon beheersen en haar dit heeft aangedaan.

Het dragen van lichaamsbedekkende kleding, tot en met gezichtsbedekking, heeft hier rechtstreeks mee te maken. Het wordt verdedigd als een uiting van vroomheid en gehoorzaamheid aan bijvoorbeeld Allah, maar de bron is een interpretatie van de Koran op een wijze die individuele groei inperkt, met als gevolg een te geringe verwerking van de schaduw, een te onevenwichtige anima-ontwikkeling bij mannen en extremere projecties op vrouwen. In deze projectie worden vrouwen feitelijk verantwoordelijk gehouden voor het gebrek aan beheersing van mannen op seksueel gebied.

Ook in de westerse wereld hebben we er, op een andere manier, menig staaltje van kunnen zien, zoals Naomi Wolf in haar boek „De zoete leugen, of de mythe van de schoonheid” beschrijft. Ze haalt een hele serie gerechtelijke uitspraken in de Verenigde Staten uit de jaren tachtig aan die voor vrouwen een onmogelijke situatie op de werkvloer schiepen. Een voorbeeld: een baas streelde en verkrachtte een werkneemster. Hij werd vrijgesproken omdat hij haar jurk uitdagend vond en ‘zij het dus uitgelokt had’. Toch was ze heel normaal gekleed en straalde alleen schoonheid uit. Vrouwen konden ontslagen worden omdat ze er te sexy (vaak gewoon gekleed!) uitzagen, of juist niet sexy genoeg waren. Als ze in dat laatste geval probeerden te voldoen aan de eisen van de werkgever door zich vrouwelijker te kleden, en de werkgever hen vervolgens seksueel intimideerde, was het opnieuw de schuld van de vrouw.⁴⁾

Er zijn echter ook andere extremen. De negatieve uitingen van de anima nemen niet weg dat diep in de man ook een honger naar jinwaarden aanwezig is. Hij kan dan in positieve zin bijvoorbeeld een grote behoefte voelen aan een vorm van vrouwelijke spiritualiteit, een vorm van overgave aan het leven, maar omdat hij die niet als een eigen behoefte (h)erkent, zal hij in de buitenwereld ‘zoeken’ naar een beeld dat zijn verlangen in projectie kan dragen. In de katholieke kerk biedt de aanbidding van de Maagd Maria daarvoor een heel passende uitlaatklep. Maar hoe positief de gevoelens ook mogen zijn, de projectie daarvan op de Maagd Maria betekent dat de gevoelens en de ervaren spiritualiteit niet als ‘eigen’ worden ervaren, maar als veroorzaakt door iets buiten de man: de heilige Maria. Zolang zijn projectie bij haar ligt, zal de verdere groei van de man kunnen stagneren.

Bij vrouwen die binnen een collectieve cultuur opgroeien zien we soortgelijke problemen. Waar bij de man de anima-ontwikkeling een probleem wordt, is dat bij de vrouw het geval met haar animus-ontwikkeling. Dat betekent dat het voor haar moeilijker wordt zich te verbinden met haar eigen aangeboren mannelijke kracht, zelfstandigheid en onderscheidingsvermogen. Dat zal daardoor, zoals het genoemd wordt, in projectie verschijnen. Het makkelijkste projectiescherm zijn de dragers van jang: mannen in het algemeen, en háár man in het bijzonder. In plaats van haar eigen kracht te (h)erkennen en voor zichzelf op te komen, verwacht ze bescherming van haar man, verwacht ze dat hij voor haar zal opkomen als dat nodig is, haar het initiatief uit handen zal nemen en de leiding heeft.

In collectieve zin kan ze haar eigen, nog onbewuste kracht, grootheid en innerlijk leiderschap bij God, Allah of welke andere mannelijke godheid ook neerleggen, en bereid zijn om hem helemaal te dienen en te doen wat er van haar gevraagd wordt. Het is de animus in de vrouw die haar onderscheidend vermogen draagt, en bij het achterwege blijven van animus-ontwikkeling is haar onderscheidend vermogen onvoldoende om haar te doen inzien dat ze niet met Allah te maken heeft, maar met menselijke interpretaties. Beter gezegd: met interpretaties van mannen die uitleggen wat de godheid van haar zou willen en van haar verwacht, en waar dus de projectie van deze mannen op vrouwen in mee resoneert. Haar eigen spiritualiteit als levenskracht blijft dan in geprojecteerde vorm gevangen in een beeld dat ver weg staat, en wezenlijk onbereikbaar is. In die projectie zal ze ook bereid zijn de vertegenwoordigers van die godheid op aarde gehoorzamen, zelfs als dat ten koste van haarzelf gaat. Ze kan bijvoorbeeld geloven dat ze in een moderne politieke partij als vrouw niet in het bestuur mag zitten omdat God dat niet de juiste rol voor een vrouw zou vinden.

Er zijn ook veel vrouwen die een jarenlang opgekropte boosheid voelen die direct samenhangt met haar niet geleefde kracht. Die boosheid wordt heel makkelijk op mannen geprojecteerd, die vervolgens werkelijk overal de schuld van krijgen. Dat kan om ‘de man’ in het algemeen gaan, maar ook om mannen in haar directe omgeving, van vader en broer tot echtgenoot. Dan zijn het de mannen die haar remmen, die maken dat ze zich niet kan ontwikkelen, die haar thuishouden, die haar … (vul maar in) aandoen. In plaats van zelf het heft in handen te nemen, aan zelfreflectie te doen en eigen keuzen te maken, hult dit type vrouw zich in een soort slachtofferrol waarbij ‘natuurlijk’ de man de dader is. Hoewel er een gevaar is dat sommige vrouwen in deze boosheid en bijbehorende projectie blijven hangen, is er toch iets verheugends aan deze boosheid. Het uiten van boosheid door vrouwen is eeuwenlang een taboe geweest. Pas als de greep van collectieve waarden voldoende aan het verslappen is, en dat is in een tijd als de onze in de westerse wereld al een poos gaande, kan het werkelijk individuele naar boven komen, en kunnen ook schaduwtrekken aan de oppervlakte komen om gekend en verwerkt te worden.

Collectieve schaduwen keren ééns om.

Wanneer een bepaalde cultuur of religie eeuw na eeuw dezelfde thema’s afwijst en tot schaduw maakt, hopen deze thema’s zich op in het onbewuste van de enkeling, in het onbewuste van al die mensen die eeuw na eeuw deel zijn geweest van die cultuur of gemeenschap.

Jung heeft meermalen gewezen op het principe van de zogeheten enantiodromie (Grieks enanti = tegenover, dromos = loop), een principe dat aangeeft dat als een bepaalde ontwikkeling te lang heeft geduurd en te eenzijdig is geworden, het onbewuste tot een ‘tegenactie’ overgaat, waardoor de bestaande trend in zijn tegendeel omslaat en op zijn best na verloop van tijd een nieuw evenwicht tot stand komt. Die tegenactie is niet willekeurig. Als in een collectief, bijvoorbeeld in de westerse wereld, een bepaalde houding te lang heeft gedomineerd, dan is de niet geleefde kant te lang naar de wereld van het onbewuste verwezen. Deze thema’s hopen zich dan op in het onbewuste van de enkeling, in het onbewuste van al die mensen die eeuw na eeuw deel zijn geweest van die cultuur of gemeenschap. In dat collectieve onbewuste wordt de lading op een bepaald moment zo zwaar en zo sterk, dat die doorbreekt in het bewustzijn en deel wil gaan uitmaken van de gewone wereld.

Wanneer in het individu zo’n complex doorbreekt, is er sprake van een periode van instabiliteit en onzekerheid, vaak ook van creativiteit, en ook een zoeken naar een nieuwe levenshouding en levensvorm. In een collectief is dat niet anders; alleen zien we daar een destabilisering op veel grotere schaal. Maatschappelijke verhoudingen worden onzeker en onduidelijk. Het individu krijgt tegelijkertijd meer kansen, maar loopt door het verwateren van waarden en normen ook meer gevaar. Oude waarden hebben hun invloed en geldigheid verloren, en nieuw waarden zijn nog bezig geboren te worden. De kijk op mens, maatschappij, natuur, wetenschap – álles kan veranderen in zo’n tijd. Duidelijke structuren en dat wat houvast gaf brokkelen af. Dit kan vele eeuwen duren, maar er komt onherroepelijk een omslagpunt voor elke te ver doorgevoerde eenzijdigheid binnen een cultuur, groep of religie.

Dat brengt ons op een volgend belangrijk punt, dat Emma Jung in haar „Animus en anima” al aanstipte.⁵⁾ Als we teruggaan naar het begin van de 20e eeuw, dan zien we een maatschappij die nog gekenmerkt wordt door het oude Nederlandse gezegde „… wie als dubbeltje geboren wordt wordt nooit een kwartje.” De sociale structuur was duidelijk. Behoorde je tot de grote onderklasse, dan wist je waar je aan toe was: hard werken om te overleven. Er was geen geboortebeperking (hooguit seksuele onthouding), er waren geen huishoudelijke apparaten die het werk van de vrouw konden verlichten, en in verreweg de meeste gezinnen was de vrouw thuis en had haar handen vol aan kinderen en huishouden. Dat werd als volstrekt normaal gezien, en je kunt daardoor zeggen dat het maatschappelijk leven in die tijd nog steeds het oeridee weerspiegelde dat jin binnen hoort en jang zijn plek buiten heeft, zoals dat millennia eerder in de I Tjing als beeld is weergegeven.

We kunnen het ons nu niet meer voorstellen, maar de eerste vrouwelijke arts in Nederland, Aletta Jacobs, heeft hard moeten knokken om arts te kunnen worden. Ze mocht aanvankelijk op de middelbare school bij wijze van uitzondering als toehoorster aanwezig zijn (het is dan 1870) en mocht voor een proefperiode van één jaar aan de universiteit van Groningen studeren. Uiteindelijk heeft ze van de toenmalige minister-president Thorbecke, die op dat moment op zijn sterfbed lag, toestemming gekregen om examens af te leggen en werd ze de eerste vrouw in Nederland die een universitaire studie succesvol afsloot en in 1879 als huisarts ging werken.

Het afronden van haar studie werd bepaald niet overal enthousiast ontvangen. Veel reacties waren afwijzend, omdat een vrouw geen beroep buitenshuis hoorde te hebben. Aletta Jacobs was in menig opzicht een pionier; ze maakte zich ook sterk voor vrouwenkiesrecht, zowel in Nederland als daarbuiten. Het waren de eerste decennia van de vorige eeuw die vrouwenkiesrecht brachten, als gevolg van het niet-aflatend actievoeren van de zogenaamde suffragettes. Zij vormden de voorhoede van de latere feministische golven. Hoewel er destijds nog in alle opzichten sprake was van een patriarchale maatschappij met kenmerken van een eeuwenlange ontwaarding van het vrouwelijke, was dat wat Aletta Jacobs deed een aanwijzing dat het proces van de enantiodromie was ingezet, een proces van veranderende waarden en een veranderende houding ten aanzien van de relatie mannelijk–vrouwelijk. Zulke veranderingsprocessen verlopen langzaam en kunnen heel wat generaties omspannen voordat het goed zichtbaar is.

Terwijl dit hele grote proces bezig was zich in het collectief te voltrekken, zien we na de Tweede Wereldoorlog een aantal veranderingen waardoor er een grote versnelling optreedt:

•  De pil doet zijn intrede, wat vrouwen onafhankelijker maakt en haar ook een grote mate van seksuele vrijheid geeft. Ze kan nu zelf kiezen of ze kinderen wil, en zo ja, wanneer en hoeveel. Dat betekende dat er nu een geweldige hoeveelheid psychische energie kon vrijkomen die voorheen in het gezin was geïnvesteerd en in haar biologische bereid zijn om kinderen te krijgen. En dat deze energie een nieuwe invulling kon gaan zoeken.

•  Huishoudelijke apparaten vergemakkelijkten haar leven ook; voor óns alledaagse apparaten als een stofzuiger, wasmachine of een koelkast, betekenden voor de vrouw ook hier dat er meer tijd vrij kwam en meer psychische energie om ándere dingen te gaan doen. Op deze schaal is dat niet eerder voorgekomen in de geschiedenis. De hogere kringen hadden altijd al hun kindermeisjes, naaisters, enz. om ‘mevrouw’ het werk uit handen te nemen, maar wat we sinds de Tweede Wereldoorlog zien is dat nu voor de gewone vrouw een hoeveelheid psychische energie wordt bevrijd die tot haar ontplooiing kon bijdragen, en dat ook voor veel vrouwen heeft gedaan.

•  Maatschappelijk werd het steeds normaler dat vrouwen deelnemen aan het arbeidsproces, iets wat op dit moment zó normaal is geworden dat het bijna abnormaal is wanneer je als vrouw niet werkt of een bijbaantje hebt.

De westerse wereld maakte ongemerkt een revolutie door, omdat nooit eerder zo veel psychische energie van vrouwen was vrijgekomen en om invulling vroeg. Dat had een aantal gevolgen. Als je leven grotendeels in beslag genomen wordt door huis en overleven (kijk maar eens in de wat geromantiseerde Ot en Sien verhalen), dan is er eenvoudig geen ruimte voor persoonlijke ontwikkeling. Een vrouw uit de arbeidersklasse kon wel dromen van studeren, en zou er misschien wel grote intellectuele capaciteiten hebben, maar er was eenvoudig geen geld, geen tijd en geen ruimte voor. Wat zij graag wilde was een vraag die door de dagelijkse beslommeringen naar de achtergrond werd gedrukt – of misschien niet eens werd gesteld. Was er dan tijd en ruimte voor schaduwwerk? Nee, niet echt, laat staan voor een ontwikkeling van haar animus. Dat was al eeuwen lang de situatie, in menig opzicht nog versterkt door de patriarchale maatschappij waarin ze leefde. Vrouwen waren in al die eeuwen draagsters van de maatschappelijke projectie dat ze minder waard of minderwaardig waren. (In de Middeleeuwen heeft er een heuse discussie plaatsgevonden over de vraag of vrouwen wel in de hemel konden komen!) Als dat zoveel eeuwen duurt, is er vrijwel geen vrouw meer te vinden die een positief vrouwelijk rolmodel kan bieden, geen vrouw die haar dochters en kleindochters kan laten zien wat het betekent om echt vrouw te zijn. In plaats daarvan zijn vrouwen zichzelf steeds meer door patriarchale ogen gaan bekijken en hebben zelf steeds minder contact gekregen met jin-waarden die voor hun eigen persoonlijke ontwikkeling juist zo belangrijk zijn. Veel vrouwen haalden het niet eens in hun hoofd om stil te staan bij wie ze werkelijk waren en wat ze wilden. In ons land was Aletta Jacobs een zeldzame uitzondering, en we zagen al hoe zij actief werd tegengewerkt. Toehoorster mocht ze zijn, want ze zou vast niet in staat zijn examens te halen. Ze was immers een vrouw!

De roerige jaren zestig zijn voor de vrouwenemancipatie in menig opzicht van groot belang geweest. In Nederland zagen we daarna het verschijnsel Dolle Mina opkomen, we zagen vrouwen demonstreren voor het recht op zelfbeslissing waar het abortus betreft, waarbij ze met ontblote buik (tot dan toe echt not done!) en de daarop met lippenstift geschreven boodschap „Baas in eigen buik!” aan duidelijkheid niets te wensen overlieten. Vrouwen beginnen te demonstreren voor gelijkheid in werk binnens- en buitenshuis en liepen met spandoeken met teksten als „Weg met het kostwinnersbeginsel” (dat de man in een voorkeurspositie plaatste).

Maatschappelijk zien we de afbrokkeling van het geloof en de kerkgang, en daarmee ook een verandering van maatschappelijke opvattingen over de rol van de vrouw. Vrouwen komen massaal in een nieuwe situatie, versterkt en gesterkt door de diverse feministische golven.

Wat niet meteen zichtbaar was, omdat het zich diep in de psyche van de vrouw afspeelde, was dat het vrijkomen van zoveel psychische energie betekende dat er in veel vrouwen opeens iets ging knagen wat voorheen weliswaar óók in hen knaagde, maar in lang niet zo veel vrouwen tegelijk als nu. De vragen „wie ben ik en wat wil ik” vroegen nu om een antwoord, en lieten zich niet meer wegdrukken. Veel vrouwen gingen op zoek naar hun eigen identiteit, kwamen oog in oog met hun schaduw, en voelden de klop op de deur van hun animus. Wat dat in concreto betekende zullen we in volgende hoofdstukken verder onder de loep nemen. Willen we namelijk het verschijnsel animus en anima begrijpen, dan zullen we ook het tijdbeeld waarin zich een en ander ontwikkelde erbij moeten betrekken.

De klop op de deur van de animus draaide in menig opzicht om het vinden en eigen maken van de eigen zelfstandigheid van de vrouw, haar eigen mening en oordeel, haar eigen kracht, haar eigen onafhankelijkheid, kortom het integreren van eigenschappen die tot dan toe vooral aan de mannelijke wereld toebehoorden. Maar animus of anima laten zich niet zo makkelijk ontwikkelen; we hebben al een paar keer gezien dat een evenwichtige ontwikkeling van het mannelijke in de vrouw of het vrouwelijke in de man voorafgegaan moet worden door schaduwwerk: je eigen verdringingen, angsten en complexen onder ogen zien en verwerken, en je verborgen gaven en talenten een plek geven.

In de schaduw van de moderne vrouw bevindt zich, paradoxaal genoeg, dat wat het meest met haar verbonden zou moeten zijn: een aantal belangrijke vrouwelijke waarden. Het proces dat zich na de Tweede Wereldoorlog versneld voordeed, betekende voor vrouwen dat ze én een stuk van hun vrouwelijke aard moesten zien te hervinden, na eeuwen van onderdrukking binnen een patriarchale samenleving, én dat ze tegelijkertijd hun eigen kracht en zelfstandigheid moesten ontdekken, ervaren en vormgeven. Dat is geen geringe opgave! We zullen moeten beseffen dat het generaties zal duren voordat we hier meer balans in zien komen.

Deze ontwikkelingen hebben ook mannen niet ongemoeid gelaten. De veranderende houding van zowel de maatschappij als van vrouwen in de maatschappij stelde nieuwe eisen aan hen. Mannen werden aangesproken op de vraag hoe het met hun gevoelens zat, ze werden gestimuleerd om deze te uiten en niet op een machomanier te overschreeuwen. Mannen werd gevraagd deel te hebben aan de zorgtaken in het gezin nu de vrouw op het maatschappelijke vlak een rol ging spelen. Met andere woorden: voor mannen kwam de klop op de innerlijke deur van de anima, en voor hen gold hetzelfde als voor de vrouwen. Wil de anima zich positief uiten, dan zal de man schaduwwerk moeten doen en projecties moeten terugnemen. Mannen moeten zich bovendien durven blootstellen aan al die ongrijpbare dingen als gevoelens, het irrationele, aanvoelen, en zich bezighouden met directe zorgtaken die maatschappelijk gesproken tot dan toe een veel lager in aanzien stonden dan de mannelijke taken in de ‘grote wereld’.

Er waren al landen waar vrouwen volledig aan het arbeidsproces deelnamen, en waar ook de gezondheidszorg ingesteld was op vrouwen die werkten, zoals de voormalige Sovjet-Unie. Dat betekende echter nog niet dat daar sprake was van een daadwerkelijke emancipatie van de vrouw en een betere ontwikkeling van de animus van de vrouw of de anima van de man. Veel vrouwen klaagden dat ze een dúbbele baan hadden, omdat ze zowel volledig aan het arbeidsproces deelnamen als ook thuis voor alles op moesten draaien omdat hun echtgenoot geen poot uitstak. Dat is een aanwijzing dat er nog een grote dominantie van patriarchale waarden was. Het gaat dus niet alleen om werken buitenshuis, het gaat, zoals de spandoeken lieten zien, om een gelijke verdeling van de taken. En dat was nieuw.

De roerige jaren zestig vormden het begin van een andere manier van kijken naar dat wat eeuwenlang tot het bereik van het mannelijke had gehoord: de staat, de wet, autoriteiten, enz. We kregen studentenopstanden tegen het gezag, nieuwe muziekvormen die niets minder waren dan een frontale aanval op de heersende smaak (denk aan de afkeuring van ouderen ten aanzien van de Beatles), oosterse religies deden hun intrede en de Maharishi kwam naar Europa. Er kwamen verdovende middelen op de markt, en Woodstock markeerde een nieuwe jeugdcultuur.

In heel korte tijd was er sprake van een grote trendbreuk met het verleden, een breuk die méér was dan alleen ‘de jeugd’ versus (of contra) het gevestigde gezag. Het was een breuk die te maken had met het ten einde lopen van maatschappelijke verhoudingen die eeuwenlang gedomineerd hadden en die gegrondvest waren op voornamelijk mannelijke waarden.

Als ik kijk naar de huidige maatschappelijke verhoudingen in vergelijking met mijn studententijd (eind jaren zestig, begin jaren zeventig), dan kan ik alleen maar constateren dat we inderdaad in een periode van de geschiedenis zitten waarin het principe van de enantiodromie een rol speelt.

Collectief herontdekken we vrouwelijke waarden en komen mannelijke waarden in een ander licht te staan. Het is belangrijk daarbij te beseffen dat het niet zo moet zijn dat de vrouwelijke waarden de mannelijke gaan vervangen. Dan zijn we weer even ver van huis. Waar het nu om gaat, en naar mijn idee voor het eerst in de bewustzijnsgeschiedenis van de mens, is om de vraag naar het innerlijk huwelijk tussen het mannelijke en het vrouwelijke. Een verbintenis in onszelf die vervolgens grote gevolgen heeft voor zowel ons functioneren in de maatschappij als het vormgeven aan diezelfde maatschappij.

Op mannen wordt nu dus evenzeer een beroep gedaan om zich met hun anima te verbinden als op vrouwen een beroep wordt gedaan om hun animus een plek te geven. In de volgende hoofdstukken wil ik specifieker op de precieze rol en functie van animus en anima ingaan, en wat het voor een man en een vrouw betekent om deze te integreren.

_________________

1)   Gurian, M.: Dansend in moeders spiegel. Amstelveen, 2006.

2)   Corneau, Guy: Afwezige vaders, verloren zonen. Over de mannelijke identiteit. Cothen, 1992.

3)   Zie voor een uitgebreide bespreking van hoe deze projectie werkt: Hamaker-Zondag, K.M.:Het projectiemechanisme in de praktijk. Amstelveen, 2008.

4)   Wolf, Naomi: De zoete leugen of de mythe van de schoonheid. Amsterdam, 1991, p. 34 e.v.

5)   Jung, Emma: Animus en anima. Rotterdam, 1980 p. 13.

11.

SCHADUW,

ANIMUS EN ANIMA

In hoofdstuk 6 en 7 hebben we het oorspronkelijk mannelijke en het oorspronkelijk vrouwelijke geanalyseerd. We gaan die kennis nu uitbreiden en toepassen op mannen en vrouwen.

De oorspronkelijke trekken die we zijn tegengekomen zijn de basiskenmerken die ten grondslag liggen aan een waaier van uitingsmogelijkheden. De principes jin en jang zijn op zich neutraal en omvatten zowel heel positieve als heel negatieve verschijningsvormen. Om een voorbeeld te geven: het scheppende en actieve van het mannelijke, en de naar buiten gerichte energie ervan kunnen in positieve zin betrokkenheid op de wereld geven, vergezeld van de wens om zijn beste krachten te geven voor het in stand houden en verbeteren van de wereld. Maar datzelfde principe kan tot uitdrukking komen in een welhaast nietsontziende houding met een behoefte desnoods kwaadschiks overal in de buitenwereld waar dat maar mogelijk is een stempel te drukken, zoals een dier in de natuur een geurspoor nalaat om van zijn aanwezigheid blijk te geven en tegelijkertijd te waarschuwen.

Wanneer zien we nu de ene uiting en wanneer de andere? Dat hangt in hoge mate van de ontwikkeling van het bewustzijn van de betrokkene af, en daarmee van de vraag of er voldoende schaduwwerk is gedaan. Hoe bewuster iemand is van zichzelf, des te bewuster hij zich ook is (althans in de jungiaanse definitie) van de negatieve dingen waartoe hij eventueel in staat zou zijn. Sterker nog, soms sluipen er heel onedele motieven binnen bij heel edele handelingen. Iemand kan vanuit zijn hart en daadwerkelijke betrokkenheid actief deelnemen aan een project ter verbetering van iets, en tegelijkertijd diep binnenin een prettig gevoel hebben dat hij daardoor in de buitenwereld ook meer gewaardeerd zal worden, er eer mee in zal leggen, gezien zal worden, of iets van die strekking. Daar is overigens helemaal niets mis mee. Het is juist de bewuste mens die weet dat als hij iets edels doet, er mogelijk ook een schaduwfacet meespeelt. Als hij dat eerlijk in het vizier houdt, hoeft die schaduw hem niet te overvallen en hem niet te beïnvloeden. Hij kan hem op bijna ‘boeddhistische’ wijze zien en hem zijn plaats wijzen, om vol overgave verder te gaan met waarmee hij bezig was, betrokken en positief.

Een onbewust mens is hier niet toe in staat; die zal de eigen schaduw die mee resoneert niet zien, en daardoor makkelijk iemand anders de schuld van zulk gedrag geven. Ondertussen kan zo iemand zelf juist alle gedrag van die schaduw vertonen zonder zich daarmee te identificeren en zonder er de noodzakelijke verantwoordelijkheid voor te dragen. Hij zal dan bijvoorbeeld liefdadigheidswerk kunnen doen, maar daarbij verwachten dat hij uit en te na gecomplimenteerd wordt, en verongelijkt zijn als dat niet of onvoldoende gebeurt, en de ander vervolgens als ondankbaar zien.

In eerste instantie gaat het dus om de mate van bewustheid van de betrokkene of de oerbetekenissen van het mannelijke of het vrouwelijke zich constructief of destructief of ergens daartussenin manifesteren.

Reacties uit het onbewuste.

Er zijn talloze manieren waarop het onbewuste ons laat merken dat er nog werk aan de winkel is. Onze complexen in het persoonlijk onbewuste hebben allerlei manieren om ons te laten weten dat er wat speelt. Het kan voor ons tijd zijn om oude pijn op te ruimen, ons verdringingen of onbewust gedrag bewust te worden en afweermechanismen te ontmantelen (om maar een paar lastige zaken aan te kaarten), maar ook om aan te geven dat het tijd is om een bepaald talent te ontwikkelen, nieuwe wegen in te slaan, nieuwe keuzen te maken en dichter bij onszelf te komen.

Ieder van ons maakt levenslang een ontwikkeling door, we doen ervaringen op, we veranderen, we verdringen, we verwerken, kortom, we zijn als het goed is constant in beweging. Dat kunnen kleine dagelijkse bewegingen zijn in de vorm van tijdelijke lichte stemmingswisselingen, maar ook grote bewegingen waarin we heel sterk in beroering zijn en ons innerlijk en/of uiterlijk leven op zijn kop kan staan.

Onze complexen maken hun aanwezigheid kenbaar door een reeks manifestaties, waarvan de belangrijkste zijn:

•  Dromen

•  Fantasieën tot en met dwanggedachten

•  Emoties tot en met angsten

•  Fascinaties tot en met fanatisme

•  Projecties

Zodra er sprake is van een emotie is er sprake van een geactiveerd complex, hoe dan ook. Het is heel belangrijk te beseffen dat het geactiveerde complex in jezelf zit, en er dus iets in jezelf is dat losgemaakt of geactiveerd kan worden door iets in de buitenwereld. In mijn boek over het projectiemechanisme ben ik daar zo uitgebreid op ingegaan, dat ik het hier slechts wil noemen om het plaatje over reacties van het onbewuste compleet te maken.

Wanneer je qua persoonlijkheid groeit en je ontwikkelt zul je onherroepelijk aanlopen tegen je eigen gekleurde bril in bepaalde situaties. Heb je de moed om onder ogen te zien dat de werkelijkheid anders ligt dan je aanvangsemotie deed denken, en ben je bereid om uit te werken waarmee die beeldvertekening te maken heeft, dan zet je grote stappen in wat Jung het individuatieproces noemt. Wanneer je op die manier bezig bent, zul je merken dat je hulp krijgt uit onverwachte hoek: het verdere onbewuste gaat meewerken.

Natuurlijk kun je nog steeds stevige reacties uit het onbewuste krijgen. Niemand is immers perfect, en heb je aan het ene echt aandacht besteed en de nodige vooruitgang hebt geboekt, dan kan je psyche je opeens iets veel groters voorschotelen om aan te werken, als ‘beloning’ voor je harde werken. Want door dat harde werken ben je nu in staat om een dieper probleem aan te pakken. Groei betekent daarom niet dat je geen problemen meer zult hebben. Het kan zelfs zijn dat er nog een paar diepere lagen naar boven komen. Maar groei betekent wél dat je er steeds beter mee om leert gaan, en de problemen je steeds minder zullen ontregelen. Bovendien schept het een grotere rust in diepere lagen van jezelf, een rust die ook positieve gevolgen heeft voor het oplossen van oude familiethema’s, en dus een groter effect heeft dan alleen op de eigen persoonlijkheid. Een belangrijke dynamiek in dit alles is het mannelijke in de vrouw: de animus, en het vrouwelijke in de man, de anima. Hoe ze werken gaan we nu stapsgewijs op een rijtje zetten.

Het onbewuste bestaat uit een heleboel inhouden, gegroepeerd in complexen. Het is echt een drukte van jewelste in ons binnenste. Die complexen kunnen elk in de vorm van een emotie of beeld of angst of fascinatie naar voren komen, en we kunnen met die specifieke emotie of angst of fascinatie aan de slag. In principe zijn we dan aan het werk met een onderdeel van ons persoonlijk onbewuste, dat we ook wel de schaduw noemen. De schaduw heeft de neiging om zich zodanig te manifesteren, dat we met enig speurwerk duidelijk kunnen achterhalen waarmee de emotie, angst, fascinatie e.d. te maken heeft. Dat speurwerk kan weliswaar enige therapeutische vaardigheden vergen, maar waar het om gaat is dat het thema en het probleem te achterhalen en te benoemen zijn door de analyse van het type beeld, de bijkomende associaties, enz. Met andere woorden: de manifestatie van onze complexen zijn door het bewustzijn bij een juiste aanpak te herleiden tot herkenbare innerlijke thema’s en/of pijnpunten.

Dat is níet het geval als het gaat om animus en anima. We zagen al dat als we als vrouw geboren worden, ons bewustzijn vrouwelijke kenmerken draagt en de oriëntatie op de buitenwereld eveneens vrouwelijk is. Het omgekeerde geldt voor de man. Ieder van ons wordt in het onbewuste ‘gecompenseerd’ door wat Jung wel heeft omschreven als een wezen van het andere geslacht. Hij beschreef het als wezen, omdat animus en anima de neiging hebben om in gepersonifieerde vorm op te treden. Dat wil zeggen dat ze in dromen en fantasieën als een wezen met een persoonlijkheid opduiken (dat niet altijd menselijk hoeft te zijn, het kunnen bijvoorbeeld ook sprookjesfiguren zijn), een stem hebben en ons denken en handelen neigen te beïnvloeden.

Animus en anima hebben een bijzondere taak: het behoud van het totale evenwicht in de psyche enerzijds, en het ondersteunen van het proces om de mens te worden die je bedoeld was te zijn anderzijds. Hoe eenzijdiger je bewustzijn is, des te eenzijdiger worden ook de reacties van animus of anima. Omdat animus en anima niet aan één enkel complex gebonden zijn, is het ook veel moeilijker om uit hun manifestaties te begrijpen wat er precies aan de hand is. Het is ook niet de bedoeling van animus of anima om naar iets specifieks te wijzen. Jung noemde ze de tolken van het onbewuste, en we kunnen de wijze waarop deze inhouden zich manifesteren het beste in het licht zien van de staat van ons algehele onbewuste op dat moment. Zit er teveel opgehoopt in het onbewuste, dan zullen animus of anima zich krampachtig en lastig manifesteren. Hoe meer we in balans zijn, des te boeiender en stimulerender de signalen van animus of anima worden.

Als tolk van het onbewuste gebruiken ze bepaalde uitingsvormen, en het is op dit punt dat jin en jang hun intrede doen. De tolk van het onbewuste van de vrouw draagt jang-kenmerken, de tolk van het onbewuste van de man jin-trekken. We hebben al vaker gezien dat we geboren worden met alles in ons. Een vrouw heeft dus wel degelijk het vermogen om jang-kwaliteiten te laten zien, en een man heeft op zijn beurt het vermogen om jin-kwaliteiten te tonen. Maar voordat ze dat op een bewuste en harmonieuze manier kunnen laten zien, zullen ze heel wat persoonlijke problematiek, hun complexen dus, hebben moeten aanpakken. Want zo lang er een te grote druk vanuit de schaduw is, zullen de tolken van het onbewuste zich als lastig manifesteren, bij wijze van waarschuwing dat er wat aan de hand is. Dan zien we heel kenmerkende trekken bij de vrouw en bij de man: ze vertonen gedrag dat kenmerken draagt van het andere geslacht, maar dan op een onevenwichtige manier, een overdreven manier, een kinderlijke manier, een dwingende manier, een onbeholpen manier, en ga zo maar door.

Anders gezegd: een boze tolk van het onbewuste van de vrouw zal de op zich neutrale kenmerken van jang tot de negatieve uitingen van jang omvormen, waardoor ze op een bepaalde manier mannelijk of janggedrag vertoont waarmee ze zich niet geliefd maakt en waarbij er van haar vrouwelijke aard niets meer te merken is. Kracht is bijvoorbeeld een jang-kenmerk. De animus van de vrouw draagt haar kracht, en kan de vrouw helpen om haar eigen kracht te vinden. Een negatieve animus echter vertoont óók kracht, maar daar wordt die kracht hard, ongenuanceerd, bot en in sommige gevallen nietsontziend. Met zo’n ‘krachtige’ vrouw is het niet bepaald aangenaam toeven; de kans op gelijkhebberige discussies, botte opmerkingen en stevige oordelen, gepaard aan een opvallend gebrek aan humor en onvermogen om naar de ander te luisteren is dan heel groot.

De negatieve uiting van kracht wil niet zeggen dat de vrouw niet in staat is tot een milde, warme, oprechte kracht, zelfbewustheid gepaard aan openheid jegens de ander. Integendeel, ook al lijkt die milde variant lichtjaren verwijderd van het botte wezen dat je tegenover je hebt, die milde kant van kracht, die echte solide innerlijke ruggegraat, die heeft ze óók in zich. Maar die wil zich niet uiten en die kán zich ook niet uiten, omdat de bron van haar kracht, haar animus, de onbalans in de vrouw of de onrust in haar onbewuste vertolkt, en dat doet hij op een boze en botte manier.

Kijken we naar de anima van de man, dan is het jin dat de tolk is van zijn onbewuste. Als hij niet in balans is, dan zal zijn anima zich van haar lastige kant laten voelen. Omdat zijn anima jin-waarden vertegenwoordigt, zal de man gedrag gaan vertonen dat uit jin voortkomt. De waarschuwingen van het onbewuste van de man dragen dus een heel ander karakter dan de waarschuwingen van het onbewuste van de vrouw! Zo is omgaan met gevoelens en het hebben en ervaren van gevoelens iets dat bij het bereik van jin hoort. Het is een neutraal kenmerk. Een boze anima echter doet zich gelden in allerlei overgevoeligheden, snel op de teentjes getrapt zijn, insinuerende opmerkingen waarmee de sfeer wordt bedorven, gevoelens van anderen manipuleren, en meer van dit soort ‘gevoelige’ zaken. De negatieve anima is dus nog steeds met gevoelens bezig, maar nu op een negatieve manier. Als je te maken hebt met zo’n humeurige, lichtgeraakte man die een onaangename sfeer schept, insinuerende opmerkingen maakt en jou waar mogelijk kleineert, kun je je niet voorstellen dat daarachter een teder en betrokken wezen zit. Dat is de andere kant van de anima, die er echter niet uit kan komen zolang het in het onbewuste van de man nog geen koek en ei is. Tot dan kan ze alleen door deze negatieve uitingen vertolken dat het onbewuste van de man nog vraagt bepaalde zaken onder ogen te zien en te verwerken. Maar de warme, oprecht voelende en betrokken trekken van jin zijn wel degelijk in de man aanwezig en hij zal die des te beter en vaker kunnen bereiken naarmate hij meer schaduwwerk heeft gedaan en zichzelf in de spiegel durft te bekijken.

Kort gezegd komt het bovenstaande hier op neer:

•  Ieder mens heeft de basiskenmerken van jin en jang, vrouwelijk en mannelijk, in zich.

•  Het mannelijke in de vrouw, haar animus, en het vrouwelijke in de man, zijn anima, zijn tolken van het totale onbewuste.

•  Ze vertolken niet één enkel specifiek probleem of thema, maar de algehele situatie van het onbewuste.

•  Als taal om zich te uiten gebruiken ze de kenmerken van de tegenovergestelde sekse: jang (de animus) voor de vrouw en jin (de anima) voor de man.

•  Als er veel complexen en verdringingen zijn, en er veel projectie is, dan is het beeld dat de mens van zichzelf heeft erg eenzijdig. Deze eenzijdigheid wordt door het onbewuste gecompenseerd door een even eenzijdige manifestatie van de andere sekse in onszelf. Het eenzijdige bewustzijn van de man wordt gecompenseerd door eenzijdige vrouwelijke of jin-trekken, en het eenzijdige bewustzijn van de vrouw wordt gecompenseerd door eenzijdige mannelijke of jang-trekken. Die trekken manifesteren zich in daadwerkelijk gedrag met deze kenmerken.

•  Hoe onontwikkelder het bewustzijn, des te kinderlijker en onontwikkelder de manifestaties van animus of anima zullen zijn. Jungiaans noemen we een bewustzijn onontwikkeld wanneer het individu nog weinig of geen psychische groei heeft doorgemaakt, dus weinig heeft gedaan om de eigen projecties door te prikken en complexen aan te pakken.

•  De lastige uitingen van animus of anima betekenen níet dat de positieve kanten van jang of jin niet aanwezig zijn. Ze kunnen zich alleen (nog) niet manifesteren.

•  Hoe meer een mens psychisch groeit, des te vaker zullen de positieve kenmerken van animus of anima merkbaar worden in gedrag en karakter.

Ook iemand die weinig of geen psychische groei heeft doorgemaakt kan positieve trekken van animus of anima laten zien. Als je ‘humeurige pa’ liefdevol een kopje koffie op bed brengt, kan hij de aanminnigheid en tederheid zelve zijn. Hij zit dan even helemaal lekker in zijn vel en dan is er ook even niets te compenseren. Maar die tederheid kan zo maar opeens verdwijnen, onvoorspelbaar, door het minste geringste dat mis gaat, of niet gaat zoals hij wil of verwacht, of op een andere manier hem niet bevalt. Het kan gaan om een simpele vraag of opmerking van zijn vrouw waar geen enkele bedoeling achter schuilde. Zijn innerlijke onbalans kan dan meteen in het verweer schieten, hij kan zich aangevallen voelen en van alles op de vraag of op zijn vrouw projecteren, en weg is de sfeer! De zachte uiting van de anima die bij hem doorbrak was niet van blijvende aard, en haar verschijnen en verdwijnen is niet voorspelbaar. Het lieve gebaar van de koffie op bed is hij dan allang vergeten, en wat zijn gedrag voor gevolgen voor zijn relatie heeft is een vraag waar hij eenvoudigweg niet bij stilstaat. De positieve kwaliteit van jin die met verbondenheid met de ander te maken heeft is dan niet meer bereikbaar voor hem; ze ligt verstopt achter een berg schaduwinhouden. Wanneer een man al de nodige groei heeft doorgemaakt, zal hij net zo aanminnig en teder kunnen zijn als de man in ons vorige voorbeeld. Maar zijn warmte zal veel stabieler van aard zijn, en als er vervolgens iets gebeurd dat hij vervelend vindt, zal hij niet meteen mokkend en mopperend de sfeer gaan bederven, maar het hele beeld in het vizier houden. Hij zal zich er van bewust blijven hoe lief zijn vrouw hem koffie bracht en zal zich ondanks een mogelijke irritatie zich bewust blijven van de ware aard van hun relatie en het belang van die relatie voor beiden.

De man die de nodige groei heeft doorgemaakt blijft echter niet verschoond van af en toe negatieve anima-uitingen. Hij kan een slechte dag hebben, gewoon niet goed in zijn vel zitten, of dingen hebben laten zitten waar zijn onbewuste het niet mee eens is. Dan kan hij een ouderwetse lastige anima-uiting ten beste geven, wat niets anders wil zeggen dan dat de tolk van zijn onbewuste, zijn anima, hem vertelt dat hij te ernstig uit balans aan het raken is en dat er een innerlijke boodschap voor hem ligt.

Kern van het verhaal is: de anima manifesteert zich lastig als ze wil wijzen op een onbalans in de psyche, of op teveel onverwerkt materiaal. Als er even rust is, zal een psychisch onontwikkelde man vriendelijke anima-uitingen kunnen ervaren, maar omdat hij veel onverwerkte complexen heeft zal dat van korte duur zijn en erg wankel: de stemming slaat gauw om.

Als er even een innerlijke onrust is, zal de psychisch wél ontwikkelde man een lastige anima-trek ten beste kunnen geven, als boodschap dat er wat werk aan de winkel is, maar dit is geen permanente lastige staat en hij zal vrij snel weer positief aanspreekbaar zijn en de verantwoording nemen voor wat hij onder invloed van zijn anima-bui heeft gedaan. Beide mannen kunnen dus zowel een leuke als een niet leuke uiting van de anima ervaren, maar hoe het verder in hen werkt maakt alle verschil van de wereld en is feitelijk afhankelijk van schaduwwerk!

Voor alle zekerheid breng ik het nog maar een keer naar voren: als we hier spreken over negatieve vrouwelijke trekken hebben we het niet over echte vrouwen en dit houdt dan ook geen enkel oordeel over vrouwen in. We hebben het over universeel vrouwelijke en universeel mannelijke kenmerken die op zich neutraal en waardevol zijn, maar die in extremen kunnen vervallen, van heel negatief tot heel positief. Wij zijn het zelf die er voor moeten zorgen dat de uitingen ons en anderen van dienst zijn en niet ondermijnen.

Dat geldt voor ieder van ons voor zowel de mannelijke als de vrouwelijke kant. Als we teruggaan naar het voorbeeld van de twee mannen die elk koffie op bed kregen, dan hebben de mannen twee psychische feiten waarin ze gelijk zijn:

Hun bewustzijn is gebaseerd op het mannelijke principe.

Hun onbewuste heeft als tolk de anima, die op het vrouwelijk principe is gebaseerd.

We zagen al dat de uitingen van de anima voor beiden heel verschillende kwaliteiten laat zien, en dat dit samenhangt met de mate van psychische groei en ontwikkeling. Wat we er nu aan toe kunnen voegen is dat voor beide mannen er ook een groot verschil is in de wijze waarop ze de mannelijke kenmerken van hun bewustzijn vormgeven.

Ook hier zien we een grotere onvoorspelbaarheid en eenzijdigheid bij de weinig ontwikkelde man, en evenwichtige, stimulerende en positieve mannelijke eigenschappen bij de wel geïndividueerde man. Als we het mannelijke of jang- kenmerk ‘kracht’ nemen, dan geldt voor beide typen man dat hun bewustzijn gericht is op het manifesteren van de eigen kracht en het signaleren van de kracht (of het ontbreken ervan) bij anderen. Bij de psychisch weinig ontwikkelde man kunnen we afwisselend een gebrek aan manifestatie van kracht zien, afgewisseld met overdreven stoer gedrag of een machohouding, gepaard aan een identificatie met de eigen kracht. Die kracht echter heeft geen wortels in de diepte van zijn psyche, en vanuit een innerlijke onzekerheid zal hij steeds weer proberen toch zo ‘mannelijk’ mogelijk over te komen. Grapjes over hem die hem als het ware ‘ontkrachten’ zal hij totaal niet kunnen waarderen, en dit kan zelfs agressief gedrag uitlokken.

De man met een evenwichtiger persoonlijkheid en bewustzijn zal ‘kracht’ heel anders manifesteren. Je kunt aan hem door zijn uitstraling of hoe je het ook wilt noemen al voelen of ervaren dat hij een innerlijke kracht heeft die stabiel is. Er gaat een zekere rust en veiligheid van uit, en de man vertoont geen overdreven machogedrag. Hij kan een fiere en zelfverzekerde houding hebben, maar is daarmee niet ‘hanig’ aan het pronken om aandacht te vragen. Hij zal in zaken waar hij achter staat op duidelijke wijze stelling nemen, maar zonder agressie en zonder overdreven misbaar. Hij stáát eenvoudig. Als er grapjes over hem gemaakt worden zal hij, ook als hij de grapjes niet kan waarderen, niet in extreem of agressief gedrag vervallen. De grappen kunnen zijn kern namelijk niet aantasten. Hij zal zich identificeren met de werkelijkheid van zijn kracht, en dat houdt in dat hij er ook weet van heeft dat er situaties kunnen zijn die hem onzeker maken. Hij heeft zicht op de schaduwkanten van zijn persoonlijke kracht.

Kracht als manifestatie van jang is ook een van de kenmerken van de animus van de vrouw, zoals we hierboven zagen. Een vrouw die psychisch gegroeid is en persoonlijke rijpheid bezit, zal makkelijk bij de positieve manifestatie van die kracht kunnen komen. Het is een uiting van de mannelijke kant van haar karakter die lag te sluimeren in haar onbewuste maar door haar evenwichtige ontwikkeling toegankelijk is geworden. Ze is nu in staat om, als ze daar behoefte aan heeft, op een duidelijke en krachtige wijze over te komen, zónder hardheid of botheid, maar toch zonder over zich te laten lopen. Ze staat er, met de rug recht, helder en klaar.

Dat is ook behoorlijk stabiel, want er is als gevolg van haar persoonlijke ontwikkeling een bepaalde mate van innerlijk evenwicht in haar, waardoor ze geen last heeft van een almaar doorbreken van uitingen van eenzijdige pseudokracht. Integendeel, ze functioneert op een stabiele manier. Daarmee laat ze als vrouw een evenwichtiger, duidelijker en ontwikkelder manifestatie van het mannelijke zien dan een man die nog weinig of geen persoonlijke groei heeft doorgemaakt!

Zo kan het zijn dat aan een bepaald project een man en een vrouw verbonden zijn, waarvan de vrouw de positieve mannelijke trekken laat zien en de man de negatieve variant. Dan hebben we te maken met een psychisch ontwikkelde vrouw, die gesteund wordt door een positieve animus en daarmee ook mannelijke kwaliteiten kan laten zien, naast een psychisch onontwikkelde man met een geringe bewustzijnsontwikkeling, die daardoor in zijn eigen mannelijke manifestatie makkelijker in uitersten vervalt. Het is dus mogelijk dat een vrouw op een helderder wijze jang-trekken manifesteert dan een man. Op dezelfde wijze zijn er mannen die vrouwelijke kenmerken op een warmere, stabielere en evenwichtigere manier tot uitdrukking brengen dan vrouwen die geen of weinig psychische ontwikkeling kennen en als gevolg daarvan ook een weinig gedifferentieerd en weinig ontwikkeld bewustzijn hebben. Dat laatste heeft weer tot gevolg dat zulke vrouwen als draagsters van jin deze kwaliteiten op onevenwichtige manieren vorm geven en gemakkelijk in extremen kunnen vervallen.

Dat alles leidt tot de volgende conclusie:

•  Bij een psychisch niet ontwikkelde man zullen de manifestaties van mannelijke kenmerken wisselvalliger en onontwikkelder zijn, met kans op extremen en de neiging tot overdrijven. Hij is kwetsbaar en gaat uit van verkeerde identificaties.

•  Doordat deze man weinig psychische ontwikkeling heeft ondergaan, heeft hij een grote schaduw in zijn onbewuste, die om herkenning en verwerking vraagt. Doordat er nog weinig schaduwwerk is gedaan, zal zijn anima vooral haar lastige kanten tentoonspreiden.

•  Voor een vrouw gelden dezelfde regels: een psychisch onontwikkelde vrouw zal vrouwelijke kenmerken wisselvalliger en onontwikkelder manifesteren, met een grotere kans om te overdrijven en in extremen te vervallen. Ze is kwetsbaar en gaat uit van de verkeerde identificaties.

•  Ook zij heeft in zo’n geval een grote schaduw, en moet nog veel schaduwwerk doen. Haar animus zal als gevolg van het gebrek aan schaduwwerk zijn lastige kanten naar voren brengen.

Kort gezegd: hoe groter onze bereidheid is om onze complexen het hoofd te bieden en onze schaduw te integreren, des te evenwichtiger zullen we de kenmerken van ons bewustzijn kunnen manifesteren, en des te scheppender, harmonischer en vriendelijker zullen de uitingen van onze anima resp. animus worden. De sleutel ligt dus bij onze bereidheid om aan onszelf te werken en onze projecties terug te nemen. Er bestaat dus een directe samenhang tussen bewustzijn en animus of anima.

12.

DE LASTIGE

ANIMUS

Bij de vrouw zullen kenmerken van het mannelijke doorbreken om haar duidelijk te maken dat er in haar psyche iets aan de hand is en haar onbewuste op haar bewustzijn en de keuzes die haar ego maakt reageert. Kort samengevat komt het op het volgende principe neer:

•  De doorbraken dragen kenmerken van het mannelijk principe: de vrouw kan dan mannelijk gedrag laten zien, mannelijke reacties geven of de dingen vanuit een mannelijk perspectief bekijken.

•  Hoe onbewuster de vrouw en hoe geringer haar psychische ontwikkeling, des te lastiger en irritanter worden de trekken van haar innerlijk jang. De negatieve animus dringt zich vooral op wanneer het onbewuste probeert om het bewustzijn van de vrouw te corrigeren en te compenseren.

•  Hoe onbewuster een vrouw en hoe meer schaduwwerk er nog te doen valt, hoe meer ook haar animus trekken van de schaduw zal uitdrukken. Haar innerlijke mannelijke kant vertoont zich met alle denkbare trekken die bij jang horen, alleen zal de negatieve animus die vooral op een boze en verongelijkte manier uiten om duidelijk te maken dat het onbewuste het bepaald niet eens is met de koers die het bewustzijn volgt.

•  Een negatieve animus heeft de neiging zich met alles te bemoeien, vaak zonder maat te houden en zonder rekening te houden met de menselijke maat der dingen.

•  Tegelijkertijd voelt ze zich juist heel kwetsbaar op terreinen waar ze haar mannelijke kant voor nodig heeft.

•  Als er dagelijks sprake is van veel lastige reacties van de animus (of van de anima bij de man), dan weet je zeker dat zo iemand door de band genomen zich niet echt gelukkig voelt, noch met zichzelf, noch met de omgeving.

•  Als een vrouw psychologische gegroeid is en het nodige schaduwwerk heeft gedaan, zal ze in een positief contact met haar animus ervaren dat ze in zichzelf een grote en stabiele kracht bezit en een authentiek zelfvertrouwen uitstraalt. Alle positieve kenmerken die we bij het mannelijk bewustzijn hebben gezien zullen dan ook bij haar terug te vinden zijn, zonder dat ze haar vrouwelijke kwaliteiten verliest.

In een vrouw met een nog weinig ontwikkeld bewustzijn in jungiaanse zin zullen we de kenmerken van het mannelijke dan ook heel wisselvallig en in allerlei extremen kunnen meemaken. We gaan in dit hoofdstuk een aantal manifestaties van de negatieve animus bekijken, zodat we in het dagelijks leven kunnen herkennen wanneer die zich voordoet.

Onderscheidend vermogen.

De animus in de vrouw wil haar verbinden met haar eigen kracht, haar eigen ruggegraat, en een gevoel van macht over haar eigen leven geven. Een animus-bezeten vrouw (dus een vrouw die overrompeld wordt door het negatief mannelijke in haarzelf) kan een enorme drang voelen om zich te doen gelden, aan de weg te timmeren en iedereen wel even te laten zien dat ze er is. Ze kan, net als een man met een gebrekkig ontwikkeld bewustzijn, de behoefte hebben om overal haar stempel op te drukken en haar visie en mening door te drukken. Prettig werken is het onder zo iemand niet bepaald, vooral omdat de negatieve animus absoluut niet tegen kritiek kan en een stuitend gebrek aan humor heeft. Als je met zo’n vrouw te maken hebt, maak dan alsjeblieft geen grappige opmerking over haar, want dat zul je enorm bezuren. Het vrouwelijke is gericht op het persoonlijke, de verbinding en op betrokkenheid. Maar door het gedrag van de negatieve animus stoot de vrouw de mensen om haar heen juist af, waardoor ze minder bereikt dan waar ze naar verlangt. Zelfs het verlangen naar verbondenheid kan ze uit afweer proberen te ontkennen.

Een discussie met haar, of feitelijk met haar animus die de macht heeft gegrepen, is eigenlijk onmogelijk. Haar animus maakt dat zij zich ingraaft in haar stellingen, en een knap iemand die haar daar nog uit krijgt. Waar het mannelijke gekenmerkt wordt door een groot onderscheidend vermogen en een zoeken naar waarheid, zien we de negatieve animus op onnavolgbare, heel hinderlijke manier goochelen met een onderscheidend vermogen, dat nauwelijks onderscheidend genoemd kan worden. Bijna kritiekloos pakt de animus feiten en meningen op, en Jung beschrijft hoe de animus in discussies rijkelijk kan strooien met oneliners als krantekoppen, dooddoeners, en meningen van anderen waarbij er werkelijk van alles en nog wat wordt bijgehaald.¹⁾ (Sanford wijst erop dat het lijkt op een primitief soort discussiëren dat je vooral bij psychologisch onontwikkelde mannen in de kroeg kunt waarnemen.)

De lastige animus verhindert de vrouw zelfstandig te denken. Haar vermogen om zelf helder en analytisch dingen op een rijtje je zetten (wat een positieve animus juist uitstekend kan) is vertroebeld, en in plaats daarvan ontleent de vrouw allerlei oordelen aan bronnen die zij als gezaghebbend beschouwt. Die bronnen kunnen uiteenlopen van kranten, boeken en tijdschriften tot aan instellingen, van ministers tot religieus leiders, of wie of wat ook maar met een idee of mening kan komen. De bronnen onderzoekt ze echter niet zelf, ze is niet of op de verkeerde manier kritisch, en kan dus met totaal verkeerde citaten en conclusies komen die de dingen volslagen uit hun verband rukken. Dat brengt haar in de discussie overigens allerminst van haar stuk, want ze verkondigt ze als de waarheid zelve, en kan halsstarrig blijven vasthouden aan wat ze vindt. Ze kan een theorie verdedigen die in de wetenschap al lang onderuit is gehaald of haalt een autoriteit aan die al lang en vakkundig is weerlegd. Veel zin om haar dit uit te leggen heeft het niet. De animus kan in zo’n geval niet nuanceren; zijn oordelen en meningen zijn absolutistisch. Je kunt het net zo goed tegen een rubberen plaat hebben.

De animus kan zo zelfs heel radicale, harde en zelfs kwetsende uitspraken doen. In niets is er nog het verbindende en voelende van het vrouwelijke bewustzijn te bespeuren. De vrouw gedraagt zich onder invloed van een negatieve animus eigenlijk als een botte onontwikkelde man, zij het dat érgens voelbaar is dat ze zich heel kwetsbaar voelt, maar dat voor geen prijs wil of kan laten zien.

Eigenlijk is dat wat ze zegt niet wat haar echte persoonlijkheid vindt, maar wat haar animus geplukt heeft uit allerlei bronnen om haar vooringenomenheid te bevestigen en te ‘onderbouwen’. Is de vrouw behoorlijk animus-bezeten, dan vormen deze meningen en uitspraken een welhaast ondoordringbare muur. Claremont de Castillejo zegt hierover in haar boek „Eva begrijpen, een vrouwelijke psychologie”²⁾: „De animus is lichtbrenger, hij móet zijn licht ergens op laten schijnen. Als er niets creatiefs is, dan trekt hij de aandacht door zijn licht te laten schijnen op de ene formule of frase na de andere zonder te letten op de precieze relevantie.” Dat is vriendelijk gezegd voor wat Sanford scherper neerzet: „De vrouw komt dan met irritante vooroordelen met een schijnlogica die geen rekening houdt met de feitelijke situatie.”³⁾

In ruzies en discussies kan de animus bol staan van de oordelen, en tegelijkertijd met allerlei generalisaties komen die elke vorm van betrokkenheid afkappen of het onmogelijk maken naderbij te komen. Als je met een probleem komt en de vrouw kan dat niet goed aan, zal ze met haar vrouwelijk bewustzijn misschien wel open willen staan, het áán willen horen en willen helpen, maar je loopt tegelijkertijd het risico dat haar animus het heft in handen neemt en dan zegt: „Ach, iedereen heeft wel eens wat.” Of een dooddoener als: „De kindertjes in Afrika hebben het moeilijker.” Of een andere opmerking die je het gevoel geeft dat je niet werkelijk gehoord of begrepen wordt, waarbij je probleem wordt gebagatelliseerd, en dat roept irritatie op. Het verdrietige is echter dat de vrouw die deze generaliserende opmerkingen maakt zich daarmee ook van haar eigen gevoelens vervreemdt, en dus allerminst lekker in haar vel zit.

Emma Jung noemt voor wat betreft het onderscheidend vermogen van het mannelijke nog een belangrijk kenmerk van de onontwikkelde animus, iets wat ze ‘wensdenken’ noemt. Dan heeft de vrouw een bepaalde gedachte over een situatie of een bepaald idee over iets, en die eigen gedachte ziet ze dan zonder verder na te denken als dat wat er ook daadwerkelijk is. We hebben allemaal wel eens het idee dat iets ‘wel eens zus of zo kan zijn’ als we wat te horen krijgen over een bepaalde zaak of gebeurtenis. Een ontwikkeld bewustzijn weet dat het een eigen idee is, en dat de zaak in werkelijkheid heel anders kan liggen. Zulke invallen krijgen we nu eenmaal. De onontwikkelde animus echter staat vanaf dat moment niet echt meer open voor andere opties, zijn mening staat al vast. Hij heeft niet de behoefte om nog op onderzoek uit te gaan hoe de dingen werkelijk liggen, nee, voor hem zit het ‘zus en zo’ en niet anders. En kom daar nog maar eens tussen.

Hier ligt een groot gevaar als het gaat om de wijze waarop de media nieuws brengen, een gevaar waar journalisten zich totaal niet van bewust zijn. Het gebeurt met de regelmaat van de klok dat bepaalde nieuwsfeiten met emotie en suggestie worden gepresenteerd, bijvoorbeeld door journalisten die een polariserende vraag aan een politicus stellen waar al een bepaalde insinuatie in zit. Wat ook veel voorkomt is dat citaten uit hun verband worden gerukt en er veel commotie ontstaat over bijzaken of over iets wat niet bedoeld is. Zoiets kan direct en ogenblikkelijk bij vrouwen met een negatieve animus een beeld vastzetten over een situatie of een persoon, en dat beeld verandert dan niet zo maar weer. Ze kan nu zelfs ook een nieuwsfrase aanhalen (de negatieve animus gebruikt graag een externe bron als ‘bewijs’, ook hier zonder na te gaan of de bron deugt). Het gevolg is dat er een volkomen vertekend beeld gaat leven dat vervolgens in het nieuws, in discussieprogramma’s en thuis een eigen gaat leven leiden. In radioprogramma’s die om standpunten van mensen vragen kun je soms bijna schokkende voorbeelden van een slecht geïnformeerde animus horen.

Heel veel vrouwen worstelen met het feit dat ze geen weg weten met boosheid en woede. Nette meisjes horen immers aardig te zijn, en ook onze cultuur heeft het vrouwen eeuwenlang erg moeilijk gemaakt om deze natuurlijke menselijke kant te mogen tonen en vormgeven. Als het uiten van boosheid en woede bij de vrouw daadwerkelijk problematisch is, betekent dit dat het verdrongen en lastige componenten in haar onbewuste zijn die daar eigenlijk niet horen te zitten. Ze worden deel van haar animus, en de onvrede over dit niet opgeloste probleem kan door de animus op een negatieve manier worden opgepakt.

Maar er speelt nog meer. Het is een collectieve kijk die vrouwen geen boosheid of woede toestaat. Het gevolg is dat veel vrouwen zich ook inderdaad het uiten van woede niet toestaan en hun boosheid opkroppen. Dat wil niet zeggen dat ze hun woede niet voelen. Het voelen van woede kan op zich ook bedreigend zijn, want dan zou die in conflicten de kop op kunnen steken en tot ruzie leiden. En ruzie kan natuurlijk niet, want dan moet de vrouw haar woede uiten – en dat is nu juist een taboe voor haar.

Die in haar wel degelijk aanwezige woede kan zich in haar manifesteren in boze en verdrietige emoties of destructieve beelden en fantasieën, agressieve gedachten, enz. Het liefste stopt ze die óók weg, en dat kan alleen maar als ze zich laat verworden tot wat Harriet Lerner een slaapwandelaar noemt.⁴⁾ Lerner zegt hierover verder: „We mogen niet helder zien, consequent denken of herinneringen de vrije toegang verlenen. Hoeveel creatieve, intellectuele en seksuele energie er verloren gaat door deze dwang om woede te verdringen en ons onbewust te blijven van haar oorzaken, valt eenvoudig niet te becijferen.” Het zal duidelijk zijn dat door deze angst en afweer zich bij veel vrouwen geen evenwichtig onderscheidend vermogen ontwikkelt, of dat deze ontwikkeling pas later op gang komt, als ze in het reine leert komen met haar natuurlijke assertieve en agressieve instincten en woede en boosheid een plek kan geven.

Het zakelijke, het persoonlijke en de drang tot perfectie.

Voor het vrouwelijk bewustzijn is het persoonlijke het uitgangspunt, en haar animus zal dat, als hij positief functioneert, aanvullen en nuanceren door haar ook zakelijk inzicht te geven los van het persoonlijke, zodat ze objectieve beslissingen kan nemen. Maar een negatieve animus overspoelt de vrouw met een vorm van zakelijk gedrag die allesbehalve objectief is, noch tegenover de buitenwereld, noch tegenover naar haarzelf.

Voor een negatieve animus is er een conflict tussen het bewustzijn van de vrouw, dat op het persoonlijke en relaterende is gericht, en de drang van het mannelijke in haar onbewuste om haar te verbinden met de objectieve (buiten)wereld. Dat conflict wordt verscherpt wanneer de vrouw een gebrek aan zelfvertrouwen heeft. Vrouwen bij wie negatieve animus-uitingen de overhand hebben, en die dus weinig schaduwwerk hebben gedaan, hebben vrijwel zonder uitzondering ook een gebrek aan zelfvertrouwen. Waar de stap naar de buitenwereld van de geïntegreerde vrouw die zelfvertrouwen heeft gepaard gaat met kracht, gecombineerd met een natuurlijke bescheidenheid en betrokkenheid, gaat de stap naar de buitenwereld van de niét geïntegreerde vrouw met een negatieve animus vergezeld van een krampachtig krachtig doen (of juist angst voor haar eigen kracht) uit overcompensatie. Dat gaat dan gepaard met een versterkte drang zichzelf te bewijzen en te reageren vanuit de underdogpositie. Daarbij vergeet ze hoe belangrijk het is om zich ook blij te voelen met zichzelf en zich goed te voelen over wat ze doet. De stap naar buiten gaat dan gepaard met een van de grootste struikelblokken voor vrouwen die ik in mijn praktijk, trainingen en opleidingen tegengekomen ben: haar neiging tot perfectionisme, ten koste van alles. Van nature is het vrouwelijke verbonden met heelheid waarin dat wat niet perfect is een plek heeft, terwijl het mannelijke gericht is op het halen van doelen, waarbij jang vanuit zijn natuurlijke competitiedrang ook graag wil uitblinken. Dat krijgt bij de negatieve animus van de vrouw een duw in de richting van uit willen blinken en de beste willen zijn, maar nu niet op basis van een mannelijke, bijna speelse wedijver. Integendeel. Het wordt nu gevoed door een knagende onzekerheid, een gevoel dat ze alleen meetelt als ze extra haar best doet, en een angst niet voor vol te worden aangezien als ze de dingen niet helemaal perfect doet. Dit perfectionisme kan een vrouw jaar in jaar uit in zijn greep houden, en in plaats van dat het haar als persoon vooruit brengt, bemoeilijkt het haar weg omhoog en kan het haar zelfs blokkeren. Het trieste is eigenlijk dat de vrouw die zichzelf zulke zware maatstaven oplegt dat doet omdat ze zichzelf (nog) niet kan accepteren, en een groot gebrek aan zelfvertrouwen heeft. Het negatieve zelfbeeld dat ze hierbij heeft kan bijvoorbeeld maken dat ze, als ze een scriptie moet maken ter afronding van haar studie, vastloopt in de hoeveelheid stof. Niet omdat ze de stof niet snapt en niet omdat ze het niet kan. Ze kan het vaak prima. Maar ze wil veel te veel, en wil het veel te goed doen, en er veel te veel bijslepen – en ze vindt het moeilijk om hulp te vragen. Ik heb heel wat gevallen gezien van vrouwen die door hun perfectionisme een studie niet afmaakten. Je hebt natuurlijk mildere en sterkere varianten. Maar welke variant ook, perfectionisme heeft al snel een lamleggend effect.

Het perfectionisme houdt ook in dat ze voor zichzelf de lat heel hoog legt en zich meet naar wel érg hoge maatstaven, maatstaven waar ze niemand anders naar meet! Zo scheppen vrouwen met een negatieve animus constant stress, want niemand kan in alle redelijkheid voldoen aan de maatstaven die ze zichzelf opleggen. Het zijn geen tevoren bedachte maatstaven. Het werkt veeleer zo dat ze elke keer als ze naar zichzelf kijken binnen een bepaalde situatie, hun animus meteen een verschil laat zien: hij laat zien hoe het is, met daarnaast een perfect plaatje van hoe het zou moeten zijn. Dat beeld is vervolgens zó ideaal, dat ze er nooit aan zullen of kunnen voldoen. Meestal zullen ze het wel proberen, en raken gefrustreerd door zichzelf, of ze proberen het helemaal niet meer en identificeren zichzelf met het idee dat ze dom zijn, niets kunnen, niets waard zijn en meer van dit soort afwijzende beelden. Dat heeft weer verdere gevolgen, zoals een nog verdere zelfafwijzing en nóg harder werken, of ze blokkeren en stoppen met een activiteit. Hoeveel complimenten je zo’n vrouw ook geeft, en hoe lief je haar ook probeert te stimuleren, ze hoort het weliswaar, maar het lijkt niet echt binnen te komen. Het is meteen weer weg, alsof iets in haar zegt dat ze het niet mág horen.

Dat perfectionisme kan soms bij het grimmige af zijn, en dan is het bepaald niet prettig om in de buurt te zijn, want ze heeft meteen een soort boosheid, hardheid en irritatie om zich heen omdat ze de dingen niet doet of kan zoals ze vindt dat ze zouden moeten. Een negatieve animus kan dat best bot afreageren op de buitenwereld.

In een dergelijke situatie loopt ze bovendien het risico in een houding te vervallen die ik het beste kan omschrijven als ‘de straffer’. Niet tegenover anderen, maar tegenover zichzelf. Een mooi voorbeeld hiervan is een perfectioniste die op dieet gaat om een paar pondjes kwijt te raken. Dat gaat dan niet op een zachte en soepele manier waarbij ze lief is voor haar lijf, nee, er moet meteen een streng en rigoureus regime worden aangehouden dat ze misschien maar twee dagen volhoudt. Het wordt nog lastiger voor haar omdat ze daarbij niet van plan is om het in de dieetperiode wat rustiger aan te doen en wat extra ontspanning in te bouwen om het lichaam te helpen bij de omschakeling. Met veel kracht en verbetenheid houdt ze het dieet drie dagen vol, om dan toch te bezwijken en in een snelle gulzige bui zich vol te proppen. Ze proeft niet eens wat ze eet, laat staan dat ze genieten kan van het voedsel dat ze tot zich neemt. Na deze uitspatting zal ze niet nadenken over het feit dat haar lichaam haar waarschuwde dat het dit regime niet aankon. Ze zal het zien als een zwakte van haarzelf, als iets waar ze gefaald heeft, iets wat ze niet goed gedaan heeft. Dan zet ze ‘de straffer’ in, haar negatieve animus, die de touwtjes nog strakker aanhaalt, en ze gaat opnieuw op dieet, nu nog sterker, voor straf om wat er is bijgekomen er versneld af te krijgen. Ik heb verschillende vrouwen meegemaakt waarbij ik dit mechanisme duidelijk kon herkennen als achterliggende dynamiek achter het jojo-en bij diëten.

Actie en doen.

Vrouwen die vanuit dit perfectionisme gedreven worden kunnen zich ook moeilijk ontspannen. Altijd moeten ze wat doen. Dat heeft niet zozeer te maken met de behoefte iets om handen te hebben, maar vloeit voort uit de angst dat de dingen niet goed gaan en dat ze het ‘dus’ niet goed doen, waardoor ze voortdurend greep op alles willen houden. Toegegeven, vrouwen die vanuit deze drijfveer aan het werk zijn kunnen het heel ver schoppen, want ze werken hard, doen veel en letten op elk detail. Je kunt er in onze maatschappij ver mee komen. Maar hoe ver ze ook komt, van binnen is er geen rust, en ze kan ook niet echt genieten van wat ze bereikt heeft. Want de onzekerheid en zelfafwijzing van waaruit haar perfectionisme komt is nog onverminderd aanwezig.

Kritiek op iets wat ze gedaan of gemaakt heeft komt dan ook hard bij haar binnen, en ze ervaart die als een afwijzing van haar hele functioneren. De perfectionistische vrouw heeft hier heel veel last van, en dat maakt het moeilijk om opbouwende kritiek met haar te bespreken. Wanneer we te maken hebben met een vrouw met de nodige talenten, dan kan ze samen met dit perfectionisme een behoorlijke positie in politiek of bedrijfsleven verwerven, en het liefst komt ze op een plek waar ze zelf kan sturen en greep kan hebben op de dingen. Zo kan ze ook bepalen wat er op haar af komt en wat ze kan buitensluiten, en dan heeft ze er een neus voor om de positief-kritische en opbouwende invloeden van buitenaf buiten de deur te houden, omdat ze daar geen greep op kan hebben. Onnodig te zeggen dat ze hiermee haar groeiproces allerminst bevordert, en haar animus haar vervolgens op allerlei manieren zal laten merken het niet eens te zijn met deze koers.

Vrouwen die vanuit dit perfectionisme leven en geen maatschappelijke carrière hebben, kunnen de drijvend kracht achter de carrière van hun man worden, en hoe meer ze opgesloten zitten in zichzelf, des te harder en nietsontziender ze zullen duwen. Ze kunnen tot een vrouwe Macbeth worden die door haar eigen gedrag uiteindelijk alles dreigt te verliezen. Sanford schrijft over zulke vrouwen dat ze als moeder het huishouden als een generaal-majoor kritisch en oordelend runnen, en alle gevoelens van tederheid en liefde op die manier smoren.⁵⁾ De negatieve animus komt met zó’n mannelijke hardheid, dat alle kenmerken van het vrouwelijke verdwijnen en onbereikbaar worden, zowel innerlijk voor de vrouw als in haar functioneren in de buitenwereld. Marion Woodman schreef er een prachtig en onthullend boek over: „Verslaafd aan perfectie.”⁶⁾

Het is een belangrijke functie van de positieve animus om de vrouw vanuit haar eigen kracht naar buiten te laten gaan om een eigen plek in de buitenwereld te veroveren. Hoewel het vrouwelijk bewustzijn gericht is op de directe omgeving, heeft haar totale psyche ook een verbinding nodig met dat wat buiten die gezichtskring ligt, dus buiten haar gezin en familie, buiten haar partner en buiten haar huis. Een negatieve animus echter zet de vrouw op een nogal compromisloze manier aan om allerlei externe doelen te willen bereiken. De vrouw wil dan allerlei ideeën najagen en stort zich op de dingen die ze belangrijk vindt. Op zich is dat niet verkeerd, ware het niet dat ze door een negatieve animus daarbij de vrouwelijke component, haar vrouwelijke waarde helemaal vergeet en er overdreven krachtig op af gaat. Dan wordt het actie omwille van de actie en een schreeuw in de buitenwereld van „Zie mij staan!”, maar de vrouw is zich hier zelf doorgaans niet bewust. Is een vrouw op deze manier maatschappelijk in een belangrijke positie terechtgekomen, dan zie je bijzonder vaak het verschijnsel dat ze in die positie grote problemen heeft in de samenwerking met mannen, vooral als de macht bij de vrouw ligt. Het was een klacht die we in Engeland konden horen van mannelijke ministers onder Margaret Thatcher, en ook in Nederland hebben we een aantal animus-kenmerken kunnen terugvinden in wat het nieuws bracht over perikelen rond bepaalde vrouwelijke politici in verleden en heden.

Heb je te maken hebt met vrouwen die krachtig lijken maar toch last hebben van een negatieve animus omdat ze die kracht van binnen niet ervaren of durven leven, dan kun je dat in discussies met haar merken, bijvoorbeeld doordat ze je gewoon niet laten uitpraten en bij het minste geringste in de rede vallen. Er kunnen dan twee dingen een rol spelen, soms het een, soms het ander, soms allebei. Het eerste is een bijna overschreeuwen om de eigen kracht te laten zien en haar eigen standpunt als de enige waarheid naar voren brengen. Het tweede is dat de vrouw de ander niet laat uitspreken omdat ze dénkt dat ze al weet wat de ander gaat zeggen en daar alvast een antwoord op geeft. Daarmee dwingt ze de discussie in een richting die de ander in de meeste gevallen niet voor ogen had, en schept een verharde sfeer. Dit type vrouw kan overigens hélemaal begaan zijn met een bepaalde zaak en zich daar ook voor de volle honderd procent voor willen inzetten. Dat kunnen op zich prima idealen zijn. Waar het om gaat is dat de manier waarop ze ermee naar voren komt negatief jang laat zien, waarmee ze het risico loopt dat ze er mensen mee tegen zich in het harnas jaagt, waarmee ze de verwerkelijking van haar idealen kan bemoeilijken.

De negatieve animus kan actie en dadendrang ook laten zien in onevenwichtig, stoer gedrag. Natuurlijk zijn er meisjes die qua aanleg avontuurlijker en jongensachtiger zijn dan gemiddeld, en daar is helemaal niets mis mee. Als zij dat aangeboren stukje karakter met plezier uitleven, is dat iets dat bij hen in balans is. Maar als een meisje zich gaat identificeren met jongensachtig gedrag, provocatief stoer gaat doen en bot en hard gedrag gaat vertonen, is dat een sterk signaal dat ze problemen heeft met het vinden van haar innerlijke eigen kracht. Ze loopt dan zonder meer het risico dat ze ook in andere opzichten uitingen van een negatieve animus zal hebben, én ze loopt het risico haar kracht te projecteren op een jongen of man in haar omgeving die ‘lekker macho’ is. Ze zal die jongen bijna willoos volgen en toch de illusie hebben dat zijzelf stoer en krachtig is.

Maar ook de gewone huisvrouw kan overlopen van actie en dadendrang vanuit een negatieve animus. Dan komen we bij het type vrouw dat zonder oog voor de draagwijdte van haar handelingen steeds weer veel te snel het heft in handen neemt, dingen regelt zonder overleg, dingen voor haar man en kinderen beslist zonder te vragen of zij dat wel willen of het er wel mee eens zijn, en steevast plichten en verantwoordelijkheden op haar schouders neemt die de hare niet hoeven zijn. Ondertussen zucht ze onder haar eigen juk, verwijt anderen dat ze niets doen, dat zij nooit eens even tijd voor zichzelf heeft omdat alle andere huisgenoten slordig zijn, dingen vergeten, en ga zo maar door. Ze zal sputteren en klagen, maar zal haar dwingende manier van sturen niet los kunnen laten. Niet zelden mengt zich hier ook haar drang naar perfectie in.

Op het moment dat een vrouw zo gaat dirigeren, slaat bij haar man direct zijn anima aan, en als hij geen grote psychische ontwikkeling heeft doorgemaakt, en dus niet in de gaten heeft wat er aan de hand is, kan hij in een negatief soort animagedrag vervallen. Een van de geliefde strategieën van de negatieve anima in zulke gevallen is: emotioneel terugtrekken. Hij laat de buien langs zich heen gaan en pakt zijn verplichtingen in huis niet eens meer op. Zijn vrouw doet het immers toch allemaal? Haar drammerige actiedrang, gecombineerd met perfectionisme uit onzekerheid maakt dat zij de dingen op háár manier wil laten gebeuren, op háár tijd, terwijl ze tegelijkertijd juist het gevoel heeft dat ze helemaal niet stuurt en dwingt, maar gedwongen wordt dingen te doen omdat haar gezinsleden alles nalaten.

Ze heeft in zoverre gelijk dat kinderen doorgaans niet bekend staan om hun voorliefde voor opruimen; ze brengen hun boeken niet op tijd terug naar de bibliotheek waardoor er weer een boete betaald moet worden, en ga zo maar door. Gelet op wat ik zoal in mijn praktijk te horen heb gekregen, hebben heel veel mannen er ook niet zoveel problemen mee wanneer ze verschillende paren sokken op diverse plekken in huis hebben slingeren. Dat is in hun belevingswereld geen hoofdzaak. Voor de perfectionistische negatieve animus echter is het een groot struikelblok, en als de vrouw, na verschillende keren gevraagd te hebben ze op te ruimen, die sokken nog steeds ziet rondslingeren, zal ze zuchtend het zélf wel doen. Dat leidt uiteindelijk tot een patroon waarin de vrouw zo ongeveer alles thuis doet, en alles wat rondslingert van man en kinderen loopt op te ruimen, ook als ze daarnaast een baan heeft en moe thuis is gekomen. Ze houdt alles in de hand en bestuurt het huishouden als een generaal, en doet dat op zich uitstekend, dus er lijkt niets aan de hand. Maar manlief kijkt ondertussen niet eens meer of er nog wat gedaan moet worden, ruimt zijn eigen rommel niet meer op, kijkt niet eens meer of er rekeningen betaald moeten worden, en vindt het allemaal wel best. Hij heeft zijn natje en zijn droogje en zijn krant, en laat het zuchten en vitten van zijn vrouw langs hem afglijden. Hij weet inmiddels dat als hij wél helpt, hij het toch nooit goed doet, omdat zij ondertussen een hele reeks eisen en maatstaven heeft, haar eigen systeem heeft, maar dat alleen tot uitdrukking brengt door steeds dingen te dóen in plaats van te overleggen en te delen.

Een mooi voorbeeld daarvan dat ik meermalen in lessen en trainingen ben tegengekomen is het zogenaamde ‘stapeltje op de trap’. Bij het opruimen legt de vrouw een aantal dingen op de trap die naar boven gebracht moeten worden. Ze zegt niets, maar verwacht dat haar man die spullen keurig mee naar boven neemt als hij de trap op moet. In de loop van de dag is haar man inmiddels al diverse keren naar boven gegaan, maar alles staat nog steeds op de trap. Dat ontlokt zijn vrouw verwijten en sarcastische opmerkingen in de trant van „Ben je blind of zo?”, of „Jij ziet ook nooit wat”, uiteraard met een stevige nadruk op nooit. Natuurlijk heeft de man dat stapeltje wel gezien, maar, zoals een deelnemer aan een training hierover eens zei: „Waarom zou ik het naar boven brengen? Als ik het dan ergens neerleg is dat nooit de juiste plek. Zij heeft al in haar hoofd waar het moet liggen, en dat zijn plekken die je niet kunt verzinnen. En bovenaan de trap neerleggen is onvoldoende. Dus doe ik of het er niet ligt.” Dat had hij overigens nog nooit tegen zijn vrouw gezegd. Als ze tegen hem uitviel, liet hij het langs zich afglijden en reageerde eenvoudig niet. En zijn vrouw? Die had nooit direct en rechtstreeks (dus op een positieve jang-manier) aan hem gevraagd: „Schat, ik heb een stapeltje boeken op de trap gelegd die wat mij betreft naar de zolder kunnen. Kan jij ze daar straks neerleggen?” Het is helaas zo typerend dat ‘vol verwachting’ het stapeltje op de trap wordt gelegd, maar dat eenvoudige en heldere communicatie ontbreekt – van beide kanten, want de man negeert het hele stapeltje. Dit verhaal ben ik in allerlei varianten tegengekomen, maar de kern blijft gelijk.

Dit is de ene kant van het verhaal. De andere kant is dat als haar man behept is met negatief anima-gedrag, hij uit gemakzucht, luimigheid of onbetrokkenheid thuis weinig of niets doet. Zo goed als hij op de zaak kan werken, zo weinig doet hij dan thuis. Zijn innerlijke vrouwelijke kant is de kinderlijke fase nog niet ontstegen, en hij verwácht eenvoudig dat zijn vrouw alles doet. Als hij voor de zoveelste keer beloften niet is nagekomen, dingen laat slingeren, dingen vergeet of nalaat, tot en met dingen vergeten die boetes tot gevolg hebben, roept dit onbetrokken en onverantwoordelijke gedrag bij zijn vrouw heel snel een animus-reactie op, en zal zij de dingen gaan regelen. Maar op welke manier het ook begint, het patroon eindigt in het beeld van de ‘directrice’ die het huishouden runt, met een pantoffelheld op de achtergrond.

Het is ook nooit goed….

We zagen het net al, het is moeilijk om een negatieve animus tevreden te stellen. De negatieve animus maakt graag van een mug een olifant en kan enorm overdrijven. Dat doet de animus niet alleen innerlijk, dus ten opzichte van de vrouw zelf, maar heeft er ook een handje van om dat naar buiten toe te doen, en daar is menig echtgenoot al het slachtoffer van geweest. Jung heeft er vaak op gewezen dat op het moment dat één van beide partners last krijgt van een negatieve animus respectievelijk anima, dit ogenblikkelijk dezelfde dynamiek bij de ander kan losmaken. Als de man bijvoorbeeld niet zo lekker in zijn vel zit en zijn anima laat hem dat weten door hem een portie humeurigheid te geven, dan zal die humeurigheid ogenblikkelijk de animus van zijn vrouw wakker maken. Als zij evenwichtig is zal dat geen verdere gevolgen hebben, maar als ze dat niet is, dan kan haar man een reeks negatieve jang-reacties verwachten en ontstaat er een standaard ruzie tussen anima en animus.

De afbrekende en kritische tendens van de negatieve animus richt zich nu op haar man, en hij krijgt een hele reeks verwijten over zich heen waarvan het grootste deel helemaal niets met het actuele gedrag of het actuele probleem te maken heeft. Het is alsof er een la wordt opengetrokken waarin alles opgeslagen ligt wat in haar ogen niet deugde, wat vervolgens over hem uitgestort wordt, tamelijk genadeloos en hard, ongenuanceerd en scherp, en niet zelden aardig buiten proportie. Een voorbeeld uit de praktijk. Een vrouw vraag haar man of hij straks, als hij terugkomt van zijn werk, van de sportvereniging of waar hij ook is, nog even langs de supermarkt te gaan om iets te halen dat ze die avond bij het eten nodig heeft. Haar man is van goede wil en belooft dat hij dat zal doen, om het vervolgens op de terugweg helemaal te vergeten. (Ik heb inmiddels uit de vele reacties op dit voorbeeld in trainingen begrepen dat dit nogal vaak schijnt voor te komen.) De vrouw begrijpt niet dat hij daar niet aan gedacht heeft, en ervaart het als een persoonlijke afwijzing. Hij had er natuurlijk best aan kunnen denken, maar veel mannen maken er niet zo’n punt van als ze wat vergeten zijn. De negatieve animus van de vrouw echter wel, en die slaat meteen op hol. De vrouw herinnert zich meteen ál die andere keren dat haar man ook iets vergeten was of verkeerd heeft gedaan, en met terugwerkende kracht krijgt hij een hele reeks voorvallen op zijn bord met de mededeling „Jij doet ook nóóóít … (vul maar in). De nadruk ligt op de lange uithaal van ‘nooit’, en wordt gevolgd door wat hij vergeten was, tot en met het niet buitenzetten van de vuilnisbak en de verkeerde opmerking die hij 15 jaar geleden tegen zijn schoonmoeder maakte. Een man verzuchtte eens tijdens een training die ik over het mannelijke en het vrouwelijke gaf: „Mijn vrouw wordt dan historisch en ik krijg dertig jaar geschiedenis over me heen, waarvan ik me de meeste dingen niet herinner, dus ik weet niet eens of ze gelijk heeft of niet….” En dat is precies wat er gebeurt. De ruzie gaat dat niet meer om waar het feitelijk om zou moeten gaan; de vrouw (of liever gezegd haar animus) zit dan hoog te paard en ze verkondigt met een groot vertoon van autoriteit en een grote mate van gelijkhebberigheid haar mening over haar man en er blijft op zo’n moment weinig van hem heel. Castrerend gedrag noemen we dat. Haar man zal zich overigens ook niet onbetuigd laten, omdat dit direct zijn anima wakker zal maken en die zal zich in zo’n geval niet van haar zachtste kant laten zien. Maar hij zal veel minder met woorden en discussie reageren. Dat zijn immers geen instrumenten van de anima. Hij zal gaan sneren, manipuleren, insinueren en een sfeer van gif en minachting scheppen die moeilijker te beschrijven is omdat het veel minder met woorden gepaard gaat, maar niettemin heel herkenbaar is. Of hij negeert of kleineert zijn vrouw, om háár een ongemakkelijk gevoel te geven. Jung beschrijft dit als: de animus trekt zijn zwaard van macht, de anima spuit haar wolk van vergif.⁷⁾

Wat de animus van de vrouw in een ruzie als hierboven omschreven doet, namelijk een waslijst aan negativiteit ophoesten naar haar man, is iets wat de animus op andere momenten van binnenuit ook doet naar de vrouw zelf, waardoor ze ook zelf het gevoel heeft dat ze het nooit goed of nooit goed genoeg doet. Dat kan zich zelfs in haar dromen manifesteren; veel vrouwen dromen in zo’n geval van een rechter of groep rechters, een openbaar aanklager of andere mannelijke autoriteit voor wie ze zich moeten verantwoorden. Die innerlijke rechter is een kracht die de vrouw bijna in een wurggreep kan houden ten aanzien van zichzelf, en die af en toe naar buiten toe kan doorbreken in ruzies. Als ze dan beschuldigingen aan het adres van haar man uit, dan komt dat er uit alsof het feiten zijn; haar innerlijke rechter legt dan als het ware verklaringen af waar de beschuldigde (in dit voorbeeld haar man) niets tegenin kan of mag brengen. Hoewel de animus een voorliefde heeft om op deze manier op mannen te reageren (dat kan dus ook een medewerker of collega zijn, een compagnon, een zoon, etc.) kan de negatieve animus van de vrouw ook heel bitter en snijdend naar andere vrouwen zijn. Is een vrouw eenmaal ‘bezeten’ door een negatieve animus, dan zwaait ze overal met haar zwaard.

Persoonlijke behoeften en gevoel van eigenwaarde.

Een negatieve animus heeft een bijzonder kritische stem, die op alle mogelijke momenten in de psyche van de vrouw binnendringt en haar overspoelt met negatieve gedachten, vooral op die momenten dat ze iets kan doen of laten zien wat ze kan. Dan bekruipen haar oordelen over zichzelf als „Dat kun je vást niet” of „Anderen zijn veel beter” of „Eigenlijk hoor ik eerst wat anders te doen” (een plicht te vervullen bijvoorbeeld!), of ze herinnert zich allerlei momenten die zijzelf als falen heeft geïnterpreteerd. Het is het beste te beschrijven als een destructieve stem, een stem die haar gevoel van eigenwaarde vernietigt en haar als mens ontkent. Ze kan er zelfs het gevoel door krijgen dat ze waardeloos is, of hoort die innerlijke stem dingen zeggen als „Wat je tot nu toe in je leven hebt gedaan is eigenlijk waardeloos, kijk maar eens wat die en die allemaal heeft bereikt. Dat kun jij niet en zul je ook nooit kunnen”.

Niet zelden pakt de negatieve animus dan regels uit de buitenwereld om zijn afbrekende werking te versterken en de vrouw innerlijk te overtuigen. Dan komen in haar gedachten op als: „Dat hoort niet…’ of „Ik zou moeten…”. Vooral dat laatste, het ‘zou moeten’ is bij veel vrouwen een aanwijzing dat haar animus zich op een lastige manier opdringt. Door zich te identificeren met deze gemeenplaatsen verwijdert de vrouw zich ook van haar persoonlijke behoeften, waardoor ze het gevaar loopt langzaam aan te verkommeren. Maar dat heeft ze aanvankelijk niet in de gaten, want door de zelfafwijzende tendens van haar negatieve animus heeft ze toch al de neiging om haar eigen wensen, verlangens en behoeften niet serieus te nemen en bevestiging te zoeken door iets te betekenen voor anderen. We krijgen dan een soort van Assepoester. Alleen zal ze de prins met het glazen muiltje niet in de buitenwereld ontmoeten; die zal pas binnen in haar verschijnen als ze haar animus in een positieve richting weet af te buigen.

Waar de ene kant van de negatieve animus de vrouw te vuur en te zwaard vrij ongenuanceerd en hard de wereld doet binnenstormen, kan de andere kant van de animus de vrouw juist beletten de wereld in te gaan. Dan vergiftigt hij haar zozeer met afbrekende gedachten en dito meningen, dat ze de stap naar buiten eenvoudig niet waagt en er als het ware voor zorgt dat ze in een situatie komt waarin ze niet vooruit kan. Dat kan door geen enkele opleiding af te maken, of door steeds als het goed ‘dreigt’ te gaan op haar werk ziek te worden, waardoor ze een naam opbouwt dat ze weliswaar goed werk levert maar te onvoorspelbaar is in haar wel of niet komen, en dus een promotie wel kan vergeten. Of ze wordt verliefd op een man die haar een mooie droomwereld voorspiegelt waarin ze gelooft, maar die haar in werkelijkheid in de moeilijkheden brengt. Dat kan zijn omdat de man niet in het leven staat, waardoor de vrouw het gezinsinkomen bij elkaar moet zien te sprokkelen. Of het is een man die veel belooft maar geen enkele belofte nakomt, dan wel een man met verslavingsproblematiek die schulden blijkt te hebben of te maken, om maar een paar voorbeelden te noemen. Maar steeds is het beeld hetzelfde: door projectie van haar onontwikkelde animus manœuvreert de vrouw zich in een situatie waarin ze klem komt te zitten en zélf niet meer aan bod komt, en zo ook niet de wereld in kan op de manier waarop haar positieve animus het zo graag gezien had. Aan haar eigen behoeften komt ze dan al helemaal niet meer toe.

Een vrouw met een animusprobleem lijdt ergens in de diepte van haar psyche aan zelfafwijzing. Ook vrouwen die zich identificeren met de gedachte dat ze al een heleboel schaduwwerk hebben gedaan kunnen hier last van hebben. Hoewel er geweldige vrouwen zijn, die echt vanuit hun kracht leven, moet ik die even terzijde laten, omdat we in dit hoofdstuk de nadruk op de problematische animus leggen.

Emma Jung schrijft dat de negatieve animus heel snel geneigd maakt om een idee of gedachte meteen als waarheid te zien, zoals ik hierboven al heb beschreven. Ze beschrijft dat de vrouw op die manier ook in de ban van een negatieve animus kan komen in de vorm van een wensbeeld over haarzelf dat ze als waarheid gaat zien. Zo kan een vrouw die een training of cursus heeft gevolgd waardoor ze inzicht heeft gekregen in haar gedragingen, dénken dat ze door dat inzicht al veranderd is, terwijl ze aan het feitelijke schaduwwerk nog moet beginnen. De inzichten heeft ze dan als theorie in haar hoofd paraat, en identificeert zich dan onbewust met het idee dat „als ik het vertellen kan, heb ik het ook verwerkt”. Emma Jung schrijft dat de negatieve animus een beeld van de vrouw ontwerpt dat haar zó toont zoals ze zichzelf graag wil zien, en ze voegt er aan toe dat de animus dat ook heel geloofwaardig weet te maken. Zo kan de vrouw zich gaan zien als een ‘buitengewoon originele vrouw’, of als ‘onzelfzuchtig dienende’ of als ‘ideale minnares’. Dat zijn beelden waarmee we ons in de buitenwereld lekker kunnen voelen. Maar de negatieve animus zal de vrouw ervan weerhouden op zoek te gaan naar de vraag of ze werkelijk wel zo origineel is, of dat ze achter pseudo-originele ideeën van anderen aanholt. En of ze werkelijk wel zo onzelfzuchtig en dienend is, of dat ze er een verborgen agenda op nahoudt. Die vragen stelt ze zichzelf niet, om het beeld vast te kunnen houden. Zo zijn er voor vrouwen cursussen en trainingen voor persoonlijkheidsontwikkeling. Vrouwen kunnen daar zó enthousiast over zijn, dat zich bij hen het beeld vastzet dat ze al heel veel problemen hebben verwerkt, terwijl dat nog allerminst het geval hoeft te zijn. Het weerhoudt ons ervan onszelf te zien zoals we werkelijk zijn, zegt Emma Jung.⁸⁾

Het type vrouw dat op deze manier door een negatieve animus wordt geregeerd en vastzit in een verkeerd en te positief beeld over zichzelf is een vrouw die een paradox leeft. Aan de ene kant zien we diep in haar nog steeds gevoelens van nietigheid en minderwaardigheid, die zich in gedrag en in dromen kunnen manifesteren. Aan de andere kant zien we dat het verkeerde zelfbeeld leidt tot een vorm van opgeblazen belangrijkheid, waarbij de vrouw anderen overdreven lof toezwaait, ongevraagd complimenten uitdeelt en dergelijke. Je kunt je dan terecht afvragen hoe belangrijk en groot ze zichzelf ongemerkt ziet wanneer ze te pas en vooral te onpas iedereen loopt te complimenteren. Dat het opgeblazen en overdreven is komt voort uit het feit dat de werkelijke kracht nog in het onbewuste schuilt. Omdat het nog niet in regie is genomen door het bewustzijn kan het ook geen maat houden en niet inschatten wat wel of niet gepast is.

Overigens is de negatieve animus ook in staat om een heel negatieve identificatie op te bouwen, waaraan de vrouw dan vasthoudt, zoals het idee dat ze een ‘roerend hulpeloos kind’ is. Ook daarachter zit een schreeuw om aandacht.

Een gebrek aan gevoel van eigenwaarde kan door de negatieve animus ook gecompenseerd worden door overdreven statusbewust gedrag, waarbij de geïdealiseerde status in gedrag, woninginrichting en levensstijl wordt geïmiteerd. Status en positie op de maatschappelijke ladder is een jang-thema, en de negatieve animus kan daar gevoelig voor zijn. Een prachtig voorbeeld hiervan is de uitermate populaire televisieserie Schone Schijn, (Keeping Up Appearances), waarin Hyacinth Bucket dit type negatieve animus op een heel komische manier neerzet en, precies zoals het bij dit beeld hoort, een man heeft, Richard, die een ware pantoffelheld is die haar in alles volgt (en eigenlijk behoorlijk onder de plak zit). Natuurlijk gaat er vervolgens van alles mis. Hyacinth doet zich voor als een vrouw uit de hogere kringen, terwijl ze in een heel eenvoudig huis in een heel eenvoudige straat woont. Dat neemt niet weg dat ze, als ze de telefoon opneemt, zegt: „Huize Bouget, met de vrouw des huizes,” waarbij ze ook haar achternaam chiquer uitspreekt dan gebruikelijk is. Haar ene zus is getrouwd met een buitenissige maar erg rijke man, en als ze het over die zuster heeft, zegt ze: „ … Mijn zuster Violet, die met de Mercedes, sauna en ruimte voor een pony,” om even te pronken met dat waarvan zij zelf onder de indruk is en waarvan ze denkt dat iedereen ervan onder de indruk zal zijn. Haar andere zuster echter heeft het niet zo goed geschoten en leeft vrij armoedig. Dat laatste zegt Hyacinth niet, en verwijst naar die zuster met: „ … Daisy, zij is NIET die ene met de Mercedes,” dus in ontkennende vorm wat rijkdom en status betreft, zonder het woord arm of iets in die stijl te gebruiken.

Wanneer vrouwen praten over anderen en daar steevast sociale posities, titels, bezittingen of andere maatschappelijk gewaardeerde zaken bij noemen, kun je er bijna van uitgaan dat er een negatieve animus in het spel is, en al helemaal wanneer ze in hun wijze van kleden, levensstijl en/of woninginrichting uitdrukking geven aan imitaties daarvan. Het is dan jammer dat de energie naar het ophouden van een beeld in de buitenwereld gaat, in plaats van naar de innerlijke ontwikkeling. Wanneer iets bovenmatig belangrijk voor je is, is er altijd sprake van een projectie, en daarmee van een complex. Zoals we kunnen zien in „Het projectiemechanisme in de praktijk” horen complexen bij onze schaduw, en pas als we onze schaduw onder handen durven nemen, kan een positieve animus (of anima bij de man) doorbreken.

Projectie op mannen en het mannelijke.

Zolang de vrouw geen verbinding heeft weten te maken met haar eigen innerlijke kracht, zal ze die projecteren op mannen om haar heen. Alles wat potentieel aan eigen jangkracht in haar zit, zowel de positieve als de negatieve kanten, zal ze in haar omgang met mannen in projectie buiten zichzelf zien en ervaren. Dat kan haar vader of broer zijn, een docent op school, vriendjes, haar partner, haar chef of baas of welke andere man ook in haar leven. Zonder dat te willen zal ze haar eigen onbewuste kracht, ruggegraat en zelfstandigheid in het mannelijke buiten haar zoeken, waardoor ze de (opnieuw onbewuste) neiging heeft om het mannelijke buiten haar op een voetstuk te zetten en als méér te zien. Ze heeft niet in de gaten dat het haar eigen creativiteit is die ze op de man projecteert, en in plaats van op zoek te gaan naar haar eigen kracht en creativiteit maakt ze zich afhankelijk van een man buiten haar. Sanford zegt hierover heel toepasselijk dat ze hem dan als een superman ziet en bereid is rond het schijnsel van zijn lamp te fladderen. Hij is haar held, haar alles, en ze zal hem volgen en dienen. Het is voor haar een vanzelfsprekendheid dat zij haar eigen dingen opzij zet om hem te helpen, zowel thuis als in het werk, en ze zal geneigd zijn om zijn mening eerder als de juiste te zien dan de hare.

Een vrouw met een nog niet ontwikkelde animus zal verliefd worden op een man die op de een of andere manier in haar ogen een vorm van kracht weerspiegelt. Of die man die kracht ook daadwerkelijk in genuanceerde en evenwichtige vorm heeft, kan ze niet zien, want ze reageert slechts op een beeld dat de man in haar oproept, en niet op de werkelijkheid van de man zelf. Ze kan in vervoering raken door een man die verbaal begaafd is en hem daarom heel knap vinden en als held of als geestelijk leidsman zien. Als ze geluk heeft is de man evenwichtig, maar ze loopt het risico een man te verheerlijken die in werkelijkheid woorden manipuleert voor zijn eigenbelang. Dat ziet ze niet, en als anderen haar daarvoor waarschuwen zal ze het niet kunnen geloven. Ze kan zelfs zo in de ban van haar eigen projectie komen dat ze goedbedoelende familieleden en vrienden in de steek laat als die kritiek hebben op haar keuze, of als die haar waarschuwen.

Een onontwikkelde animus is niet in staat om nuances te zien, en de vrouw zal dan gemakkelijk geloven dat het beeld dat ze ziet ook meteen betekent dat het helemaal goed en ideaal is. Helaas wijst de werkelijkheid vaak anders uit, en in vervelende gevallen wordt zij een instrument voor zijn donkere plannen zonder dat zij aanvankelijk ziet wat er werkelijk aan de hand is, of hoe haar man of vriend werkelijk is. Voor de buitenwereld ziet het er dan uit dat de vrouw helemaal in de macht van haar man of vriend is. Dat is ook eigenlijk zo, maar dat kan zich alleen maar op die manier voordoen wanneer de vrouw een overwegend negatieve animus heeft en ze te weinig schaduwwerk heeft gedaan. Alleen dán kan het mannelijke búiten haar de projectie en fascinatie in stand houden en de vrouw in zijn macht houden.

Een vrouw die haar eigen kracht vindt kan die macht doorbreken. Een vrouw die niet haar eigen kracht vindt loopt het risico toch bij haar man te blijven, of er steeds weer naar terug te keren, ook al is de relatie op zich destructief van aard. Angst voor zijn uitvallen en buien of angst voor geweld maken dan dat ze met hem meewerkt, ook in duistere aangelegenheden.

„Niemand kan zich voorstellen hoe die man me in zijn macht had. Het was sterker dan mezelf.’’ zei Michelle Martin, de ex-vrouw van de Belgische kinderverkrachter en -moordenaar Marc Dutroux. Ze zit wegens medeplichtigheid in de gevangenis. „Hij schopte, sloeg, krabde, brulde. Niet omdat ik iets fout deed, gewoon omdat hij dat wilde. Ik was doodsbang van Dutroux. Hij had me volledig in zijn macht. Ik kon niet anders dan doen wat hij wilde. Hij duldde geen tegenspraak, want dan zou hij me wéér half kreupel slaan. Ik moest mijn muil houden, zei hij.”⁹⁾ Het is een triest voorbeeld van hoe een vrouw zich niet weet los te maken uit een destructieve binding. Het is een van de grootste risico’s voor vrouwen met een negatieve animus. (Voor een achtergrondbeschrijving: zie hoofdstuk 15.)

Voor de buitenwereld is zoiets maar moeilijk te begrijpen. Bij zo’n man ga je toch wég? Voor een vrouw die haar kracht geprojecteerd heeft op een man is dat beslist niet zo eenvoudig. Hij bezit als het ware haar kracht en zonder hem kan ze zich langdurig verloren voelen. Dat zwarte gat van ‘niets zijn’ kan angstiger zijn dan deel te hebben aan een destructief leven. Het biedt de ingang voor de man om de wilskracht van de vrouw te breken en om te buigen. Haar negatieve animus zal bovendien, zolang ze in zijn macht is, gemakkelijk zijn woorden en de wijze waarop hij de werkelijkheid schildert als waarheid zien, waardoor ze het zicht op de werkelijkheid helemaal kunnen verliezen.

In een veel mildere vorm zien we bij vrouwen met een minder ontwikkelde animus nog steeds die aanpassing aan hun man. Kern blijft steeds weer dat hun eigen behoeften ondergeschikt worden gemaakt aan de man, en dat zijn werkelijkheid en zijn ideeën als standaard worden aangenomen, meestal onbewust. Als een vrouw bijvoorbeeld iets voor zichzelf wil gaan doen, zoals een cursus volgen of aan een hobby beginnen en haar man vindt dat maar niks, is de kans groot dat ze in een soort Assepoestergedrag vervalt, het zichzelf gaat ontzeggen, en daar ook nog de nodige schijn-objectieve redenen voor geeft. Zoals: „We hebben het niet echt ruim, en we kunnen beter sparen voor een vakantie waarvan we uitrusten dan dat ik het geld nu in een cursus voor mezelf steek.” Of: „Misschien is het tóch wel niets voor mij en valt het tegen.” (Ze heeft het nog niet eens geprobeerd!) Of ze besluit met een „Ach, het is eigenlijk de ruzie niet waard, daarvoor hebben we het te goed samen.” Ze is daardoor bezig goed te praten dat haar man haar geen ruimte voor haarzelf kon geven, en ze zet heel gemakkelijk dat waar zijzelf écht behoefte aan heeft aan de kant. Ze kan dan niet meer onderscheiden of ze het daadwerkelijk nog wel goed heeft bij haar man!

Mannen met macht, status, medailles of onderscheidingen, mannen die sportprestaties leveren, het zijn allemaal mannen die makkelijk het beeld van kracht oproepen waar een vrouw met een onontwikkelde animus voor kan vallen. Dat kan binnen een maatschappelijke context zijn, maar het beeld van de tovenaar en magiër is archetypisch ook een mannelijk beeld van kracht: er is immers sprake van een bijzondere macht, en ook die kan heel aantrekkelijk zijn voor de onbewuste vrouw.

Ze kan een bepaalde man zelfs zo verheerlijken en vereren dat het moeilijk is om er een gewone persoonlijke relatie mee aan te gaan. Ze lijkt dan meer op een aanbiddende volgelinge, wat voor de man misschien eventjes leuk is, maar hij zal er al gauw de schaduwkanten van gaan ervaren. Want de vrouw die in zo’n projectie gevangen zit zal de man claimen bij het kleverige af. Jung was daar weinig lovend over in zijn „Vision Seminars”, waarin hij zei dat de man in zo’n geval alleen maar de plek is waar de animus van de vrouw in begraven ligt, en dat dit inclusief de sluipwesp is die haar eitjes in hem legt waarvan de larven hem later opeten.¹⁰⁾ In deze weinig vleiende bewoordingen laat Jung wel precies het dodelijke gevaar van elke zware projectie zien: in dit geval wordt de man nooit gezien zoals hij werkelijk is, en verwacht het onbewuste van de vrouw dat de man aan het beeld van haar animus zal blijven voldoen. Alles wat hij doet en zegt vanuit zijn persoonlijkheid wat niet in het beeld past, zal ze hem op alle mogelijke manieren laten voelen, van scherpe negatieve animus-uitvallen tot manipulatieve zieligheid. Als de man niet uitkijkt zal hij langzamerhand geïnfecteerd worden, helemaal als zijn eigen anima nog niet al te sterk ontwikkeld is.

De onontwikkelde animus kan ervoor zorgen dat de vrouw in haar verliefdheid de betreffende man als de ideale levenspartner zal zien. Hij is haar zielemaatje en met hem kan ze heel worden. Hij is de grote held en ze is reuze trots op hem. Eventuele waarschuwingen voor hem slaat ze met het grootste gemak in de wind. Maar al snel in haar huwelijk zal ze gaan ervaren dat haar man niet in alle opzichten de prins op het witte paard is, en ook zo zijn menselijke eigenaardigheden heeft. Vooral als de man een weinig ontwikkelde anima heeft, zal hij op zijn beurt in haar een moeder en minnares zien, en haar min of meer met die verwachtingen infecteren (dus eveneens een soort sluipwesp).

Wanneer dan in haar de kenmerkende neigingen van de negatieve animus, namelijk perfectionisme, alles in de hand willen houden, en dergelijke, de overhand krijgen, zal hij zich steeds meer in zijn eigen veilige wereldje terugtrekken en zal zij hem veel meer als kind gaan ervaren. Haar opmerkingen over hem zullen een sarcastische en kleinerende ondertoon hebben, en in plaats van haar held te zijn wordt hij nu zo’n beetje tot clown. Ze neemt hem niet meer serieus. Het beeld van de clown is het beeld van de man die steeds maar weer domme vergissingen begaat, dingen vergeet, uitglijdt over dingen die hij had moeten zien, en ga zo maar door. Een vrouw met een onontwikkelde animus kan haar man niet zien als gelijkwaardige partner; hij is óf held, óf clown, en de omslag kan zich vrij snel voltrekken. We hebben het in eerdere hoofdstukken al gezien: alleen als allebei schaduwwerk doen en hun eigen projecties in dat proces terugnemen, kunnen ze elkaar meer op het echte persoonlijke en menselijke middenveld gaan ontmoeten.

Wanneer haar echtgenoot zich vanuit haar eigen anima-problematiek terugtrekt en weinig verantwoordelijkheid in het gezin op zich neemt zowel als emotioneel minder bereikbaar wordt, voedt dat ook de negatieve animus van de vrouw, die zich vervolgens geroepen voelt om de orde in het gezin te handhaven, zoals we hierboven ook al zagen. Dan krijgen we het beeld dat waar archetypisch gesproken de vader des huizes moet staan voor kracht en duidelijkheid, de vader eigenlijk alleen maar bereikbaar is als hij kan lol maken met de kinderen. Een zogenaamd leuke vader voor de kinderen, en een strenge moeder, het is een veel voorkomend beeld!

En waar de moeder archetypisch zou moeten staan voor het scheppen van een sfeer van geborgenheid, zie je nu haar negatieve animus uitmonden in gedrag dat alleen nog maar regelen, ordenen en straffen kan. Zo ontstaat het beeld dat we in veel moppen tegenkomen: de dominante vrouw en moeder die humorloos de zaken regelt en ‘de broek aan heeft’, en de kinderlijke peter pan-achtige speelse vader die zich aan verantwoordelijkheden onttrekt en die er dan ook een beetje schlemielig bij afgebeeld wordt. Het is een beeld van een relatie waar bij beiden geen noemenswaardige ontwikkeling heeft plaatsgevonden van animus of anima. Helaas kunnen ze daardoor hun kinderen ook geen mooi voorbeeld geven.

Waar het vrouwelijke voor relateren staat, kan de negatieve animus de vrouw het mannelijke zó laten idealiseren, dan ze haar droombeeld nooit in de werkelijkheid zal kunnen ontmoeten. We spreken in dat geval van de spookgeliefde, wat als een schitterend beeld in haar fantasie leeft waarmee ze zich in haar liefdesfantasieën verbindt en met wie ze in die fantasieën de geweldigste dingen beleeft, de meest romantische avonturen meemaakt, en meer van dit soort ‘moois’. Het maakt alleen dat de vrouw zich vervreemdt van de werkelijkheid en daardoor ook geen echte relatie in het leven van alledag kan of wil aangaan.

_________________

1)   Jung, C.G.: Ik en Zelf. Rotterdam, 1982, hoofdstuk 3.

2)   Claremont de Castillejo, Irene: Knowing woman. A feminine psychology. London, 1990. Nederlands: Eva begrijpen. Rotterdam, 1985.

3)   Sanford, J.A.: De onbekende partner. Rotterdam, 1988.

4)   Lerner, H.: Dans van woede. p. 19. Zie ook Bernardez - Bonesatti, Teresa: „Women and Anger: Conflicts with Aggression in Contemporary Women” in Journal of the American Medical Women’s Association 33 (1978): 215–219.

5)   Sanford, J.A.: De onbekende partner. Rotterdam, 1988.

6)   Woodman, M.: Verslaafd aan perfectie. Amstelveen, 2009.

7)   Jung, C.G.: Ik en Zelf. Rotterdam, 1982, hoofdstuk 3.

8)   Jung, Emma: Animus en anima. Rotterdam, 1980.

9)   Het Nieuwsblad 4-3-2004.

10)  Jung, C.G.: The Vision Seminars. Zürich, 1976.

13.

DE LASTIGE

ANIMA

Bij de man zullen kenmerken van het vrouwelijke doorbreken om hem duidelijk te maken dat er iets aan de hand is in zijn psyche, en dat zijn onbewuste reageert op zijn bewustzijn en de keuzes die zijn ego maakt. De werking komt neer op het volgende:

•  In die doorbraken zal de man vrouwelijke gedragingen kunnen laten zien, vrouwelijke reacties geven of vanuit een vrouwelijk perspectief de dingen bekijken.

•  Een man die nog weinig psychische groei heeft doorgemaakt zal niet in staat zijn de positieve kanten en de spirituele kant van zijn anima te vatten, en zal blijven hangen in haar lastige uitingen.

•  De anima bemoeit zich met de emotionele reacties van de man.

•  Bij de psychisch onontwikkelde man, of een man die stagneert in zijn groei, beïnvloedt de anima indirect ook zijn denken.

•  Hoe onbewuster de man is, des te negatiever zijn de jin-uitingen van zijn onbewuste. Ze vertolkt dan ook zijn verdringingen en schaduw, waardoor hij dénkt objectief te zijn, maar feitelijk één groot brok subjectiviteit wordt.

•  Tegelijkertijd is hij heel kwetsbaar op gevoelsgebied, waardoor hij gevoelssituaties het liefst ontloopt, of zich heel kinderlijk gaat gedragen.

•  Als er dagelijks sprake is van veel lastige reacties van de anima, dan weet je zeker dat zo iemand door de band genomen zich niet echt gelukkig voelt, noch met zichzelf, noch met de omgeving.

Als een man psychologische gegroeid is en het nodige schaduwwerk heeft gedaan, zal hij in een positief contact met zijn anima ervaren dat hij gevoelig is en dat zijn gevoelens rijk, genuanceerd en betrouwbaar zijn. Hij komt in contact met de irrationele kant van het leven en met zijn spiritualiteit. Alle positieve kenmerken die we bij het vrouwelijk bewustzijn hebben gezien, zullen we in dat geval ook bij hem kunnen terugvinden, zonder dat hij zijn mannelijke kwaliteiten verliest.

Heeft een man nog weinig psychische groei doorgemaakt, dat kunnen zijn anima-uitingen extremen laten zien. In dit hoofdstuk zullen we de nadruk leggen op de problematische manifestaties van de anima, zoals we die in het leven van alledag kunnen herkennen.

Het zijn o zo herkenbare voorbeelden, maar het gevaar is dat we de anima door de vele lastige voorbeelden zélf als een lastige en vervelende inhoud gaan zien, en dat is niet de bedoeling. Maar de vele praktijkvoorbeelden zijn wel nodig om de problematiek te herkennen waar elke man mee te maken krijgt voordat hij tot een innerlijke balans komt. Het is daarom goed om er serieus naar te kijken, maar ik zal verderop in het boek ook aangeven tot welke fantastische hoogten de anima de man kan brengen als hij op weg is naar de integratie.

Om helderheid te kunnen brengen in de manieren waarop de anima zich manifesteert, moet je eigenlijk teruggaan naar de basiskenmerken van jin, van het vrouwelijke. Dat is wat de basis is van de stem van zijn onbewuste, en de kenmerken van jin doen zich in zijn onbewuste in een gepersonifieerde vorm voor. Voor een man die vader wordt is het heel plezierig als hij in zichzelf toegang heeft tot vrouwelijke kenmerken en waarden, want het zal hem goed kunnen helpen een natuurlijke band met zijn kind vorm te geven. De vrouwelijke kenmerken kunnen zich echter van hun zwartste kant laten zien als zijn onbewuste boos is, en dan kan de man zich op zijn kleinzieligst manifesteren, zoals per se aandacht willen als zijn vrouw hun pasgeboren baby voedt, en zitten mokken als die aandacht even niet komt. Het is een vorm van negatief jin, het ‘jengelen’ dat veel vrouwen met ook maar énige bewustzijnsontwikkeling ver achter zich laten. Dat neemt echter niet weg dat deze uitingswijze wel bij het wezen van het vrouwelijke hoort en dus door vrouwen met slechts een geringe persoonlijkheidsontwikkeling gemanifesteerd kunnen worden.

Gevoelens en gevoeligheid.

Waar jang zich helder en duidelijk op een zaak kan richten, is jin op de gevoelskant gericht en daarmee op het persoonlijke. Het is de anima van de man die hem kan helpen het klinisch zakelijke van jang meer warmte te geven en meer oog te voor menselijke waarden en niet-rationele en niet becijferbare zaken te krijgen die toch van belang zijn. Om dat te bereiken zal de man zijn gevoelens serieus moeten nemen.

Wanneer hij dat niet doet, is hij op zich best in staat om op zakelijke manier een bedrijf te leiden. Een al of niet ontwikkelde anima zegt namelijk niets over intelligentie en over je vermogen om statistieken te lezen. De manier echter waarop hij met het bedrijf, het personeel en de klanten omgaat wordt wél door de anima beïnvloed, en de kans dat dat minder aangenaam gaat, is bij een man die geen verbinding met zijn gevoelens heeft gewoon groter, evenals de kans dat hij zaken volkomen verkeerd beoordeelt.

In zijn boek „De onbekende partner” schrijft Sanford dat je je de anima kunt voorstellen als een vrouw die niet genoeg ruimte en aandacht krijgt en zich niet mag ontplooien; haar negativiteit is gelijk aan de innerlijke vrouw van de man als hij die kant van hemzelf onvoldoende aandacht schenkt. De innerlijke vrouw van een man vraagt ook om vervulling, zij moet zijn werk ook leuk vinden.¹⁾

Sanford geeft een aantal heel praktische inzichten in de wijze waarop de anima functioneert; hij geeft bijvoorbeeld aan dat de anima zich niet alleen met de emotionele reacties van de man bemoeit, maar zich ook in zijn denken kan mengen. Bij een man die in de greep is van zijn anima (en dat is vrijwel zonder uitzondering alleen in probleemsituaties het geval) wordt zijn kijk op de dingen en zijn denken versluierd. In plaats van heldere analyses, waar het jang-bewustzijn van nature toe uitgerust is, vervalt hij in discussies waarin hij zich bij het minste geringste aangevallen voelt, zich verongelijkt voelt, insinuerende opmerkingen plaatst, en meningen geeft die meer op emoties dan op feiten zijn gebaseerd, en waarover vervolgens niet bepaald te discussiëren valt. De toon kan dan verongelijkt en afwerend worden. Jung noemde dat een zeer vrouwelijke vorm van argumenteren.²⁾ Ik noem het, om verwarring te voorkomen, liever een negatieve jin-manier van discussiëren. Waar Jung op wijst is dat je dat type discussie kunt tegenkomen bij vrouwen met een niet duidelijk ontwikkeld en nog weinig gedifferentieerd bewustzijn (en dus bepaald niet bij alle vrouwen!). Dat zijn vrouwen die onlogische conclusies trekken, emoties met feiten verwarren en er allerlei niet ter zake doende dingen bij slepen. Zo ongeveer kan ook de lastige anima van de man diens bewustzijn versluieren.

De anima-bezeten man kan vanuit zijn eigen emoties discussiëren en die discussie niet op een heldere manier voeren, maar steeds er puntjes uitnemen die hem onaangenaam raken en, voorbijgaand aan waar het werkelijk om gaat, steeds zijpaden inslaan. Hij wordt dan bovendien meer dan overgevoelig voor de toon waarop dingen gezegd worden, of waarop hij méént dat ze gezegd worden, om vervolgens niet meer over het ónderwerp te discussiëren maar over de toon en de sfeer, of over het idee dat hij beschuldigd wordt, verkeerd begrepen wordt, enz. Sanford zegt hierover dat het resultaat uiteindelijk een soort anima-denken is waarin zijn mannelijk onderscheidingsvermogen wordt vertroebeld en zijn logos wordt verwrongen. Hij is dan eenvoudig niet meer in staat om helder waar te nemen wat er gebeurt, maar denkt nog steeds dat hij het klip en klaar op een rijtje heeft, en dan is alles wat er in het gesprek misgaat ‘natuurlijk’ de schuld van de ander. Dan had die maar niet …, en vul hier maar in wat je wilt.

Als een man zijn echte gevoelens niet durft te ervaren, te uiten of te tonen, en niet durft te vragen om wat hij gevoelsmatig nodig heeft in welke relatie ook (levenspartner, vriendschap, enz.), dan sluimert er een permanent gevoel van onvrede in zijn onbewuste, dat telkens weer wordt opgepakt door de anima, die wel lijkt te zeggen: als je om welke reden dan ook ervoor kiest om gevoelens te verstoppen, dan zal ik ze wel laten zien, en wel net zo lang en net zo vaak totdat je het zelf gaat doen. Dat geldt voor álle gevoelens, van blijdschap tot teleurstelling, van vreugde tot woede, van angst tot enthousiasme. Door gevoelens te uiten en te ervaren kan jin iets delen met de ander, en wat minstens zo belangrijk is: door de eigen gevoelens te erkennen, te ervaren en te uiten schept jin helderheid en duidelijkheid over zichzelf naar buiten toe. Je weet dan precies waar je aan toe bent, er is geen verborgen agenda en geen heimelijk motief. Als de man geen contact met zijn gevoelens durft of wil leggen, zullen ze niettemin aan de dag treden, maar dan in vermomming, als instrument van de anima.

In plaats van een sfeer scheppen waarin het aangenaam toeven is, een mooie jinkwaliteiti, gedraagt de anima van de man zich nu zodanig dat hij met zijn gedrag, houding en uitspraken de sfeer ondermijnt en bederft. Zijn humeurigheid valt echt op. Zijn stemmingen kunnen snel wisselen, en zo aardig als hij kan zijn, er hoeft maar íets te gebeuren of zijn stemming slaat om. In die luimige buien is hij behoorlijk onredelijk, reageert overgevoelig op de kleinste details, terwijl de dingen waar het echt om gaat aan hem voorbij gaan. Of hij trekt zich terug achter zijn krant, gereedschap, computer of welk ding ook dat hem kan afscheiden van zijn omgeving. Maar wég is hij dan niet, want hij hoort nog steeds wat er gezegd wordt of wat er gebeurt, en als er iets gezegd wordt wat hem niet bevalt, geeft hij ofwel venijnig commentaar, of je hoort hem mopperen of binnensmonds commentaar geven op een vervelende toon.

Waar mannen op zo’n moment ook heel goed in zijn is in sarcastische opmerkingen die heel kleinerend zijn voor de ander, of een bepaalde houding of een bepaalde manier van kijken die boekdelen spreekt en eigenlijk uitdrukt dat de man op dat moment baalt en de ander niet ziet zitten. Komt het dan tot een discussie, dan dóet de man alsof hij objectief is, maar hij is op dat moment de subjectiviteit zelve, en geeft de omgeving de schuld van zijn humeur. Met name zijn vrouw moet het ontgelden. Hij weeft een mist om hem heen en gesprekken leiden nergens toe, behalve dat de man lichtgeraakt op details reageert, die opblaast, de richting van het gesprek verandert en vooringenomen standpunten ten beste brengt waaraan niet getornd kan worden, want hij vindt dat hij het bij het rechte eind heeft. Sanford schreef over dit gedrag dat de man zich dan gedraagt als een inferieur soort vrouw die van haar stuk is.³⁾ Wat Sanford hiermee bedoelt is dat je eens moet kijken naar een vrouw die geen bewustzijnsontwikkeling van enige betekenis heeft doorgemaakt, en hoe zij reageert als ze over haar toeren raakt. Wat je dan allemaal naar je hoofd geslingerd kunt krijgen is een woordenbrij gelardeerd met emoties, insinuaties, steken onder water, valsigheden, en een hoop kinderlijk en zielig gedrag, tegen het huilerige aan. (Let wel, we hebben het hier over een écht onbewuste vrouw die daardoor negatieve jin-kwaliteiten laat zien met haar bewustzijn!) Het is onthutsend te zien hoe sommige anima-bezeten mannen zich op precies dezelfde manier kunnen gedragen! De man is dan totaal niet meer bereikbaar, heeft een soort psychologische mist om zich heen, en een muur van venijn. Het is precies dit wat de animus van de vrouw wakker maakt. Op het moment dat hij onbereikbaar wordt kan zij met haar vrouwelijk instrumentarium niets meer aanvangen. Hij zal niet meer goed reageren als zij zou vragen of er iets aan de hand is, en of hij misschien ergens mee zit. Een boze, negatieve animus-reactie van zijn vrouw is dan bijna niet meer te vermijden.

Doordat hij geen contact met zijn eigen gevoelsleven heeft, zal hij met elke emotionele situatie buiten hem grote moeite hebben, en met de emotionele of boze buien van zijn vrouw als antwoord op zijn gedrag kan hij niet goed omgaan. Hij kan zelfs regelrecht bang zijn voor die buien omdat hij ze niet goed kan inschatten en gewoon niet weet hoe hij met gevoelens om moet gaan. Vandaar dat veel mannen zich in zo’n situatie terugtrekken achter een ijzige muur of zélf in woede ontsteken en de ander op die manier onder druk zetten of ‘er onder willen houden’.

Afgezien van het feit dat een vrouw bij wie een boze animus-reactie doorbreekt niet bepaald een pretje is om in de buurt te hebben, is de werkelijke boodschap voor de man op dit punt dat hij stil moet staan bij wat hem boos maakt. Op welke punten is hij kwetsbaar in de zin dat hij boze emoties voelt opkomen? Kan en durft hij de confrontatie daarmee aan? Als hij die stap durft te zetten zal zijn omgeving hem minder boosheid ontlokken. Doet hij dat niet, dan kan zijn animagedrag hem zo ver drijven dat hij zelfs bewust zijn vrouw of anderen in zijn omgeving emotioneel gaat bekrassen en verwonden. De dingen die hij dan zegt zijn zo pijnlijk, zo denigrerend en afkrakend, zo kwetsend, dat ze de ander diep kunnen raken, en de man wéét op dat moment dat hij dat doet. Dat gebeurt dan niet op een scherpslijpersmanier, want dat is de manier van de animus van de vrouw. Het is een ándere, veel subtielere manier, die Jung wel vergeleek met het vergiftigen van de sfeer.

Wat er gebeurt is dat de man met deze anima-bezetenheid een gedrag vertoont dat precies het tegendeel bewerkstelligt van wat de positieve anima als doel heeft. In het evenwichtige geval is het de anima die de man juist betrokkenheid en warmte geeft, hem relatievaardig maakt en hem in contact met het hier en nu en het leven zelf brengt, verbonden met anderen. Is een man bezeten door een negatieve anima, dan bederft hij de sfeer zodanig en verwondt hij anderen om hem heen zozeer, dat hij juist alle verbondenheid afkapt en geen kans meer geeft, en relaties op dood spoort brengt. Het trieste is eigenlijk dat zulke uitingen van een negatieve anima in wezen een noodkreet zijn: een noodkreet van zijn boze onbewuste dat de man juist hunkert naar verbinding, maar de weg daartoe is kwijtgeraakt omdat hij nog klem zit in zijn innerlijk moeras aan schaduwtrekken die eerst moeten worden aangepakt. De man die in een dergelijke bui zit voelt zich dan ook heel zielig, verongelijkt, wrokkig en boos.

Mannen die het moeilijk vinden om hun gevoel te uiten zetten vaak een eerste positieve stap door middel van muziek. Het maakt niet uit of het een passieve muziekbeleving is of het actief aan muziek doen, maar de gevoelens die muziek losmaakt brengt hen in elk geval in contact met hun eigen gevoelens. Het is bovendien veilig, want er is niemand met wie je dat wat je roert hoeft te delen – jijzelf kunt bepalen of en wanneer je dat doet, en je kunt in jezelf zonder commentaar van anderen ervaren wat er in je beweegt. Actief muziek maken kan betekenen dat het instrument ook een weg is om de eigen gevoelens tot uitdrukking te brengen. Het is een prima eerste stap voor jongens en mannen die aansluiting bij hun gevoel willen krijgen maar daar ook nog angst bij ervaren. Als dat zo is, dan is het belangrijk dat muziek een bepaalde fase is in het proces van contact leggen met het gevoel, en dat de man daarna probeert om een vervolgstap te zetten in persoonlijke contacten en relaties.

Een ander manier waarop mannen contact met hun gevoelskant kunnen leggen is door middel van water: de zee, zeilen en varen, en het contact met uitgestrekte watervlakten. Water is vanouds een symbool van het vrouwelijke, en kan sommige mannen heel diep raken. Die mannen moeten dan uitkijken dat ze niet in hun contact met de zee vlúchten, want de zee kan als oerwater mannen ook wegleiden van betrokkenheid, gevoelservaringen en gevoelsuitwisseling met mensen, en verplichtingen die bij een gevoelsband horen. Uitgestrekte watervlakten kunnen dit type man een bijna spiritueel gevoel geven, dat hen net zo in een roes kan brengen als drank. Als eerste opstap om weer te gaan voelen, of op veilige manier te durven voelen, is contact met het water prima. Maar de man moet dan wel een volgende stap zetten: de stap naar huis.

Zeezeiler Henk de Velde deed het omgekeerde. Toen hij 28 was koos hij definitief voor zeezeilen en ging met zijn vrouw op wereldreis. Op die reis werd op Paaseiland ook hun zoon Stefan geboren. Zijn huwelijk hield echter niet stand; in 1984 is hij gescheiden. Hij bleef zeezeilen, maakte reportages, schreef boeken, en steeds was hij alleen onderweg. Op 26 september 2007 voer hij om 13:00 de haven van IJmuiden uit om te beginnen aan zijn ‘Never Ending Voyage’: vanaf nu is zijn boot zijn huis en alles wat hij in Nederland had heeft hij achtergelaten. Ook zijn zoon. De band met de zee bleek sterker dan de band met zijn kind en familie in Nederland. Het is niet zijn bedoeling ooit weer te ankeren in Nederland. De zee is zijn thuis, en deze nieuwste reis noemt hij in zijn in 2007 verschenen boek „Er is nooit een morgen” een pelgrimage. Zonder afbreuk te willen doen aan deze door De Velde oprecht gevoelde behoefte heb ik te vaak de verlokking van de zee bij mannen gezien als vlucht voor een anima-ontwikkeling. Daarom weet ik niet of we het wel alleen als een pelgrimage moeten zien.⁴⁾

In de televisie-uitzending „Over vaders en zonen” van 25 april 2007 praat Hugo Borst met Henk de Velde en zijn zoon Stefan. „Mijn boot is mijn alles. Mijn boot komt niet meer terug in Nederland. Momenteel is mijn boot méér dan mijn zoon. Ik kan niet zonder mijn boot, mijn zoon kan wel zonder mij.” zegt Henk de Velde. Hij wil los van alle materie en niets anders meer hebben dan zijn boot. „Ik mis niks en niemand.” Hij wil als hij vermist is of sterft niet dat ze naar hem zoeken, hij wil niet terug naar Nederland en niet begraven worden. Hij wil sterven op zee, op zijn boot. „Je wordt één met je boot, er niemand die je tegenspreekt.” vervolgt hij. Zijn zoon heeft het op bepaalde momenten moeilijk maar herpakt zich. „Het bootje is zijn grote liefde en hij wil daarop overlijden.” Als Hugo Borst Henk de Velde voorhoudt dat zijn keuze eigenlijk heel egoïstisch is, zegt Henk: „Ik laat mijn zoon niet in de steek, dat afscheid is al veel eerder geweest.” Die woorden spreken boekdelen. Toen zijn zoon geboren was, wilde zijn vrouw naar Nederland terug. Henk wilde het zeilen niet opgeven. Zijn vrouw vertrok met de baby. Het is merkbaar dat dit bij Henk de Velde diepe sporen heeft nagelaten. Het is goed mogelijk dat dit mede bepalend is geweest voor zijn keuze voor stilte, eenzaamheid en natuur. Dat kan hem niet verwonden op de manier waarop een menselijke relatie verwonden kan. En hij zegt ook dat de boot je niet tegenspreekt. Verschillende signalen dus dat er ook een emotioneel en relationeel probleem zit.

„Ik beschouw Stefan als mijn beste vriend.” zegt hij als hij naast zijn zoon zit. „Stefan laat mij de liefde voor de mensen behouden. Als hij er niet was geweest was ik eenzaam.” Toch vaart hij uit om niet meer terug te komen. Anima-problematiek kan er toe leiden te leven met een idee in plaats van de confrontatie in het leven aan te gaan. Wegzeilen met de gedachte aan een verbinding met zijn zoon is voor Henk de Velde makkelijker dan de relatie op het persoonlijke vlak uit te bouwen en gevoelsmatig vorm te geven.

Mannen met een dergelijke emotionele gevoeligheid waarmee ze niet uit de voeten kunnen, hebben de zee en de natuur als ontsnappingsroutes. De grootste kunst is echter het persoonlijke (de echte relaties) en het collectieve (de oersymboliek van zee en natuur) tot een eenheid te maken, maar dat is een opgave.

Mannen die moeilijk met hun jin-kant uit de voeten kunnen, zien we ook via een band met een dier een stap zetten om het vrouwelijke in henzelf te ontdekken. Sheriff Joe Arpaio uit Arizona, VS, had zo zijn eigen ideeën over mannen in gevangenissen. Hij is bekend geworden om zijn ongewone bestrijding van terugval in de criminaliteit van mensen die uit de gevangenis kwamen. Wat hij deed was even eenvoudig als briljant: hij liet alles, maar dan ook werkelijk álles in de mannengevangenis roze maken: muren waren roze geschilderd, servies was roze, de gevangeniskleding was roze, kortom: mannen die zichzelf als erg stoer en macho zagen moesten dag en nacht doorbrengen in een kleur die ze bij jonge meisjes vonden horen. Dat vonden de gevangenen zó verschrikkelijk, dat ze eenmaal buiten de poort erg hun best deden niet weer in dat roze hol terecht te komen. Er was een aanzienlijke afname in het aantal recidivisten van mannen die in de roze gevangenis hadden gezeten.

Diezelfde sheriff had voor een ander probleem ook al een bijzondere oplossing. Maricopa County was per jaar ongeveer 18 miljoen dollar kwijt aan de opvang van zwerfhonden en -katten. Sheriff Joe vroeg of hij de leiding over de dierentehuizen mocht hebben, en kreeg die ook. Hij stelde gevangenen aan als verzorgers van de dieren, en uiteindelijk runden gevangen de hele opvang van dieren. Ze zorgden voor de dieren, gaven ze te eten, lieten ze uit, en zo ontstond er een flinke groep gevangenen die experts werden op het gebied van dierenopvang en -verzorging, en die zelfs les gaven aan diegenen die een dier wilden adopteren. Het budget voor de dierenopvang wist sheriff Joe op die manier terug te brengen naar minder dan 3 miljoen dollar. Voor de dieren geweldig, voor de staatskas geweldig, maar voor de gevangenen helemaal fantastisch. Het idee vond weldra elders in de VS navolging, ook met andere dieren als paarden, en Maria Schulz schijft in Animal News in 2003 dat Jim Tremper, een van de leiders van deze programma’s met gevangenen, constateert dat „hoe moeilijker de gevangenen, degenen die het meest gehard zijn, des te groter zijn de veranderingen”. Een van de gevangenen, Efrain Silva, moest voor een voormalig racepaard gaan zorgen. Silva, die voor moord in de gevangenis zat, vertelt dat hij als het ware verliefd werd op het paard. De dag dat hij het paard ontmoette keek hij het dier in de ogen, en zei toen: „Voor jou ga ik zorgen, Creme, reken maar!” Toen later bleek dat Creme een tumor in zijn hoofd had en moest inslapen, heeft Silva openlijk, in het bijzijn van zijn medegevangenen gehuild. Hij vertelde dat het paard als het ware zijn tweede familie was, het enige wezen op aarde waarmee hij een betekenisvolle relatie heeft gehad.

In de Washington Post van 1 juni 1999 staat een artikel van Peter Pae: „Caring for a Prison’s Cats.” Hij haalt Frank Scherer aan, die levenslang heeft voort moord, en nu jaar in jaar uit voor de katten zorgt. „Elke keer als ik ze voed, leer ik over verantwoordelijkheid en begrijp ik wat mededogen is. Het heeft mijn leven veranderd. In plaats van leven te nemen, probeer ik nu levens te redden.”

Er zijn geen studies die laten zien dat voormalige gevangenen dit nieuwe contact met hun gevoel na hun gevangenschap ook in de gewone maatschappij blijven behouden, maar het is wel hoopvol. Veel mannen in het gewone leven weten door de liefde voor een huisdier en de band ermee uiteindelijk de stap te zetten naar een moeilijkere vorm: gevoelens uiten naar mensen. Er blijft echter een risico dat hun gevoelsontwikkeling en daarmee de ontwikkeling van hun anima blijft steken in dieren, natuur of de zee.

Gerichtheid op het persoonlijke.

Jin is gericht op het persoonlijke, en vat veel dingen persoonlijk op. Ik heb al eerder laten zien dat het een valkuil is voor veel vrouwen om een zakelijk verschil van mening als een persoonlijke afwijzing te zien of te ervaren, waardoor ze zich vervolgens heel kwetsbaar voelen.

De anima van de man doet iets soortgelijks. Waar het de bedoeling van jin is om door oog te hebben voor het persoonlijke met de ander in verbinding te komen en te blijven, te kunnen luisteren naar het persoonlijke, en bij alle beslissingen de menselijke dimensie in de gaten te houden, heeft een negatieve anima nu juist een opvallend gebrek aan deze kwaliteiten. De man bezit dit vermogen wel, maar wordt hij ‘geregeerd’ door een negatieve anima, zal hij de neiging hebben om alles persoonlijk te nemen, wat hem meer dan overgevoelig maakt voor kritiek.

Het mannelijk bewustzijn is op zich gericht op het onderscheiden van zaken, het zakelijk bekijken van de dingen en het nemen van beslissingen op grond van zakelijke en duidelijke feiten. Dat zijn heldere jang-kwaliteiten. Maar als zijn anima zich op een negatieve manier in de discussie mengt, zal hij een positief-kritische opmerking van de ander, bedoeld om de zaak te verbeteren, direct als een persoonlijke aanval opvatten. Hij is dan niet meer in staat om het persoonlijke van het zakelijke te onderscheiden, en niet zelden zien we in zo’n geval ook dat de man bij degene die hem kritiek heeft geleverd allerlei negatieve motieven vermoedt. Dat kunnen gedachten zijn als: „Hij zegt dit omdat hij me zwart wil maken zodat hij er beter van wordt”, of „Hij is vast en zeker uit op mijn positie”, en meer van dit soort gedachten. Het mannelijk onderscheidend denken werkt met begrippen als hoger en lager, maar als de anima zich er op negatieve wijze mee bemoeit, wordt het een subjectief denken in de vorm van: hij wil hogerop en doet dat door mij te verlagen.

Als dit denken gevoed wordt door de anima, doet zich het probleem voor dat er geen discussie mogelijk is. Er is namelijk geen logische, heldere en zakelijke discussie te voeren met een negatieve anima. Ze zal elke objectieve toelichting ogenblikkelijk verder verdraaien in de richting van haar negatieve gevoelens, en de kans is groot dat degene die de opbouwende kritiek heeft geleverd puur om de zaak beter te laten lopen, na verloop van tijd merkt dat er over hem geroddeld wordt in het bedrijf, en/of dat er sprake is van subtiele doch hinderlijke tegenwerking.

Als een hoger geplaatste man een negatieve anima heeft en enkele kritische opmerkingen moet incasseren, kan degene die kritiek levert, hoe positief bedoeld ook, te maken krijgen met kleine wraakoefeningen en andere tegenwerking. Niet zelden zien we dat als een chef of baas een ‘anima-man’ in negatieve zin is, hij degenen die kritiek op hem hebben al dan niet gedwongen ‘wegpromoveert’. Met name grotere bedrijven bieden voor dit type hogere functionaris hiertoe veel mogelijkheden, omdat daar eenvoudig meer werkplekken zijn, en ook veel uit de buurt zijn van de anima-bezeten baas. Het is een niet onbekend verschijnsel dat rond hoger opgeklommen mannen in de bedrijfshiërarchie geleidelijk aan de kritische personen verdwijnen en de betrokken chef of directievoorzitter zich meer en meer omgeeft met zogenaamde ‘ja-knikkers’.

De negatieve anima-uiting om alles persoonlijk te nemen heeft ook tot gevolg dat de man bijzonder snel op zijn teentjes getrapt is; feitelijk iets wat hand in hand gaat met het onvermogen om met kritiek om te gaan. Vervolgens is zijn reactie soms agressief en aanvallend, maar heel vaak ook passief-agressief, waarbij hij bijvoorbeeld te pas en te onpas loopt te mopperen, het liefst een beetje binnensmonds, zodat je bijna niet kunt verstaan wat hij zegt, maar wel deelgenoot mag worden van de donkere bui die om hem heen zweeft. Juist omdat je niet precies weet wat hij nu zegt of waar het over gaat schept het onzekerheid bij de anderen, en maakt adequaat reageren onmogelijk. Jung sprak wel eens over een wolk van gif die de anima kan verspreiden, en dat is een passend beeld.

Schoonheidsbeleven en genieten.

Het vrouwelijke in de man kan hem helpen om echt in het hier en nu te staan en van het moment zelf te genieten. Waar jang meer op wórden is gericht, staat bij jin meer het zíjn centraal. Aanwezigheid in het hier en nu, de schoonheid van het kleine te beleven en te genieten van mensen en dingen om je heen is een belangrijke jin-kwaliteit. We zien daarom ook zo vaak dat als mannen een gebrekkige toegang tot hun innerlijk vrouwelijke kant hebben, ze moeilijk kunnen genieten van het alledaagse, en eigenlijk überhaupt moeite hebben met onvoorwaardelijk genieten. Omdat het toch ergens aan ze knaagt, kan het ze aanzetten tot kickjagerij of het najagen van uiterlijke tekenen van succes vanuit de illusie dat dát dan rust schept en een prettig gevoel zal geven. Het bereiken van zo’n doel geeft inderdaad een prettig gevoel, alleen duurt dat maar heel even, want het lost het probleem van de niet geïntegreerde anima niet op, en daardoor zullen de ongemakkelijke en onrustige gevoelens weer gewoon bovenkomen.

De behoefte van jin aan schoonheidsbeleving kan zich uiten in het helemaal gelukzalig kunnen opgaan in de schoonheid van een landschap bij ondergaande zon, of in het plezier zichzelf met make-up te verfraaien en met kleuren en vormen in kleding en make-up te spelen. Het pure jin doet dit uit zowel speelsheid als ook om een natuurlijke vorm van sensualiteit, een verleiding van het leven, omdat jin van het leven houdt en er van geniet.

Als deze natuurlijke trek van jin op een negatieve manier doorbreekt als gevolg van een boze anima, dan zien we dat ook bij de man er een behoefte is aan schoonheid en sensualiteit, maar deze behoefte zal nu infantieler en verwrongen bovenkomen. De speelsheid rond het spelen met vormen en kleuren is er niet, maar heeft plaatsgemaakt voor een vervelende vorm van ijdelheid, zowel wat zijn uiterlijk als zijn karakter betreft, en wee degene die deze ijdelheid niet streelt. Die ijdelheid kan tot uitdrukking komen in zijn wijze van kleden (en dan is hij erg merkbewust) maar ook in de vorm van het tentoonspreiden van zijn ‘jachttrofeeën’, zoals in onze maatschappij een mooie (jonge) vrouw, een mooi huis, een dure auto, en andere merktekenen van succes. Maar ook hier geldt: het is nooit genoeg en niets voldoet uiteindelijk, want dat waar het werkelijk om gaat is niet aangepakt of opgelost. Wat in zulke gevallen nogal eens voorkomt is dat de man de anima probeert te ontwijken door steeds mannelijker te willen zijn en zich steeds mannelijker willen manifesteren, gaat pochen over zijn avontuurtjes of een echte rokkenjager wordt. Ondertussen wordt zijn anima steeds bozer en loopt hij meer en meer risico ten prooi te vallen aan gedrag waarmee hij zichzelf schaadt, van verslavingen aan drank, sigaretten en drugs, of erger. Het begint klein, maar kan ongemerkt uitgroeien tot iets dat hij niet meer in regie heeft. Het pijnlijke daarbij is dat hij er niet eens echt van kan genieten!

De anima is van invloed op de manier
waarop het mannelijke zich manifesteert!

Zo gek als het klinkt, maar als een man niet in het reine is met zijn anima, zal dat negatieve gevolgen hebben voor de wijze waarop hij in staat is om jang-kwaliteiten tot uitdrukking te brengen. Als de tolk van zijn gehele onbewuste boos en negatief is, zal zijn bewustzijn extremen gaan vertonen. De lastige uitingen van zijn anima overigens zijn weer het gevolg van de eenzijdigheid van zijn bewustzijn. Het is een wederkerige relatie. De anima van de man is niet bedoeld om het mannelijke te ontkrachten, integendeel, ze is bedoeld om het mannelijke juist te versterken, maar dan op een milde, menselijke en betrokken manier. Een negatieve anima echter doet het tegenovergestelde en ontkracht of ontmenselijkt de mannelijke kwaliteiten.

Het mannelijke heeft als kwaliteit dat het eenpuntig is, helderheid nastreeft, duidelijkheid kan geven, en de dingen direct en rechtstreeks aanpakt. Het mannelijke gaat met open vizier op de problemen af en probeert ze op te lossen. Als de negatieve anima zich hiermee bemoeit, krijgen deze kwaliteiten iets besmuikts, iets indirects, iets dat je niet makkelijk onder woorden kunt brengen, maar, om het beeldend uit te drukken, glibberig aandoet.

In gesprekken waarin iets benoemd moet worden zullen ze eerder insinueren dan iets benoemen. Dat insinueren doen ze dan zodanig, dat je moeilijk kunt zeggen dat ze iets daadwerkelijk gezegd hebben. Slinkse hinten, bepaalde gezichtsuitdrukkingen, bepaalde accenten op woorden in zinnen die normaal lijken maar door dat accent toch iets anders kunnen zeggen, het zijn enkele van de vele tactieken van de negatieve anima die bij de andere aanwezigen voor een ongemakkelijk gevoel zorgen en in elk geval niet bijdragen tot een aangename sfeer.

Het mannelijke heeft van nature de neiging om recht op zijn doel af te gaan, en als het confrontaties betreft deze direct aan te gaan en te zeggen waar het op staat. Een vervelende anima echter maakt dit onmogelijk, en arrangeert indirect gedrag. Dat kan een indirecte aanval zijn die via een ander gespeeld wordt, bijvoorbeeld door iemand anders iets te vragen, in de weet dat je daarmee als het ware een schop onder de tafel geeft naar een van de aanwezigen.

Een van de favoriete indirecte gedragingen van de anima is om ‘het slachtoffer’ te negeren en iemand anders aan te spreken. In een ruzie tussen man en vrouw bijvoorbeeld kan de man, in plaats van zijn vrouw te antwoorden, haar volslagen negeren door de televisie aan te zetten of de krant te pakken, en ondertussen tegen zijn zoon of dochter iets zeggen in de trant van „Wat is dat mens toch weer bezig, niet?” Hij geeft daarmee zijn vrouw het signaal dat ze zijn aandacht totaal niet waard is, en laat haar vallen zoals je ongeveer een vaatdoek aan de kant gooit. Ondertussen probeert hij op die manier tweedracht te zaaien door zijn kind, dat geen betrokkene is, tot partij te maken. Moet het kind nu wel of geen antwoord geven op de opmerking van vader? Het kind zit in een spagaat, want zonder het te zo te benoemen heeft de vader er een loyaliteitskwestie van gemaakt waar het kind niets mee kan. Het kind staat voor de keus: de moeder mee afvallen, wat het waarschijnlijk niet wil, of niet met het gedrag van de vader meegaan, om dan ook een veeg uit de pan te krijgen.

Allerlei vormen van indirectheid zijn een bekend anima-verschijnsel, en komen op talloze manieren naar voren, bijvoorbeeld thuis als pa wil klussen maar zoals gewoonlijk zijn gereedschap niet heeft opgeruimd en wat hij nodig heeft niet kan vinden. Als hij beseft dat het zijn eigen slordigheid is en dat hij er zelf verantwoordelijk voor is (dus een stukje confrontatie met zijn schaduw aangaat), zal hij tegen vrouw en kinderen zeggen: „Heeft iemand misschien de waterpas ergens gezien?”

Als hij dat stukje schaduw van hem ontkent en zijn anima te voorschijn komt, zal hij heel anders reageren. Dan kan hij bijvoorbeeld met een in een boek moeilijk te beschrijven toontje zeggen: „Het gereedschap is weg,” en in de klank van de zin hóór je dat hij vindt dat hij het niet gedaan heeft. Of hij voegt er aan toe: „Ik heb het niet zoekgemaakt”, met de nadruk op ik, zodat alle anderen indirect beschuldigd worden.

De positieve kant van de anima is voor de man heel bijzonder, en zelfs ondersteunend in zijn mannelijkheid. Als een man verbonden is met het leven, is hij ook veel beter in staat de onvermijdelijke pijn die bij het leven hoort te dragen. Dan hoeft hij niet meer het zieligste schepsel op aarde te zijn als hij ziek is, maar kan er op een volwassener manier mee omgaan.

Het is de anima die voor de man ook de toegangspoort is naar innerlijke beelden en innerlijk weten. Als hij een goed contact met het vrouwelijke in hemzelf heeft, krijgt hij op het juiste moment intuïties, voorgevoelens en beelden, en kan hij zijn verbeeldingskracht gebruiken bij het oplossen van problemen en in zijn creativiteit. Zonder een positieve anima wordt zijn denken steriel en het mannelijke minder scheppend. Wil hij het mannelijke waarlijk evenwichtig en scheppend tot uitdrukking brengen, dan zal hij een verbinding moeten hebben met zijn vrouwelijke innerlijk.

Is zijn anima echter boos, dan kan hij heel veel last hebben van een ondermijnend gevoel of ‘stemmetje’ dat hem doet voelen dat hij iets waarschijnlijk toch niet kan of toch niet zal redden, zodat hij niet eens aan iets nieuws begint. Het kan hem zelfs hulpeloos maken. Overigens zijn er mannen die dit heftig wegdrukken. Met name mannen die op de een of andere manier macht hebben projecteren die gevoelens op anderen, en hebben op die manier een heel denigrerende houding jegens hen. Ze kunnen dan op bijna infantiele wijze hun macht laten voelen, bijvoorbeeld door je extra lang te laten wachten als je een afspraak met hen hebt, terwijl je weet of kunt zien dat op dat moment niets of niemand anders hem in beslag neemt. Of alleen al door de blik waarmee hij je aankijkt als je binnenkomt. Ook zijn ze meesters in het maken van ‘opmerkingen tussendoor’, die je laten voelen hoe onbelangrijk je bent. Zoals met een badinerend toontje „Was dat alles?”, waardoor je het gevoel hebt hem onnodig lastig te hebben gevallen met iets onbelangrijks. Of hij vraagt als je binnenkomt: waar kwam u eigenlijk voor? Wat de boodschap overbrengt dat hij niet eens de moeite heeft genomen zijn secretaresse te vragen wat het doel van de gemaakte afspraak was. En hij heeft meer varianten in huis, die er allemaal op neerkomen dat er een eenzijdig mannelijk gedrag wordt getoond door het gebrek aan een positieve anima. Ze zal echter wraak nemen, want ze is boos op hem. Wat veel mensen niet zien is dat hij ondertussen rusteloos is, last van slapeloosheid heeft, niet kan genieten, en ergens heel hulpeloos is.

Maar ook als de man geen machtspositie heeft kan dit mechanisme nog steeds een rol spelen. Dan kan hij bijvoorbeeld een opmerking maken waarbij hij je te kijk zet ten overstaan van anderen, zonder ook maar stil te staan bij de emotionele gevolgen die dat voor je heeft.

Spiritualiteit en zingeving.

Er is ook nog een ander soort gevoelens die een belangrijk kenmerk van jin zijn: het aan- en invoelend vermogen, en het op niet rationele wijze ‘weet hebben van dingen’ door ‘ergens iets op te vangen’. Omdat dit type gevoelens nu eenmaal niet hoort bij de wereld van de logica en evenmin bij de wereld van het tastbare, is het moeilijk om het te beschrijven. Lang is deze manier van voelen afgedaan als onlogisch of als ‘vrouwenlogica’, omdat we in een cultuur leven met een dominantie van mannelijke waarden die met deze vorm van ‘waarnemen’ en verbonden zijn niets kon aanvangen. Dat neemt niet weg dat zijn anima de man kan verbinden met de wereld van het irrationele, wat hem evenzeer invoelende en aanvoelende kwaliteiten geeft als die van nature bij vrouwen en het vrouwelijke horen.

Bij die wereld van het irrationele hoort ook het gevoel van verbondenheid met het geheel, een niet-rationeel gevoel van één zijn, en deel zijn van iets groters. Jin heeft een natuurlijke verbondenheid met het spirituele, en dat is een beleving, een weten en ervaren van dat onbenoembare, dat onuitsprekelijk grotere. Als weten en beleving staat dat los van dogma’s en leringen – het IS gewoon. Tegelijkertijd is jin sterk verbonden met het leven zelf, met het hier en nu, en met de betrokkenheid op het alledaagse. Jin kan het spirituele ervaren in de gewoonste dingen en alledaagse handelingen. Door de jin-kant in ons kunnen we de zin van dingen ervaren zonder dit te hoeven of te willen beredeneren. Jung zegt daarover dat de anima het archetype des levens is, het is een lokmiddel om het leven te intensiveren, in positieve zin geeft zij hem het gevoel dat het leven de moeite waard is, en dat het leven zin heeft: het archetype van de anima bevat een element van de zingeving.

Het is alsof de anima op de een of andere manier kennis heeft van de levenswetten; door haar verbondenheid met leven schenken en aanvaarding van de dood heeft ze toegang tot een intuïtief weten over het Leven dat groter is dan wat het alledaagse betreft. Jung zegt dat als volgt: „Er is iets vreemds zinvols aan haar. Een geheim weten of verborgen wijsheid, dat in vreemd contrast staat tot haar irrationele elfennatuur. Achter haar vreemde spelletjes schuilt iets van een verborgen doen dat superieure kennis van de levenswetten lijkt te weerspiegelen.”⁵⁾ De anima draagt het geheim van het leven in zich en helpt een man dit te ontdekken door hem naar de kennis van zijn eigen ziel te leiden. Maar een onontwikkelde man ervaart de anima op een lager niveau en zal haar hogere kwaliteiten niet begrijpen.⁶⁾

Zolang de man nog in een eenzijdige bewustzijnshouding zit en zijn anima zich daardoor niet van haar betere kanten kan laten zien, zal de anima niettemin de man steeds doen voelen dat er méér is in het leven. Ze zal zijn nog onbewuste behoefte aan zingeving, spiritualiteit en één zijn telkens weer onder zijn aandacht brengen. Maar ze doet dat niet in de vorm van een rapport in drievoud met een stappenplan, maar door hem van binnenuit te bestoken met gevoelens van onrust, leegheid, zinloosheid, soms zelfs gevoelens van nutteloosheid en hopeloosheid. Doorgaans is er in het gewone leven van de man geen aanleiding voor deze gevoelens. Ook een man die ogenschijnlijk alles voor elkaar heeft (in de ogen van de maatschappij wel te verstaan): vrouw en kinderen, een goed huis, een mooie auto en een goede baan, kan van binnenuit geplaagd worden door deze gevoelens. Wat ze hem vertellen is het aloude verhaal van een te eenzijdig bewustzijn met nog veel schaduwwerk voor de boeg; zijn anima wil hem verbinden met het échte leven, met voelen in het hier en nu, wil dat hij betrokken is op de mensen om wie hij geeft en zich met hen verbonden voelt (in plaats van bijvoorbeeld alleen maar dure cadeaus geven). De anima wil de man het besef bijbrengen van het belang van relaties, het contact met zijn ziel, en met de zin van het leven.

Als een man onvoldoende anima-ontwikkeling heeft, zal die honger naar zingeving en eenheidsbeleving en verbondenheid hem telkens weer bekruipen. Dat geeft op zijn best een innerlijke rusteloosheid, maar draagt ook het gevaar in zich van somberheid, tot en met depressieve gevoelens toe; de verleiding om de innerlijke onrust te ontvluchten door bijvoorbeeld naar de alcohol te grijpen is groot. Met een flinke slok op ontrem je, en wordt het bewustzijn, bijna letterlijk beneveld, op de achtergrond gezet. De roes die daarbij hoort kan de valse illusie van eenheidsbeleven geven, en de niet aflatende druk van de anima kan de man in plaats van hem naar een bewust ervaren van religiositeit of spiritualiteit te doen reiken steeds vaker naar de onbewuste en destructievere vorm ervan doen grijpen: drank of drugs. Het gaat feitelijk om elk middel dat een verdovende werking heeft en een wereld van passieve illusies oproept; hasj, coke en al die varianten van chemische partydrugs geven dit gevaar.

Psychologisch gesproken kunnen er heel wat verschillende redenen zijn om in drank of drugs te vluchten. Bij volwassen mensen die verder (volgens de maatstaven van onze maatschappij) gewoon functioneren heb ik heel sterk de indruk dat we bij mannen met een reactie van de anima te maken hebben. Hoe kan het dat invloedrijke mannen in de financiële wereld, die intelligent genoeg zijn en weten wat de gevaren van coke zijn, dit toch consequent blijven nemen, ook tijdens hun werk? We hebben in het nieuws ook meermalen berichten kunnen horen over zeer succesvolle sporters, jonge mannen op de top van hun kunnen, die verslaafd aan coke bleken te zijn. In elk geval kan ik zeggen dat bij wat ik in mijn praktijk ben tegengekomen, achter de verslaving van de volwassen mannen de verlokkingen van een negatieve anima schuilgingen, wat uit hun dromen, associaties en imaginaties naar voren kwam. Ze waren er van overtuigd dat ze verstandig met coke omgingen en wisten te rationaliseren wanneer ze het niet en wanneer ze het wel konden gebruiken. Maar wie dieper keek zag dat ze er al lang geen greep meer op hadden, en dat hun rationaliseringen neerkwamen op goedpraten van hun verslaving.

Het lastige met heel veel drugsvarianten is dat wanneer je er eenmaal aan begint en er even mee doorgaat, de stof zélf verslavend werkt. Dan kan dat wat door een gebrek aan verbinding met een positieve anima begon, een zichzelf versterkende spiraal worden, die een stap naar een positieve anima-ontwikkeling in de weg gaat staat, zodat de eenzijdigheid van het bewustzijn alleen nog maar toeneemt, en daarmee ook de klop op de deur van de hongerende anima, die juist verbinding op een positieve manier zoekt. Dat deze problematiek ons allen aangaat en veel grotere gevolgen voor onze maatschappij heeft dan we denken, kunnen we destilleren uit een aantal berichten over de grote financiële crisis die de wereld vanaf 2008 in zijn greep heeft gehouden; ik zal dat verderop in het boek zal toelichten.

De wereld van de anima is magisch en betoverend, het is een wereld van het irrationele en het gevoel die veel kleurrijker is dan de abstracte wereld van jang. De anima kan de man dat gevoel van betovering geven als hij een daadwerkelijke verbondenheid ervaart met de natuur, met het religieuze en spirituele. Een positieve anima kan, vanuit dat gevoel van verbondenheid, een enorme inspiratie zijn en heel voedend voor de ziel. De man kan het gevoel krijgen door het leven gedragen te worden en er één mee zijn. Maar wanneer er nog sprake is van een negatieve anima, kan de wereld van het religieuze en het spirituele een vlucht uit de werkelijkheid inhouden. De betovering is er nog steeds, maar in plaats van een relatie met het dagelijks leven met al zijn verantwoordelijkheden op te bouwen, of in plaats van een relatie van vlees en bloed vorm te geven met de partner, zien we dan een vlucht uit die werkelijkheid. Dan zien we bijvoorbeeld man die helemaal opgaat in een enorme verering van de Maagd Maria, en door haar tot ontroerens toe volledig in vervoering kan raken, maar thuis gewoon al zijn humeurige en andere anima-trekken op zijn vrouw botviert. De projectie op het religieuze hoeft echter niet die op een vrouwelijk wezen te zijn (wat het overigens wel vergemakkelijkt), het kan ook op de Kerk zelf zijn, of een projectie op de gevoelens van veiligheid en geborgenheid die een religie kan geven. We spreken niet voor niets van de moederkerk, en de anima kan zich daarin verschuilen zonder een persoonlijke vorm te krijgen in het leven van de man.

Ook stromingen in de New Age, spirituele bewegingen, magische genootschappen, en dergelijke kunnen een vluchtplaats zijn voor een zich niet ontwikkelende anima. De gevoelens die daarbij door de man worden ervaren zijn veiliger dan al die emoties en zaken in het dagelijks leven en in relaties die hij niet kan hanteren. Zou hij wél in het hier en nu staan en wél een betrokken relatie aangaan en verantwoordelijkheid nemen voor het dagelijks leven, dan kunnen diezelfde stromingen in New Age en dergelijke juist voedend werken!

Steeds zien we dat de behoefte aan zingeving, eenheidsbeleving en spiritualiteit die besloten ligt in de anima op de deur klopt. Er zijn talloze manieren waarop de negatieve anima de man in illusies kan trekken waarbij ze hem in feite in een mist lokt die verdere ontwikkeling in de weg staan. Het is de positieve anima echter die de man kan verbinden met zijn eigen, ware gevoel van zin, en hem kan gronden in het alledaagse leven en hem een enorme liefde voor mens en milieu kan geven.

Projectie op vrouwen en het vrouwelijke.

Hoe een man omgaat met de wereld van het vrouwelijke in het algemeen en zijn vriendin of vrouw of dochter in het bijzonder, is sterk afhankelijk van de wijze waarop zijn anima in hem actief is. Als zijn anima nog weinig ontwikkeld is, zal hij de vrouwelijke kanten in hemzelf in alle hevigheid projecteren op vrouwen in de buitenwereld. Dat gaat dan zowel om de negatieve aspecten van de anima, waarbij hij zijn eigen donkere manipulatieve vrouwelijke vermogens ‘herkent’ door een bepaalde vrouw in de buitenwereld als heks te zien en te ervaren, als om de positieve kanten van zijn anima. Maar omdat de positieve kanten nog zo ver weg liggen en zo onbereikbaar zijn, zal zijn projectie van het positief vrouwelijke in de buitenwereld ook de nodige problemen ontmoeten. Wil hij in een oprechte, positieve relatie met het vrouwelijke buiten hem komen, dan zal hij eerst een hoop schaduwwerk moeten doen. In sprookjes wordt dat onder meer verbeeld door een gevangen prinses uit de kerker of uit de klauwen van een monster te bevrijden, en dat gaat niet zonder slag of stoot.

Als hij zijn nog onbewuste positieve innerlijk vrouwelijke eigenschappen ‘herkent’ in het beeld van een bepaalde vrouw, dan raakt hem dat diep en kan hij reageren alsof hij betoverd is. Hij kan een bepaalde vrouw zien (hij hoeft haar niet eens echt te kennen!) en in haar houding, haar gedrag, haar uitstraling of wat dan ook iets verbeeld zien van zijn eigen anima. Het gevolg is een enorme fascinatie, en de vrouw wordt voor hem dan heel begerenswaardig. Hij wil haar hebben, bezitten, bij zich houden, en ze wordt het voorwerp van zijn seksuele verlangens en erotische fantasieën. (Even voor de duidelijkheid: het onbewuste gebruikt heel graag het beeld van seksualiteit om een drang tot verenigen en verbinden aan te geven. Seksuele fantasieën kunnen daarom ook samenhangen met de behoefte van de psyche om de man met zijn anima te verbinden!). Als hij contact met de vrouw weet te leggen zal hij zijn verliefdheid niet onder stoelen of banken steken, haar mogelijk overladen met bewijzen daarvan, en dat komt in eerste instantie heel plezierig over. Onder de oppervlakte echter zijn de kiemen voor de eerste scheuren al aanwezig. Zolang hij zijn eigen vrouwelijke kwaliteiten niet in zichzelf herkent en ontwikkelt, maar buiten zichzelf plaatst, zal hij zijn vriendin of vrouw heel hard nodig hebben. Zij draagt dan het volle gewicht van dat wat hij zelf had moeten ontwikkelen en dragen, en die last is zwaarder dan een vrouw die in het zonnetje wordt gezet aanvankelijk beseft.

Door de projectie ziet de man haar namelijk niet zoals ze is, maar ziet een droom- en wensbeeld, gevoed door zijn anima. Maar zijn anima is nog onontwikkeld en daardoor onpersoonlijk. Mannen met een onontwikkelde anima projecteren sprookjesachtige beelden op de vrouw op wie ze verliefd zijn. Ze zijn hun prinses, hun toverfee, de koningin van hun hart, en ga zo maar door. Een krachtige manier van de anima om het bewustzijn van de man te bereiken en te hopen door hem gezien te worden is: hem verliefd te laten worden. Dat doet hem zwelgen in fantasieën over zijn geliefde zonder dat hij in de gaten heeft dat het zijn eigen gevoelens zijn die hem proberen te bereiken. Helaas heeft dat nogal vaak tot gevolg dat hij verliefd wordt op allesbehalve de juiste persoon!

In zijn verliefdheid kan hij superromantisch zijn, maar onder de oppervlakte ongelooflijk beklemmend. De vrouw moet namelijk alles in het werk stellen om aan dat beeld te voldoen, want hij kan haar niet zien zoals ze is, maar alleen zoals hij graag zou willen dat ze was. Als de vrouw vervolgens een eigen ontwikkeling doormaakt, en haar éigen individualiteit ontplooit, zal hij alles in het werk stellen om dat de kop in te drukken als het resultaat niet overeenkomt met zijn geprojecteerde beeld. De vrouw zit in feite gevangen, en als haar man financieel bemiddeld is, dan zit ze in een gouden kooi. Ze kan alles krijgen wat ze wil, maar waar ze het meeste behoefte aan heeft, namelijk een relatie met haar vriend of man die haar recht doet, die krijgt ze niet.

In werkelijkheid bepaalt hij haar leven en verwacht van haar dat ze er is als hij dat wil. Hoe hard het ook klinkt, ze is voor hem geen gelijkwaardige partner, maar zijn privébezit. Daarbij komt ook nog de verwachting dat hij bediend, verzorgd en bemoederd wordt. Het voedende en verzorgende dat bij jin hoort legt hij ook bij zijn vrouw of vriendin neer, maar dan op een kinderlijk primitieve manier. Ze moet dus balanceren tussen een moeder voor hem en de bekoorlijke prinses.

Als een andere man naar haar kijkt kan hij al stikken van jaloezie of zich beledigd voelen. Dat hij zelf gefascineerd is door allerhande vrouwelijk schoon en daar ook uitgebreid naar kijkt, telt natuurlijk niet mee. Zo lang een man van binnenuit de klop op de deur voelt van zijn anima die om verbinding vraagt, heeft hij de kans om naar die innerlijke verbinding op zoek te gaan. Helaas projecteren veel mannen die drang tot verbinding met het innerlijk vrouwelijke op vrouwen buiten hen, en kunnen de neiging krijgen om met die vrouwen, die delen van hun anima weerspiegelen, daadwerkelijk het bed te delen.

Dat wordt nog versterkt door een ander probleem dat zich in zijn relatie voordoet: voor het vrouwelijke is het ervaren van een band vóór ze zich seksueel met een man kan of wil verbinden, heel belangrijk. Het gevoel daadwerkelijk in relatie te staan komt voor veel vrouwen op de eerste plaats, seksualiteit kan daarna op een natuurlijke manier volgen. Voor veel vrouwen geldt dan ook dat als ze die verbinding niet voelt, dit van invloed is op haar seksualiteit. Het niet-relaterende, instinctief en dwangmatige van de seksualiteit van een man met een negatieve anima kan bij de vrouw allerlei afweermechanismen oproepen en zelfs de lustgevoelens (voor hem) doen verdwijnen. Dit is naar mijn idee een van de mogelijke achtergronden van het de zo bekende ‘vandaag niet, ik heb hoofdpijn’-smoes van vrouwen. Dat zal de negatieve anima van haar man dan weer sterker in de armen van vrouwen jagen, hetzij één of meer minnaressen, hetzij uitjes voor één nacht, en hij zal zich ertoe gerechtvaardigd voelen.

Hoe prachtig, engelachtig en positief de aanvankelijke projectie van de anima op zijn vriendin of vrouw ook is geweest, die projectie kan in heel korte tijd omslaan in het tegendeel. Dan krijgt de vrouw alle negativiteit van jin op haar bord gelegd. Dan ziet hij haar als een feeks, een heks, en manipulante, een geldverspilster, een jaloers kreng, een roddelaarster, en nog veel meer van deze ongein. Natuurlijk zijn er vrouwen die zich ook werkelijk zo gedragen, maar in verreweg de meeste gevallen zijn het beelden die uit de psyche van de man zelf voortkomen en met de vrouw zelf weinig of niets uitstaande hebben. Onnodig te zeggen dat dit grote gevolgen heeft voor hun relatie. Maar als er een dochter is, dan is het gevaar voor haar nog groter. De kans is namelijk niet denkbeeldig dat de vader nu alle positieve eigen animabeelden op zijn dochter gaat projecteren en zij zijn engeltje of prinsesje wordt, en dat hij de heks en de feeks op zijn vrouw projecteert. Door nu alle liefkozing, warmte en aandacht aan zijn dochter te geven, en intussen af te geven op zijn vrouw, zadelt hij zijn dochter op met de verantwoordelijkheid voor zijn gevoelens, en snijdt hij zijn dochter af van het opbouwen van een positieve band met haar moeder.

De problematiek van de ‘vadersdochter’ is indringender dan veel mensen beseffen, en is uitstekend beschreven in de boeken van Maureen Murdock: „Vaders dochter” en „De weg van de heldin”.⁷⁾

Heeft een man in het bedrijfsleven een zekere machtspositie, dus als eigenaar, directeur of leider van een grote afdeling, en heeft hij het vrouwelijke in hemzelf nog niet echt een plek gegeven, dan lopen capabele vrouwen die met en voor hem moeten werken de kans een bepaalde projectie van hem te vangen. Het is doorgaans één van de vier: de projectie van moeder, van echtgenote, van dochter of van maîtresse.

Als moeder mag een vrouw niet te veel op de voorgrond treden, en moet ze leren vooral op indirecte manieren dingen voor elkaar te krijgen. Het is op een bepaalde manier wel veilig voor haar, want een wat onbewustere man blijft gebonden aan zijn moeder, en als een vrouw in het bedrijf in zijn ogen een moederrol heeft, zal hij haar ook in het bedrijf willen houden.

Als echtgenote lijkt de vrouw min of meer de gelijke van haar baas, en heeft meer privileges in de zin dat ze makkelijker in zijn kantoor kan binnenvallen en ook meer privégesprekken met hem heeft, die er overigens vaak op neerkomen dat ze moet horen hoe moeilijk hij het thuis heeft. Tegelijkertijd moet ze op haar tenen lopen, want ze kan ook meer humeurigheid van haar baas over haar heen krijgen.

Als dochter wordt de vrouw de beschermelinge van de baas, en ze mag delen in zijn wereld en maakt ook kennis met de mensen uit zijn wereld. Maar ze blijft in zijn ogen altijd kleiner, waardoor hij ook niet meteen ziet dat zij misschien wel de kwaliteiten heeft om een eigen deel te leiden.

Het lastigst is misschien het beeld van maîtresse, want ofschoon hier geen sprake hoeft te zijn van echt met elkaar naar bed gaan, kan er wel een zekere seksuele spanning in de omgang met elkaar gevoeld worden. De maîtresse is iemand met wie de baas wil pronken, waardoor deze vrouw deel wordt van zijn wereld en ook avontuurlijker dingen kan delen. Maar tegelijkertijd zal hij haar niet in haar eigen kwaliteiten zien. Welke van de vier projecties de baas ook op vrouwen loslaat, de vrouw in kwestie wordt als het ware gedegradeerd tot een bepaalde rol en kan daar heel moeilijk uit komen zolang haar meerdere zijn projectie niet terugneemt. Van de vier projecties hebben de vrouwen die de rol van moeder of dochter moeten dragen de meeste hinder bij het omhoogklimmen op de maatschappelijke ladder, want ‘een moeder maakt geen carrière’ en een dochter blijft klein. De echtgenote en maîtresse kunnen verder komen, maar krijgen ook meer te maken met de grillen van de baas, wat hen uiteindelijk ook kan remmen in hun carrièreverloop. Soms denk ik dat dit een van de facetten kan zijn waar het spreekwoordelijke glazen plafond voor vrouwen in het bedrijfsleven mee samenhangt.

Verbondenheid met het leven.

Sanford constateert dat veel mannen vaak een passieve eros hebben. Daarmee wil hij zeggen dat ze bij het aanknopen van relaties niet erg actief zijn. Dat heeft te maken met het feit dat ze vrouwen gewoonlijk meer als moeder of als huishoudster zien dan als kameraad of minnares. Natuurlijk hangt dat samen met een onontwikkelde anima, maar zo lang daar geen verandering in komt, ontwikkelt hun gevoelsleven zich niet, en daarmee blijft ook hun emotionaliteit primitiever en zijn ze niet in staat een volwaardige relatie aan te gaan. Sanford beschrijft dan ook dat dan de anima zich als compensatie gaat roeren en via allerlei fantasieën en projecties ‘leven in de brouwerij’ gaat brengen. Daarbij heeft de anima er een handje van om dat vooral op een ingewikkelde manier te doen, en een van haar favoriete methoden is de man verliefd te laten worden op een vrouw met wie hij zich emotioneel of anderszins danig in de nesten werkt. Het feit dat hij door zich zo mee te laten slepen nog steeds niet de gewenste ontwikkeling doormaakt, heeft weer een volgende lastige reactie van de anima tot gevolg, die hem met allerlei onrustige gevoelens gaat bestoken.

De anima let niet op de vraag of de projecties en de eruit voortvloeiende handelingen van de man wel gepast zijn. Als zijn anima donker is, zal ze de man verliefd laten worden op een femme fatale, met alle gevolgen van dien. Vanuit de diepte van zijn psyche komt de drang om het léven in te gaan, het leven te ervaren en te voelen, in plaats van op een veilig plekje in een staat van passieve eros te blijven. De ware aard van de anima is de man op een verbónden manier mán te laten zijn. Hij vertegenwoordigt het actieve principe, en stagneren in een sudderende levenssituatie is dodelijk voor zijn creativiteit en mannelijkheid. De anima kan de man inspireren tot grotere daden, zoals de ridder in de middeleeuwse hoofse tijd grootste daden verrichtte in naam van zijn jonkvrouw (die niet eens zijn eigen vrouw hoefde te zijn of te worden, maar die wel de draagster van zijn anima-projectie was). De anima wil de man het leven laten proeven en genieten, maar altijd in samenspraak met de jang-principes van het mannelijk bewustzijn. Zij kan hem vanuit verbondenheid met het leven (jin) aanzetten om te strijden (jang) voor mensen en waarden die voor hem belangrijk zijn. Zij is het die de man dát gevoel en die verbondenheid geeft die hem écht moedig maken en hem krachtig genoeg maken om dat wat het leven aan pijn, lasten en moeilijkheden geeft open tegemoet te treden, de lasten te dragen en wat bestreden moet worden te bestrijden. Ze is een geweldige positieve en constructieve kracht in hem, die hem enorm kan motiveren. Maar als hij in een passieve staat raakt, kan ze niets doen. Vandaar dat het de anima is die leven in de brouwerij wil, zo niet goedschiks, dan maar kwaadschiks. En haar makkelijkste middel is projecties op (andere) vrouwen en meegezogen worden in verliefdheid – helaas bepaald niet altijd met een goede afloop.

In negatieve zin kan ze de man in zodanige situaties brengen dat alle leven uit hem weggezogen wordt en er van zijn mannelijkheid weinig meer overblijft. De film „Der blaue Engel”, met Marlene Dietrich in de hoofdrol, is daar een prachtig voorbeeld van. Die drang om leven in de brouwerij te brengen kan een man ten val brengen, te gronde richten, en hem zijn waarde ontnemen, zoals de nachtclubdanseres in deze film doet: ze maakt een eenvoudige docent met een suffig huwelijk, die opeens smoorverliefd op haar wordt en haar overal volgt, tot clown in haar optredens. Dat is het risico van de donkere anima: de man verliest alle kwaliteiten van jang en komt bijna willoos in de ban van het donker vrouwelijke buiten hem, waarvan hij niet kan zien hoe duister en koud het is, omdat hij gevangen zit in zijn eigen projectie, zijn eigen illusies. Het vrouwelijke in hem is dan de echte heks die de man in een kooi houdt en vetmest om hem uiteindelijk te verslinden, zoals de heks in Hans en Grietje met Hans doet, of die de man kan doen verstenen in onbewustheid, zoals gebeurt met Joringel in het sprookje van Grimm Jorinde en Joringel. Ze houdt hiermee de man in een staat van onbewustheid.

Aan de andere kant kan het vrouwelijke inspireren zonder dat je een relatie met die bepaalde vrouw hoeft te hebben. In de wereldliteratuur zien we dat bijvoorbeeld bij Dante, voor wie Beatrice, die hij slechts kort ontmoet had en die in zijn dagelijks leven verder geen rol speelde, een langdurige bron van inspiratie was. Hoewel een echte relatie er een van vlees en bloed is, wat de anima het liefst heeft, is wat Dante heeft laten zien op zich niet verkeerd. De projectie heeft bij hem een stroom van creativiteit losgemaakt. De volgende stap echter verlangt een relatie van vlees en bloed in het hier en nu, met het uiteindelijke doel om via relaties van vlees en bloed tot een gevoel van eenheid en verbondenheid te komen.

_________________

1)   Sanford, J.A.: De onbekende partner. Rotterdam, 1988.

2)   Jung: Ik en zelf. Rotterdam, 1981, p. 21.

3)   Sanford, J.A.: De onbekende partner. Rotterdam, 1988.

4)   Zie ook: De Velde, H.: Er is nooit een morgen. 2007. Website: journey to the edges of the World.

5)   Jung: Gesammelte Werke, Band 9/I p. 40 e.v.

6)   Sanford, J.A.: De onbekende partner. Rotterdam, 1988.

7)   Murdock, M.: De weg van de heldin. Amstelveen, 2008 en Murdock, M.: Vaders dochter. Amstelveen, 2009.

14.

ANIMA-PROBLEMATIEK

ACHTER MAATSCHAPPELIJKE
FENOMENEN

Omtrekkende anima-bewegingen in politieke discussies.

Een mooi voorbeeld van indirect gedrag van een slechte verliezer was het televisiedebat van lijsttrekkers na de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart 2002. Pim Fortuijn had een eclatante overwinning behaald en het hele politieke landschap was opgeschud. De lijsttrekker van de PvdA, Ad Melkert, is in dit debat het schoolvoorbeeld van een niet lekker functionerende anima. Zijn gezicht spreekt boekdelen; dat van andere lijsttrekkers overigens ook, maar Melkerts lichaamstaal gedurende de hele uitzending laat één grote afweer zien. Als gespreksleider Paul Witteman hem vraagt of hij Pim Fortuijn niet al gefeliciteerd heeft met zijn overwinning, dan komt daar geen echte felicitatie uit, maar een omtrekkende beweging en een indirecte felicitatie die geen felicitatie is: Melkert zegt dat het een goede democratische gewoonte is om te feliciteren en zegt vervolgens dat hij iedereen wil feliciteren, en noemt achtereenvolgens Balkenende, Rosemuller en dan pas Fortuyn, „met de bereikte resultaten her en der, en nou ja, op deze plek dan vrij geconcentreerd”, en dat alles op een vlakke toon. (De uitzending was ten tijde van het schrijven van dit boek nog te zien op Youtube.¹⁾

Wat we in dit kleine stukje zien is:

•  De omtrekkende beweging: hij gaat voorbij aan de enorme overwinning van Fortuyn en reageert op een manier waardoor die overwinning op indirecte wijze gebagatelliseerd wordt.

•  Hij kijkt Fortuyn niet aan.

•  Hij veralgemeniseert de felicitatie door de drie winnaars van de verkiezingen alledrie tegelijk te feliciteren. Op deze manier maakt hij het onpersoonlijk, en door Fortuyn als laatste te noemen brengt hij opnieuw op indirecte wijze een kleinerende boodschap over.

•  Vervolgens zegt hij ‘met de bereikte resultaten her en der’. De toevoeging ‘her en der’ is opnieuw kleinerend, de toon is bijna minachtend. Het doet voorkomen of het een niemendalletje is,

•  En dan de opmerking ‘nou ja, op deze plek dan vrij geconcentreerd’ met een lichaamshouding en toon die opnieuw afweer laten zien.

•  Aan alle kanten zien we een negeren van Fortuyn, een bagatelliseren van de bereikte resultaten, maar hij zegt het niet direct. Sterker nog, hij hééft Fortuyn gefeliciteerd, maar vraag niet hoe.

Witteman vraagt dan hoe geloofwaardig die felicitatie is in het licht van de zware aanval van Melkert op Pim Fortuyn eerder die week. Het fragment dat dan volgt is een voortzetting van het anima-gedrag van Melkert. Hij zegt: „De geloofwaardigheid ligt in de democratische gewoonte en het belang daarvan ook, dat mensen uiteindelijk kunnen kiezen. Dat geldt dus ook voor Rotterdam, dus voor de mensen…” en dan valt Fortuyn hem in de rede door te zeggen dat ze volgens Melkert een asociale man gekozen hebben, waarbij hij zegt „wat ik heel lullig vindt…” en dan zelf weer in de rede wordt gevallen. Melkert reageert op hautaine toon, níet naar Pim Fortuyn rechtstreeks, maar hij kijkt naar discussieleider Paul Witteman en zegt aanmatigend: „Ik dacht dat ík het woord nog had, of eh, zie ik dat verkéérd?” Hij benadrukt het woord ‘verkeerd’ en beweegt vervolgens achterover, nog steeds niet kijkend naar Pim Fortuyn die recht tegenover hem zit. „Ik zou nog willen zeggen, mijnheer Witteman, en ik hoop dat u een beetje orde weet te houden, want de heer Fortuyn die heeft er een gewoonte van om door anderen heen te praten; dat vind ik niet zo leuk… dat moeten we gewoon niet doen.” Hij wijst dan met een handbeweging naar Fortuyn, maar kijkt nog steeds niet in diens richting. Melkert vervolgt dan:

„Ik zou dus willen zeggen dat het belangrijk is dat er gekozen is; dat neemt niet weg dat er natuurlijk echt zorgen zijn bij mij ook, over wat dan de verantwoordelijkheid is die vervolgens wordt genomen, op basis van uitspraken die zijn gedaan die er niet om liegen. Nou, dat zal nog heel wat vergen.”

Ook hier zien we het indirecte op de voorgrond staan. Als bij Melkert op dat moment het archetypisch mannelijke op een natuurlijke wijze had gewerkt, had hij zich rechtstreeks tot Fortuyn gewend en rechtstreeks gezegd: „Een verkiezingsuitslag is belangrijk, maar ik maak me persoonlijk zorgen omdat ik op basis van uitspraken die u gedaan heeft en die er niet om liegen nog geen vertrouwen kan hebben over hoe u uw verantwoordelijkheden gaat nemen.” Dan had hij het rechtstreeks gezegd en was het duidelijk. Nu zegt hij „ … over wat dan de verantwoordelijkheid is …” en maakt het diffuus, net alsof hij niet naar Fortuyn wijst terwijl hij dat wel bedoelt. Het is een heel veel voorkomende vorm van indirectheid van de anima, niet alleen in de politiek dus, al blinkt de politiek op zich al niet zo uit in rechtstreekse antwoorden.

Overigens wil ik aan dit voorbeeld graag toevoegen dat het hier een illustratie betreft van één debat. Hoezeer Ad Melkert in dit debat ook trekken van een negatieve anima vertoonde, we mogen daaruit niet concluderen dat dit altijd bij hem het geval is, noch dat hij nog een hoop schaduwwerk te doen heeft, zoals bij een negatieve anima hoort. Zoals we in eerdere hoofdstukken hebben gezien kan zelfs de evenwichtigste persoon nog last hebben van een negatieve anima omdat zij eenvoudig de tolk is van het onbewuste van de man en voor het gegeven moment vertolkt hoe hij in zijn vel zit, en iedereen heeft van die dagen die je het liefst zou vergeten. Pas wanneer deze manier van discussiëren de standaardmanier van iemand is, zijn verdere conclusies gerechtvaardigd.

Het stemt overigens wel tot nadenken: wanneer politici ‘geregeerd worden’ door een negatieve anima of negatieve animus, is discussiëren over zaken sneller vertroebeld, is er sprake van meer emoties, ijdelheid, indirecte motieven en dergelijke, waardoor er een grotere kans is op besluiten die niet optimaal zijn. Het werken aan de eigen schaduw en ontwikkelen van een positieve anima of animus legt een extra verantwoordelijkheid op het bord van degenen die ons vertegenwoordigen en besturen.

De rol van animaproblematiek bij de financiële crisis.

Trendwatcher Adjiedj Bakas heeft voor het prestigieuze jaarlijkse Luxembourg Financial Forum, waar de top van de Luxemburgse banken in de vorm van een gezelschap van 600 bankiers aanwezig was, op vrijdag 29 mei 2009 een toespraak gehouden die met veel instemming en applaus werd ontvangen.²⁾

In deze toespraak hekelde Bakas het cocaïnegebruik onder vele bankiers op Wall Street en in London City. „Binnen de branche is het al decennia bekend dat een kleine maar invloedrijke groep medewerkers en beslissers cocaïne gebruikt. Het is ook bekend dat cocaïnegebruik risicogedrag stimuleert. Je voelt je helemaal het mannetje met een snuifje op. Correcte risico-analyses werden daardoor niet gemaakt. Je moet nu dus een einde maken aan cocaïnegebruik,” aldus Bakas, die ook op een ander gevaar wijst. Er zijn zogenoemde ‘rating agencies’, zoals Standard&Poors en Moody’s, die aan bankproducten een goedkeuring geven en de veiligheid ervan in een code weergeven. De code triple-A bijvoorbeeld is een heel gewenste code, want die staat voor heel veilig. Bakas hekelt ook het gedrag van deze rating agencies en vindt dat ze ten onrechte buiten schot blijven. „Zakenbank Lehman verkocht in belastingparadijs Nederland voor meer dan 600 miljard euro aan onzin-producten aan niets vermoedende banken en particulieren. De toelichting op een dergelijk product telde 600 pagina’s. Wie las die? De producten hadden immers een triple-A goedkeuring van de rating agencies. De Lehman-operatie in Nederland werd geleid door een jongeman van 31 jaar die er enorme bedragen aan overhield, maar die nog steeds op vrije voeten is. Dit voorbeeld illustreert dat de grootste bankrovers uit de moderne geschiedenis bankiers waren. Niet alle bankiers, maar wel een kleine groep die feitelijk een ‘eindspel’ speelde. Men wist dat dit piramidespel een keer zou eindigen, maar ging koortsachtig door, opgezweept door een roes van drugs en een meer-meer-meer-cultuur.”

Het is een beschrijving die naadloos past bij een doorgeslagen eenzijdig mannelijk bewustzijn dat vergezeld gaat van een flinke negatieve anima, waarbij de uiteindelijke bron van de financiële crisis niet zozeer bij de banken ligt, alswel in een maatschappij waarín al een grote onbalans tussen mannelijk en vrouwelijk speelt, een maatschappij waarin individuen die een machtspositie konden bekleden te weinig naar hun eigen schaduw hebben gekeken. De ongemakkelijke gevoelens die dat onherroepelijk met zich meebrengt hebben ze binnen het systeem waarbinnen ze werkten proberen te overschreeuwen door nóg mannelijker te worden en hun steeds groter wordende innerlijke leegte en honger te stillen door nóg meer geld, macht, aanzien, e.d., en velen van hen ook door cocaïnegebruik. Het zicht op de gevolgen voor hun medemensen, het milieu, en de wereld was compleet vertroebeld door het eenzijdig instinctief handelen.

Dit had overál kunnen gebeuren waar maar mogelijkheden waren, en dat doet het ook. Er zijn bedrijven bij wie winst boven gezondheid van het publiek gaat, er zijn politici die onder de dekmantel van objectiviteit, regels en dienstbaarheid zorgen dat ze er zelf meer dan warmpjes bij komen te zitten, en ga zo maar door. Regels en wetten helpen écht niet wanneer de dynamiek vanuit de psychische onbalans met een boze anima komt! Het waren nu de banken, die met hun excessieve bonuscultuur het ideale voer boden voor het net beschreven type man.

Groot is de verontwaardiging bij het publiek, dat met de uiteindelijke schade wordt opgescheept, bij de vele berichten die we in het nieuws horen dat de bonuscultuur na een dipje weer gewoon wordt voortgezet en dat banken die grote staatssteun kregen, onder andere in de Verenigde Staten, maar ook bij ons, weer vele, vele miljoenen voor bonussen hebben gereserveerd. Als de politiek zou beseffen dat de hongerige hebzucht altijd weer wegen zal vinden om zich – zolang er een negatieve anima achter zit – te bevredigen, zou men andere maatregelen nemen. De weg om deze honger te stillen moet eenvoudigweg worden afgesloten. Geen excessieve bonussen meer, en Bakas heeft hier in zijn lezing ook een voorstel voor. Hij zou het liefst zien dat binnen de bancaire branche de schuldigen er uit worden gehaald en ook daadwerkelijk worden bestraft. Verder stelt hij een vernieuwing voor van het (inter)nationale strafrecht om het mogelijk te maken schuldigen te vervolgen en te bestraffen, en hun winsten terug te vorderen om het geld ten goede te laten komen van gedupeerde klanten. Op zich een prima idee, want ‘herenakkoorden’ werken helaas onvoldoende in een (bedrijfs)cultuur waar een negatieve anima overheerst. Inmiddels is er internationaal een begin gemaakt met het aan banden leggen van de excessen. Een hongerende anima echter zal wegen blijven vinden!

Kijken we in dit licht naar het artikel „Feesten, beesten, gokken” van Caroline de Gruyter in NRC Handelsblad van 17 juli 2009, dan krijgen we eenzelfde beeld als wat Bakas en anderen ons willen laten zien. De Gruyter bespreekt het boek „Fools’ Gold. How Unrestrained Greed Corrupted a Dream, Shattered Global Markets and Unleashed a Catastrophe.” [Vert.: „Goud van dwazen. Hoe onbeperkte hebzucht een droom bezoedelde, wereldmarkten versplinterde en een catastrofe ontketende] van Gillian Tett, sterverslaggeefster van de Financial Times, die de financiële crisis met een antropologisch oog bekijkt.³⁾

Tett begint haar boek niet met statistieken of historische perspectieven, maar met iets ogenschijnlijk onbelangrijks. Ze beschrijft in plaats daarvan een brainstormweekend in juni 1994 in het Boca Raton Hotel aan de goudkust van Florida, waar een groepje jonge ambitieuze bankiers van JP Morgan helemaal los gaat. Ze smijten elkaar met kleren en al het zwembad in, gooien er meubilair achteraan en sommigen racen in golfkarretjes over het gazon. Tijdens een stoeipartij breekt een van de deelnemers zelfs zijn neus. De volgende ochtend zitten de meesten van hen met een stevige kater aan het ontbijt.

Het mannelijke is een energie die van krachtmeting houdt, van uitdaging en risico’s. Maar het archetypisch mannelijke gaat daarin nooit te ver en heeft een zuiver gevoel voor verhoudingen. Het actief mannelijk is niet uit op vernielen. In de beschrijving van Tett van de jonge ambitieuze bankiers zien we dat er wél grenzen worden overschreden en dat er onnodige vernielingen worden aangericht, en dat door een groep mannen die niet bepaald tot een achterbuurtgroep behoort en die er overdag in dure Armani of Hugo Boss of andere merkpakken rondloopt. Er is duidelijk drank in het spel, en ook duidelijk teveel. Misschien ook cocaïne? Het zou me niets verbazen.

De reden dat Tett dit weekeinde kiest als intro op haar boek is dat dít het weekend was waarop ‘tussen het beesten en feesten door, het idee van de credit derivative werd geboren’. De achterliggende dynamiek achter dit idee was frustratie. In de jaren negentig hadden de mannen aan de wieg gestaan van veel financiële innovaties, maar andere banken hadden die ideeën overgenomen en waren bereid met die ideeën meer risico’s te nemen dan de behoudende bank JP Morgan, waardoor ándere banken er met grotere winsten vandoor gingen. Daarom was dit weekend georganiseerd: om een briljant nieuw financieel product te verzinnen dat weinig risico in zich droeg en waar je stevig aan kon verdienen. Het liefst iets dat het predicaat ‘The Next Big Idea’ kon krijgen, want dat zou een einde kunnen maken aan de vernederende gevoelens. In deze beestende en feestende en vooral ook door katers beheerste setting kwam een van de door Caroline de Gruyter ‘half-brak’ genoemde bankiers met het idee dat de bank kon proberen het risico van niet-terugbetaalde leningen af te kopen, zoals graanboeren het risico van mislukte oogsten afkopen. Peter Hancock, hun 35-jarige baas, vond het briljant en ging aan het werk. Simpel gezegd: je sluit risicovolle hypotheken af (ja, zelfs terminaal zieken en honderdjarigen kregen ze!) en verkoopt het risico op niet afbetalen. De bank betaalt dus een premie om van het risico af te zijn en de andere instelling verdient iets door het risico over te nemen. Op zich interessante deals, die steeds verfijnder werden door risico’s weer verder door te verkopen, op te knippen in aparte financiële producten met steeds vreemdere namen als Bistro (broad index secured trust offering) die steeds ondoorzichtiger werden. Om er nog enigszins zicht op te houden werden er mathematische computermodellen opgesteld, en volgens die modellen klopte het allemaal prima. Banken als de Citybank, Lehman en Merrill Lynch zwoeren erbij. „Maar zij waren blind voor wat zich tegelijkertijd in het echte leven afspeelde.” schrijft Tett. En hier zien we meteen een uitvloeisel van de onbalans mannelijk–vrouwelijk bij de verantwoordelijke bankmedewerkers: door de eenzijdige nadruk op het mannelijke komt er een eenzijdige nadruk op het ‘creatief’ omgaan met een product. Dat gaat op een volstrekt abstracte wijze, tot en met logische en rationele mathematische computermodellen. Maar nergens is iets ingecalculeerd dat te maken heeft met de wereld van jin – de wereld van het alledaagse, van het gewone, van gevoelens; dat is de wereld van de méns met zijn angsten en onzekerheden, zijn wensen en verlangens, en de wereld waarin ook irrationeel gedrag gewoon is. Dat zat allemaal niet in de computermodellen, waardoor de bankiers ongebreideld doorgingen met het ondoorzichtiger maken van de financiële producten. Uiteindelijk begrepen ze er ook zelf niets meer van, maar verkochten ze ze wél als triple-A aan de gewone man.

Honderdjarigen en terminaal zieken gingen dood. En hoe zat het met hun hypotheek? Arme mensen zonder baan, met heel lage aanvangsrentes op hun hypotheek gelokt, konden na verloop van tijd hun hypotheek niet meer betalen, en al helemaal niet na een renteaanpassing. In de financiële wereld werd wel gesproken van ninja-hypotheken, dat zijn hypotheken die verstrekt werden aan mensen die geen inkomen en geen werk hadden – no income, no job. Toen de eerste tekenen duidelijk werden van hoe monsterachtig mis het was, sloeg de paniek toe. Paniek zat echter niet in het rekenmodel van de banken. Volgens die modellen was de kans vrijwel nihil dat heel veel mensen tegelijk hun hypotheek niet zouden kunnen terugbetalen, want dat was nog nooit gebeurd. Dat bleek ook al een fout uitgangspunt te zijn, want er was een totaal nieuwe situatie geschapen, waar oude ervaringen niet meer bij pasten. De paniek sloeg vooral toe bij de banken zelf! Veel banken en instellingen probeerden op zo kort mogelijke termijn van deze kredietderivaten af te komen, en juist hierdoor ging het definitief mis. Het gaat immers om gevoelens van ménsen, en niet om mathematische modellen, ook op de beurs.

Dat had iedereen kunnen weten, maar het was in de modellen niet meegenomen. Tett stelt dat de crisis heel eenvoudig voorkomen had kunnen worden als er in de politiek en bij financiële instellingen meer mensen met een normaal functionerend verstand hadden gezeten. Ze voegt daar aan toe: „Mensen die af en toe in het park zitten zónder blackberry, mensen die hun eigen monomane aannames kunnen relativeren.” Wat ze éigenlijk zegt is: mensen bij wie het mannelijk actieve meer in balans is met de jin-kant van de psyche en van hun bestaan. Een normaal functionerend verstand kan niet zonder een vrouwelijke component. Intelligentie wordt destructief als de gewone menselijke maat der dingen en de verbondenheid met de medemens, beide jin-factoren, geen rol spelen. Dat is wat we in deze crisis als achtergrond tegenkomen.

Bakas riep in zijn hierboven genoemde lezing voor bankiers op om de financiële branche te ‘feminiseren’. „Ik zie hier in de zaal 90% mannen en 10% vrouwen. Zou deze crisis hebben plaatsgevonden als die verhouding omgekeerd zou zijn geweest?” vroeg hij zijn gehoor. „Uit de verzekerings- en beleggingsbranche weten we dat vrouwen minder risico’s nemen dan mannen, en daardoor stabielere klanten zijn. Ik adviseer om dat gegeven te benutten en nu meer topvrouwen te benoemen. Leer van het zegenrijke werk dat de vrouwenmarketeers van Bosley nu doen voor bijvoorbeeld Sony en Daihatsu.” Bakas heeft gelijk, al wil ik daar een kleine aantekening bij maken. Bij JP Morgan, die met de derivaten begon, en bij andere banken die er groots op insprongen, werkten ook vrouwen, al zijn ze sterk in de minderheid. Als vrouwen geen contact hebben met hun archetypische vrouwelijkheid en zich in plaats daarvan door hun (mannelijke) animus op een negatieve manier laten leiden, dan kunnen ze zelfs harder zijn dan hun mannelijke collega’s, en dergelijke vrouwen zijn alles behalve tegenhangers voor de eenzijdige jang-cultuur. Alleen vrouwen die een persoonlijke ontwikkeling hebben ondergaan en naast hun vrouwelijkheid te hebben vormgegeven ook hun eigen kracht hebben gevonden, zijn in staat om voor het noodzakelijke evenwicht te zorgen.

De zaak Enron
in het licht van negatieve animadynamieken.

Tegen topbestuurders van Enron, het Amerikaanse energiebedrijf dat aan fraude ten onder is gegaan, zijn in rechtszaken zware straffen geeist. Inmiddels zitten de nodige verantwoordelijken achter de tralies en zijn er aan banken die aan de fraude hebben meegedaan hoge boetes opgelegd. Terecht, want door opzettelijke manipulaties, ongefundeerd opgeblazen koersen en zelfverrijking en megalomanie van de bestuurders, hebben vele duizenden werknemers na het uiteenspatten van de zeepbel hun werk, hun inkomen én hun gespaarde pensioen (dat ze in aandelen Enron hadden moeten opbouwen!) verloren, terwijl de topbazen nog ‘op tijd’ hun opties hadden verzilverd. Toen de koersen van Enron op zijn hoogst waren, in augustus 2000, begon de top van Enron hun aandelen te verkopen. Zij waren op de hoogte van de gigantische verliezen die Enron leed, maar die door allerlei slinkse boekhoudtechnische manipulaties, met medewerking van een welbekend accountantskantoor, uit het zicht van het publiek werden gehouden.

De koersen begonnen door deze verkopen te dalen, maar CEO Kenneth Lay – CEO is het Engelse woord voor directievoorzitter – verscheen telkens weer in het openbaar om investeerders gerust te stellen. Dat wist hij kennelijk overtuigend genoeg te doen om de belangstelling voor het aandeel Enron levend te houden. Uiteindelijk verkocht de vrouw van CEO Kenneth Lay, Linda, op 28 november 2001, vijfhonderdduizend aandelen Enron op de beurs voor een totaal van 1,2 miljoen dollar. Uit de beursarchieven blijkt dat de transactie heeft plaatsgevonden tussen 10:00 en 10:20 in de ochtend. Diezelfde ochtend werd om 10:30 het nieuws bekend dat Enron zwaar in de problemen zat en dat er voor vele, vele miljoenen dollars aan verliezen waren die voor het publiek verborgen waren gehouden. De koersen kelderden ogenblikkelijk. Het werd het begin van het einde van Enron. Over voorkennis gesproken…. Helaas was Enron geen uitzondering, al is het wel het grootste schandaal in de VS geworden.

Wie zijn die bestuurders, die weet hebben van verliezen, maar deze middels dubieuze boekhoudpraktijken en het wegsluizen ervan naar andere mantelbedrijven verdonkeremanen? Die niet nadenken over de grote materiële en emotionele schade voor individu en maatschappij?

Professor Kees Cools, hoogleraar ondernemingsfinanciering en -strategie aan de Universiteit van Groningen heeft een studie gemaakt van fraudeschandalen bij 25 beursgenoteerde bedrijven. Hij signaleerde een opmerkelijk patroon, dat hij zowel in boekvorm als in een radio-interview heeft toegelicht. De verantwoordelijke topmensen bleken doorgaans een overdosis narcisme te hebben, en een grote mate van ambitie. Ze zijn erg zelfverzekerd en doen gemakkelijk nogal grootse uitspraken. „We denken graag over onszelf als de Microsoft van de energiewereld,” pochte topman Kenneth Lay van Enron openlijk. Het blad „The Economist” omschreef Enron als een ‘evangelische eredienst’ met Lay als de ‘messias’.

Topbestuurders als deze lopen gevaar, want hoe meer ze op een voetstuk worden gezet, des te sterker wordt hun eigenliefde geactiveerd en des te groter is de kans dat ze vanuit grootheidswaan foute beslissingen gaan nemen. De druk om extreem hoge ‘targets’ te halen en de verleiding van de grote bonussen vergroot daarbij volgens Cools de kans op fraude. „Hoe hebzucht en ego ondernemingen vernietigen” is de kop van de bespreking van Cools werk op www.managementstudies.nl : „De internationale boekhoud- en fraudeschandalen zoals Enron, Worldcom en Ahold zijn niet veroorzaakt door slechte, extern meetbare, corporate governance [bedrijfsbestuur] zoals vastgelegd in wetten en codes. De oorzaak ligt in excessieve optiebeloning en zonnekoning reputaties van CEO’s, gecombineerd met irrealistische beloftes aan beleggers.”

Verslaggevers Bethany McLean en Peter Elkind maakten een studie van het Enron schandaal en documenteerden de gang van zaken op uitstekende wijze door onder andere van diepte-interviews met insiders gebruik te maken. Het resulteerde in 2003 in een boek, dat in 2005 tot een (onderscheiden) documentaire film werd gemaakt: „Enron: The Smartest Guys in the Room”. Het geeft een inkijkje in de persoonlijke achtergronden van CEO’s, zoals Kenneth Lay, die er al op jonge leeftijd van droomde om rijk te worden. De documentaire laat zien dat Enron door voormalige CEO Louis Borget eind jaren tachtig flink in de problemen is gebracht door roekeloos gedrag en het wegsluizen van gelden. Toen Lay achter de handelwijze van Borget en zijn handelaren kwam, ontsloeg hij hen niet, en nam ook geen disciplinaire maatregelen, maar moedigde hen aan om door te gaan zoveel mogelijk miljoenen te maken! Toen de handelwijzen bekend werden en de handelaren en Borget veroordeeld werden, heeft Kenneth Lay volgehouden er niet van op de hoogte te zijn.

De nieuwe CEO die Lay aannaam was Jeffrey Skilling, die als voorwaarde had om de market-to-market accounting manier te mogen toepassen. Heel simpel kwam dat er voor Enron op neer dat ze de mógelijke winsten die ze hóópten te behalen bij een bepaalde deal al direct als echte winst in de boeken opnamen meteen na het afsluiten van de deal. De winst moest nog komen en was allerminst zeker; de deal zou ook best op een verlies kunnen uitlopen. Het poetste het beeld van Enron naar buiten toe echter aanzienlijk op, en op deze manier leek Enron een bedrijf dat er uitstekend voor stond. Inspiratie voor Skilling was zijn favoriete boek „The Selfish Gene” van Richard Dawkins, dat in de kern neerkomt op hoe de mensheid in Dawkins’ ogen overleeft alleen door het genetisch doorgeven van gulzige, begerige en wedijverende trekken. Dit werd het model van waaruit Skilling Enron ging besturen: jaarlijks ontsloeg hij de 15% minst presterende werknemers, ongeacht de reden van het mindere presteren, en ongeacht het belang van hun rol voor de onderneming elders. Gevolg: er ontstond een enorme ‘haantjes’-cultuur van wedijver, prestatiedrang, zelfs over de rug van een ander. In jungiaanse termen een meer dan mannelijke cultuur, een heel eenzijdige jang-nadruk, waarvoor jin het veld heeft moeten ruimen. Ook stelde Skilling een groep ‘luitenanten’ samen om Enron verder te modelleren naar zijn visie. Een van die luitenanten was Lou Pai, die CEO was van Enron Energy Services. Als je Pai niet op zijn werk kon bereiken, dan wist je vrijwel zeker dat hij in een stripclub was, waar hij op kosten van de Enron-beleggers zijn obsessie voor of verslaving aan strippende vrouwen bevredigde. En als hij niet daar was, liep er regelmatig een strippende vrouw op zijn kantoor rond. Pai verliet overigens plotseling Enron, verkocht al zijn aandelen Enron, en werd schat- en schatrijk. Hij scheidde van zijn vrouw en trouwde vervolgens met zijn vriendin, inderdaad, een stripster.

Hoewel het in het echt steeds slechter ging met Enron omdat de vele projecten waar ze in gestapt waren die als heel winstgevend in de boeken stonden in werkelijkheid maar weinig winst of zelfs zware verliezen lieten zien, was het imago van Enron er een van een uitstekend gerund en uitstekend presterend bedrijf. Over het algemeen werd Enron kritiekloos geloofd. Toch waren er beursanalisten die twijfelden, en als deze analisten geen positief kooppadvies gaven, schroomde Enrons CFO (financieel hoofddirecteur) Andrew Fastow niet om de werkgevers van deze beursanalisten onder druk te zetten om de betreffende analist te ontslaan. Dan overkwam o.m. Jon Olson die voor Merill Lynch werkte.

Anderew Fastow zit inmiddels voor 10 jaar achter de tralies, Skilling kreeg meer dan 24 jaar. Kenneth Lay kreeg de eis van 45 jaar aan zijn broek, maar overleed op 5 juli 2006, voordat zijn gevangenisstraf ten uitvoer kon worden gelegd. Pai kwam er van af met een schikking buiten de rechtszaal om, waarin hij miljoenen moest storten in de pensioenkas van Enron en vijf jaar lang geen bestuurder van een bedrijf mag zijn. Hij vermaakt zich verder uitstekend als grootste grootgrondbezitter van Colorado op zijn ranch.

Wat hier in het groot is gebeurd met Enron is iets wat in het klein overal kan gebeuren; want het zijn logische uitvloeisels van een verkeerde anima-dynamiek. Als mannen met een negatieve anima in omstandigheden komen waarin ze macht en zeggenschap krijgen, kan iets als wat er met Enron is gebeurd zó weer gebeuren, ongeacht welke regels en codes er ook in het bedrijfsleven of elders gelden, en ongeacht de wetgeving. Ze vinden altijd de mazen en hebben een onvoldoende genuanceerd gevoel om zich druk te maken over de slachtoffers van hun manipulaties. De achterliggende dynamiek is even eenvoudig als onthutsend, en kan in een paar punten worden samengevat:

•  De jang-waarden van het mannelijk bewustzijn zijn dominant.

•  Er is onvoldoende schaduwwerk gedaan, waardoor het ego zich met valse beelden over zichzelf identificeert en het bewustzijn een heel eenzijdige jang-nadruk krijgt.

•  Er is geen verbinding met de jin-kant van de psyche bij de betrokken topmannen.

•  De anima als tolk van het onbewuste wordt steeds negatiever in haar uitingen, en laat negatieve jin-trekken zoals ijdelheid en zinnelijkheid doorbreken in kijk, houding en gedrag.

•  Het onbereikbaar zijn van de positieve jin-kwaliteiten houdt een gebrek aan voelen en invoelend vermogen naar anderen, naar mens, maatschappij en milieu in. Het enige ‘gevoel’ dat ze erkennen is hun lust in bepaalde zaken, of het nu macht, geld, seks of wat dan ook is.

•  Er is geen innerlijke balans die corrigerend werkt, dus worden de jangkenmerken steeds nadrukkelijker, ten koste van de wereld van jin. Beide krachten worden extremer, negatiever en niets ontziender.

•  Het egoïsme wordt steeds groter, en alles wat de eenzijdig mannelijke drang in de weg zit moet uit de weg worden geruimd: stiekeme en oneerlijke druk om evenwichtige beursanalisten het veld te laten ruimen, zonder zich af te vragen wat dit voor de ontslagen analist privé betekent. Omdat de anima constant signalen zendt die wijzen op de onbalans, en die zich kunnen uiten in een innerlijke onrust, ziet het eenzijdige bewustzijn geen andere weg dan te proberen nóg extremer jang te worden, nog meer macho te laten zien, nog meer macht en geld na te streven, maar het is nooit genoeg en gaat tenslotte ten koste van heel veel leed en pijn voor anderen aan zijn eenzijdigheid ten onder. Er wordt helemaal nergens meer bij stil gestaan en het systeem wordt een mallemolen die dol draait.

Wat heeft een CEO die in deze val dreigt te lopen nodig? Niets minder dan iemand die oprecht kritiek levert en hem kan relativeren. Iemand die zijn gelijke is, al hoeft dat niet binnen hetzelfde bedrijf te zijn. Maar wie kan die rol nog spelen als de CEO bezig is om binnen zijn bedrijf alle critici weg te promoveren? Eigenlijk alleen nog maar één persoon: de echtgenote. En daar wringt hem de schoen. Want toen Cools de fraudebedrijven op dit punt vergeleek met 25 niet frauderende grote bedrijven, viel hem één ding meteen op: bij de fraudebedrijven bleken de topmannen 2 tot 2,5 × zo vaak hun eerste vrouw te hebben ingeruild voor een andere vrouw. De eerste vrouw kende haar man nog uit de begintijd van zijn carrière, kende zijn struikelblokken, stond meer als gelijke naast hem en – had ook veel meer kritiek op zijn gedrag. De tweede vrouw echter bleek altijd stukken jonger te zijn, en vooral gekozen om haar uiterlijk. In plaats van kritiek te hebben kijkt ze tegen haar man op, en voedt hiermee zijn narcisme. „Een tweede huwelijk kan een indicatie zijn voor fraude,” was vervolgens een commentaar in het nieuws.

Jung heeft duidelijk gemaakt dat wanneer een man een werkelijke relatie met zijn gevoelsleven aangaat en daardoor betrokkenheid en relatievaardigheid ontwikkelt, hij automatisch zowel meer medegevoel voor medemens en natuur krijgt als meer respect voor zijn vrouw. Het luisteren naar het vrouwelijke in hemzelf en naar de vrouw buiten hem gaan hand in hand.

Een man die zijn innerlijke jin-kant overschreeuwt met megalomaan gedrag is ijdel, en zal die ijdelheid spiegelen in een vrouw en met haar willen pronken in plaats van de intelligentie en het innerlijk weten van zijn vrouw als aanvulling van hemzelf te ervaren. In die gevallen is een tweede huwelijk met een jonger, mooier en volgzamer type inderdaad een veeg voorteken! Een negatieve anima in een man die te weinig schaduwwerk heeft gedaan kan een vrouw niet als gelijke zien. Hij projecteert uitersten op haar: óf ze is een engel, óf een heks. Als zijn vrouw hem kritiek geeft zal het niet lang meer duren of zij krijgt de projectie van heks, en gaat hij zijn engel elders zoeken. Dat vindt hij bovendien geen ontrouw, want hij ziet deze stap als een gevolg van het ‘heksgedrag’ van zijn vrouw en hij geeft haar de schuld van zijn vreemdgaan. Ook dwangmatig striptenten bezoeken is niet direct een aanwijzing voor een ontwikkelde anima! Een man met een negatieve anima kan vrouwen gemakkelijk als gebruiksobject zien ter bevrediging van zijn eigen lustgevoelens zonder dat er van enige betrokkenheid sprake is.

Ik heb zelf een zakenman meegemaakt die in het openbaar tegen zijn vrouw zei: „Hier moet je je mond over houden. Anders ruil ik je met gemak in voor twee van twintig.” Waarop zijn vrouw inderdaad haar mond hield. Het ‘inruilen’ tegen een jongere vrouw kan, zoals we zagen, een symptoom zijn van een minder ontwikkelde anima. De uitspraak „ … twee van twintig… ” is niet alleen kwetsend voor zijn ouder wordende vrouw, maar ook bedoeld om nog eens extra te benadrukken dat er met de viriliteit van de man niks mis is en hij nog even jeugdig kan presteren als weleer.

Door geen of onvoldoende relatie met zijn gevoelsleven te hebben heeft de man geen enkel gevoel voor wat hij met zijn gedrag anderen aandoet. Op narcistische wijze telt alleen de bevrediging van zijn eigen behoeften, zodat hij zich goed kan voelen. Vroeg of laat kan dat ten koste gaan van geld van investeerders, de pensioenen van zijn werknemers, het milieu, of wat dan ook. Maar dat is simpelweg geen overweging, zelfs geen gedachte waard. Zulke zaken tellen niet. Alleen de cijfers, de winst en de streling van het ego. Waarachtig zonnekoninggedrag dus. Omdat de ander niet telt, en alleen de bevrediging van de eigen behoeften, sluipt er makkelijk een houding in dat het doel de middelen heiligt. De mannelijke creativiteit dient nu niet langer het geheel of een groter doel, maar wordt helemaal ingezet ter meerdere glorie en verrijking van hemzelf en bevrediging van primitievere instincten en ijdelheid. Creatief boekhouden wordt dan een sport om er nóg meer voor jezelf uit te slepen, al moet je daarvoor over de rug van anderen met voorkennis nog snel even je aandelen verzilveren.

De geconstateerde grote mate van ambitie, het zelfverzekerde gedrag, de grootheidswaan, de grootspraak en de overdosis narcisme wijzen op zich al op een eenzijdige jang-houding. Het gebrek aan gevoel dat er mee gepaard gaat maakt ook dat de betrokkenen zonder enige scrupules ook buiten hun bedrijf ‘kritische geluiden’ gingen aanpakken, onder andere werkgevers onder druk zetten om hun kritische analisten te ontslaan. Wat een persoonlijk leed dit de oprechte beursanalist heeft berokkend, en wat de gevolgen voor zijn loopbaan waren – ik schreef het al – ach, dat was onbelangrijk.

En zo blijken zelfs de grootste economische schandalen bij bedrijven van wereldformaat samen te hangen met iets heel eenvoudigs: hun eigen thuisbasis, de relatie met hun vrouw en met het vrouwelijke in de CEO’s. Het is eigenlijk zo simpel en kennelijk toch zo moeilijk: durf je complexen onder ogen te zien en je problemen aan te pakken. Dan zal (in dit voorbeeld) de anima voor betrokkenheid en medegevoel zorgen, waardoor de creativiteit niet in boekhoudfraude gaat zitten, maar in oplossingen voor het welzijn van meer mensen.

Het is de dynamiek van animus en anima die achter talloze maatschappelijke problemen schuil gaat. De oplossing is dan niet nóg meer regels, afspraken of wetgeving, maar een opvoedings- en onderwijsstelsel waarin werken aan jezelf en de moed om met je schaduw om te gaan integraal deel uitmaken van het leven van het opgroeiende kind.

Wat ik opmerkelijk vind is dat ik in de vele reacties op en besprekingen van het werk van Cools nergens de gegevens tegenkom over het in frauderende bedrijven véél grotere percentage CEO’s dat met een jongere vrouw hertrouwd is. Als je besprekingen van zijn werk tegenkomt, zie je een aantal ‘mannelijke’ feiten over de bedrijven en de voorafgaande beurskoersen, maar nergens wordt het gegeven van de huwelijken naar voren gebracht. Cools vertelde het zelf wel in het radio-interview, sterker nog, hij gaf aan dat het een van de weinige verschillen was geweest die hij tussen wel en niet frauderende bedrijven had gevonden. Vanuit de dynamiek van de anima bezien is het een uitermate belangrijk onderzoeksgegeven. Maar omdat we in onze maatschappij deze dynamiek niet begrijpen, wordt het onderzoeksfeit niet verder betrokken in de analyses. We weten niet hoe we het moeten plaatsen, en het lijkt meer iets toevalligs dan iets dat belangrijk is, terwijl uitgerekend dit feit niets minder dan de basis van de problemen onthult en de dynamiek van de negatieve anima toont dat het hele verdere gebeuren in perspectief zet en mede verklaart.

Berlusconi en vrouwelijke ‘politici’.

De Italiaanse premier Berlusconi zorgde in april 2009 voor de nodige commotie toen hij ronduit stelde dat er in het Europese parlement nu maar eens mooie en jonge vrouwen zitting moesten nemen. En dus zocht hij naar een aantal kandidaten, waarbij hij zijn oog liet vallen op een deelneemster aan het Italiaanse Big Brother, een actrice en deelneemster aan de Miss Italië verkiezingen, en later ook een escortdame. Allemaal vrouwen zonder enig politiek besef, maar dat was geen probleem voor Berlusconi. Hij zou ze een snelcursus politiek van een paar maanden laten geven. Reden: Berlusconi vindt dat hij met mooie vrouwen het imago van Italië en van zijn partij kan verbeteren. Dat daar vrouwen bij zaten die half naakt op kalenders staan, was voor hem geen bezwaar.

Hij had nog een paar stevige uitspraken. Toen de Italiaanse pers meldde dat er een hele stoet showgirls op de lijst van Berlusconi zouden staan, reageerde hij met de opmerking dat het niet verboden mag zijn de politiek in te gaan als je een paar talen spreekt en aantrekkelijk oogt. Vervolgens reageerde hij op een woedende reactie van zijn eigen vrouw, Veronica Lario, die contact had gezocht met persbureau Ansa. Veronica zegt hier dat er te veel vrouwen op de lijst voor de Europese verkiezingen staan die alleen maar kandidaat mogen zijn omdat ze mooi en goed gevormd zijn. Het gemak waarmee dat gebeurt ziet ze als een belediging voor alle vrouwen. Ze is het eens met journalisten die schrijven dat het allemaal ‘ter vermaak van de keizer’ is. Berlusconi werd er niet warm of koud van en zei dat zijn vrouw ‘gewoon de linkse pers heeft geloofd’, om vervolgens op te merken dat de kandidaten van zijn partij in elk geval niet zo slecht gekleed zouden zijn en zo onprettig zouden ruiken als sommige kandidaten van andere partijen. Waarvan akte.

In het voorgaande hadden we het al over zonnekoninggedrag in het bedrijfsleven. Hier hebben we puur zonnekoninggedrag in de politiek. Dat Berlusconi met de nodige anima-problemen kampt blijkt klip en klaar uit een aantal van zijn gedragingen. Zonder volledig te willen zijn kunnen we al voldoende destilleren uit de volgende gedragingen en uitlatingen.

Projectie op vrouwen.

Voor een onontwikkelde anima is een vrouw al snel een gebruiksvoorwerp of een lustobject en een middel om zich als macho te kunnen voordoen; daarmee krikt hij zijn ego op een overcompenserende manier op. Wordt dat obsessief, dan is dat alleen maar een aanwijzing van een erg onontwikkelde anima. Er zijn talloze, werkelijk talloze anekdotes in de pers die hierop wijzen, nog afgezien van de opmerkingen die we al zagen over vrouwen in de politiek. John Hooper schreef in The Guardian van 1 februari 2007 onder andere dat Berlusconi op een congres van een bevriende partij opmerkte: „Ik zie hier en daar een aantal buitengewoon aardige benen.” Alsof dat is waarvoor je een politiek congres houdt. En tegen Gerhard Schröder, de toenmalige Duitse bondskanselier: „Laten we over vrouwen en voetbal praten. Jij bijvoorbeeld, Gerhard, jij hebt vier vrouwen gehad. Wat kun je ons over vrouwen vertellen?” Frankrijk heeft ook het hart gestolen van Berlusconi: „Ik ben dol op Frankrijk en zal er altijd van blijven houden. Je hoeft alleen maar het aantal vriendinnetjes te tellen dat ik hier heb gehad.” En over vrouwen in het Italiaanse parlement: „We willen heel graag vrouwen in het parlement – vooral de mooie.”

Zijn eindeloze geflirt is erg kwetsend voor zijn eigen vrouw. Maar een onontwikkelde anima heeft daar niet alleen geen boodschap aan, hij staat er zelfs geen seconde bij stil. Een onontwikkelde anima immers is een signaal van een onevenwichtig mannelijk bewustzijn, niet zelden een opgeblazen overgecompenseerd mannelijk bewustzijn dat geen besef heeft van relateren en geen gevoel voor verhoudingen op dit punt. Dat blijkt ook uit zijn in de zomer van 2009 publiekelijk geworden escapades met vrouwen, inclusief overspel en inclusief vermaak in villa’s met ingehuurde jonge mooie vrouwen. De Spaanse krant El País heeft daar letterlijk onthullende foto’s van gepubliceerd.

De voormalige senator van zijn eigen politieke partij, Paolo Guzzantim, verklaarde aan de pers dat Berlusconi ‘een echt zwijn is’ en een houding van grote minachting voor vrouwen heeft. Verder zei hij dat Berlusconi een varken is ‘dat de Italiaanse vrouwelijkheid heeft gecorrumpeerd door ondenkbare carrièremogelijkheden te openen voor goed uitziende meisjes die alleen maar geleerd hebben hoe belangrijk het is om ‘het’ op het juiste moment aan de juiste persoon te geven’, uitspraken die in de kranten L’Espresso en La Repubblica zijn gepubliceerd.

Sentimentaliteit.

In 2007 kwetste hij zijn vrouw al door publiekelijk zijn oog op meerdere mooie vrouwen te laten vallen. Zo zei hij tegen de Venezolaanse voormalige Miss Amazonia, Aida Yespica, dat hij haar overal ter wereld wilde volgen. Voorpaginanieuws werd de opmerking van hem over Mara Carfagna, winnares van de Miss Smiles en Songs (die nu voor zijn toenmalige partij in het parlement zit): „Kijk eens naar haar! Als ik niet al getrouwd was, zou ik met haar trouwen.” Berlusconi’s vrouw kreeg privé geen excuus van haar man, wat ze ook probeerde, en dus maakte ze openbaar dat ze dit van haar man niet kon accepteren omdat het haar waardigheid aantastte, en dat ze nu een openbaar excuus eiste.

Berlusconi’s reactie was een brief in superlatieven: „Ik smeek je mijn excuses te aanvaarden.” Hij beschreef zijn vrouw als „ … de geweldige persoon die je bent en altijd voor me geweest bent sinds de dag dat we elkaar ontmoetten en verliefd op elkaar werden…” Een van de uitingen van een onontwikkelde anima is sentimentaliteit, melodramatische gebaren, overdreven gevoeligheid en overmatig doch onoprecht complimenteus, vooral om te laten zien hoe goed hij is, in plaats van rekening te houden met de echte gevoeligheden.

In dezelfde lijn liggen zijn cd’s met liefdesliedjes die hij schreef. De anima van de man heeft een verbinding met muziek; we hebben al gezien dat de man die nog prille gevoelens heeft en de eerste stappen op weg naar animaontwikkeling zet, via muziek op een veilige manier in contact met zijn gevoelens kan komen. In dat opzicht is dichten en muziek maken of beluisteren een prima opstap voor een anima-ontwikkeling. Maar dan moet daarna in de persoonlijke sfeer wel een vervolgstap worden gezet. Er is namelijk altijd het gevaar in het veilige terrein van de muziek te blijven hangen. Het schrijven van liefdesliederen en gedichten, wat Berlusconi in Napolitaanse sfeer doet, kan de man dan de illusie geven dat hij heel gevoelig, subtiel en warm is, maar feitelijk is het een veilig masker waarachter de echte gevoelens niet verder tot ontplooiing komen.

IJdelheid en trots.

Om er nog maar zo jong en concurrerend mogelijk uit te zien onderging Berlusconi een facelift en een haartransplantatie. IJdelheid is een belangrijk kenmerk van een negatieve anima, gecombineerd met een onvermogen om met kritiek om te gaan. Aan alle kanten wil de man met een negatieve anima zo goed mogelijk voor de dag komen, en zal gemakkelijk zo veel als mogelijk is uitgeven aan dat waarmee hij kan protsen en pralen. Dat kan uiteenlopen van een facelift tot aan een of ander duur merk auto. Uiterlijke schoonheid en dure dingen worden onbewust verward met innerlijke schoonheid: zulke mannen verwachten dat als je mooi of duur of chique voor de dag komt, mensen ook meteen denken dat je een goed of bijzonder mens bent.

Patrizia D’Addario, een escortdame die tegen betaling bij Berlusconi in een van diens villa’s kwam en daar ook bleef slapen, gaf een interview in de krant La Repubblica. Ze vertelt dat harems een serieuze zaak zijn. Ze kent die goed, want ze is meermalen in Dubai geweest en zag dat de sjeiks hun echtgenotes op hun manier zeer respecteerden. „Maar wat bij Berlusconi thuis gebeurde sloeg alles. Dat beviel me niet. Er stond alleen maar de sjeik: hij.„ vertelt ze. Toen ze voor het eerst bij Berlusconi in zijn huis in Rome kwam, bleken daar al twintig meisjes te zitten die ‘Papi’ tegen Berlusconi zeiden. Ze moesten eindeloos lange video’s bekijken die allemaal over Berlusconi gingen, vooral over zijn ontmoetingen met wereldleiders, terwijl Berlusconi ondertussen zichzelf steeds aan het bewieroken en ophemelen was.

Een onontwikkelde anima betekent voor een man een aantal dingen. Naast het al gesignaleerde onvermogen om het vrouwelijke een gelijkwaardige en respectvolle plaats te geven, betekent een onontwikkelde anima áltijd dat er weinig schaduwwerk is gedaan, wat wil zeggen dat een man met een onontwikkelde anima heel wat verdrongen heeft en dus ook een flink aantal stevige complexen. Dat op zijn beurt betekent weer dat het bewustzijn nog heel eenzijdig is, en het ego een aantal stevige zwakke plekken heeft. Een grote schaduw geeft het ego altijd een gevoel van twijfel, en veel mannen overcompenseren dat met extra macho gedrag, groots gedrag, van de daken schreeuwen dat ze de beste zijn of dat in houding en gebaar laten zien. Ze zetten dus een groots masker op om niet te hoeven zien en ervaren hoe kwetsbaar ze zijn.

Dit is precies wat we bij Berlusconi zien. Zo heeft hij in de zomer van 2009, temidden van al zijn seksschandalen, bekendgemaakt dat hij in een opiniepeiling was uitgeroepen tot ‘meest geliefde leider van de wereld’ met maar liefst 73,5%, waarmee hij Barack Obama ver achter zich liet. Alleen kon of wilde hij geen antwoord geven op de vraag wie die peiling had georganiseerd.

De NRC/Handelsblad van 19 september 2009 meldt dat Massimo Franco, een politiek commentator van de krant Corriere della sera, Berlusconi met tegenstrijdigheden confronteert. De reactie van Berlusconi is dat zijn regering meer heeft gedaan dan welke andere regering in de geschiedenis van Italië. „Ik ben de beste premier die Italië in 150 jaar heeft gehad,” voegt hij er allesbehalve bescheiden aan toe, en zegt dat volgens (zijn eigen) opinieonderzoeken 68,4% van de Italianen hem steunt. Dit soort grootspraak behoeft geen verder commentaar. Evenmin dat Berlusconi zijn eigen grimeur heeft om hem voor televisie-optredens te schminken en er voor zorgt dat de camera’s op televisie alleen de linkerkant van zijn hoofd in beeld brengen, want ‘dat is zijn vriendelijkere kant’. Een negatieve anima zal alles manipuleren om zo mooi en goed mogelijk voor de dag te komen, zelfs als dat betekent dat de waarheid geweld moet worden aangedaan.

Totaal gebrek aan gevoel voor omstandigheden.

Een aardbeving veegde het Italiaanse dorpje L’Aquila voorjaar 2009 bijna van de kaart en tallozen werden dakloos. Berlusconi kwam zelf poolshoogte nemen van de situatie en bezocht het tentenkamp en bijbehorende noodvoorzieningen. Zijn grappig bedoelde opmerking aan een Duitse cameraploeg haalde de wereldpers: „Ze moeten het maar beschouwen als een weekendje op de camping,” zei Berlusconi, blijk gevend van een onontwikkelde anima die geen enkel gevoel heeft voor gevoelens, verhoudingen en omstandigheden, en alleen van zichzelf uitgaat. De opmerking is hem, uiteraard, heel erg kwalijk genomen.

Een ander gebrek aan gevoel voor verhoudingen is zijn uitgebreide en ostentatieve aanwezigheid op de 18e verjaardag van een lingeriemodel, Noemi Letizia, een meisje met wie hij al gesignaleerd was toen ze nog minderjarig was. Hij pakte met geschenken voor haar verjaardag groots uit. De reactie van zijn vrouw was cynisch. „Curieus,” zei ze, „De zaak heeft me erg verrast, ook al omdat hij nooit naar de achttiende verjaardag van zijn kinderen is gekomen, ook al was hij daarvoor uitgenodigd.” De krant La Repubblica publiceerde vervolgens een aantal vragen aan de premier, waaronder de vraag: „Ontmoet u minderjarigen?” of „Helpt u hen bij de opvoeding?” en „Is het waar dat u Noemi heeft beloofd haar te helpen met een carrière in de showbusiness of in de politiek?”

Er is nog veel en veel meer over Berlusconi onthuld, maar bovenstaande voorbeelden zijn duidelijk genoeg om een beeld te schetsen van een onontwikkelde anima. Wanneer zo iemand een belangrijke politieke functie heeft, wetten kan afdwingen en belangrijke besluiten kan nemen, is er sprake van een flink risico. We hebben al gezien dat hij een reeks wetten heeft doorgedrukt die er voor zorgen dat hij nooit volledig ter verantwoording kan worden geroepen voor een aantal overduidelijke wetsovertredingen die hij in het verleden heeft begaan, noch voor machtsmisbruik. Dat zijn wetten ter bescherming van zijn egoïsme. Maar die scheppen wel een precedent waardoor het voor een volgende premier makkelijker wordt om meer macht naar zich toe te trekken. Het is niets minder dan het pad effenen voor vormen van dictatorschap, en dat in een land waar maffia en politiek mogelijk meer vervlochten zijn dan menigeen zou wensen.

Een premier die zo door complexen en een negatieve anima wordt geregeerd kan per definitie niet zien wat er nodig is en wat er werkelijk speelt in zijn land. Dat betekent dat hij, zelfs als hij zelf niet actief met de maffia meedoet, op zijn zachtst gezegd niet de juiste signalen opvangt en afgeeft, waardoor hij de schaduwkanten van de maatschappij rechtstreeks of indirect ruimte geeft om door te breken of zich verder te vertakken. Als een regering geen schaduw wil zien (en de kans daarop is groot als zijn leider een grote schaduw en veel verdringingen heeft), kunnen schaduwtendensen bijna ongezien doorbreken in het land.

De televisie-uitzending van Netwerk van 22 juni 2005 geeft een onthullend beeld van de macht van de Camorra, de Napolitaanse maffia. Het geweld is enorm toegenomen en de politie meldt dat de maffia in vergelijking met vroeger veel gevaarlijker en ook gewelddadiger is geworden. „Vroeger hadden ze nog respect voor de vrouwen. Toen waren ze niet zo ontaard als nu,” zegt C. Domizzi, de korpschef van politie, en vervolgt dat de maffia zich heeft ontwikkeld tot een groepering met internationale drugshandel, wapenhandel en prostitutie met enorme belangen. Doordat de financiële belangen zo groot zijn trekken ze zich nergens meer wat van aan, en is de erecode verdwenen. Een gevolg daarvan is dat het aantal moorden en de macht van de terreur enorm zijn toegenomen.

Wat doet Berlusconi daaraan? Niets. Of sterker nog: door zijn ijdelheid en trots heeft hij maatregelen genomen en dingen gedaan die de maffia alleen maar in de kaart hebben gespeeld. Om zelf de dans te kunnen ontspringen vervolgd te worden, heeft Berlusconi de macht van de rechters ingeperkt, tot en met via een grondwetwijziging. Dat betekent feitelijk niets minder dan dat de scheiding van machten in gevaar is gekomen en de onafhankelijkheid van rechters ook niet langer honderd procent gegarandeerd kan worden. Ook heeft Berlusconi veranderingen doorgevoerd in het strafbaar stellen van bepaalde vergrijpen, opnieuw om zijn eigen straatje schoon te vegen, maar het betekent wel dat veel gevangen maffialeden vervroegd kunnen vrijkomen en hun oude leventje weer op kunnen pakken, aldus de in de maffia gespecialiseerde journalist Maurizio Cerino.

„Als je een wet probeert te omzeilen geef je het signaal af dat je je niet aan de wet hoeft te houden, een erger signaal kan een regering niet afgeven,” zegt hoogleraar en criminoloog A. Lamberti hierover.

Volgens Lamberti heeft Berlusconi niet alleen het rechtssysteem verzwakt, maar ook in 2001 een geheime alliantie gesloten met de maffia om zeker te zijn van een verkiezingsoverwinning. Hij deed uitgebreid onderzoek naar de verkiezingsuitslag en kwam met de harde conclusie dat Berlusconi’s partij op Sicilië met de maffia moet hebben samengewerkt. Ze gingen dus niet tegen de maffia in, maar gebruikten ze. Het is een premier die de maffia geen strobreed in de weg legt. Wat Berlusconi doet is een directe aanval op de rechtsstaat, zegt Lamberti.

De ijdelheid en trots van een man met een negatieve anima kunnen zo extreem en eenzijdig zijn, dat geen middel wordt geschuwd om die ijdelheid en trots te bevredigen. Geen enkel gevaar wordt zelfs ook maar gezien, alleen de blinde eigen ijdelheid regeert. We zagen dat ook al in de Enron-affaire.

Dat de aanval op het rechtssysteem de maffia in de kaart speelt, wat zelfs voor andere landen grote gevolgen kan hebben vanwege de internationale belangen, dringt eenvoudig niet tot Berlusconi door. Zijn negatieve anima heeft daarnaast veel meer oog voor mooie benen en jonge sexy vrouwen, dan voor de armoedeval in veel Italiaanse gebieden, een armoede die de maffia ook in de kaart speelt. Een anoniem lid van de Napolitaanse Camorra vertelt helder en duidelijk dat het de armoede is die het grootste probleem is. Word je in een van de buitenwijken van Napels geboren, dan heb je per definitie geen toekomst. Er is geen werk en geen geld. Als dan de Camorra voor banen en eten zorgt, al is het in de criminaliteit, dan is er tenminste perspectief. Dan is de Camorra als een vader en moeder voor je. „De regering heeft me nooit de kans gegeven om geld te verdienen,” zegt het maffialid. De echte overheid in Napels is niet de gemeente, noch de politie, maar de Camorra.

We zien in de vorm van Berlusconi een politiek leider die de echte maatschappelijke signalen niet of onvoldoende ziet, waardoor schaduwkanten van de maatschappij terrein winnen en zelfs internationaal gevaarlijker worden. Intussen zien we dat hij zijn machtsbasis oneigenlijk versterkt en de gevolgen daarvan ten gunste van de maffia over het hoofd ziet. Al die tijd wordt hij overmatig in beslag genomen om zich, in 2009 als 72-jarige, nog als viriele en potente man neer te zetten, met een houding en gedrag waaruit geen enkel respect voor het vrouwelijke blijkt.

Een negatieve anima van een belangrijk politiek leider kan op zijn zachtst destabiliserend werken voor zijn land, maar nog tot veel grotere problemen leiden. De macht van de maffia kan door het ontbreken van een gerichte aanpak (en zelfs samenwerking met de politiek) internationaal voor grotere problemen zorgen, van gewelds- en drugsdelicten tot milieudelicten. De trieste ontdekking van opzettelijk tot zinken gebrachte schepen met zwaar giftig en radioactief afval voor de kust van Italië kunnen we niet los zien van de wijze waarop politiek en maffia in Italië functioneren. Het was een spijtoptant van de maffia die het al jaren rondzoemende gerucht bevestigde. Als ijdelheid, trots en eigenbelang in de politiek op een verborgen agenda meespelen, als er wetten worden veranderd en problemen niet worden aangepakt, kan de schaduw binnenkruipen en onschuldigen nodeloos leed berokkenen. De schepen liggen ‘toevallig’ in het diepste deel van de Middellandse Zee bij Italië in het zuiden, waar onder de bewoners in de kuststreek een opvallend groter percentage mensen aan ernstige ziekten leidt. Ook zouden er volgens de BBC schepen met gevaarlijk afval voor de kust van Somalië zijn gedumpt.

Het is niet zo dat we alles op het bord van de Italiaanse politiek en vooral Berlusconi kunnen neerleggen. De mensen die deel uitmaken van de maffia zijn de eindverantwoordelijken voor alle narigheid. Maar wat wél gezegd moet worden is dat het karakter van een negatieve anima van een belangrijk politicus voorwaarden schept om duistere praktijken een kans te geven om ongezien door te breken en zich te verbreiden, en daardoor mede een factor is in het consolideren van de macht van de maffia, ook ver buiten de landsgrenzen.

Heel veel, werkelijk héél veel beslissingen die in de wereld worden genomen, worden gevoed door de psychische dynamiek van de beslisser. In die dynamiek speelt de anima een belangrijke rol, veel belangrijker dan op het eerste gezicht lijkt. De wereld is een spiegel van ons innerlijk evenwicht – of van het gebrek daaraan!

_________________

1)   Youtube    www.youtube.com/watch?v=mQiUkOyl_Ng

2)   B&E Vakblad voor de financiele sector. Artikel op 2-6-2009

3)   Tett, Gillian: Fools’ Gold. How Unrestrained Greed Corrupted a Dream, Shattered Global Markets and Unleashed a Catastrophe. Simon & Schuster Publ. Group, 2009.

15.

ANIMUS-PROBLEMATIEK

ACHTER MAATSCHAPPELIJKE FENOMENEN

Loverboys.

Het gebrek aan zelfvertrouwen van de vrouw met een onontwikkelde animus maakt haar heel bevattelijk om slachtoffer te worden op allerlei gebieden. Mannen die dit door hebben kunnen heel gemakkelijk misbruik maken van de vrouw of het meisje. Zo zien we dat loverboys het meeste succes hebben bij kwetsbare meisjes en jonge vrouwen, meisjes met een gebrek aan eigenwaarde die hunkeren naar een beetje bevestiging. Ze spelen vooral in op de animusproblematiek bij meisjes die in een lastige fase in hun leven, de puberteit, zitten, en die om meerdere redenen emotioneel kwetsbaar zijn, bijvoorbeeld door problemen thuis. Vandaar dat je loverboys actief ziet op schoolpleinen, in discotheken en op bus- en treinstations. Ook op internet zijn ze actief.

De loverboy geeft het meisje aandacht door haar te overladen met cadeautjes en lieve woordjes en door met haar uit te gaan. Kortom, hij doet alles om het haar naar de zin te maken, zodat ze verliefd op hem wordt. De onontwikkelde animus van het meisje is echter niet in staat het onderscheid te maken tussen toneelspel en echte liefde, want bij een onontwikkelde animus is het onderscheidend en analytisch vermogen nog te pril, en in deze gevallen werkt haar zelfafwijzing ook remmend op haar natuurlijke vrouwelijke instinct. In plaats van het onderscheidend vermogen van jang krijgt ze nu een projectie op de loverboy van held of prins of beschermer, en ze is verkocht. Ze ziet hem niet zoals hij is, hij is de drager van haar eigen verlangen om verlost te worden, zichzelf te accepteren en zelfs te bewonderen, en in haar kracht te komen. Door die projectie echter moet ze het heel erg bezuren.

Bij een meisje van wie de negatieve animus maakt dat ze op stoer gedrag of een stoere omgeving valt, kan de animus zich aan een loverboy binden vanwege diens stoerheid of om bij een stoere en spannende groep te kunnen horen. Vooral als ze het liefje van een van de stoersten van de groep is, kan haar dat geweldig aanspreken.

Als het meisje helemaal is ingepalmd, zal ze zich moeilijk meer van hem kunnen losmaken en dan kan hij zijn slag slaan en doen waarvoor hij de affaire was begonnen: haar uitbuiten op financieel en seksueel gebied. Veel loverboys blijken niets minder dan verkapte pooiers te zijn, die hun slachtoffer tot prostitutie dwingen, of hen in de drugshandel dwingen en haar tot drugskoerier te maken, of ze plukken het meisje financieel kaal door bijvoorbeeld op haar naam telefoonabonnementen af te sluiten, leningen aan te gaan, en dergelijke. Veel meisjes worden daarbij willoos gemaakt door toegediende drugs, of door angst voor geweld en door intimidatie en manipulatie van de loverboy. Voor chantage draait hij zijn hand niet om, en hij kan bijvoorbeeld compromitterende foto’s maken en dreigen die te gebruiken als ze niet doet wat hij wil.

Zelfs als hij het meisje via chatrooms op internet heeft gevonden kan hij al voor chantabele situaties zorgen waar het meisje met open ogen intuint. Bijna de helft van alle meisjes die hun profiel online hebben wordt wel eens benaderd door een zogenaamd modellenbureau. Het is natuurlijk best spannend, leuk en nieuw om model te zijn, en om voor het modellenbureau in aanmerking te komen moeten er natuurlijk foto’s gemaakt worden. Eerst onschuldig, maar stapje voor stapje worden de foto’s gewaagder, en het komt veel voor dat het meisje uiteindelijk naakt poseert voor de webcam. Als het dan tot een contact met de loverboy komt, kan hij haar door haar te dreigen deze foto’s openbaar te maken een heel eind in de richting krijgen die hij wil, en haar onder de drugs brengen doet dan de rest.

Alleen een jongen of man die een volstrekt negatieve anima heeft, dus geen schaduwwerk heeft gedaan en vol complexen en egoïsme zit, is in staat zo minachtend en misbruikend met vrouwen om te gaan, zonder enig gevoel en zonder enige wroeging. En juist de meest kwetsbare meisjes en jonge vrouwen worden hier het slachtoffer van.

Wanneer meisjes van jongs af aan wordt geleerd van zichzelf te houden, hun eigen behoeften te onderkennen, hun boosheid te mogen uiten en assertief te mogen zijn, komt er al vroeg een ontwikkeling op gang die leidt tot het constelleren van een positievere animus. Deze meisjes lopen veel minder gevaar in de armen van een loverboy te vallen.

Een soortgelijk type kwetsbare vrouw kan ook tot handlanger van een crimineel worden, tegen wil en dank. Om dat te begrijpen gaan we kijken naar een stukje levensverhaal van Michelle Martin, de vrouw van Marc Dutroux.

Vrouwelijke handlangers van criminelen.

Op 29 februari 2004 zendt televisieprogramma Netwerk een documentaire uit over Michelle Martin. Netwerk spreekt met Marie-Line Cranenbroeck, een jeugdvriendin van Michelle Martin, en met Annemie Bulté, onderzoeksjournaliste van het blad Humo. Ze verdiepten zich in Michelle Martin. De openingsscène van de documentaire kwam uit het politieverhoor, waarbij Michelle Martin zegt:

„Ik wist wat ik moest denken, ik wist wat ik moest zeggen, ik wist hoe ik moest handelen, ook al was hij er niet, eh, ik ademde Dutroux. Hij zat in al mijn poriën.”

Michelle Martin verliest op 6-jarige leeftijd haar vader door een autoongeluk. Haar moeder lijdt daar enorm onder, en gaat al haar aandacht op Michelle richten. Het wordt een bijna symbiotische relatie, waarin Michelle in het ouderlijk bed naast haar moeder slaapt. Haar moeder leeft uitsluitend voor haar dochter, en was op zich heel aardig, maar leed aan depressies en liet alles in huis nog steeds draaien om de overleden echtgenoot. De laatste zakdoek van vader bleef op dezelfde plek op de kast liggen en moeder en dochter bleven raad vragen aan het portret van de overleden vader. Vriendinnen uit die periode zeggen dat er een soort van dodencultus in dat huis hing.

Op school merkte niemand iets aan Michelle, misschien wel omdat ze er totaal niet opvalt. Op de een of andere manier heeft ze zich klein gemaakt, en ondanks dat ze van haar moeder bijna niets mocht, klaagde ze niet. Ze mocht nauwelijks of niet buitenspelen, als tiener niet met vriendjes uitgaan, haar moeder controleerde telefoongesprekken of trok simpelweg de stekker er uit, en als Michelle zich al eens tegen haar moeder verzette en wel uit wilde gaan, bewerkte haar moeder haar emotioneel, zo vertelde een jeugdvriendin van Michelle in deze documentaire. Haar moeder zei dan dingen als: „We zijn nog maar met ons tweetjes, laten we geen ruzie maken. Ik word ziek als je weggaat, blijf toch thuis.” En dan bleef Michelle weer thuis.

In deze ongezonde situatie kreeg Michelle geen kans om haar eigen behoeften te verkennen, geen kans om te ontdekken wie ze was en wat ze wilde. Het mannelijke waarmee ze in contact komt is het portret van haar overleden vader, en de jongens op haar school, maar verdieping van het contact met het mannelijke wordt door haar moeder tegengehouden. Net als in loverboy-situaties zien we hier het risico van een meisje dat geen ervaringen opdoet die haar helpen haar eigen kracht te vinden. Ook door haar eigen ogen kijken is verhinderd omdat alles draaide om wat de moeder vond en wilde. Het is het ‘ideale’ recept voor een negatieve animus, die zich in het geval van Michelle ontwikkelde in de richting van een soort Assepoester. Ze leefde het leven dat haar moeder wilde, en cijferde zichzelf weg. Dit leidt onherroepelijk tot een diepe hunkering naar verlossing, een hunkering naar een held, haar innerlijke held die kan opstaan en haar naar haar eigen leven kan leiden. Maar in projectie kan die heldenrol gezocht en gevonden worden in de vorm van een man in de buitenwereld. En dat werd Dutroux, die ze op de schaatsbaan leerde kennen. Ze zegt over hem en deze ontmoeting: „Hij leerde me de vrijheid kennen, hij leerde me leven. Ik zag hem als mijn redder.” En haar gebrek aan onderscheidend vermogen wegens een gebrekkige animus-ontwikkeling, en de kracht van haar heldenprojectie, leverde haar uit aan een misdadiger.

Al snel kwam ze in zijn macht, en ervoer niet de kracht om bij hem weg te gaan. Ze ervaart Dutroux als een middel om uit de verstikkende greep van haar moeder te komen, maar paradoxaal genoeg weet haar onbewuste kennelijk dat er iets mis is. Waar ze zich met haar bewustzijn blind aan Dutroux bindt, constateert haar jeugdvriendin dat ze vanaf dat moment niet meer straalt, zich slechter gaat kleden en zich niet meer om haar uiterlijk bekommert; signalen die op een paar dingen kunnen wijzen: behalve als een symptoom dat ze niet de juiste keuze heeft gemaakt kan het wijzen op een verdere ontkenning van zichzelf, en daarmee mede een indicatie zijn voor een negatieve spiraal.

Voor veel mensen is het onbegrijpelijk en onverklaarbaar dat een vrouw vervolgens handlanger wordt in de duistere zaken van de man aan wie ze psychologisch gebonden is. Er speelt natuurlijk veel meer in Michelle Martin; haar binnenwereld is complex. Maar we moeten hier niet vergeten wat de animus in de vrouw precies is: hij is de tolk van haar onbewuste, en draagt de pijn en de boosheid van alles wat niet verwerkt is. De animus manifesteert dat door de negatieve kanten van het mannelijke te laten zien. En Michelle had veel te verwerken, als we beseffen hoe haar jeugd is verlopen. Ze heeft steeds ingeleverd, werd niet boos op haar moeder, en kon en mocht geen aandacht aan haar eigen behoeften schenken. Haar animus kon daardoor heel destructief worden, wat mee kon resoneren in een verliefdheid. Een vrouw kan dan gemakkelijk verliefd worden op een man die op de een of andere manier destructieve trekken vertoont, en zelfs een gevaarlijk misdadiger kan zijn. Zijzelf echter kan dat niet goed onderscheiden, dat vermogen is immers onontwikkeld gebleven; en ze wordt ook bevattelijk voor wat hij haar vertelt over hoe de werkelijkheid is, zoals haar moeder haar ook een werkelijkheid had voorgeschreven. Een vrouw met een problematisch negatieve animus, dus een vrouw met een grote hoeveelheid verdringingen en onverwerkte pijn die door de animus vertolkt worden, kan overspoeld worden door het verkeerde wereldbeeld van haar man of vriend, in de bizarste dingen meegaan en geloven, en niet meer helder onderscheiden waar de natuurlijke grenzen zijn.

Dutroux werd al snel gewelddadig, en Michelle werd bang, maar ging niet bij hem weg. Het is een soortgelijke dynamiek als bij de loverboys. Dutroux ruikt dan dat hij haar in zijn macht heeft en begint met het ontvoeren van meisjes om hen te misbruiken. Hij laat Michelle daar video-opnamen van maken, waarna Michelle zoals afgesproken een paar uur boodschappen gaat doen om zo Dutroux nog een paar uur alleen met zijn slachtoffers te laten doorbrengen. Als ze vervolgens terugkomt wordt er niet meer over gesproken.

Ze worden opgepakt en veroordeeld. Michelle Martin komt vervroegd vrij om zich, op advies van haar psychiaters, los te kunnen maken van de bezwerende invloed van Dutroux. Toen al zei ze in de ban van Dutroux te zijn. Maar tot ieders verbazing trouwt ze met hem in de gevangenis en schrijven ze elkaar lange liefdesbrieven. Ze is smoorverliefd. Als hij vrijkomt pakken ze het gezinsleven weer op. Ze krijgen in totaal drie kinderen en ze schijnt op zich een heel goede moeder te zijn geweest. Behalve waar het haar man betreft: als Dutroux zijn zoontje een keer een zo harde klap geeft dat het kind meters verder landt, reageert Michelle niet. Waarom dat zo is kan haar jeugdvriendin niet vertellen. En dan komt het moment waarop Dutroux opnieuw begint met meisjes op te pakken, waarbij Michelle zegt dat ze gedwongen werd mee te werken.

Als Dutroux wegens diefstal een tijdje de gevangenis in moet, zitten Julie en Mélissa opgesloten in de kelder van een van de huizen van Dutroux. Michelle geeft wel de honden in dat huis van Dutroux te eten, maar niet de meisjes in de kelder. Ze wist dat ze daar zaten, maar ze deed niets, ook geen anonieme melding aan de politie. Ze zegt dat ze doodsbang was en dat in haar fantasie die kinderen tot wilde beesten in de kelder waren verworden, en dat ze daarom de kinderen geen eten heeft gegeven. Zij staat op de uitkijk als Dutroux, terug uit de gevangenis, met een graafmachine de kinderen begraaft.

Het Nieuwsblad in België schreef in een artikel op 4 maart 2004 de volgende uitspraken van Michelle Martin op: „Dutroux is een demon. Mijn leven met hem was erger dan een hel…. Hij schopte, sloeg, krabde, brulde. Niet omdat ik iets fout deed, gewoon omdat hij dat wilde. Ik was doodsbang van Dutroux. Hij had me volledig in zijn macht. Ik kon niet anders dan doen wat hij wilde. Hij duldde geen tegenspraak, want dan zou hij me wéér half kreupel slaan. Ik moest mijn muil houden, zei hij.” In de rechtszaak die volgde na deze afschuwelijke ontwikkelingen neemt Michelle geen verantwoording voor wat er is gebeurd, maar legt alles bij Dutroux en zegt door hem gehersenspoeld te zijn. Kranten berichten dat de strategie van Michelle die van slachtoffer is. Ze zegt dat ze niets anders kon doen dan wat Dutroux wilde.

Is dat zo? Er werd door allerlei journalisten stevig aan getwijfeld, en haar werd verweten dat ze deze slachtofferrol op zich nam om minder zwaar veroordeeld te worden. Aan de ene kant is er altijd een uitweg en had Michelle op meerdere momenten de keuze kunnen maken om weg te gaan bij Dutroux. Aan de andere kant is het in onze psyche allemaal niet zo logisch en rationeel als sommigen zouden wensen.

Dwangbindingen bestaan, gevoed door angst, door indoctrinatie met een verkeerd wereldbeeld, door zelfafwijzingen en andere verschijnselen van de negatieve animus. We hebben het kunnen zien bij de vrouwelijke volgelingen van de gevaarlijke sekteleider Charles Manson, die geïnfecteerd waren met vreemde ideeën van de sekteleider, waardoor ze zonder enige scrupules tot de meest gruwelijke moorden in staat waren. We hebben het ook kunnen zien bij de vrouw van Phillip Garrido. Dat was de man die zomer 2009 in het nieuws kwam, toen ontdekt werd dat de al 18 jaar vermiste en gekidnapte Joyce Lee Dugard in zijn achtertuin diep weggestopt had geleefd en ook twee kinderen van hem had. De vrouw van de kidnapper is mede opgepakt omdat ze als handlanger wordt beschouwd, en zit nu ook gevangen. Haar man vertelde vanuit de gevangenis aan de pers dat God tot hem sprak; hij was bezig om een kerkgenootschap te stichten en wilde gaan prediken. Over de kidnapping en het seksueel misbruik zei hij dat als de waarheid bovenkwam mensen zouden zien wat een hartverwarmend en bijzonder geval het in werkelijkheid was. Volkomen vervreemd van de wereld dus, met een anima die gevlucht is in religie maar verder destructief is, en levend met een vrouw onder wier ogen zich dit allemaal heeft afgespeeld en die niets heeft gedaan en bij haar man bleef.¹⁾

De Italiaanse maffiafilm „La Siciliana ribelle” van regisseur Marco Amenta (zelf geboren en getogen in Palermo, temidden van de maffia) vertelt het waargebeurde verhaal van een jonge vrouw, Rita Atria, die besluit om naar de anti-maffiarechter te gaan om de moord op haar vader en haar broer, beide ‘mannen van eer’ in de beruchte maffiagroep Cosa Nostra, te wreken. Daarmee verbrak zij als lid van de maffia-familie de omertà, de wet van de stilte, wat neerkomt op je eigen doodvonnis. Ze wordt gedwongen Sicilië te verlaten en duikt onder in Rome, met hulp van de anti-maffiarechter Paolo Borsellino, die haar als een vader steunt en helpt. Als Borsellino om het leven komt ten gevolge van een aanslag door de maffia, pleegt Rita zelfmoord.

Waar het in het licht van animus-problemen in de maatschappij in dit voorbeeld om gaat, is dat Rita’s moeder persoonlijk haar dochter uitscheldt en verstoot naar aanleiding van de moedige stap van de dochter om naar de rechtbank te gaan en zo te trachten de dodelijke spiraal te doorbreken. Deze moedige stap, gebaseerd op een persoonlijke afweging en een persoonlijke keuze van Rita, kunnen we zien als een uiting van een positieve animus.

Het gedrag dat haar moeder liet zien was even duidelijk als triest: haar moeder was deel geworden van de werkelijkheid van de maffia – die was voor haar de waarheid en de maatstaf. Ze had er geen eigen oordeel over en keek door de ogen van de maffia. De zwijgplicht is de wet, en niets in de moeder deed haar kritisch denken of dit wel in overeenstemming met de levenswetten was. Haar dochter deed dat wel, en moest het bekopen met de verwerping door haar moeder. Het zijn de ‘vrouwen van de maffia’ in Italië die het maffiasysteem minstens zo hard in stand houden als de mannen. Ze zijn onmisbaar voor hen. De trouwste vrouwen zijn de vrouwen die kritiekloos in het systeem geloven, iets wat het makkelijkst gaat wanneer de animus niet ontwikkeld is.

Zodra een vrouw stil gaat staan bij zichzelf, bij haar eigen behoeften en verlangens, en op zoek gaat naar haar eigen kracht, zal ze dichter bij de positieve uitingen van haar animus komen. Ze zal onherroepelijk de confrontatie met zichzelf moeten aangaan, maar zal beloond worden met onderscheidend en kritisch vermogen van zichzelf, en de mogelijkheid en de moed om uit een wereld te stappen die ze afwijst. Ze kan eigen en zelfstandige afwegingen en keuzen maken. Rita Atria deed dat, Michelle Martin kon dat niet, de vrouwen rond Charles Manson evenmin, en ook de maffiavrouwen blijven ondanks de pijn van het verlies van geliefden deel van het systeem. Michelle Martins positieve menselijke en vrouwelijke eigenschappen waren door haar ervaringen met haar moeder en met Dutroux naar het onbewuste verdrongen, waar ze een destructieve vorm aannamen die ze projecteerde in de vorm van een enorme angst voor de verslindende kracht van de twee onschuldige meisjes die bezig waren in de kelder van Dutroux de hongerdood te sterven. Zodra complexen te groot worden, wordt de werkelijkheid op dikwijls groteske manier vertekend, en daardoor onzichtbaar. Dat betekent dat Michelle Martin zich daadwerkelijk slachtoffer kon voelen, hoe vreemd dat in de ogen van buitenstaanders ook moge zijn.

Wanneer vrouwen dichter bij hun innerlijke kracht komen, zullen veel mannen niet langer in staat zijn hun destructieve spel te spelen, omdat ze hun noodzakelijke handlanger kwijt zijn. Die heeft dan een keuze voor haar éigen leven gemaakt. Vrouwen zullen dan wél hun eigen assertiviteit moeten hervinden en durven leven.

Vrouwen en assertiviteit, agressie en woede.

In onze door het mannelijke gedomineerde cultuur zien we dat de algemene opvatting over wat vrouwelijkheid is ook sterk bepaald wordt door een mannelijke visie. In haar boek „Toward a New Psychology of Women”²⁾ besprak Jean Baker Miller hoe vrouwen in onze cultuur de draagsters zijn van al die normale aspecten van de menselijke beleving die mannen het liefst in zichzelf willen ontkennen en die ze vaak ook als angstaanjagend ervaren. Omdat ze die kenmerken als minder zien, wordt het ‘minder zijn’ ook als kwaliteit van het vrouwelijke en van vrouwen ervaren. De ermee gepaard gaande ondergeschikte positie van vrouwen wordt daarmee vanuit de cultuur opgelegd.

Jang-eigenschappen als assertiviteit, strijdlust en ook woede wordt van hen niet verwacht, sterker nog, als ze zich wel zo gedragen worden ze door mannen met een geringe anima-ontwikkeling onmiddellijk gediskwalificeerd. Haar bevindingen zijn geheel in lijn met de conclusies die Jung al decennia eerder had getrokken, en die tot zijn inzichten in de rol van animus en anima leidden. Veel resultaten van onderzoek over de relatie mannelijk–vrouwelijk passen naadloos in Jungs theorie.

Lerner vertelt in haar boek „Dans van woede” de anekdote dat ze een vakconferentie bijwoonde waar een jonge vrouwelijke arts een lezing gaf over mishandelde vrouwen. Ze kwam met veel nieuwe en interessante ideeën en toonde een sterke betrokkenheid op haar onderwerp. „Midden onder haar uiteenzetting stond een bekende psychiater die achter mij zat op om weg te gaan. Daarbij sprak hij tegen de man naast hem de volgende diagnose uit: ‘Dat is nu nog eens een héél boze dame.’ En dat was dat! Het feit dat hij een boze klank in haar stem ontdekte – of meende te ontdekken – diskwalificeerde niet alleen dat wat ze te zeggen had, maar ook degene die ze was.”³⁾

Een vrouw die werkelijk iets te zeggen heeft en iets heeft onderzocht volgens de standaarden van de huidige maatschappij, mag kennelijk geen betrokkenheid en emotie tonen. Dat is ‘onwetenschappelijk’. En voor de man die geen goede band met zijn anima heeft is dit zelfs angstig. De enige remedie is dan om de vrouw in haar geheel af te wijzen, met alles wat ze doet en heeft gedaan. Waar het mannelijk bewustzijn van nature in staat is om de kwaliteit van een onderzoek los te zien van de persoon, kan een anima-bezeten man dat juist niet, en diskwalificeert op irrationele (dus ‘vrouwelijke’!) gronden de persoon. Zijn angst werd zijn afweer, wat niets minder betekent dan dat waardevol wetenschappelijk materiaal niet de erkenning krijgt die het verdient omdat er irrationele factoren in het spel zijn.

Het betekent ook dat vrouwen die wél hun eigen kracht hebben ontdekt en van daaruit met behoud van hun vrouwelijke betrokkenheid wetenschap bedrijven of elders in de maatschappij functioneren, nog steeds het gevaar lopen dat ze het door niet-rationele anima-reacties van hun mannelijke collega’s veel moeilijker hebben om zich te profileren en te functioneren dan op grond van hun kwaliteiten verwacht kon worden. Als tot hun collega’s vrouwen behoren die níet hun kracht hebben gevonden, maar vanuit hun talenten wel een bepaalde positie hebben kunnen verwerven, dan kun je zelfs de bizarre situatie meemaken van vrouwen die het mannelijk model aanhouden en door ouderwetse mannenogen kijken. Dat zijn vooral de niet-geëmancipeerde mannenogen, waardoor dit type vrouwen vanuit die optiek hun vrouwelijke collega’s kan afvallen of afwijzen.

Of neem alle commotie rond de SGP, een van de oudste politieke partijen van Nederland, die het volgende uitgangspunt heeft: „Gods Woord leert dat de man en vrouw krachtens de scheppingsorde een eigen specifieke, van elkaar onderscheiden roeping en plaats hebben ontvangen.⁴⁾ In deze orde is de man het hoofd van de vrouw.” Op basis van hun opvattingen konden vrouwen tot voor kort geen lid van deze partij worden, en al helemaal geen politieke functie binnen deze partij bekleden. Heel lang hebben SGP-vrouwen dat normaal gevonden; sinds de jaren tachtig echter is er beweging binnen de partij gekomen en zijn vrouwen lid geworden van de SGP, en vooral jonge vrouwen eisen nu ook verdere rechten op om actief te kunnen meedoen. Wat echter opvalt is dat ondanks de nodige feministische golven de SGP nog zo lang met steun van veel vrouwen diezelfde vrouwen heeft kunnen buitensluiten van politieke activiteiten. Een niet ontwikkelde animus van de vrouw neemt de geboden die in eigen kring als juist worden gezien kritiekloos over en leeft die ook, en kan daarmee actief haar eigen onderdrukking en gebrek aan ontwikkelingsmogelijkheden in stand houden, ja zelfs verdedigen! Haar animus leeft dan het systeem en het externe woord, in plaats van eigen afwegingen van de feiten te maken, en eigen keuzen op grond daarvan te maken.

Sterk religieuze vrouwen accepteren een levenswijze die in onze moderne wereld als onderdrukking wordt geïnterpreteerd, terwijl zij dit zelf anders zien. Ze identificeren zich zozeer met de van buitenaf gegeven rol, dat ze die niet als slecht of minder ervaren. Dat geldt ook in strenge moslimgemeenschappen, waar de vrouw gesluierd door het leven behoort te gaan en zich geheel op de achtergrond dient te houden. Als ze dat niet doet en haar eigen weg gaat, kan eerwraak haar ten deel vallen en kan ze door een broer of door haar vader vermoord worden, met medeweten, instemming en medewerking van haar eigen moeder. De onontwikkelde animus van de moeder identificeert zich dan meer met het systeem en het daarin geldende woord dan met haar eigen betrokkenheid op haar kind. Zo levensvreemd kan het worden, en als we naar deze gemeenschappen kijken, dan zien we dat het geen uitzonderingen zijn. Meisjes die zich binnen dit systeem zelfstandig willen ontwikkelen lopen dus letterlijk gevaar. Opnieuw zien we dat het gebrek aan animus-ontwikkelingen bij vrouwen (in dit voorbeeld de moeders van de omgebrachte moslim-meisjes) oude mannelijke systemen in stand houdt. De moeders ervaren de veiligheid van de uiterlijke structuur omdat ze hun eigen innerlijke ruggegraat niet hebben kunnen ontwikkelen. Ik denk dat als voldoende vrouwen binnen de moslimgemeenschap geholpen kunnen worden met het ontwikkelen van hun eigen kracht, er vanzelf een verandering gaat optreden. Dat is denk ik een belangrijker punt dan de discussie over hoofddoekjes.

De eigen keuze van vrouwen om een hoofddoek te dragen kán het gevolg zijn van het gebrek aan kracht om een eigen keuze te kunnen maken, wat samenhangt met het functioneren van de gemeenschap waarin ze zich bevindt en de rol die ze daarin geacht wordt te spelen. Aan de andere kant moeten we er rekening mee houden dat er inderdaad vrouwen zullen zijn die de keuze voor de hoofddoek volledig bewust vanuit eigen afweging en hun eigen kracht maken. Het gevaar is echter dat veel meisjes met een onvoldoende ontwikkelde animus oprecht gelóven dat het hun eigen keuze is, maar onbewust en in werkelijkheid nog zó in het systeem vastzitten dat ze dit door de keuze voor een hoofddoek bevestigen. Het verbieden van de hoofddoek echter lost niets op, het is het bestrijden van een symptoom van een dieper liggende problematiek.

Voor veel vrouwen is contact leggen met hun boosheid of woede een heel moedige stap. In mijn opleidingen en trainingen kom ik met de regelmaat van de klok vrouwen tegen die zeggen dat ze zich niet boos voelen als ze me de meest vreselijke dingen vertellen. Ze doen op rustige toon hun verhaal, en als ik vraag waar hun woede zit, kunnen ze met droge ogen zeggen dat ze die niet hebben. Natuurlijk hebben ze een woede, maar veel vrouwen hebben gevoelens van boosheid en woede zo ver weggedrukt, dat ze vaak niet eens meer weten dat ze kwaad zijn. Ik heb dit punt al eerder aangekaart, maar wil het ook in dit verband weer naar voren brengen.

Als we dan uiteindelijk met oefeningen bij die woede komen, blijkt hij onthutsend sterk te zijn – en vooral oud, heel oud. Ik ben er meer en meer van overtuigd geraakt dat menige vrouw de pijn en de woede draagt van de vele vrouwen in de generaties vóór hen, vrouwen die door de cultuur en maatschappij waarin ze leefden geen kans hebben gekregen te worden wie ze bedoeld waren te zijn. Vanuit een onbewuste solidariteit kunnen vrouwen zichzelf dan onder de maat houden, zoals we al hebben gezien. Maar ze kunnen ook proberen het patroon te doorbreken, en dat is vaak lastiger dan we denken.

Als vrouwen die boosheid en woede gaan uiten, komt struikelblok nummer één: het is zo lang verdrongen geweest, dat de kans groot is dat de boosheid er op een onbeheerste manier uit komt, zodat de vrouw wordt ervaren als een ongeleid projectiel, wat dan ‘dus bewijst’ dat ze minder is, of irrationeel, of hysterisch, of vul maar in. Maar in werkelijkheid heeft ze de eerste stap gezet naar de ontdekking van haar eigen innerlijke kracht.

In de tweede plaats zal deze boosheid makkelijk de kenmerken van negatief jang gaan dragen. We weten immers dat het mannelijke de tolk van haar onbewuste is, en als voor het eerst het ventiel losgaat, kan dat met een hoop kabaal gepaard gaan.

Het derde struikelblok is dat als de eerste stoom is afgeblazen, de vrouw terug kan vallen in zelfafwijzing en schuldgevoelens omdat ze zich zo heeft laten gaan, met daaruit voortvloeiend het risico dat ze ondanks deze moedige stap toch weer terugvalt in gedrag dat de oude situatie in stand houdt, wat natuurlijk weer de nodige negatieve animusreacties tot gevolg heeft.

Schuldgevoelens zijn iets waar heel veel vrouwen die de weg naar zichzelf zoeken last van hebben. Op de een of andere manier voelen veel vrouwen zich verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van hun hele omgeving, inclusief de stemmingen en gevoelens. Dat kun je goed zien wanneer partner, kinderen, verdere familie of vrienden problemen hebben. Dan is het de vrouw met een niet ontwikkelde animus die zich geroepen voelt om de zaak te herstellen, het probleem de wereld uit te helpen of anderszins aan te pakken. Doorgaans zal ze daarbij met een forse hoeveelheid welgemeende adviezen komt waar niemand eigenlijk om gevraagd heeft.

Lerner constateert dat het onze samenleving is die schuldgevoelens bij vrouwen aankweekt, „zodat velen zich nog steeds schuldig voelen als ze niet voor de volle honderd procent een emotioneel bevoorradingsstation voor anderen zijn.”⁵⁾

Schuldgevoelens vormen een ideale bliksemafleider om niet in contact te hoeven komen met hun eigen boosheid, woede en assertiviteit, en ongemerkt blokkeren vrouwen daardoor de toegang tot hun kracht. Want willen ze werkelijk de mannelijke kracht in hen gaan ervaren, dan zullen boosheid en assertiviteit een plek moeten krijgen. In plaats daarvan blijven veel vrouwen uit schuldgevoel, en omdat het zo hoort, vrede stichten, vriendelijk reageren, en de harmonie bewaren tot ze een ons wegen, en verbitteren ze van binnen meer en meer omdat ook zij, net als de vrouwen in voorgaande generaties, in hetzelfde patroon gevangen zijn geraakt. Hun negatieve animus die ze daarbij ontwikkelen maakt hen humorloos en bozig, zelfs venijnig en kwetsend, waarmee ze helaas de vrede die ze proberen te bewaren eigenhandig afbreken. Hun psyche is verdrietig en boos, en als er geen creatieve uitweg is kunnen depressiviteit, een gebrek aan levenslust, tot en met fysieke symptomen het gevolg zijn. Drankproblemen bij vrouwen kunnen heel goed hiermee samenhangen.

Het einde van de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig gaven het beeld te zien van snel veranderende waarden en inzichten. Van studentenopstanden tot feministische golven, van baas-in-eigen-buik bewegingen tot communes – de oude structuren en waarden werden in snel tempo uitgedaagd. In die periode was er ook een toenemend aantal al getrouwde vrouwen met kinderen die de behoefte kregen aan een eigen ontwikkeling. En hoewel we grote bewegingen en veranderingen zagen in de decennia die daarop volgden, hebben veel vrouwen het in eigen kring erg moeilijk gehad om een stukje van hun eigen kracht en identiteit te veroveren en zich te gaan ontwikkelen. Dat blijkt ook uit het werk van Murray Brown, die in 1978 het boek „Family Therapy in Clinical Practice.”⁶⁾ publiceerde. Hij heeft de Bowen Gezinssystementheorie opgesteld en geconstateerd dat wanneer in een gezin iemand een onafhankelijke identiteit begint te ontwikkelen, dat vaak op krachtig verzet stuit van de anderen. Bowen onderscheidt hierin drie fasen:

•  „Je bent fout bezig”, ondersteund door een eindeloze reeks argumenten.

•  „Doe maar weer gewoon, dan accepteren we je weer.”

•  „Als je geen eieren voor je geld kiest, zijn dit de gevolgen,” en die worden dan allemaal opgenoemd.

Als de echtgenote degene is die zich onafhankelijker begint te ontwikkelen, kan ze te horen krijgen dat ze geen rekening houdt met anderen, ongevoelig is, egoïstisch zelfs; er kunnen haar schuldgevoelens aangepraat worden, of ze krijgt te horen dat het door haar gedrag komt als de relatie met haar man stukloopt. Als dat allemaal geen effect heeft, kan haar man zelfs fysieke reacties krijgen die het gevolg zijn van de angst van het verlies van de status-quo, wat het verlies van het bekende inhoudt.

Een nieuwe situatie kan eenzaamheid geven, meer eigen verantwoordelijkheid vragen en meer van die dingen die van hem een nieuwe instelling verlangen. Dus zal hij proberen de oude situatie te herstellen. Eerst nog relatief goedschiks, door zijn vrouw te laten zien dat ze fout zit, en haar vervolgens de hand te reiken in de vorm van „als je nou gewoon doet zoals je altijd gedaan hebt, dan is het weer goed”. Het is zelfs mogelijk dat de hele familie zich er mee gaat bemoeien, en ik heb de nodige gevallen meegemaakt (vooral in gezinnen in een traditionele of sterk religieuze omgeving) waarin kinderen de kant van de vader kozen en het maar niets vonden dat hun moeder zich wilde gaan ontwikkelen.

Kun je dan als vrouw nog verder? Jazeker, dat kan, maar het vraagt veel zelfonderzoek en de vrouw wordt geconfronteerd met grotere problemen dan alleen die van haarzelf. Hieronder volgen een aantal problemen en confrontaties die ik ben tegengekomen en waar vrouwen mee geconfronteerd werden:

•  De confrontatie met haar eigen behoeften: knagende vragen wie ze nu eigenlijk is en wat ze zelf wil.

•  Verdriet om de tijd die ze kwijt is door niet naar haar eigen behoeften te luisteren. Ze beseft dat ze had willen studeren, vaardigheden had willen leren, zich had willen ontwikkelen, en dat er vele jaren verstreken zijn die ze op een andere manier had willen invullen. Het gaat vaak gepaard met een soort rouwproces.

•  Schuldgevoelens tegenover anderen als ze ziet wat ze ‘fout’ gedaan heeft door een bepaalde rol te leven en dat ook van haar kinderen te verlangen. „Had ik dat maar eerder geweten”, krijg ik vaak te horen. Of: „Als ik me bedenk wat ik mijn kinderen heb aangedaan doordat ik dit nog niet wist…” en meer van dit soort verzuchtingen heb ik vaak gehoord. Vrouwen moeten hier beseffen dat ze destijds vanuit hun beste weten en bedoelingen gehandeld hebben, en dat méér er eenvoudig niet in zat.

•  Schuldgevoelens wanneer haar stap ook inhoudt dat het haar ouders verdriet doet. Ik heb veel vrouwen meegemaakt die toch graag hun ouders wilden laten zien dat ze het wél waard waren om te leven, wél presteerden, en wél tot iets in staat waren. Op de een of andere manier kunnen onderhuidse minderwaardigheidsgevoelens nog steeds een behoefte aan goedkeuring van ouders en autoriteiten doen voelen, en een angst ze teleur te stellen.

•  We noemden het al eerder: een onbewuste solidariteit met haar vrouwelijke voorouders die ook niet hun eigen leven konden leiden. „Waarom kan of mag ik dat dan wel?” is dan de vraag, die alsnog een terugval kan inhouden, hoezeer ze ook verlangt naar een ander leven. Ze gaat dan door op oude voet.

•  En ze zal moeten opboksen tegen de tegenstrevende bewegingen in haar eigen omgeving en familie, vooral ook de confrontatie met de anima van haar man als die negatief van aard is. Ze moet zich wapenen tegen negatieve uitingen als: „Wat denk je daar op jouw leeftijd nog mee te kunnen bereiken?” of: „Denk je dat je daar de intelligentie voor hebt?” en meer van dit soort ‘vleiends’. Nog lastiger is het wanneer de anima van de man het persoonlijk maakt en haar dingen zegt als: „Waarvoor is dat nodig? Wil je me ontvluchten? Geef ik je dan niet alles wat je hartje begeert?” Deze uitspraken ben ik tegengekomen in de wat rijkere families waar de man er een eer van maakte zijn vrouw alles te geven wat ze wilde. Maar wat ze wérkelijk wilde, namelijk een stukje leven voor haarzelf, haar eigen kracht en oordeelsvermogen vinden, dát werd als beledigend opgevat of op zijn zachtst niet begrepen.

•  Ze zal moeten leren om dat wat ze wil en voor ogen heeft duidelijk en helder weer te geven, zonder al te veel emoties. Als ze met veel emoties met haar gevoelens en verlangens op de proppen komt, geeft ze haar man voedsel om haar te blijven zien als hysterisch of irrationeel, waardoor hij ‘het recht heeft’ te wachten ‘tot ze weer normaal is’. Ofwel: hij kan zich dan achter onbetrokkenheid en afstandelijkheid verschuilen en hoeft zo niet de confrontatie met zijn vrouw en met zijn eigen innerlijk aan te gaan. Ook ben ik vrouwen tegengekomen die thuis hun gesprek met man of baas of andere autoriteit goed hadden voorbereid en wisten wat ze wilden zeggen, maar op het cruciale moment opeens dichtklapten, zich geïntimideerd voelden (al was er nog niets gebeurd), en opeens niet meer zo zeker van hun zaak waren. Weer dat gebrek aan zelfvertrouwen dat ineens kan opspelen, vooral bij mannen en autoriteiten.

•  Ze zal ook haar kinderen moeten loslaten in de zin dat ze zich niet moet laten wegleiden van haar doel door zich te overidentificeren met moederschap of zich dit te laten aanpraten.

Wanneer we met z’n allen deze dieperliggende problematiek, die geworteld is in een cultuur van eeuwen en eeuwen, niet begrijpen en niet onderkennen, lopen we het risico dat veel creatief potentieel onbenut blijft, wat niet alleen jammer en zelfs schadelijk is voor onze maatschappij, maar vóór alles ook pijnlijk en verdrietig is voor de vrouw die met deze problematiek worstelt. Ik denk dat er op dit punt nog heel veel te winnen valt.

Type E vrouw.

In het bovenstaande hebben we vooral gekeken naar een aantal maatschappelijke gevolgen van de negatieve animus als deze zich innerlijk afbrekend voordoet en deel is van Assepoesterachtig gedrag. Maar de negatieve animus kent een andere uiting: de overcompensatie in kracht en doortastendheid. Diep op de achtergrond knaagt hier het smeulende gevoel van zelfafwijzing en niet kunnen (of niet mogen) genieten, gepaard aan perfectionisme. De vrouw in kwestie ervaart zichzelf dan nooit als goed genoeg, maar heeft wel een ontwikkeling achter de rug waarin ze aan een aantal kwaliteiten of talenten vorm heeft kunnen geven, waardoor ze het maatschappelijk goed doet en ook een waardevolle bijdrage levert of kan leveren aan bedrijf en maatschappij. Dat succes blijkt toch niet onverdeeld aangenaam te zijn en dat heeft geleid tot het ontstaan van het begrip ‘type E vrouw’.

In het artikel „The Emergence of Type E woman” beschrijven de onderzoekers W.W. Suojanen en anderen in 1987 het ontstaan van het type E vrouw.⁷⁾ Dit type vrouwelijke leidinggevende is degene die probeert om ‘Alles voor Iedereen’ te zijn (Everything to Everyone, vandaar de aanduiding type E vrouw). Ze wil heel graag geloven in haar persoonlijke waarde in het spanningsveld tussen de eisen die thuis aan haar worden gesteld en de eisen van haar werk, maar ze voelt zich onzeker. Hariet Braiker, klinisch psychologe en management consultant, schreef er een veel geprezen boek over, waarin ze zegt dat het Type E vrouw vandaag de dag tot een epidemisch probleem is geworden. En hoewel het niet beperkt is tot werkende vrouwen, is het verschijnsel daar wel het sterkst aanwezig. Het gaat dan vooral om zakenvrouwen die een heel eind opgeklommen zijn op de ladder van het bedrijf, of om vrouwen die vrijwilligerswerk in de gemeenschap doen en daarbij zo’n beetje in alle comités en organisaties zitten en daarnaast ook proberen om naast een veeleisende baan de perfecte echtgenote en moeder te zijn. Het leidt volgens Hariet Braiker tot het type E stress, en ze zegt dat dit gedragspatroon samenhangt met vrouwen die proberen alles te hebben en alles te doen: het al genoemde Alles voor Iedereen syndroom.⁸⁾

Wat in alle analyses van het type E vrouw naar voren komt is dat deze vrouw alles met volle inzet en de beste bedoelingen zo goed mogelijk wil doen, ja, in de dingen die ze doet zelfs wil uitblinken, zowel thuis als op het werk, en dat vooral ook zo onafhankelijk mogelijk doet. Dit type vrouw wil het allemaal alléén kunnen, en ontkent consequent haar vrouwelijke behoefte aan onderlinge afhankelijkheid in relaties. Dat doet ze vervolgens heel goed, en wordt uiteindelijk het slachtoffer van haar eigen succes.

Dit is een toepasselijke beschrijving van een negatieve animus die ten koste van vrouwelijke waarden een overdreven kracht en perfectionisme tentoonspreidt. Maar diep in de psyche van de vrouw blijft die éne vraag ‘sudderen’: „Zie mij staan, accepteer me en zie dat ik het waard ben om te leven.” Eigenlijk wil ze gewoon erbij horen, een plezierig beetje aandacht hebben en het gevoel hebben dat ze meetelt, en een arm om haar heen. En juist door haar kracht, kunde en onafhankelijkheid zal ze steeds minder mannen treffen die haar die arm willen geven. Als een vrouw in deze gedragsmodus blijft, bouwt ze een flinke stress op, tot en met lichamelijke verschijnselen, omdat ze geen balans kan vinden door te ontspannen en te genieten.

Braiker komt met nog een opmerkelijke observatie: hoe meer dit succesvolle type E vrouw bereikt en kan, hoe meer anderen van haar gaan eisen, wat een enorme tol gaat vragen van haar geestelijke en lichamelijke gezondheid. Hoe kan het dat er steeds meer van haar geëist wordt? Wanneer een man heel succesvol is gebeurt dat immers niet – althans niet in die mate. Waarom bij de type E vrouw wel? Het is hard om te zeggen, maar zij (of eigenlijk haar negatieve animus) doet dat zelf. Door het gebrek aan echt geloof in zichzelf en gebrek aan zelfvertrouwen straalt ze zélf de drang uit nog meer te willen of te moeten doen, om zichzelf en anderen te overtuigen. Ze wil ‘alles voor iedereen’ blijven, neemt als vanzelfsprekend de extra taken op zich, en doet dat op een onafhankelijke manier. Feitelijk jaagt ze zichzelf op en blijft dat maar doen, hoe hoog ze ook op de maatschappelijke ladder staat. En dat is jammer, want het ontneemt haar uiteindelijk alle plezier in de dingen die ze doet, en het ontneemt haar ook de mogelijkheid een bij haar passend privéleven te hebben.

Vrouwen die hun eigen kracht hebben gevonden of het contact met hun vrouwelijkheid hebben behouden, kunnen ontspannen én hard werkend aan de top staan en ervan genieten zonder bovenmatige stress op te bouwen. Voor type E vrouwen is dat niet of veel minder weggelegd. Braiker komt dan ook met een programma waarin ze vrouwen leert stressbestendiger te worden, vaker nee te zeggen, en zich bewust te worden van het eisenpakket dat ze zichzelf opleggen. Ik zou op dit punt vrouwen vooral adviseren therapeutisch aan de slag te gaan met de schaduwen in hun persoonlijk onbewuste die haar zelfvertrouwen gijzelen. Stappenplannen om stress te vermijden zijn op zich prima, maar een vrouw met een negatieve animus die bezig is om kracht te overcompenseren, zal het stappenplan óók zo perfect en zo goed mogelijk willen uitvoeren, waardoor aan een deel van de essentie van het stappenplan voorbij wordt gegaan.

Nog een paar observaties van Braiker over type E vrouwen:

•  Ze neemt veel te veel op haar nek.

•  Ze wordt bevattelijk voor uiteenlopende psychische en lichamelijke problemen.

•  Ze heeft psychisch last van onopgeloste emotionele conflicten.

•  Ze stelt zich zó onafhankelijk op dat mannen wel vrienden willen zijn, maar als levenspartner toch een vrouwelijker vrouw zoeken. Ze is bang om afhankelijk te zijn omdat ze bang is dat ze daardoor aan de kant wordt gezet door mannen.

•  Als de stress lang aanhoudt kan ze problemen krijgen met alcohol, drugs, medicijnverslaving, en dergelijke, en lichamelijk last krijgen van hoofdpijnen, allergieën, steeds terugkerende virale infecties, seksuele problemen, enz.

•  Psychisch kan ze last krijgen van depressieve gevoelens.

Stuk voor stuk kenmerkende gevolgen van een overcompenserende negatieve animus!

Hariet Braiker vergelijkt het type E vrouw met het type A man, maar heeft daar de nodige kritiek op gekregen. Een studie over gezonde mannen die bepaalde gedragskenmerken hebben die hun een verhoogd risico op hartproblemen geeft leidde tot het onderscheiden van een bepaald type man: het type A man. Het type E vrouw imiteert het gedrag van het type A man, maar gooit daar bovenop nog eens een agenda vol traditionele vrouwelijke opvattingen over hoe ze zich moet gedragen om bovendien een goede moeder, vrouw of dochter te zijn. Daarmee zijn beide typen niet meer met elkaar te vergelijken.

Een ander punt van kritiek op Braiker is dat ze vooral op basis van haar eigen leven en interviews tot haar conclusies is gekomen, en dus meer intuïtief ‘een bel heeft horen luiden’. Er is echter wel degelijk wetenschappelijk onderzoek geweest, zie het hierboven genoemde artikel. Braiker zelf laat zien dat ze een scherp observerend vermogen heeft en de vinger op de zere plek weet te leggen. De inzichten over het type E vrouw passen naadloos in wat we in de jungiaanse psychologie weten over de negatieve animus die zich overcompenserend manifesteert in een jasje dat al te jang is: kracht, onafhankelijkheid en zakelijkheid!

Carol Orsborn schreef voor deze vrouwen „Enough is Enough”⁹⁾ en stichtte de Super-women Anonymus. Hierin probeert ze met dit type vrouwen weer te komen tot beleving, compassie, creativiteit, gevoel voor het leven en de aarde, en de moed om de eigen kwetsbaarheid onder ogen te zien.

De moderne Macbeth: de destructieve animus.

Elena Ceauşescu, vrouw van de verdreven dictator van Roemenië, wordt op het platteland geboren. Ze maakt haar school niet af en is alleen goed in handwerken, zingen en gymnastiek. Als ze als ongeschoolde arbeidster in een medicijnfabriekje komt te werken, krijgt ze interesse in chemie, en gaat later een avondcursus scheikunde doen, waar ze bij een tentamen wordt weggestuurd wegens spieken.

Ze wordt lid van de (destijds nog verboden) Communistische Partij, niet uit politieke overtuiging, maar waarschijnlijk omdat ze ergens bij wilde horen. Daar ontmoet ze Nicolae Ceauşescu, hoofd van de jeugdbeweging die na de Tweede Wereldoorlog een snelle carrière in de partij maakt. Ze trouwen. Elena wordt wegens incompetentie ontslagen als secretaresse bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, maar aan haar serie mislukkingen komt een einde als haar man partijleider wordt en daarmee de macht in Roemenië krijgt. Vanaf nu werkt ze hard aan een ander imago, gesteund door haar man: ze wil een sterke, machtige en intellectuele vrouw zijn en doet er alles aan om dat beeld naar buiten te brengen, inclusief falsificaties en machtsspelletjes. Catherine Lovatt schrijft in haar artikel „The Legacy of Elena Ceauşescu” in „Women in Politics” dat de honger naar internationale erkenning bij Elena veel sterker was bij haar man. Haar strategie was even simpel als manipulatief, zoals ook blijkt uit de VPRO-geschiedenisdocumentaire¹⁰⁾ over haar:

•  Ze zorgde ervoor dat ze een academische titel in de scheikunde kreeg; de officiële verdediging van haar proefschrift vond achter gesloten deuren plaats, het is een publiek geheim dat anderen het werk voor haar deden.

•  Ze wendde haar macht aan door voorzitter van de ICECHIM, het belangrijkste scheikunde-onderzoekslaboratorium in Roemenië te worden.

•  Ze publiceerde onderzoeksartikelen in wetenschappelijke tijdschriften onder haar eigen naam en dwong de echte onderzoekers hierover te zwijgen.

•  Ze manipuleerde buitenlandse overheden via haar man. Toen Nicole Ceauşescu in 1968 als enige Oostblokleider protest aantekende tegen de inval in Praag, werd hij in het Westen als een waardig staatshoofd binnengehaald en voor de nodige buitenlandse bezoeken uitgenodigd. Hij stelde echter een voorwaarde voor zijn komst: zijn vrouw moest bij zijn bezoek een eredoctoraat krijgen aan een van de universiteiten in het betreffende land. Elena kon na diverse staatsbezoeken gaan grossieren in eredoctoraten, die haar in eigen land vervolgens weer de nodige status gaven.

•  De ambassades worden ingeschakeld om ‘haar’ proefschrift vertaald te krijgen in verschillende talen. Ook in Nederland verschijnt het werk in 1983.

Elena begon zelf in haar imago te geloven, een bekend verschijnsel van een negatieve overcompenserende animus. Die kan in de vrouw kritiekloos een beeld vastzetten, zowel over de buitenwereld als over haarzelf. Haar manipulaties over de wijze waarop het beeld tot stand kwam werden resoluut naar het rijk van de schaduw verwezen. Zó sterk heeft ze de waarheid van haar handelen verdrongen, dat ze op het allerlaatst, tijdens het proces na hun gevangenneming, vlak voor haar dood nog aangaf dat ze vond dat zij de Nobelprijs voor de scheikunde had verdiend. Dat lijkt in eerste instantie een absurde gedachte; je weet toch wat je hebt gedaan? Niet voor de extreem negatieve animus. Het is verbijsterend te zien hoe deze zich kan vastbijten in een volslagen verkeerd idee en daar niet meer van af te brengen is. Het wordt de plaatsvervangende waarheid. Mircea Codreanu, een diplomaat aan de Roemeense ambassade in Washington, zei over haar: „Terwijl ze een onwetend, ongeletterd en primitief soort vrouw was, geloofde ze werkelijk dat als ze een paar titels achter haar naam had, dit haar imago zou veranderen.”¹¹⁾

Kijken we vanuit onze kennis van de werking van een verharde negatieve animus naar Elena, dan belooft het bovenstaande niet veel goeds. Het is één grote waarschuwing dat Elena elke verbinding met het vrouwelijke en met vrouwelijke principes verloren heeft. Het relaterende en verbindende is zoek, het voedende en ondersteunende weg, geduld en wachten kent ze niet meer, en ze kan harde zakelijke ideeën hebben en ze vanuit haar macht doorvoeren zonder nog rekening te houden met de menselijke maat der dingen. En ze zal ook binnen haar relatie de macht proberen te grijpen. Verschillende feiten wijzen ook inderdaad in die richting; ik noem er een paar:

•  Elena wordt algemeen gezien als het brein achter de politiek van haar man rond geboorteregeling: abortus werd verboden en elke vrouw onder de 40 moest minstens vier en later zelfs vijf kinderen ter wereld brengen. (Hoe meer onderdanen, hoe meer macht!). De Ceauşescu’s lieten echter na om hier ook faciliteiten voor te scheppen. Het overgrote deel van de agrarische en industriële productie werd geëxporteerd, waardoor het land in bittere armoede leefde en gezinnen de last van meerdere kinderen niet eens konden dragen. Gevolg: illegale abortussen en vrouwen die hun pasgeborene naar de staatsweeshuizen brachten.

•  Dat bracht Elena en haar man op het volgende idee: ze begonnen te betalen voor het brengen van kinderen naar staatsweeshuizen, omdat ze daar kinderen in groten getale wilden laten opgroeien tot een soort Roemeens Werkleger. Maar ook hier werden er geen goede voorwaarden geschapen: te weinig verpleegsters en een enorm voedseltekort, wat tot grote emotionele en lichamelijke problemen bij de kinderen leidden.

•  Het antwoord van de Ceauşescu’s: er is een medische oorzaak voor de problemen van de kinderen en dat kan verholpen worden met bloedtransfusies. Een bedekken van de werkelijke oorzaak dus en van hun verantwoordelijkheid. Die bloedtransfusies werden massaal gegeven, veelal met gebrúikte naalden, zodat zich onder de kinderen in het kindertehuis een explosie van aids voordeed. Elena was hoofd van de Gezondheidscommissie van de Staat die vervolgens concludeerde dat aids in Roemenië niet kon bestaan.

Het zijn voorbeelden waarin ongebreideld egoïsme wijst op een niet ontwikkeld bewustzijn en een enorme schaduw bij beiden. Dan weet je dat animus en anima zich van hun moeilijkste kanten laten zien. De animus van Elena werd steeds harder en steeds meer belust op macht, zonder enig gevoel voor mensen en hun leven te hebben, en de anima van Nicolae werd steeds ijdeler en wereldvreemder, eveneens zonder oog voor de objectieve gevolgen. Een land dat geregeerd wordt door zo’n tweetal koerst af op een humanitaire, ecologische en economische ramp. Om even nog het wereldvreemde en mensvreemde van hen beiden te illustreren: hun wantrouwen jegens de wereld werd even groot als hun macht en ijdelheid, wat niet alleen leidde tot een extreme geheime dienst, de zo gehate Securitate, Elena liet zelfs afluisterapparatuur aanbrengen onder de bedden van haar eigen opgroeiende kinderen. „Elena regeerde Roemenië toen haar echtgenoot Nicolae niets meer tegen haar in durfde te brengen,” schrijft Annieke Kranenberg over Elena in haar boek „De dictatuur van Elena Ceauşescu”. Precies het beeld van de harde animusvrouw met de broek aan, getrouwd met een wereldvreemd geworden anima-man die in zijn eigen droomwereld zit en naar haar pijpen danst. Een klassiek voorbeeld, helaas met ingrijpend negatieve gevolgen. Want ook op het laatst liet Elena zien niets van het vrouwelijke, moederlijke en koesterende meer te hebben toen ze tijdens de opstand tegen hen uitriep: „Schiet totdat ze allemaal dood zijn!”, terwijl haar man met verbijstering naar de menigte keek die in koor zijn aftreden af wilden dwingen.

Elena had weinig talenten, maar een grote ambitie, en wist haar weg te vinden door aan te haken (te trouwen) bij de man met qua macht de beste vooruitzichten. Ze misbruikte zijn macht door zelf macht aan zich te trekken en hij werd een instrument voor haar hongerende, overcompenserende animus. Dat ze steeds méér wilde (tot en met grossieren in eredoctoraten) is een eenvoudig gevolg van het feit dat ze allesbehalve zelfvertrouwen had, waardoor de buitenwereld haar moest blíjven bevestigen, steeds weer. Ze ging uiteindelijk totaal onvrouwelijk gedrag met veel negatieve jang-trekken vertonen.

Vrouwen met een zó extreem doorgeslagen animus worden de vrouwe Macbeth achter hun man, en als ze in een positie zitten waarin ze enige macht hebben, wordt die macht te eigenen bate aangewend, wat tot een destructieve spiraal leidt, in het klein en in het groot. Nog altijd is de negatieve invloed niet weg: veel vrouwen in Roemenië vandaag de dag herinneren zich Elena en zien haar als een negatief rolmodel, waardoor veel vrouwen geen enkele politieke ambitie hebben. Daardoor houden ze een oudere, patriarchale samenleving juist in stand, constateert Catherine Lovatt in „The Legacy of Elena Ceauşescu”.¹²⁾

Als we naar de kern gaan is het eigenlijke probleem helder: als er thuis geen balans is tussen jin en jang, vrouwelijke en mannelijk, anima en animus, dan kan dat grote gevolgen hebben voor mens en maatschappij. Daarom gaan we in hoofdstuk 16 nog naar een paar voorbeelden van thuis kijken.

_________________

1)   Washington Post, 28 augustus 2009 .

2)   Jean Baker Miller, Toward a New Psychology of Women, Boston, Beacon Press, 1976.

3)   Lerner, H. G.: Dans van woede. Vrouwen en de kracht van hun boosheid. Amsterdam, 1995, p. 14.

4)   Dorothé Stubbé, President ELSA Leiden en Anna van Duin, Vice President Academic Activities ELSA Leiden. „Party penalised for woman snub. De SGP-zaak: een botsing van grondrechten.”

5)   Lerner p. 18.

6)   Murray Bowen: Family Therapy in Clinical Practice. New York,. Jason Aronson, 1978, p. 495.

7)   Suojanen, Waino W., Working, Tricia, Goldner, Jane S., Ort, Kelley, Cribbs, Sherrie: The emergence of the type E woman. Georgia State University College of Business Adminstration, 1987.

8)   Braiker, Harriet B.: Type E* Woman: How to Overcome the Stress of Being Everything to Everybody. iUniverse Incorporated, 2002.

9)   Osborn, Carol: Enough Is Enough: Exploding the Myth of Having It All. Penguin, 1986; Enough is Enough: Simple Solutions for Complex People, 1993.

10)  HYPERLINK “http://geschiedenis.vpro.nl/programmas/2899536/afleveringen/14930971/items/15043316/” http://geschiedenis.vpro.nl/programmas/2899536/afleveringen/14930971/items/15043316/

11)  Behr, E, Kiss the Hand You Cannot Bite: The Rise and Fall of the Ceausescus, Villard, 1991.

12)  Catherin Lovatt in „The Legacy of Elena Ceausescu.” www.ceausescu.org/ceausescu_texts/

16.

ANIMUSEN ANIMA-PROBLEMEN

THUIS EN OP SCHOOL

Animus–anima ruzies.

Wanneer een man zich niet bewust is van de innerlijke oorsprong van zijn gevoelens en emoties, geen verantwoording voor zijn eigen gevoelens neemt of over zijn gevoelens geen duidelijkheid verschaft als dat nodig is, dan kunnen we, zoals we gezien hebben, wachten op tegenacties van zijn anima. Voor de man is het van het grootste belang dat hij in contact komt (en blijft) met zijn gevoelens, zijn gevoelens serieus neemt en leert ze te uiten op momenten wanneer dat nodig is. Het onbewuste heeft daarbij heel eigen opvattingen over wanneer iets nodig is, en staat niet echt open voor argumentaties van ons bewustzijn.

Als een man bijvoorbeeld in een lastige situatie terecht komt waarin hij zich vervelend voelt, en besluit zich koest te houden om de situatie niet te verergeren, dan kan dat besluit in het licht van de feitelijke situatie om hem heen op zich best een juist besluit zijn. Maar hoewel het misschien een verstandig besluit is, zal daarmee het vervelende gevoel niet meteen weg zijn; er is immers niets opgelost. Feitelijk is er nu sprake van een onbalans: door zich koest te houden heeft de man weliswaar een en ander niet laten escaleren, maar hij heeft evenmin duidelijkheid verschaft, waardoor het gevaar bestaat dat het externe probleem blíjft. Dat is iets wat het onbewuste feilloos ruikt. Het is op dit soort momenten dat de anima er een schepje bovenop doet. Zij vertolkt, door nog wat extra vervelende gevoelens, het ongenoegen van het onbewuste over het feit dat de man niet gehandeld heeft en er onduidelijkheid is blijven bestaan. De anima is niet geïnteresseerd in de motivatie van het handelen, noch in de vraag of dit voor de buitenwereld beter was. Voor de anima als tolk van het onbewuste telt alleen het gevolg voor het eigen innerlijk en de vraag of er nog een balans is, en of er gereageerd is vanuit de gedachte aan het behoud van de balans.

Het kan best zijn dat de zaak niet geëscaleerd is omdat de man zich koest hield. Maar was zijn motief achter zijn besluit om niets te doen écht om de zaak niet te laten escaleren? Of heeft de man op zichzelf al moeite met situaties waarin emoties een rol kunnen gaan spelen, en is dat het échte motief? Of kan de man niet overweg met gevoelens van boosheid? Als we het over gevoelens hebben, horen daarbij ook die van boosheid, jaloezie en noem maar op. Bij gevoelens gaat het om het héle emotionele spectrum, en dat hele spectrum valt onder het vrouwelijke. Als hij angst heeft voor ruziemaken, niet om kan gaan met boosheid of op zich al bang is voor situaties waarin emoties kunnen voorkomen of zelfs hoog kunnen oplopen, dat zijn het een of meer complexen in zijn persoonlijk onbewuste, zijn schaduw dus, die het werkelijke motief bieden. De redenering van het bewustzijn is dan eigenlijk een afleidingsmanœuvre.

Als hij anderen vertelt dat hij zag dat de rust alleen kon weerkeren als hij niets deed, en dat dat beter was voor de hele situatie, dan is het mogelijk dat er mensen in zijn omgeving zijn die dat heel verstandig vinden. Wordt de man bijvoorbeeld door zijn wisselvallige en humeurige baas vals beschuldigd, en staat de baas bekend om zijn explosieve gedrag bij irritaties en meningsverschillen, dan zal menigeen in de omgeving van de man het heel verstandig vinden dat hij we door zich terug te trekken en niets te doen voor zorgt dat er geen escalatie plaatsvindt.

Zijn anima echter doorziet het spel van de complexen. Diep in hem weet hij dat er andere, belangrijkere motieven aan de basis van zijn niethandelen liggen. Door aan die complexen toe te geven, heeft hij tegen de wetten van persoonlijke groei en ontwikkeling in gehandeld. Dat is het moment waarop zijn anima zich op een lastige manier roert. Er is een onbalans ontstaan doordat de man in een oud patroon van afweer of angst in hemzelf is gebleven, wat alleen maar kan leiden tot een versterking van de complexen.

De man blijft onder invloed van zijn anima die zich nu roert last houden van onrustige gevoelens, en hij kan het gebeurde niet makkelijk van zich afzetten. Zijn complexen zijn immers geraakt, en die zorgen voor een onrustige, wisselvallige stemming en voor emoties. Maar omdat de man zich identificeert met het idee dat hij het juiste heeft gedaan, neemt hij geen verantwoording voor deze stemming. Vaak zie je zelfs dat mannen hun stemming dan op zijn best wijten aan vermoeidheid en stress, maar veel vaker nog wordt hij sneller geïrriteerd of humeuriger, en wijt dat aan de buitenwereld. Hij loopt nu met een vervelende stemming rond, en die stemming lost zich niet zo een twee drie op.

Het kan allemaal nog goed komen wanneer de man, zodra hij deze gevoelens en stemming voelt opkomen, daarbij stilstaat en accepteert dat het zijn eigen gevoelens zijn die hem melden dat hem ergens iets dwarszit. Als hij daar dan de verantwoordelijkheid voor neemt, en de oorzaak van zijn stemming probeert te achterhalen, voorkomt hij dat hij uit onbewustheid van wat er in hem speelt ánderen de schuld van zijn vervelende humeur geeft. Maar niemand heeft ons dat geleerd, en het is veel makkelijker om te zeggen dat het slechte humeur het gevolg is van een verkeerde opmerking van een collega, of iets anders. Vaak is er dan maar iets heel kleins nodig om te exploderen.

Laten we de weg van de man die ‘zo heldhaftig heeft geprobeerd door niets te doen de zaak niet te laten escaleren’ vervolgen. Na de aanvaring met zijn narrige baas heeft hij zich teruggetrokken en is, alsof er niets is gebeurd, doorgegaan met zijn werk. Maar hij voelt zich vervelend. Dan is er het einde van de werkdag.

Half zeven. Na nog een tijdje voortgekropen te zijn in de file – en dat na zo’n stressdag – komt pa thuis. In de file heeft hij zich extra zitten opvreten over die asocialen die vóór willen dringen door over de vluchtstrook te rijden en vervolgens verderop in te voegen. (Dat is natuurlijk ook asociaal, maar als je al in zo’n slecht humeur bent en een animaprobleem hebt, valt het extra op en is het olie op het vuur.)

Pa wil naar huis, wil zich nu ontspannen en het even lekker gezellig hebben. Zonder het in de gaten te hebben, komt hij eigenlijk al gespannen en opgefokt thuis, en wil niks meer aan zijn hoofd hebben. Hij heeft niet in de gaten dat zijn behoefte aan rust, ontspanning en gezelligheid heel dwingend is, en dat hij verwacht dat zijn gezin hem die ook onvoorwaardelijk geeft.

Thuisgekomen wil hij zijn tas in de gang zetten, en ziet dat op die plaats het kinderfietsje van zijn jongste op de grond ligt. Hij moet er overheen stappen om zijn jas op te hangen, en merkt een aantal rondslingerende laarzen en schoenen op. Dat is voor hem de spreekwoordelijke druppel die de emmer doet overlopen. Meteen uit hij een aantal verwensingen en laat luid en duidelijk weten ‘dat het hier ook nooit eens gezellig is’, en de klaagzang gaat verder: ‘altijd maar rotzooi, niemand die eens iets achter zijn gat opruimt, en ik maar werken en werken. Niemand die hier iets doet.’ Mokkend gaat hij zitten, pakt de krant en is niet meer te benaderen; en ook even later aan tafel hangen de irritatie en humeurigheid van pa voelbaar in de kamer.

De stemming wordt daardoor gedrukt, en er is niet veel voor nodig om de vlam in de pan te doen slaan. Op gewone vragen antwoordt pa ofwel koeltjes, of venijnig, of is snel op zijn teentjes getrapt, en in het ergste geval alledrie.

Hij heeft duidelijk de oorzaak van zijn vervelende gevoelens buiten hemzelf gelegd. Voor hem is het helder: die rommel thuis is onaangenaam en hoort niet, dus heeft hij terecht een vervelend gevoel en als vader des huizes ook het recht om dat luid en duidelijk te laten weten. Eigenlijk uit hij nu plaatsvervangend de boosheid die in hem sluimerde en die hij eerder op de dag niet op de juiste persoon had gericht: zijn baas. Die boosheid heeft zijn oorsprong in zijn anima, die zich op een boze manier uit. Daarmee wil zij als tolk van zijn onbewuste uitdrukking geven aan het ongenoegen dat zijn onbewuste heeft met de wijze waarop de man in zulke situaties door het leven gaat. Ze laat niet zien waar het precies om gaat – daar zal de man zelf onderzoek naar moeten doen.

Het zijn vaak kleinigheidjes in de buitenwereld die een onevenredig grote humeurige of sfeerbedervende reactie van de anima geven. Het gáát natuurlijk helemaal niet om het fietsje van zijn jongste kind. Het heeft beslist vaker in de gang gelegen zonder dat het zo’n onevenredige reactie losmaakte. Maar de man ziet dit niet meer. Op dat moment is hij niet meer in staat objectief en helder te reageren. Hij is gegrepen door de anima en is in haar macht.

Loopt het met een sisser af? Waarschijnlijk niet, want hij heeft met deze uitbarsting niet alleen met zichzelf te maken, maar ook met zijn gezin, en met name met zijn vrouw en haar animus. Het lijkt wel bijna wetmatig te zijn, maar op het moment dat een man in negatief animagedrag vervalt, wordt in de vrouw de animus wakker, en als reactie op de negatieve anima hoeven we niet veel positiefs van haar animus te verwachten.

Hoe voelt het wanneer je je als vrouw verheugt op het samenzijn met het gezin, met man en kinderen aan tafel, en je echtgenoot schept op deze onredelijke wijze een sfeer om te snijden?

Je kunt er op wáchten dat ma geïrriteerd raakt en ook boos wordt. Op eveneens koele en verder afstandelijke, straffende toon, gevoed door haar boze animus, zegt ze belerend: „Dit is inderdaad hét gedrag om het gezellig te maken, gefeliciteerd! Je steekt overigens zelf nooit een poot uit in het huishouden, ik moet áltijd álles doen. Zelfs toen ik je vorige week vroeg om de vuilnisbak buiten te zetten, vergat je het gewoon. Net als al die andere keren dat je gewoon van alles vergat. Je ben gewoon niet geïnteresseerd in ons en ik ben het altijd die álles in de gaten moet houden en voor de kinderen zorgen en het huishouden runnen en mijn baantje zien vol te houden en jij, jij kan alleen maar zeuren en kritiek hebben. Nou, feestelijk hoor.”

Bingo! Nu is de ruzie echt begonnen, en pa zakt weg in humeurigheid en sarcasme, of gaat zijn vrouw negeren door zijn krant te pakken en daarachter vandaan enkele bedekt hoorbare opmerkingen te maken over ‘dat stomme wijvengedoe’ en ‘wat weten vrouwen nu van de wereld’ en meer van dit soort kleinerends, terwijl zijn vrouw steeds pissiger en kwaaier snijdende opmerkingen naar zijn hoofd slingert, waarin hij een hele litanie over zich krijgt uitgestort van alle dingen die hij niet kan, verkeerd doet of deed, vergeten is, enz. Als je dat zo hoort, vraag je je af wat ze ooit in elkaar gezien hebben.

De kinderen zijn inmiddels stilletjes afgedropen naar hun eigen kamer en verdiepen zich in hun speelgoed om de spanningen maar niet te horen…. Er is een ijzige kou neergedaald in het gezin en binnen de relatie.

De reactie van de animus van de vrouw is van een heel andere aard dan die van de anima van de man. Hij pruttelt humeurig, maakt ondermijnende opmerkingen, negeert de uitspraken van zijn vrouw en manipuleert hiermee de gevoelssfeer. Dat is negatief jin.

De vrouw reageert met negatief jang: snijdend, beschuldigend, aanvallend en met een waslijst aan fouten van hem. Dat is de manier waarop zij hem kleineert. Zij is nu evenmin in staat om genuanceerd de situatie te bekijken, en al helemaal niet meer in staat om verbindend te reageren. Kortom: pa is in de ban van zijn anima en ma in die van haar animus, en het heeft een redelijk ruïneus gevolg.

Ruzies tussen animus en anima verlopen altijd volgens hetzelfde patroon, dat onthutsend herkenbaar is als je het eenmaal door hebt. Als we de gang van zaken in dit voorbeeld bekijken in het licht van het patroon, dan maken de volgende onderdelen daar de kern van uit:

•  pa heeft al een ongemakkelijk gevoel voordat hij thuiskomt, maar is zich daar onvoldoende van bewust en/of neemt er geen verantwoordelijkheid voor.

•  dat gevoel komt tot uitbarsting door kleine dingen die voor zijn gevoel mis zijn als hij thuiskomt. Andere keren zou hij daar helemaal niet over gestruikeld zijn.

•  hij stelt zijn vrouw (en eventueel de kinderen) verantwoordelijk voor zijn humeur, het is in zijn ogen hun schuld.

•  hij gaat in zielig en mokkend gedrag zitten: hij voelt zich tekortgedaan, zonder dat hij de onredelijkheid van zijn verwachtingspatroon inziet.

•  zijn houding tegenover de anderen is kleinerend, zeurderig, eisend, gemelijk en verongelijkt, ook waar dat geen enkele objectieve reden heeft. Daarmee bederft hij de sfeer nog meer.

•  op deze wijze snijdt hij alle wegen om nog te relateren en te communiceren af. Hij is emotioneel onbereikbaar, en elke toenadering wordt óf niet opgemerkt óf terugverwezen.

•  zijn vrouw kan hem emotioneel daardoor niet bereiken, en raakt op haar manier geïrriteerd.

•  ze verliest vervolgens haar natuurlijke verbinding met haar gevoel en intuïtie en gaat vitten, oordelen en/of schampere opmerkingen maken.

•  als de bui sterk is, heeft ze de neiging om er van alles bij te halen wat niets met het huidige moment te maken heeft, en legt ze allerlei onlogische verbanden.

•  de kern daarvan is dat ze een waslijst aan negativiteit weet op te hoesten, waarbij ze gretig gebruik maakt van de woorden ‘áltijd’ en ‘nóóit’: ‘altijd’ als het gaat om hoe slecht hij is, en ‘nooit’ als het gaat om gewenste kwaliteiten.

•  hun ruzie gaat vervolgens helemaal nergens meer over en kan op dat moment ook niet worden uitgepraat, want de vrouw zit in een gigantisch oordelende afweer en weet alles beter, en de man zit in een gigantische wolk van verongelijktheid, zich beledigd voelen, humeurigheid en giftigheid.

•  In deze situatie wenst geen van beiden ‘de kop te buigen voor de ander’ en geen van beiden bindt in.

Een typisch voorbeeld van een animus/anima ruzie, zou Jung gezegd hebben. Hier was geen ruzie tussen twee bewustzijnen. De ego’s van man en vrouw, de centra van hun bewustzijn die in normalen doen tot goede keuzen en afwegingen in staat zijn, lijken welhaast gegijzeld door iets anders in henzelf dat ze vanuit hun bewustzijn niet zo gemakkelijk tot staan kunnen brengen. Sterker nog, het lijkt er op of ze niet eens wíllen stoppen. Natuurlijk willen ze dat wel, maar de psychische energie die is doorgebroken is zó sterk, dat ze er geen greep meer op hebben en zelfs tijdelijk niet meer beseffen dat ze stoppen willen. En zo kan, in het ergste geval, de man bijna treiterig doorgaan, en de vrouw castrerend snijdend antwoorden. Onnodig te zeggen dat je elkaar in dit soort ruzies psychisch erg bekrast, en ook agressievere uitbarstingen zijn mogelijk.

Zulke ruzies doen zich in íedere relatie voor, ze zijn onvermijdelijk. Dat klinkt misschien pessimistisch, maar dat is het niet echt; het ligt in werkelijkheid genuanceerder. We moeten niet uit het oog verliezen dat animus en anima tolken zijn van het onbewuste van dát moment, en we hebben allemaal stressdagen waarop we ons bovendien niet lekker voelen en er van alles misgaat. Niemand is in staat alles altijd even goed en evenwichtig op te pakken, en het gevolg is dat de animus of anima dan aan de bel trekt met een waarschuwingsreactie. Als ze in hun boosheid doorbreken, is dat dus de normaalste zaak van de wereld, alleen is het probleem dat ze dan al redelijk sterk zijn en greep hebben gekregen op het ego, waardoor een ruzie makkelijk uit de hand kan lopen en nergens meer over gaat.

Als ik daar met mijn studenten over praat is het steevast feest der herkenning. Maar er is meer. Als je heel eerlijk kijkt naar wat je op zo’n ‘bezeten’ moment voelt en doet, dan zie je dat je zelfs bewust bezig bent de ander te kwetsen en pijn te doen, en op dát moment doet je dat zelfs genoegen. Ik weet het, het is heel moeilijk om dat feit onder ogen te zien, maar ik heb het keer op keer op keer bevestigd gekregen, en het klopt ook met de dynamiek: als een negatieve anima de kop op steekt zal ze steeds tussendoor ondermijnende opmerkingen maken, op de kwetsbaarste momenten afbrekend kritische vragen stellen (en dat zijn dan nog de zachtste varianten) of gewoon rechtstreeks de pijnpunten van de partner op destructieve manier aanroeren door dingen uit zijn verband te halen, te overdrijven, te denigreren, en waar mogelijk wordt de hele wereld erbij gehaald om te laten zien hoe zielig de man wel niet is met een vrouw die hem dit aandoet. Of hij laat zien hoe weinig ze waard is door opmerkingen als „Voor jou kan ik er twee van 20 krijgen”… De anima van de man geeft hem vervolgens het gevoel te zegevieren als zijn vrouw hier schokkend op reageert.

Maar de animus van de vrouw kan er ook wat van. Naast een niet aflatende stroom verwijten wat haar man allemaal niet kan of niet gedaan heeft, weet ze daar nog een aantal castrerende opmerkingen aan toe te voegen die niets minder tot doel hebben dan hem met woorden neer te sabelen. Ze hakt op alles in en niets deugt er meer, en illustreert dat met een berg feiten waar de man eenvoudig geen antwoord op heeft. Alles wat hij zegt wordt dan in het negatieve getrokken. Als haar man bijvoorbeeld zegt: „Ik kan hier niets mee”, is het antwoord van haar boze animus: „Dat bedoel ik nou precies. Jij kunt nérgens iets mee als het werkelijk ergens over gaat.” En hoe meer hij in de verdediging gaat, hoe bevredigender dit voor de negatieve animus is. En geen van beiden is ook maar in de verste verte bereid in te binden. Het lastige is echter dat het niet het bewustzijn van de man is dat reageert met een „Ik kan hier niets mee”. Zijn onderscheidend en analytisch vermogen had namelijk bést wel iets aangekund met wat zijn vrouw te berde brengt. Ze kan weliswaar de vreselijkste dingen zeggen, maar een man die niet in de macht van zijn anima is, kan in die heftige stroom onderscheiden wáár ze in bepaalde opzichten gelijk heeft en in welk opzichten ze de plank helemaal mis slaat. Het is echter zijn anima die vanuit een gevoel zich te moeten verdedigen, een gevoel afgewezen te worden en het te persoonlijk maken van de situatie, de helderheid van het mannelijk bewustzijn vertroebelt, waardoor hij écht het gevoel heeft dat hij er niets mee kan. Allebei hebben ze, vanuit hun eigen perspectief dus gelijk en ongelijk, maar de wijze waarop het naar buiten komt is feitelijk een patstelling.

Als beiden weer bij zinnen gekomen zijn, voelen ze zich allebei niet echt trots op wat er gebeurd is, en toegeven dat je de ander zo opzettelijk aan het beschadigen bent geweest en dat op dat moment nog prettig vond óók, is al evenmin iets wat we graag onder ogen zien. Vandaar dat dit soort ruzies gauw doodgezwegen worden, en dat is nu precies wat niet moet. Bij beiden gaf deze ruzie een onbalans tussen bewustzijn en onbewuste, tussen de mannelijke en vrouwelijke componenten van de psyche aan, en dit kan daardoor een oproep zijn tot zelfonderzoek en om in rustiger vaarwater met elkaar te bespreken wat de problemen zijn en hoe daar samen uit te komen. Dan kan zo’n uitbarsting heel genezend zijn. Hoe negatief de animus–anima ruzie ook was, als beide partijen bezig zijn met hun eigen psychische ontwikkeling, kunnen de eruit voortvloeiende inzichten een geweldige hulp zijn.

Heel anders loopt het wanneer in de relatie sprake is van een sterkere en een zwakkere partij. In veel gevallen zien we dat mannelijke waarden de overhand hebben, waardoor de vrouw makkelijker de zwakkere rol speelt, maar het kan ook geleidelijk aan omkeren, zoals in het negatieve voorbeeld van de Ceauşescu’s. Ik ga in onderstaand voorbeeld uit van een ruzie waarbij de vrouw haar kracht nog op haar man heeft geprojecteerd en onvoldoende in haar eigen kracht staat. In die gevallen kunnen zich eveneens heftige animus–anima ruzies voordoen, maar die leiden dan niet tot een reflectie op het eigen gedrag. We zien dan het volgende beeld:

•  De vrouw heeft een levenshouding waarin ze haar eigen groei opoffert ten gunste van haar man. Ze laat hem in alle opzichten voorgaan. Dat heeft ze (onbewust) nodig, want haar gevoel van veiligheid en bescherming moet van hem komen, dus kan ze dat niet zo maar ondermijnen. Daarmee bewaart ze de status quo in haar huwelijk ten koste van zichzelf.

•  Ze schikt zich daardoor bij voorbaat al in een ongelijke situatie, hoezeer ze ook verlangt naar gelijkheid en volwaardigheid. Maar ze is bang hem, en daarmee haar veiligheid en zekerheid, te verliezen, waardoor ze ook niet op zoek gaat naar mogelijke verruiming van de grenzen. Zelfs als de relatie destructief is, is het een zekerheid, want ze weet wat ze heeft, en haar kracht ligt bij haar man.

•  Dat alles heeft een boze reactie van de animus tot gevolg, maar leidt nog niet direct tot weloverwogen oordelen en inzichten. In ruzies kan ze daardoor vaak de dingen waar het echt om gaat niet goed benoemen. Ze voelt ze wel, maar voelt zich geremd of geïntimideerd om ze goed onder woorden te brengen, en zal makkelijker in tranen uitbarsten dan haar woede uiten, want boosheid en woede zijn emoties waarmee ze niet heeft leren omgaan.

•  Terwijl ze de behoefte aan psychische ontwikkeling heeft, voelt ze dat ze op een bepaalde manier hulpeloos en machteloos is en geen sturing kan geven aan haar eigen leven. Tegelijkertijd ziet ze niet hoe ze door haar eigen gedrag en projectie er ook zelf aan bijdraagt dat de dingen blijven zoals ze zijn.

•  Ze krijgt last van hoofdpijn, andere fysieke verschijnselen, en is niet blij met zichzelf. Om al die pijn niet te hoeven voelen ontwikkelt ze vaak schuldgevoelens en vindt ze van zichzelf dat ze zich niet goed heeft gedragen, zelf schuldig is aan de situatie, krijgt wat ze verdient, en meer van dit soort afbrekende oordelen, die opnieuw maken dat ze blijft waar ze is.

•  Het gevolg voor een ruzie tussen beiden is dat de vrouw in plaats van door de castrerende en felle animus-houding te worden overvallen, de andere uiting van een negatieve animus laat zien, namelijk het afbrekende en afwijzende naar zichzelf toe, inbindt, toegeeft en veel te snel vrede sluit, al dan niet met zielig gedrag en in tranen, waarbij ze zich in de ruzie gedraagt volgens de spelregels van de oude kijk van het patriarchale op het vrouwelijke.

•  Het gevolg hiervan is dat de vrouw nog altijd niet in verbinding komt met haar eigen kracht, haar eigen kwaliteiten en competentie. Zonder het te beseffen voedt ze hiermee het idee van haar man dat hij wel krachtig en competent is. In deze onevenwichtige relatie zie je dat de man in kracht en competentie ‘groeit’ naarmate zijn vrouw daarin zwakker is, en soms kan dat zelfs tot het pathologische toe gaan. Komt het dan tot een echtscheiding, dan zie je niet zelden de vrouw opknappen, terwijl de man opeens psychisch of anderszins in de moeilijkheden komt.

•  De houding van de vrouw die haar kracht bij haar man neerlegt houdt automatisch ook in dat ze hem een vrijbrief geeft om niet met zijn eigen zwakheden en kwetsbaarheid naar voren te komen, en daarmee hoeft hij ook zijn gevoelens niet te tonen. Op zijn beurt legt hij dan zwakheid, kwetsbaarheid en gevoel bij zijn vrouw neer, en kijkt daar een beetje op neer omdat het in de ogen van jang trekken zijn die minder waard zijn.

Onbewust het verkeerde voorbeeld.

Ongemerkt en onbewust blijven oude patronen die ongelijkheid handhaven en een goede animus- of anima-ontwikkeling tegenwerken bestaan. Als je door andere ogen gaat kijken, zie je dat we thuis en in onze directe omgeving heel erg bepaald worden door patriarchale ogen. Ik heb wel eens voor de grap (maar eigenlijk best wel serieus bedoeld) gezegd dat er een grote overeenkomst is tussen films en strips van Donald Duck en de films van James Bond, en dat ze allebei gevaarlijk zijn. Waarom? Het antwoord is simpel: hun overeenkomst is dat strip, tekenfilms en film een vrouwbeeld neerzetten dat het ware en vooral het kráchtig vrouwelijke ontkent. Het bijkomende gevaar van de populariteit van Donald Duck en James Bond is dat de beelden ons met de paplepel worden ingegoten en we er zó vertrouwd mee raken, dat we niet eens beseffen dat er iets mis kan zijn. Het is de Donald Duck-generatie die nu in onze maatschappij de touwtjes in handen heeft. Talloze babyboomers zijn opgegroeid met het weekblad Donald Duck, niet alleen in de Verenigde Staten, maar in de hele westerse wereld. Ja, er werd geageerd tegen het feit dat de verhalen in strípvorm uitgegeven werden, maar de inhoud van de verhalen leek verder geen probleem. En zoals we gezien hebben heeft de strip gewonnen: elke week viel het blad met nieuwe avonturen van Donald Duck op de bus.

Donald Duck heeft een bepaald karakter dat de verhaallijn in strip en tekenfilm bepaalt. Er is een bepaalde kerngedachte. Een paar op de voorgrond tredende kenmerken van strip en tekenfilm zijn:

•  Donald heeft op zich een goed hart en zit vol met goede bedoelingen. Althans, meestal. Als je echter goed kijkt zijn er toch eerst een aantal minder goede bedoelingen voordat de goede komen bovendrijven. Of er zijn goede bedoelingen met minder goede bijbedoelingen. Maar Donald Duck identificeert zich naar buiten toe natuurlijk wél met alleen de goede bedoelingen. Het vervelende is echter dat op het moment dat zijn goede bedoelingen bovenkomen, hij door zijn minder aardige (bij)bedoelingen al in de nesten geraakt is of bezig is te raken.

•  Heldhaftig wil hij dan van geen wijken weten en gaat dóór, eigenlijk tegen beter weten in, ongeacht wat hij over zich uitgestort krijgt en ongeacht hoe dwaas hij handelt. Hij verliest het uiteindelijk doorgaans. Dit zijn allemaal beelden die opvallend overeenkomen met een man die een onontwikkelde anima heeft. Met andere woorden: Donald toont alle kenmerken van een man die geen verantwoording neemt voor zijn gevoel en zijn schaduw. In de eerste plaats worden de ontwikkelingen in beweging gezet door onjuiste motieven, maar dat wil hij niet weten (schaduwproblematiek dus). Vervolgens maakt hij verkeerde inschattingen van de situatie (omdat hij de boel niet goed aanvoelt) en meent dan de held te moeten zijn door hoe dan ook door te gaan. Een échte held zou gestopt zijn bij het zien van zijn eigen vergissing. Maar dat inzicht ontbreekt bij Donald, die een beeld neerzet van een bijna clowneske held, die geen held is, en dat ook nooit kan zijn omdat hij vaak aan het kortste eind trekt. Het is kenmerkend voor een ‘anima-bezeten’ man (zoals Jung het vaak noemt) om door te gaan met schijnbaar heldhaftig gedrag, zonder te willen zien dat het ruïneus is. Zulke mannen staan soms ook aan het roer van grote bedrijven, en zijn ook gewoon echtgenoot en vader….

•  Hij geeft niet blijk veel kennis van zaken te hebben, maar doet toch alsof, en als het allemaal misgaat heeft hij een erg kort lontje. Hij ontsteekt makkelijk in razernij, verliest snel zijn zelfbeheersing en slaat er de nodige harde taal uit. Dit is ook een kenmerk van een ijdele man die moeilijk kan toegeven het niet te weten of verkeerd te zien, en dan vervolgens door het lint gaat. Hij is koppig en legt zich niet zomaar neer bij de gang van zaken die, paradoxaal genoeg, doorgaans door eigen toedoen verkeerd lopen. Ook weer heel duidelijke kenmerken van een onontwikkelde anima, temeer als we zien wat het volgende kenmerk is:

•  Katrien kan hem tot bedaren en tot rust brengen, en Donald kan zelfs begrijpen dat iets ook ánders kan, alleen weet hij niet hoe. Katrien speelt hier een rol van de zachte liefde in de zin dat ze steunt en helpt en troost. Ze kan met wijze woorden komen, maar Donald lijkt maar bitter weinig van haar en van zijn eigen daden te leren.

•  Omdat hij niets leert en geen verantwoording neemt voor zijn eigen schaduw en zijn eigen gevoelens, voelt hij zich vaak verongelijkt, en omdat hij de balk in zijn eigen ogen niet ziet, projecteert hij alle kwaad en schuld op anderen. Ondertussen kan hij maar niet begrijpen waarom het leven voor hem zoveel moeilijker is dan voor anderen. Hij vindt dat oneerlijk en doet er alles aan om ook te krijgen ‘waar hij recht op heeft’. Met de gebruikelijke afloop.

•  De oplossing van de problemen komt doorgaans niet van hem en ook niet van Katrien, maar van Kwik, Kwek en Kwak. Dat zijn mánnelijke figuren: de neefjes van Donald Duck. Katrien speelt wel een rol, zoals we zagen, maar ze voor Donald is geen vrouwelijke volwaardige partner met wie hij in een relatie tot een vergelijk moet komen. Ze vormen geen huishouden, en hebben daardoor ook geen verplichtingen jegens elkaar, en Donald hoeft dus niet de confrontatie met zijn gevoelsleven aan te gaan. Hij kan bij haar troost krijgen als hij wil of dat nodig heeft, maar van een uitdiepen van een echte relatie is geen sprake. In alle opzichten blijkt Katrien aan de zijlijn te staan en slechts een aanvullende rol te spelen om het karakter van Donald scherper te tekenen.

•  De makers van de strip en tekenfilms beweren dat Katrien 100% vrouwelijk is en aan Donald gelijk is, ja zelfs aan hem gewaagd is. Die zijn erg tevreden met hun ‘moderne creatie’. Maar wat is de werkelijkheid? De Disney-studio heeft Katrien (haar Engelse naam is Daisy, ‘Madeliefje of Margriet’) beschreven als iemand die net zo actief en flamboyant kan zijn als ‘haar’ Donald, en als iemand die weet wat ze wil: ze wil op de juiste manier behandeld worden en dus snoepjes en bloemen krijgen en mee uit genomen worden. Als Donald weer eens over de schreef gaat, is ze niet bang hem een ultimatum te stellen, zo in de trant van: ‘En als je niet wat aardiger wordt, wil ik je nooit meer zien.’ Maar ze weet dat Donald altijd terug zal komen, met al zijn fouten en feilen, en als ze de keuze heeft tussen Donald voor zichzelf houden zoals hij is, of delen met de rest van de wereld, dan wil ze niets anders dan Donald voor zichzelf. Zelfs als hij niet verandert. Tot zover de beschrijving. Het is dus grondig mis, ook met Katrien:

•  Katrien lijkt te weten wat ze wil, maar de dingen die ze wil zijn clichégedragingen van Donald die in lijn zijn met ‘hoe het hoort’: een man hoort af en toe bloemen voor zijn vrouw mee te nemen. Ze vraagt niet om ruimte om zichzelf te ontwikkelen, heeft geen eigen spannende of leuke hobby waarover ze Donald vertellen kan, ze stelt ultimatums, maar houdt zich er vervolgens niet aan. Ze heeft een zusterlijke en moederlijke rol over Donald, en houdt die in stand. Ze heeft dus haar werkelijke innerlijke kracht niet ontdekt, en is daardoor medeschuldig aan het niet veranderen van Donald. Aan de zachte liefde van troosten heeft hij uiteindelijk niets, Donald heeft de harde, eisende liefde van Katrien nodig om te kunnen groeien. Die heeft ze niet in huis, net zo min als Donald de zachte liefde in huis heeft.

De druppel holt de steen niet uit met geweld maar door dikwijls te vallen. Elke week viel de Donald Duck op de mat in talloze gezinnen. Elke week konden de kinderen (en vaak ook de ouders) ‘genieten’ van de verhalen. O ja, ze zullen best leuk zijn, die verhalen. Maar elke week was dat ook meteen een kleine hersenspoeling ten aanzien van man- en vrouwbeeld. En het jammere is dat heel veel kinderen een soort Donald Duck en Katrien-achtige relatie tussen hun eigen ouders hebben gezien.

Tegen de tijd dat de Donald Duck-generatie wat ouder werd, kwam James Bond op het witte doek. Pas in de meest recente film was er voor het eerst in zijn films een blote borst te zien, dus konden de amoureuze scènes in deze films nog als netjes worden beoordeeld, en ‘dus’ voor preutse westerlingen als onschadelijk. Het spionageverhaal was verder spannend, en de acties gedurfd, heldhaftig en gingen gepaard met veel technisch vernuft, en natuurlijk de nodige explosies en achtervolgingsscènes. Leuk vermaak dus.

Maar als je kijkt naar de verbeelding van het vrouwelijke in deze films, dan zie je dat vrouwen óf heel mooi zijn, óf heel lelijk (denk aan majoor Klebb uit „Veel liefs uit Moskou”). Sommige vrouwen zijn echt intelligent, maar altijd net een slagje minder dan James Bond, of verbonden met de vijand (wat iets zegt over hun ‘verkeerde keuze’). De held zelf gaat uiteraard aan het einde van zijn missie met de schone naar bed, waarbij het al bij voorbaat duidelijk is dat dit niet tot een relatie zal leiden – een slippertje dus.

Hoe lekker kijkvoer een James Bond film voor velen ook blijkt te zijn, het vrouwbeeld zoals dat al door de Donald Duck is opgebouwd, wordt hier nu op een andere, maar overeenkomstige manier voortgezet. Ook hier geen relateren, geen betrokkenheid, geen zachte liefde bij James Bond en geen harde liefde bij zijn ‘mooie scharreltje’. De Donald Duck generatie ziet daar niets kwaads in. Verschillende mensen heb ik horen zeggen dat dit toch gewoon onschuldig vermaak is? Dat lijkt inderdaad het geval, omdat we niet meer in de gaten hebben van waaruit deze beelden voortkomen. Ze lijken normaal, maar ze komen voort uit een onbalans, uit een maatschappelijke kijk op de verhouding mannelijk– vrouwelijk die níet normaal is. En steeds weer wordt dat beeld in de vorm van vermaak aan ons voorgeschoteld, steeds weer zal ons onbewuste op dat beeld resoneren.

Linda Schierse Leonard wijst er in haar boek „Gekwetste Vrouw” op dat er in de westerse mythologie geen vrouwelijke helden zijn.¹⁾ Hier ligt inderdaad een kernprobleem: wat we, zowel vrouwen als mannen, vóór alles in onze tijd nodig hebben zijn vrouwelijke helden. Die zien er heel anders uit dan Katrien of de vrouwen uit de James Bond film. Die heldinnen zijn er, alleen worden ze door de media niet als zodanig opgemerkt en uitgebeeld. Heldinnen immers roffelen voor zichzelf geen trom.

Maar we hebben ook behoefte aan mannelijke helden, alleen van een heel ander kaliber en met een heel andere houding dan we gewend zijn. Robert Johnson zei daarover:

We moeten (en kúnnen) niet langer de overwinnende held zijn die zijn principes, zijn rechten en zijn vrouw verdedigt. We moeten de omarmende held worden, die de juiste plek vindt voor elke verbinding c.q.. relatie in zijn leven, die voedt en beschermt en hoedt zodat groei kan plaatsvinden, niet op het gebied van illusies en dromen, maar in een veld van liefde en heelheid.

Dit heldendom vereist alle talent, intelligentie, kracht en moed van het type heldhaftigheid dat we tot nu toe gewend zijn. Maar het vereist nog meer. Want dit heldendom is veel minder flamboyant, veel minder strelend voor het ego, en bevredigt ook onze basisinstincten minder.²⁾

De beelden die in de wereld van de film hebben geleid tot het ontstaan van Donald Duck en van James Bond zijn beelden die samenhangen met de grondslagen van onze cultuur. Ik heb dat in mijn boek „Blij zijn met jezelf ” uitgebreid toegelicht.³⁾ Zolang je je niet bewust wordt van deze fundamentele onderliggende houding, weet je niet beter of dat wat je voorgeschoteld krijgt is in orde. Ook een man als Tolkien heeft in zijn indrukwekkende archetypische epos „In de ban van de Ring” de karakters van de vrouwen veel minder uitontwikkeld dan die van de mannen. In de driedelige filmversie merk je daar iets minder van omdat de regisseur dit heeft beseft en heel bewust de rol van de vrouwen méér naar voren heeft gehaald dan in overeenstemming is met het boek.

Van generatie op generatie zijn beelden doorgegeven die de onbalans tussen het mannelijke en vrouwelijke weerspiegelen. We moeten niet naar schuldigen zoeken, dat heeft geen zin bij een proces dat al vele eeuwen speelt. Het is een proces dat heel veel invloed heeft op de wijze waarop wij lief kunnen hebben, zowel onze partner, onze kinderen als onszelf. Het is van invloed op de vorm van onze relaties, niet alleen met partner en kinderen, maar ook met elk ander mens, met dieren, de natuur en de aarde. En het is een proces dat mede bepaalt of we ons gelukkig kunnen voelen of niet. Maar de historisch gegroeide onbalans is vóór alles van invloed op onze vroegste programmeringen ten aanzien van jin en jang, anima en animus.

Pesten.

Bij vrijwel niemand thuis is de juiste balans tussen vrouwelijk en mannelijk aanwezig. We zijn als cultuur net begonnen met het ons bewust worden van de problematiek hiervan, en na eeuwen en eeuwen van onbalans is het eenvoudig onmogelijk dat in gezinnen tussen de ouders de harmonie heerst die recht doet aan de ontwikkeling van animus en anima. Toch zijn er al mooie voorbeelden en komen er steeds meer bij van relaties die waarachtig op weg zijn, en van mensen die moedig doorwandelen op het pad van individuatie. Dat het in veel gevallen nog geen koek en ei is, en dat veel mensen nog zoeken naar een balans, moeten we in onze tijd als een gegeven accepteren en er geen al te indringende schuldvragen bij stellen. Dat neemt niet weg dat we ons wel degelijk bewust moeten zijn van onze verantwoordelijkheden, al helemaal in gezinssituaties waarin we kinderen zouden moeten helpen om zich zo goed mogelijk op het leven voor te bereiden. Een evenwichtige ontwikkeling van animus of anima is daarin van veel groter belang dan tot nu toe werd gezien.

Helaas zien we naast mooie voorbeelden dat er ook nog heel veel werk aan de winkel is. Degene die begrijpt waar de dynamiek om gaat ziet vaak bij kinderen op de kleuterschool al duidelijke sporen van de wijze waarop de animus van de moeder of de anima van de vader werkt. Hun gedrag toont al imitaties, zelfs hun stembuigingen doen soms al het nodige vermoeden. Ik heb kleine meisjes op een bedillerig toontje andere kinderen zien aansturen zoals een perfectionistische moeder die als een generaal het huishouden runt, en ik heb kleine jongetjes zich als verwende prinsjes zien gedragen, als kleine negatieve anima-mannetjes. De eerste sporen van de richting waarin ze zich ontwikkelen zijn vaak al vroeg zichtbaar!

Kinderen die in het spanningsveld van een negatieve animus en een negatieve anima thuis opgroeien hebben geen goede start als het gaat om het ontwikkelen van innerlijke kracht bij het meisje, of van contact met hun eigen gevoelens bij jongens. In beide gevallen betekent het een grote mate van innerlijke kwetsbaarheid, die het opgroeiende kind zal proberen te verbergen. Dat kan door zich klein te maken (we zagen het gevaar van loverboys voor meisjes al), maar ook door overcompenserend gedrag te vertonen.

Overcompenserend gedrag houdt vaak in dat stoerheid de norm wordt, zowel voor jongens als voor meisjes, en dat leidt niet zelden tot pesten. Degene die pest overschreeuwt de eigen jin-kant, waardoor er geen enkel gevoel of compassie is voor degene die gepest wordt. Meisjes die uit stoerheid gaan pesten kunnen daar vervolgens heel ver in gaan: hun onontwikkelde animus zit daarbij op een negatieve manier hoog te paard en is bikkelhard. Ze kunnen zonder enig gevoel van schaamte of schuld een klas- of schoolgenootje psychisch volkomen afbranden. Dat is voor het gepeste kind niet alleen een enorme klap, het komt doorgaans ook in een proces van zelfontkenning en zelfafwijzing terecht, en verstopt niet zelden de gevoelens van angst, schaamte en pijn. Jongens die overcompenseren komen in een eenzijdige jang-houding terecht, waarbij ze op bijna instinctieve wijze al op jonge leeftijd proberen ‘het dominante mannetje’ te zijn; en bij een gebrek aan jin hebben ze geen enkele consideratie met hun slachtoffer.

Het gevolg is angst, niet praten over wat er is gebeurd, en een houding van overleven, waardoor de psychische groei naar volwassenheid een flinke deuk oploopt. Het kind maakt zich psychisch zó klein, dat zelfs onderwijzers niet in de gaten hebben wat er gebeurt. Het zijn bijzonder ingrijpende processen, die bij de gepeste jongen jarenlang kan doorwerken in het wegdrukken van gevoelens en een gebrek aan zelfvertrouwen, en bij het gepeste meisje kan maken dat ze haar eigen innerlijke kracht jarenlang niet durft te vertrouwen en niet durft te ontwikkelen.

Over pesten zijn boeken vol te schrijven; er spelen veel meer factoren een rol. Ik wil hier alleen dat naar voren brengen wat samenhangt met animus en anima. Een kind dat opgroeit in een sfeer waarin thuis de ou- ders een zekere animus- en anima-ontwikkeling hebben doorgemaakt, zal van huis uit het besef hebben meegekregen dat je een ander niets aan moet doen dat je niet zelf wilt ondergaan, volgens het Bijbelse gezegde „Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.” Het is een houding naar het leven die het kind van binnen kan voelen. Zo’n kind zal in de regel minder geneigd zijn om tot pesten over te gaan. Maar het kind dat klem zit kan die regel, ondanks dat de ouders het kind wel de Bijbelse regel leren, veel minder goed oppakken en navoelen, omdat de inbedding daarvan in de gezinssfeer niet goed is. Het ervaart en voelt het voorbeeld niet. Ik heb meermalen kunnen constateren dat het aanleren van leefregels een kwestie van ‘uit het hoofd leren’ blijft als het kind geen voorbeeldgedrag ziet, maar innerlijk als beeld gevat en begrepen wordt wanneer zulk voorbeeldgedrag er wel is. Het essentieelste voorbeeldgedrag voor een kind is evenwicht in jin en jang. Wanneer jin in de intieme leefomgeving een plek heeft gekregen die het behoort te hebben, is er sprake van relatie, betrokkenheid en meegevoel. Voorwaarden dus om pesten te voorkomen.

Voor onderwijzend personeel zou het goed zijn wanneer ze onevenwichtig animus- of animagedrag bij hun leerlingen konden ontwaren. Als hun leerlingen dit gedrag regelmatig laten zien, moeten ze alert zijn op pesten. Denk er aan dat de negatieve anima van de jongen die pest hem ‘helpt’ om dat op een uiterst geniepige en slinkse manier te doen, en dat de negatieve animus van het pestende meisje haar in staat stelt om glashard te liegen en de werkelijkheid te verdraaien.⁴⁾

Moeders zoon en vaders dochter.

Wanneer de ouders in hun relatie geen ontwikkeling op het gebied van animus en anima doormaken heeft dat grote gevolgen voor het hele gezin. Het is de moeder die haar dochter het beeld van vrouwelijkheid moet meegeven, en haar met de kracht van het vrouwelijke in contact moet brengen. Hoe kan ze dat doen als ze zelf in een negatieve animushouding terecht is gekomen en een gebrek aan zelfacceptatie heeft? Hoe kan zij in haar zoon een positief beeld ten aanzien van het vrouwelijke doen postvatten? Het contact met de moeder is immers een facet van de anima-ontwikkeling van de zoon.

Omgekeerd is het de vader die zijn zoon in contact moet brengen met de kracht van het mannelijke in betrokkenheid op de wereld. Maar hoe kan hij dat als hijzelf geen betrokkenheid kan ervaren omdat hij gevangen zit in een animaproblematiek? Hoe kan hij zijn zoon als man in de wereld zetten als hij last heeft van ijdelheid en het moeilijk vindt als zijn zoon op een bepaald gebied beter is dan hij? Hoe kan hij zijn dochter helpen haar eigen kracht te vinden als zij ziet hoe hij haar moeder vanuit een negatieve anima behandelt?

Deze en nog veel meer vragen zijn in het gezin heel belangrijk, maar worden doorgaans niet als een probleem onderkend. In mijn kennissenkring deed zich het volgende voorval voor, dat een goed voorbeeld is van niet zien wat er werkelijk speelt.

De zoon des huizes, net op de middelbare school, ‘vroeg’ zijn paar jaar jongere zusje op bevelende toon: „Haal jij eens een cola voor mij uit de koelkast.” Zijn moeder zat er bij en zei tot mijn verbazing helemaal niets. Zij en haar man hebben beiden een universitaire graad en bevinden zich in de hogere intellectuele kringen. Zij echter doet precies wat haar man wil, „want hij brengt het geld binnen”, zoals ze dat goedpraat. Dat betekent dat zij in hun bedrijf inspringt als er een personeelsprobleem is, de klusjes voor hem regelt als er wat mis is, en van alles doet wat niets met haar capaciteiten te maken heeft. Haar intellectuele ontwikkeling is ondergeschikt gemaakt aan hem. De kinderen zien een beeld dat als hun vader zegt dat er wat gedaan moet worden, de moeder dat ook daadwerkelijk en meteen doet, bijna pavlov-achtig. Zonder er overigens ooit een bedankje voor te krijgen, maar daar vraagt ze ook niet om, want ze vindt het heel vanzelfsprekend. Een moeder dus die aan haar eigen behoeften voorbij gaat en dienstbaar klaar staat voor haar man.

Kinderen herhalen dat beeld onbewust, ze zuigen wat zich in hun prille omgeving afspeelt in zich op, en voor haar zoon was het commanderen van zijn zusje iets heel normaals, hij zag immers zijn vader ook zijn moeder commanderen? En het zusje ging inderdaad meteen naar de koelkast en pakte een blikje cola voor haar broer, zonder daar een probleem van te maken. Ook voor haar sprak het vanzelf. In die context is het begrijpelijk dat de moeder er niets van zei, maar door deze gang van zaken laat ze in haar zoon een beeld ontstaan dat je een vrouw kunt gebruiken voor eigen doeleinden, en bij haar dochter dat ze gehoorzaam moet zijn aan een man. Wilde de moeder dat? Allerminst. De paradox is juist dat ze voorstander was van gelijkheid van man en vrouw, voorstander van eigen carrièremogelijkheden voor vrouwen, en meer van dit soort emancipatorische gedachten. Ze zag niet hoe ver haar ideeën en gedragingen uiteen lagen.

Dit soort situaties kan grotere gevolgen hebben dan wat we net constateerden. Wanneer een vrouw haar eigen kracht en zelfvertrouwen niet kan bereiken en daarmee ook niet de keuzen in het leven maakt die bij háár horen, en ook door haar man op dit punt niet geholpen wordt, zal diep in haar een verlangen knagen om zich wel te verwerkelijken en haar mannelijke kant te ontwikkelen. In dromen kan zich dat manifesteren in de vorm van een kleine jongen die het (nog weinig ontwikkelde) beeld van haar animus draagt, en dat bepaalde dingen doormaakt.

Als deze vrouw een zoon krijgt is de kans groot dat dit kleine mannelijke kind voor haar een symbool wordt, en in projectie de drager van haar eigen mannelijke kant die nog groeien moet. Als ze dat niet in de gaten heeft, kan ze haar hele ongeleefde leven in projectie bij dat kind neerleggen; haar zoon moet het in de maatschappij gaan maken, om op die manier mede het niet geleefde leven van zijn moeder, met name haar niet geleefde kracht, tot uitdrukking te brengen. Hij wordt haar lievelingskind; als hij problemen op school heeft, dan kán dat niet aan haar kind liggen, en moet het dus wel de schuld van de leerkracht zijn. Want ze is blind voor het werkelijke kind, en ziet alleen de belofte van haar eigen jang-kant rondlopen. Voor een kind is dat een hele zware last, die het jarenlang draagt zonder het te weten.

In mindere mate zien we dit ook bij éénoudergezinnen, waar bijvoorbeeld de alleenstaande moeder haar zoon opvoedt. Hoezeer ze het ook vanuit liefde en betrokkenheid doet, het kind leert alleen door de ogen van de moeder te kijken en haar verwachtingspatronen op te pakken, wat op een lastige manier in zijn partnerschap(pen) later in het volwassen leve zal doorwerken. Ik verwees al eerder naar een goed boek hierover: Gurians „Dansend in moeders spiegel”.

Omgekeerd zien we de projectie van de vader op zijn dochter, die dan zijn engeltje, zijn prinsesje en zijn lievelingskind wordt. Deze dochter wordt nu de draagster van de gevoelens van de vader, en alle liefde die de man eigenlijk in de relatie met zijn vrouw hoort te steken, stroomt nu naar haar toe. Ze krijgen daardoor een hechte band, die er op het eerste gezicht fantastisch uitziet. Maar in feite spiegelt deze voorkeur voor de dochter het nog onontwikkeld vrouwelijke in de vader. Hij zal haar claimen met gevoelens: als ze doet wat hij goedkeurt, blijft ze verzekerd van zijn aandacht, warmte en geld. Vrouwen die een vaders dochter zijn (of zijn geweest) maken daardoor nogal eens een studiekeuze die niet bij hen hoort, maar een die de vader goed of passend vindt, om er dan tegen hun dertigste achter te komen dat ze niet weten wie ze zijn en wat ze eigenlijk zelf willen: ze zijn steeds de spiegel van het gevoel van de vader geweest.

Als deze dynamiek wat sterker in een gezin aanwezig is, snijdt dit het meisje af van haar moeder, omdat er een soort van verbond van vader en dochter is tegen ‘die heks van een moeder’. Het meisje wordt op die manier ook afgesneden van het voedende dat een moeder–dochter relatie moet hebben om haar een evenwichtige vrouwelijke identiteit te geven, zoals Maureen Murdock in haar boek „Vaders dochter” toelicht.⁵⁾

Wanneer de ouders niet op weg zijn om in henzelf de balans tussen mannelijk en vrouwelijk te vinden, en volgens oude patronen op elkaar projecteren, geven ze de onbalans van jin en jang in onze maatschappij onverminderd door aan hun kinderen, die er op hun manier dan weer uit moeten zien te komen. Het hongerende van het onvervulde kan destructieve gevolgen hebben, zoals Barbara Hort in haar boek „Onzalige Honger”⁶⁾ aan de hand van talloze voorbeelden heeft laten zien.

In de hoofdstukken over animus- en animaproblemen in de maatschappij hebben we kunnen zien wat de gevolgen zijn wanneer mensen met deze onopgeloste problematiek aan het maatschappelijk verkeer gaan deelnemen.

Als de thuisbasis met animus en anima niet goed is, heeft de hele maatschappij daar last van en zijn uitwassen mogelijk. Of we het nu hebben over politieke problemen of over criminaliteit of over problemen met allochtonen, pesten op school of wat dan ook, in diepste zin hebben we het over de onbalans tussen jin en jang in onszelf en in de buitenwereld.

Wanneer je bewust op weg gaat om die onbalans in jezelf aan te pakken, wanneer een man zich open gaat stellen voor de wereld van het vrouwelijke en de vrouw zich durft te verbinden met haar jang-kant, is meteen een basis gelegd voor meer evenwicht in de wereld, minder uitbuiting, meer oog voor mens en milieu, meer gelijkheid en acceptatie van elkaar, meer genieten en minder kosten voor stressgerelateerde kwalen. Best de moeite waard dus! Daarom gaan we in het volgende hoofdstukken naar de diepere lagen en positievere kanten van animus en anima.

_________________

1)   Linda Schierse Leonard: „Gekwetste Vrouw.”

2)   Johnson, R.A.: Femininity Lost and Regained. New York, 1990, p. 96.

3)   Hamaker-Zondag, K.M.: Blij zijn met jezelf. Symbolon, 2003.

4)   Uitgebreide en toegankelijke algemene informatie en analyse van pesten: www.pesten.net

5)   Murdock, M.: Vaders dochter. De schaduwzijde van vaderliefde in mythen, verhalen en in de Jungiaans psychologische praktijk. Amstelveen, 2009.

6)   Hort, B.E.: Onzalige honger. Ontmoet de psychische vampier in jezelf en anderen. Amstelveen, 2007.

17.

ANIMUS EN ANIMA

ALS ZIELELEIDERS

Terugkeer naar heelheid.

Na ons de afgelopen hoofdstukken intensief te hebben bezig gehouden met de lastige kanten van animus en anima is het nu tijd om ons bezig te houden met wat ze in diepste wezen zijn: onze innerlijke partner in een heilig huwelijk. Jung noemde ze niets minder dan onze zieleleiders. Als we voldoende psychisch groeien, zien we dat de manieren waarop het mannelijke in de vrouw en het vrouwelijke in de man zich manifesteren ingrijpend verandert. Als de nodige complexen zijn ontmanteld of verminderd, als de schaduw lichter is geworden, is ook het donkere dat animus of anima moeten dragen en uitbeelden lichter geworden. Het gevolg is dat de animus de positieve en creatieve jangkrachten kan laten zien, en de anima de veel harmonischer en ontvankelijker jin-trekken kan laten meespelen.

Beeldend gezegd: het vrouwelijk bewustzijn ‘huwt’ de animus; het verbindt zich met de mannelijke tolk van het onbewuste; het mannelijk bewustzijn ‘huwt’ de anima: zijn eigen innerlijke vrouwelijke kant wordt zijn bruid. Beiden integreren nu de trekken van beide geslachten, waardoor voor de vrouw het mannelijke even toegankelijk wordt als dat van nature voor een man is, en het vrouwelijke voor de man even vanzelfsprekend wordt als het dat voor het vrouwelijk bewustzijn is. Beiden kunnen terugvallen op kwaliteiten van zowel jang als jin, en kunnen onderscheiden in welke situaties het ene meer van belang is, en in welke situatie het andere beter ingezet kan worden. De verschillen tussen mannen en vrouwen blijven overigens op een bepaalde manier gewoon bestaan, eenvoudig omdat de psychologische ervaringen die bij hun biologische bepaaldheid horen door het andere geslacht niet ervaren kan worden. Zoals Steinberg het zo mooi uitdrukt:

Een man zal nooit de ervaring begrijpen van wat het betekent om binnengedrongen te worden. Een seksueel actieve vrouw die gewend is aan penetratie zal veel van haar genot ontlenen aan het ontspannen in dit gevoel aanwezig zijn, terwijl het genot van de man met de actieve fysieke penetratie samenhangt. Deze anatomische verschillen maken dat de daad van penetratie voor beiden een verschillende ervaring is.

Het hormonale verschil tussen mannen en vrouwen maakt ook een verschil. Een man zal nooit kunnen navoelen wat het voedende echt betekent, zoals het voor een vrouw is die haar kind de borst geeft en door hormonen daarbij geholpen wordt.¹⁾

Hij zegt verder dat hoewel de psychologische ervaring kan verschillen, het vermogen om agressief, penetrerend, relaterend, voedend, onafhankelijk, passief of autonoom te zijn, menselijke trekken zijn die zowel mannen als vrouwen kennen. Het zijn archetypische grootheden die in de psyche van zowel man als vrouw aanwezig zijn. Dat mannen en vrouwen deze zaken op verschillende manieren ervaren wil nog niet zeggen dat ze daardoor verschillende vermogens hebben:

… dat mannen van onze soort, doordat ze meer kracht en mobiliteit hebben, de jagers en verdedigers van de groep werden, betekent nog niet dat ze daarmee inherent agressiever dan vrouwen zijn. Lactatie en de biologische predispositie tot voeden maakt vrouwen nog niet voedender dan mannen. Voeden en voedend zijn is niet één en hetzelfde.

Het feit dat een vrouw een kind kan voeden betekent nog niet dat elke afzonderlijke vrouw ook psychologisch voedend en verzorgend is. Het voedende is een archetypische uiting van jin, en als zodanig ook deel van de anima van de man. Hij zal bij een verdere integratie van zijn anima, zonder daartoe biologisch in staat te zijn, psychologisch heel voedend voor anderen en voor zichzelf kunnen zijn. In dezelfde lijn kunnen we kijken naar het biologische gegeven dat vrouwen een vagina hebben en daardoor gepenetreerd kunnen worden, wat aan jin de kwaliteit ontvankelijkheid geeft. Maar het is bepaald niet zo dat elke afzonderlijke vrouw daarmee ontvankelijk is. Het behoort wel tot haar natuurlijke instrumentarium, en als ze haar bewustzijn op een natuurlijke manier ontwikkelt, is ze inderdaad ontvankelijk, maar dan op een manier waarbij ze zichzelf niet wegcijfert en zichzelf evenmin in de weg zit. Een vrouw echter die in negatief animus-gedrag is vervallen kan zó hard en castrerend worden, dat haar natuurlijke ontvankelijkheid ver te zoeken is, terwijl een man met een positieve anima-ontwikkeling op de juiste momenten ontvankelijk en warm kan zijn zonder daarmee zijn mannelijke kant opzij te schuiven of aan mannelijke uitstraling in te boeten.

We kunnen op dezelfde manier kijken naar de penis van de man. Het feit dat mannen een penis hebben betekent niet meteen dat elke individuele man dus psychisch penetrerender is dan vrouwen. We kennen onder het mannelijk geslacht immers ook de nodige slapjanussen. Ook hier geldt dat het penetrerende, het agressieve en assertieve, archetypische jang-kwaliteiten zijn die voor het bewustzijn van de man snel toegankelijk zijn, maar die de vrouw even goed als kwaliteit kan inzetten bij een voldoende positieve animus-ontwikkeling.

Instinctief hebben zowel mannen als vrouwen toegang tot alle kwaliteiten. Bij groot gevaar en rampen bijvoorbeeld zien we hoe mannen onder het puin op zoek gaan naar overlevenden, om vervolgens heel voorzichtig, teder en zacht een kindje in veiligheid te brengen. Op dat moment roept het beeld van het kind in hem een vrouwelijke respons op, waar hij instinctief gehoor aan geeft. Toch zie je dat het vrouwelijke ingebed blijft in een mannelijke psyche: hij zal alles doen om het kind zo voorzichtig mogelijk in veiligheid te brengen, maar heeft niet de respons van ‘ik zal voor het kind gaan zorgen’. Hij zorgt er voor dat het kind waar mogelijk naar een plek wordt gebracht waar anderen voor haar zullen gaan zorgen. Een vrouw die zo’n klein slachtoffertje in haar handen krijgt, zal instinctief de impuls krijgen om de verdere verzorging voor het kind op zich te nemen, desnoods haar hele leven in geval er geen overlevende ouders zijn. De vrouwelijke respons in de man werkt daarmee iets anders uit dan die in een vrouw, en omgekeerd zal de mannelijke respons in een vrouw ook anders uitwerken dan die in een man. Er blijven verschillen; we hebben immers in de loop van de evolutie ook verschillende hersenen gekregen.

Een vrouw zal dus nooit en te nimmer volledig jang kunnen worden, en de man kan nooit en te nimmer volledig jin zijn. De animus in de vrouw is niet bedoeld om van haar een evenbeeld van de man te maken. De animus draagt de eigenschappen van jang bínnen de psyche van de vrouw om haar aan te vullen en heel te maken. De anima van de man heeft al evenmin de bedoeling om hem tot het evenbeeld van een vrouw te maken. Ze draagt alle eigenschappen van jin om binnen de psyche van de man voor heelheid te zorgen.

Vrouwen en mannen hebben elk hun eigen archetypisch gebied waarin ze wortelen: een vrouw ontleent, zoals we al eerder zagen, haar bewustzijn aan de archetypische ervaringen van de mensheid met het vrouwelijke. Jung was daar al heel lang van overtuigd, al ver voordat hersenonderzoek bevestigde dat de vrouwelijke hersenen gewoon anders werken dan die van de man. Omgekeerd geldt natuurlijk hetzelfde: het bewustzijn van de man is geworteld in het archetypisch mannelijke. Omdat man en vrouw biologisch en psychologisch verschillend zijn, zullen ze aan het einde van hun reis, als de vrouw haar animus en de man zijn anima heeft geïntegreerd, elkaar nog steeds kunnen aanvullen. Maar nu op een heel ander niveau, waardoor ze een spirituele en creatieve eenheid vormen die de instinctbasis ver ontstegen is.

Ik weet dat ik als vrouw net zo helder van geest ben als een ontwikkelde man, maar ik weet ook dat mijn vrouwelijke hersenen door hun functioneren meer moeite hebben met ruimtelijk inzicht dan de hersenen van mannen. Ik weet ook dat ik tien dingen tegelijk kan doen, en dat de hersenen van een man daar veel minder geschikt voor zijn, en dat een vrouw haar man dus niet tien dingen tegelijk moet vragen. Dat soort verschillen blijven gewoon bestaan, maar zijn in de totale ontwikkeling niet meer van belang.

Onderzoek, al dan niet wetenschappelijk, naar de verschillen tussen man en vrouw hebben aanleiding gegeven tot allerlei boeken met titels als „Waarom mannen niet luisteren en vrouwen niet kunnen kaartlezen” of „Mannen komen van Mars, Vrouwen van Venus”. Wat daarin gesignaleerd wordt is vaak herkenbaar, en gelukkig zijn dit soort boeken met gevoel voor humor geschreven, zodat we om onszelf kunnen lachen. Maar dit soort boeken heeft één nadeel. Ze signaleren heel veel reacties van mannen en vrouwen op een manier die lijkt te zeggen ‘zo ligt het, en niet anders’. Mannen kunnen namelijk wél luisteren, en ik kan uit ervaring zeggen dat ik op mijn manier prima kan kaartlezen. Mannen die het nodige schaduwwerk al hebben gedaan en wier anima haar positieve kwaliteiten kan ontplooien, kunnen één en al oor zijn, maar de wijze waarop ze dat laten blijken zal nooit de manier zijn waarop een vrouw dat doet.

„Vrouwen zijn indirect” is ook een bewering uit deze boeken. Klopt, maar dan voor een vrouw die nog een hele animus-ontwikkeling heeft te gaan. Want een vrouw met een geïntegreerde animus kan wel degelijk helder en direct zijn. Dit type boek signaleert op zich veel gedragingen die treffend en herkenbaar zijn, maar beschrijven vooral een stadium van ontwikkeling waarin animus en anima nog geen volledige ontplooiing hebben bereikt. Dat betekent dat de waarheid van deze boeken relatief is en op een bepaalde ontwikkelingsfase slaat. Wanneer we een innerlijk huwelijk weten te sluiten met onze psychische wederhelft, zullen veel van de in deze boeken beschreven conflicten en misverstanden zich niet meer voordoen – en al helemaal niet tot echtscheiding leiden.

We zijn geboren als eenheid en hebben, ongeacht geslacht of seksuele geaardheid, het volledige spectrum aan menselijke ervaringen in ons, dus zowel de mannelijke als de vrouwelijke. We ontwikkelen ons onder invloed van onze archetypische grondslag, onze biologische predispositie, onze hersenen, hormonen, onze opvoeding en onze maatschappelijke situatie, en ons bewustzijn wordt door al die factoren gevormd. De manier waarop de man of de vrouw zichzelf ervaart en een bewustzijnsontwikkeling doormaakt is dus afhankelijk van:

•  de algemeen menselijke ervaringen die hun neerslag in archetypen hebben gekregen;

•  de biologisch-psychologische ontwikkeling, waaronder het verschil in functioneren van de hersenen, en de invloed van hormonen;

•  de cultuur waarin we geboren zijn en de houding van die cultuur door de eeuwen heen ten aanzien van mannelijk en vrouwelijk, inclusief wat er op school geleerd wordt;

•  het gezin waarin we geboren zijn, de verborgen thema’s rond mannelijk en vrouwelijk, tot en met wat we via ‘het fluisteren van de muren’ oppakken, dus wat er als onderstroom leeft zonder dat er over gesproken wordt.

Bied je een jongen ‘meisjesspeelgoed’ aan, of omgekeerd, dan beïnvloedt je slechts één van deze variabelen. De archetypen en de biologische predispositie trekken zich daar niets van aan. Alles komt vervolgens neer op de manier waarop het bewustzijn van het opgroeiende kind de ervaringen later weet te integreren.

Vanuit de oorspronkelijke heelheid en eenheid ontwikkelen we ons op een manier waarbij we aanvankelijk een nadruk krijgen op één van de twee polen, waarmee we de heelheid en eenheid verliezen. Het doel is echter om op een bewuste manier in die heelheid terug te keren, en dat gaat via het proces van integratie van animus of anima. Daarvoor is het een voorwaarde, zoals ik al vaker heb aangegeven, dat we eerst onze schaduwtrekken onder ogen durven zien en de inhouden van ons onbewuste durven onderkennen en integreren. Dat betekent, zoals we ook al eerder bespraken, het hoofd bieden aan onze donkere en verdrongen kanten, en daar ook verantwoording voor dragen, maar tegelijkertijd ook oog krijgen voor onze individuele verborgen gaven en talenten, die zo goed als mogelijk is een plek te geven in ons leven, en ook daar verantwoording voor dragen. Dán zullen de tolken van ons onbewuste, de anima bij de man en de animus bij de vrouw, in hun uitingen niet langer een stem hoeven geven aan de pijn en de problemen van de schaduw, maar kunnen ze de instrumenten en wijsheid aanreiken die in de diepere lagen van onze psyche sluimeren en die verbonden zijn met het andere geslacht in onszelf.

De weg die we afleggen op het pad van individuatie kunnen we als volgt kort samenvatten:

•  Voordat man en vrouw op reis gaan, op de weg naar individuatie, zullen ze elk met hun bewustzijn op ongedifferentieerd en doorgaans vrij eenzijdig de kwaliteiten laten zien van wat ze vertegenwoordigen: de man zal mannelijke trekken ofwel het jang-principe op eenzijdige, overdreven of primitieve wijze vertonen, en de vrouw zal op dergelijke wijze vrouwelijke trekken of het jin-principe vertonen.

•  Ze zullen echter innerlijk een groot spanningsveld ervaren, omdat bij de man zijn anima en bij de vrouw de vrouw de animus hen van binnenuit tot de orde wil roepen en wil waarschuwen. Maar de helende inhouden in hun rol als zieleleider kunnen pas naar voren komen na schaduwwerk; tot die tijd manifesteren ze zich bij wijze van waarschuwing op lastige en soms regelrecht primitieve manieren.

•  Dat betekent dat een man met een onontwikkeld mannelijk bewustzijn gecompenseerd wordt door onontwikkelde en primitieve jin-trekken. We kunnen daarvoor allerlei kenmerken van het vrouwelijke nemen en die in hun negatieve werking neerzetten.

•  Een vrouw met een onontwikkeld vrouwelijk bewustzijn wordt gecompenseerd door onontwikkelde en primitieve jang-trekken. We kunnen hiervoor allerlei kenmerken van het mannelijke nemen en die in hun negatieve werking neerzetten.

•  Mannen én vrouwen kunnen in hun onontwikkeldheid dus gelijksoortig gedrag laten zien. Een man kan net zo ijdel zijn als een weinig ontwikkelde vrouw, een vrouw net zo hard als een weinig ontwikkelde man.

•  Verliefdheid is vaak een spiegel van de staat van onze innerlijke animus/anima. Een man met een negatieve anima kan moederskindje blijven en tegelijkertijd onbewust en uit angst de heks op zijn vrouw projecteren. Hij kan slechts een engel, moeder, of heks zien, maar geen gelijkwaardige vrouw van vlees en bloed. Een vrouw zal een held of clown zien, en tegelijkertijd een krachtige en machtige man willen alswel hem naar beneden halen en een onbewuste strijd met hem aangaan. Gelijkwaardigheid is ook hier zoek.

•  Hoe meer man en vrouw aan hun bewustwording en schaduw werken, des te meer zullen ze de positieve kanten van resp. anima of animus gaan ervaren.

•  Een man zal er dan waar nodig en mogelijk voor kunnen kiezen jin-krachten te betrekken in zijn houding, zijn kijk op en benadering van de wereld, zonder aan mannelijkheid in te boeten. Sterker nog: het natuurlijk mannelijke van zijn bewustzijn wordt gegrond en gebalanceerd. Een vrouw zal waar nodig en mogelijk haar eigen kracht en oordeelsvermogen kunnen ervaren. Ze kan er op vertrouwen, er op bouwen, en zal een krachtige persoonlijkheid ontwikkelen zonder aan vrouwelijkheid en vrouwelijke waarden in te boeten, waardoor haar vrouwelijk bewustzijn scheppend en daadkrachtig wordt op een evenwichtiger manier.

In de volgende twee hoofdstukken gaan we kijken naar hoe de integratie van de anima voor de man er uit ziet en wat de integratie van de animus voor de vrouw betekent.

_________________

1)   Steinberg, Warren: Masculinity. Identity, Conflict and Transformation. Londen, 1993. Hoofdstuk 1.

18.

INTEGRATIE

VAN DE ANIMA

We kunnen teruggaan naar de oerkenmerken van het vrouwelijke. Het is de opgave voor de man om de waarde van deze kenmerken te leren inzien, ze zich eigen te maken, ze een plek te geven, ze te waarderen, te respecteren en te gebruiken op momenten dat zijn natuurlijke mannelijke houding niet volstaat om een probleem op te lossen.

Als hij deze jin-kwaliteiten bewust weet te integreren, zal hij paradoxaal genoeg aan mannelijkheid winnen, maar nu evenwichtig, met respect voor het leven en het gevoel van eenheid van alle dingen.

Voor mannen betekent de integratie van het vrouwelijke het volgende.

Wachten: de kracht van wachten en afwachten ontdekken, de kracht van vertrouwen in de loop der dingen zonder in te willen grijpen, een vertrouwen dat het toch goed kan zijn, ook al lijkt het volgens de ideeën van het bewustzijn fout te gaan. Wachten is niet hetzelfde als passiviteit: het is het besef dat de dingen anders kunnen lopen dan je gepland had. Vrouwelijk wachten in zijn puurste vorm is wachten in vertrouwen. „Het middelpunt van ons ongeduld is gebrek aan vertrouwen in onszelf, de klant en het proces dat we samen creëren. Dit gebrek aan vertrouwen houdt ons beiden gevangen, vernietigt onze vrijheid om te scheppen.” zegt Thomas Behr in zijn „Tao van verkoop.” , en voegt daar aan toe dat je als verkoper op een wijze manier handelt wanneer je geduldig wacht op het moment om te handelen, wetend dat het zal komen. ‘Geduldig wachten’ betekent voor hem „de greep van verlangens en angsten in ons hart loslaten, terwijl de veranderende, beweeglijke gebeurtenissen van de wereld vanuit beroering weer in vredig evenwicht overgaan.”¹⁾

We wíllen altijd van alles: zoveel mogelijk klanten, netwerken, inkomen, en ga zo maar door. Het mannelijke wil ook scoren en uitblinken, wedstrijdje spelen, enz. Jin heeft veel minder noten op haar zang en staat meer in het Hier en Nu, tevreden met wat er is en blij met het kleine. Jin hoeft niet te scoren. Wanneer het mannelijk bewustzijn behoefte heeft aan actie en aanpakken, aan initiatief en dóen, zal de jin-kwaliteit van wachten in vertrouwen dat vermogen tot actie niet smoren, maar voorzien van bezonnenheid. Het mannelijk bewustzijn kan dan beseffen dat het letterlijk beter is om te wachten omdat hij, door even stil te houden, signalen gewaar kan worden die hem vertellen of het al de juiste tijd is of niet. Of hij kan door even stil te houden beseffen dat er dingen in het spel zijn die hij niet kán beïnvloeden, en als hij voldoende integratie van zijn anima heeft, zal hij dat ook niet als nederlaag of falen interpreteren, maar begrijpen dat er dingen zijn die lopen zoals ze lopen. Dat geeft hem weer de mogelijkheid om zijn blikveld te verruimen.

Hij zal met deze kwaliteit ook oog kunnen krijgen voor cycli van de natuur, de economie, het leven, en nog veel meer. Hij gaat begrijpen dat er tijden zijn waarin de dingen voorspoedig gaan, en dat die noodzakelijkerwijs gevolgd worden door tijden waarin het minder goed gaat. Het mannelijk bewustzijn identificeert zich met de dag, het vrouwelijke doet hem beseffen dat de nachtkant bij het leven hoort.

Eenzijdig mannelijk bewustzijn roept in tijden van economische voorspoed dat er nooit meer een crisis komt en dat we de economische regels nu goed genoeg beheersen. Een paar jaar voor de grote financiële crisis konden we deze geluiden nog horen. Het mannelijk bewustzijn dat het wachten in vertrouwen heeft hervonden zal beseffen dat dit niet kan, zal het ook niet zeggen, en zal in tijden van crisis innerlijk niet van slag raken. Hij zal geen noodsprongen maken, geen gekke dingen doen, want hij wéét dat het voorbij gaat. Hij wéét dat het niet meteen weer beter kan gaan. Hij gaat niet mee in de opwinding en de waan van de dag, en houdt energie en tijd over om te doen wat er gedaan moet worden.

Het betekent ook dat het mannelijk bewustzijn met ‘wachten in vertrouwen’ een zaadje kan planten en kan laten ontkiemen en daar de tijd voor kan nemen, ook al lijkt het in eerste instantie verspilde tijd. Herman Wijffels, formateur van het kabinet van CDA, PvdA en Christenunie, zag zich voor een lastige taak gesteld om partijen die zo sterk uiteenliepen en die elkaar (vooral CDA en PvdA) behoorlijk beschadigd hadden in de verkiezingscampagne, tot één kabinet te smeden. Zonder tromgeroffel ging hij aan de slag. Een van de nieuwsuitzendingen over de kabinetsformatie onthulde dat Wijffels een heel eigen aanpak had. Jang zou bij een formatie waar haast achter zit geneigd zijn om de koe meteen bij de horens te vatten, wat hier zou betekenen: meteen een analyse van overeenkomsten en tegenstellingen in de partijprogramma’s op een rijtje zetten en tot onderhandelingspunten maken.

Maar Wijffels deed het anders. ‘We hebben haast, dus nemen we de tijd’ was de voor velen paradoxale redenering waarmee Herman Wijffels de fractievoorzitters meenam naar een plek ver weg van politiek Den Haag. Een speciale ovale tafel met, volgens ingewijden, een pot drop erbij omdat de deelnemers dat lekker vonden, op een plek weg van alle onrust, was het uitgangspunt voor Wijffels om eerst een ‘wij’-gevoel te laten ontstaan tussen de betrokken partijen, die elkaar tot dan toe behoorlijk bekrast hadden. Er werd gesproken over wat ieders persoonlijke motivatie in de politiek was, en hoe ieder zich de toekomst van Nederland voorstelde. Wijffels zelf vertelde op een persconferentie op 5 januari 2007 in Beetsterzwaag het volgende:

We zijn begonnen met ons eens af te vragen, helemaal los van verkiezingsprogramma’s en tegenstellingen, waar we staan op dit moment met dit land. Wat is de fase, wat zijn de maatschappelijke ontwikkelingen waar wij nu mee te maken hebben. Terugkijkend naar ontwikkelingen van de afgelopen 10–15 jaar, zeg maar, maar ook eens wat verder vooruitkijkend. Wat zijn nou de langetermijnuitdagingen waar we in dit land voor staan?

Je zou kunnen zeggen: we hebben geprobeerd om samen een interpretatie te krijgen van de tijd waarin we leven en waarin een volgend kabinet zal moeten werken. Dus die maatschappelijke en daaruit voortvloeiende politieke context proberen te voorzien van gezamenlijk begrip. Gezamenlijk begrip van waar staan we en wat is er aan de orde?

Ik kan u zeggen dat mij is gebleken dat er een behoorlijke gelijkluidendheid tussen de drie partijen bestaat in de percepties in antwoorden op die vragen die ik zojuist formuleer. Daar is duidelijk sprake van gedeeld begrip na de besprekingen die we hebben gehad, maar eigenlijk ook al vooraf.

Dus dat was stap 1. Je zou kunnen zeggen: proberen de diepte in te gaan, los van de wedstrijdelementen die ik ook nogal eens tegenkom in de wijze waarop u bericht geeft over dit proces.”²⁾

Die persoonlijke, menselijke aanpak is kenmerkend voor jin. Niet meteen ingaan op analyses en verschillen, maar juist lós van de verkiezingsprogramma’s samen een ideaal smeden, een wij-gevoel kweken. Door zo te beginnen werd er een band gesmeed. Het werd gezellig, er ontstond betrokkenheid op elkaar en een elan om er samen uit te komen. Die aanloop kostte even tijd, inderdaad, maar is een mooi voorbeeld van wachten in vertrouwen, waarbij het mannelijk bewustzijn wel initiatieven neemt, maar beseft dat stormenderhand van stapel lopen hier niet het juiste instrument is.

Zodra het mannelijk bewustzijn het ‘wachten in vertrouwen’ als kwaliteit erbij heeft, zien we ook mildheid en genuanceerdheid ontstaan die verder gaan dan op basis van logische analyse mogelijk is.

Bescheidenheid: beseffen dat groot vertoon en ijdelheid niet tot innerlijke ontwikkeling leidt. Dat grote vertoon is ook niet nodig, want de man met een goede anima-ontwikkeling voelt zich prettig in zichzelf en met zichzelf, en zit niet verlegen om complimenten en aaien over de bol van buitenaf. Hij zal blij en trots zijn dat hij een prestatie heeft neergezet, maar heeft geen enkele behoefte om dat extra te onderstrepen, en heeft ook geen enkele behoefte om zijn prestatie te benadrukken ten koste van anderen. Een vriendelijke anima voegt een gezonde portie relativeringsvermogen aan het mannelijk bewustzijn toe.

Bescheidenheid betekent ook dat het mannelijk bewustzijn er voor zal kiezen om níet zijn kantoor met gouden kranen te verfraaien om indruk te maken op klanten. Hij zal van schoonheid kunnen genieten omwille van de schoonheid, en niet omwille van het decorum en uiterlijk vertoon. Dat betekent dat hij maat weet te houden en ook de bronnen van zijn bedrijf of instelling niet nodeloos uitput, noch overdreven declaraties indient.

Bescheidenheid hangt ook samen met de manier waarop je handelt: een positieve anima is niet gericht op een snelle overwinning of een spectaculair resultaat, maar laat het mannelijk bewustzijn eerst nadenken over wat zijn handelen en beslissingen betekenen voor de ander, voor de natuur en voor de aarde: jin is een in stand houdende energie, en geeft duurzaamheid als kwaliteit aan het mannelijk bewustzijn.

Betrokkenheid en gevoel: een positieve anima maakt de man oprecht geïnteresseerd in anderen, en geeft hem het vermogen om ook persoonlijk betrokken te zijn. Dat is de baas die in staat is om, hoe groot een haastklus ook is, tijd te nemen om even persoonlijk te praten met een werknemer waarvan hij weet dat diens kind in het ziekenhuis ligt. Het is een baas die beseft hoe ongelooflijk belangrijk de ‘koffiejuffrouw’ in het bedrijf is. Zij immers kent iedereen, weet door het intermenselijke contact vaak wat er met mensen aan de hand is, en kan hen door een warm woord opmonteren. Een man met een positieve anima heeft oog voor die kleine alledaagse menselijke dingen, sterker nog, hij beseft dat deze menselijke en persoonlijke factor minstens zo belangrijk kan zijn voor het gevoel van binding met het bedrijf als de mooiste in kleurendruk uitgevoerde missieverklaring van het bedrijf.

Integratie van de anima maakt dat de man zich in relationeel opzicht kwetsbaar durft te voelen en dat ook met anderen durft te delen. Hij kan daardoor oprecht aan anderen relateren en kan zich ook daadwerkelijk gevoelsmatig binden. Dat is een man die thúiskomt, thuis in zijn gezin en thuis bij zichzelf. Ook al leest hij de krant, je voelt dat hij er ís en dat je hem ook kunt aanspreken. Zijn vrouw voelt zich veilig; ze kan in vertrouwen zowel haar eigen gevoelsbeslommeringen met hem delen, als hem delen in alledaagse opvoedingskwesties rond de kinderen. Hij zal erbij willen horen en verantwoording willen dragen voor wat er thuis en met de kinderen gebeurt. Jin heeft het vermogen in zich om zonder voorwaarden te beschermen en te verzorgen vanuit betrokkenheid en verbondenheid, en die kwaliteit wordt nu ook bereikbaar voor de man. Sámen betekent voor hem ook echt samen. En hij neemt verantwoordelijkheid voor zijn eigen gevoelens. Hij weet nu dat zijn irritatie zijn eigen probleem is en geeft niet langer de omgeving de schuld. Hij voelt zich niet meteen afgewezen, aangesproken, gemanipuleerd of welke andere projectie ook: hij kan horen wat er wérkelijk gezegd en gevraagd wordt, en daar gewoon op reageren.

Doordat hij meer verbonden is met zijn gevoel en kwetsbaarheid staat hij ook meer open voor de kwetsbaarheid van anderen. Zonder over zich te laten lopen zal hij rekening houden met gevoelens van anderen, en in plaats van alles alleen maar van de zakelijke kant te bekijken zal hij met die ander en diens belangen ook rekening houden. Zijn rijkere gevoelsleven verschaft hem daarbij ook een groter inlevingsvermogen.

Een toegenomen betrokkenheid en gevoel geeft bij veel mannen ook een vanzelfsprekend gevoel iets te moeten betekenen voor de ander en voor de aarde.

Ontvankelijkheid: openheid tegenover de eigen gevoelens reikt bij een positieve anima-ontwikkeling vaak nog verder. De anima reikt de man de hand om de wereld van het irrationele binnen te treden en gevoel te krijgen voor subtielere boodschappen, indrukken en gevoelens. Dat geeft een toenemende sensitiviteit voor sfeer in positieve zin, en een groter openstaan voor de betekenis van irrationele signalen als dromen, voorgevoelens en andere signalen. Hij kan na een conflict op het werk naar huis rijden, en in de auto merken dat er steeds een liedje door zijn hoofd speelt. Zijn jin-kant kan hem er dan van bewust maken dat liedje eens serieus te nemen, en bijvoorbeeld te kijken naar de tekst ervan. De kans is heel groot dat de tekst van het liedje hem iets op directe of symbolische wijze kan vertellen over het conflict op het werk. Of het liedje hoort bij een periode in zijn leven, misschien wel tientallen jaren terug, waarin hij in een soortgelijk conflict heeft gezeten. Het onbewuste is dan zo vriendelijk hem op een patroon te wijzen dat zich herhaalt.

Het is de anima van de man die hem voor dergelijke signalen kan openstellen en hem naar zulke subtiele signalen laat luisteren. Ze helpt hem om de wijsheid van wat niet te beredeneren is en wat tot de wereld van het ongeziene hoort te herkennen en erkennen. Zo zal hij zich ook steeds meer kunnen openen voor een andere dimensie, een religieuze of spirituele dimensie, die niet aan een instelling of leer verbonden hoeft te zijn, maar die hij in zichzelf erváárt.

Voeling met het grotere; het ervaren van zin: betrokkenheid, gevoel en ontvankelijkheid leiden de man naar een oprechte eigen innerlijke spiritualiteit waarin hij een zin en betekenisvolheid van het leven in zijn totaliteit en van zijn eigen leven als onderdeel daarvan kan voelen, proeven en ervaren. Dat is een zinvolheid waaraan zijn eigen persoonlijkheid ondergeschikt is, maar wat een voedende bron voor zijn handelen en kijken kan worden.

De mannelijke spiritualiteit zonder deze gevoelsdimensie wordt zakelijk, dogmatisch en heeft een nadruk op alleen het woord. Mét deze gevoelsdimensie wordt het een persoonlijk ervaren en beleven, dat van binnen een wijsheid ervaart die niet per se met de letter van de tekst hoeft overeen te komen. De man die dit van binnen ervaart heeft een waarachtig contact met het goddelijke, en zal geïnspireerd leven. Zo iemand kan de Bijbel of de Koran of welk ander religieus geschrift ook in zijn symbolische context en betekenis vatten, en niet als een ‘letterlijke letter’ der wet.

Richard Rohr verwoordt dit in zijn boek „De weg van de wildeman” prachtig als hij het voorbeeld van Jezus tegenover de Farizeeërs uitwerkt.³⁾ Hij zegt onder meer dat wanneer je mannen vandaag de dag hun geld, seks en macht afneemt, de meeste mannen dan niet meer weten hoe ze zichzelf moeten motiveren. Ze weten niet wat ze eigenlijk in hun leven willen, ze weten niet wie ze werkelijk zijn, en hebben hun persoonlijkheid aan uiterlijk decorum opgehangen. Daardoor zijn ze ook niet in staat om echte keuzen te maken en beslissingen te nemen over hun werkelijke leven. „Dat is een van de redenen waarom we vandaag de dag zo weinig mannelijke spiritualiteit tegenkomen en zo weinig uitgesproken mannelijke persoonlijkheden. De meeste mannen zijn niet in staat zichzelf innerlijk, van binnenuit te motiveren. Ze hebben iets van buitenaf nodig dat hun een impuls geeft, hen beloont, aanmoedigt, of zekerheid biedt, voor ze iets ondernemen.” zegt Rohr. Hij komt vervolgens met een vergelijking door het verhaal over de Farizeeën uit de Bijbel aan te halen.

Voor hem zijn de Farizeeën het symbool van mensen die gevangen zitten in hun eigen gedachtenpatronen en eigen ideologie. Ze dragen zo ongeveer alle kenmerken van een ongeïntegreerde anima: ze verbinden zich nergens mee, observeren van enige afstand, ze kijken afwachtend toe en investeren niets, en proberen vanuit die houding en hun ideologie Jezus te bekritiseren en te beoordelen „opdat ze een aanklacht tegen Jezus zouden vinden”. Rohr beschrijft deze mensen als machtsconservatieven die het bestaande willen vasthouden omwille van de positie die ze er zelf in hebben, omwille van macht en zekerheid, en niet omdat het systeem belangrijke menselijke waarden vertegenwoordigt. Ze manipuleren de werkelijkheid en de waarheid door het systeem in stand te houden om hun macht te kunnen behouden, onder het mom van religie en waarden.

Deze mannen functioneren altijd in een groep en nooit als enkeling. Sterker nog, zonder de groep zijn ze niet in staat tot denken. Hun denken is niets anders dan zoals ‘men’ denkt, en ze vertegenwoordigen het heersende religieuze groepsbewustzijn. Ze zitten gevangen in hun denken, in hun angsten en in hun groep.

Deze beschrijving laat heel duidelijk zien dat we te maken hebben met mannen met een eenzijdig mannelijk bewustzijn, dat slecht ontwikkeld is (vandaar denken wat ‘men’ denkt) en daardoor ook niet creatief is maar in collectiviteit blijft hangen (de groep), en geen enkele positieve anima-ontwikkeling laat zien – dus geen betrokkenheid, geen relativeringsvermogen, geen inlevingsvermogen, geen souplesse en geen gevoel voor werkelijke spiritueel-religieuze waarden. Dat is het type man voor wie het leven van een tegenstander niet telt. Alleen hun macht is van belang, een macht waar ze geen verantwoording voor nemen, maar die ze ‘goedpraten’ met mooie frasen. Jean Shinoda Bolen heeft in haar boek „Macht en liefde” aan de hand van de Nibelungen-cyclus prachtig beschreven hoe op funeste wijze macht zijn intrede doet (negatief jang) als liefde verdwijnt (positief jin).⁴⁾

Tegenover het beeld van de Farizeeën zet Rohr de mens Jezus. We zien dat Jezus weet wat hij wil en een innerlijke autoriteit heeft, maar niet vraagt om erkenning, en deze ook niet nodig heeft. Hij wacht niet op applaus, sterker nog: hij schroomt niet om te confronteren en tegen de gevestigde mening in te gaan. Hij staat waarvoor hij staat, hij verontschuldigt zich niet, hij rechtvaardigt zich niet en verdraagt zonder beledigd te zijn de woede die hem vervolgens ten deel valt, ja zelfs het complot tegen hem. Het is deel van de stroom, hij geeft mee. Jezus doet en handelt van binnenuit, en laat de positieve kracht van het mannelijk bewustzijn zien. Maar we zien Jezus eveneens helemaal alleen de berg op gaan om te bidden: om bij zichzelf te komen en de negatieve energie van de omgeving kwijt te raken. Rohr geeft vervolgens verderop in zijn boek een toelichting die precies laat zien waar het bij de integratie van de anima in de man om gaat:

Jezus wordt altijd afgeschilderd als het mooist denkbare evenwicht tussen mannelijkheid en vrouwelijkheid. De ene keer zien we hem mediterend en bidden in de woestijn, of hij spreekt op een tedere manier tegen een vrouw, dan weer treedt hij de Farizeeën in alle scherpte tegemoet. Hij is betrokken, hij geneest en strijdt – en trekt zich weer terug in de stilte van het gebed, in de moederlijke schoot van God, waar hij kan uitrusten en bijtanken. Hier is de plek waar hij geheel passief is, waar hij luistert, waar hij begrijpt en begrepen wordt. Zo beweegt Jezus zich in het evangelie voortdurend heen en weer tussen beide polen. Zonder gebedservaring, zonder een zekere mystieke ervaring, zonder momenten van eenwording, kan een man geen man zijn. Dan worden actief zijn, begrenzing en zakelijkheid een valkuil.

De innerlijke ervaring met de Vader is nodig om ons te behoeden voor valse mannelijkheid. Deze ervaring zou men ook zo kunnen uitdrukken:

„Jij bent okee. Rust maar uit. Je hoeft niets te bewijzen, je hoeft niets te doen om goedkeuring te krijgen, je hoeft papa’s liefde niet te verdienen (omdat je haar sowieso al hebt).” Zonder deze diepe gelatenheid bestaat er geen echte mannelijkheid. De ziel van de man is vrouwelijk tegenover God.

Maar deze plek van diepste vrouwelijkheid in ons is tegelijkertijd de plek waar de diepste mannelijkheid huist.⁵⁾

Het had niet beter gezegd kunnen worden: wanneer een man waarlijk in contact staat met zijn eigen gevoel en zijn spiritualiteit, verbeeld door zijn anima, zal hij pas waarlijk mannelijk zijn en het mannelijke op zijn positiefst kunnen uitdrukken. Rohr beschrijft dit in verbinding met de Vader, met God. Dat is de vorm die het in het christendom heeft gekregen. Feitelijk gaat het om overgave aan het Grotere, Onbenoembare. Het gaat om een gevoel van verbondenheid met het Al. In die staat sta je open voor leven in het hier en nu.

Contact met het hier en nu: geen verre doelen te stellen en je niet hoeven bewijzen, maar in het hier en nu om je heen kijken en ervaren wat nú goed is om te doen, goed voelt om te doen, en aan wie en wat je nú kunt relateren zonder dat het een ander doel dient dan te ZIJN in het hier en nu. Jang is onderweg, heeft doelen en jaagt die na. Maar er hoeven niet altijd doelen te zijn, of anders gezegd: soms kan het hebben van géén doel ook een doel zijn. Jin heeft geen doelen, en een verbinding van jang en jin kan van groot belang zijn om doelen te wegen, prioriteiten te stellen, en te weten wanneer doelen stellen juist contraproductief is voor het Leven.

Door vaker in het hier en nu te staan kan de man met behulp van zijn anima ook meer voeling krijgen met het verplichtingsloze en ongerichte van gewoon ZIJN, waarmee hij ook de poort opent naar ontspanning en echt genieten, twee andere waarden van jin.

Ontspanning en genieten: gewoon genieten van het huidige moment, zonder eerst een prestatie te hebben geleverd, zonder eerst een wedstrijd te hoeven hebben winnen, zonder je te hebben hoeven bewijzen is de kracht van jin. Het is de ontspanning van er ZIJN, en het genieten van het feit dat je leeft. Het is een genieten van de kleine dingen die je anders zo makkelijk over het hoofd ziet: de schoonheid van een blad in herfstkleuren dat langzaam naar beneden dwarrelt, het daadwerkelijk voelen en ervaren hoe de hand van je geliefde je even aanraakt, het genieten van de sfeer van het moment, een moment waarin niets hoeft te gebeuren en waarin ook geen woorden nodig zijn. Kortom: het ontspannen genieten van al die dingen waar jang van nature niet mee verbonden is, maar die het mannelijk bewustzijn wel enorm verrijken.

Werkelijk genieten vanuit de jin-kant van de psyche gaat nooit ten koste van anderen. Het mannelijke genieten zal anders zijn dan het vrouwelijke. Robert Bly, die het baanbrekende boek „De Wildeman”⁶⁾ schreef, heeft duidelijk laten zien dat in de man een heel gepassioneerde kant zit, een wildheid echter die rekening houdt met anderen en met de natuur. Jongens moeten leren dat seksuele energie goed is, dat seksuele opwinding geen taboe is, dat spontaniteit en hartstocht goed zijn en dat buiten gebaande paden te treden ook goed is, maar allemaal alleen maar wanneer anderen en de natuur gerespecteerd worden. Seksuele opwinding die leidt tot verkrachting wijst op een gebrek aan vrouwelijke ontwikkeling binnen de mannelijke psyche, en in die hoedanigheid is die opwinding niet goed.

Het instinctieve speelt een belangrijke positieve rol wanneer het bewustzijn van de man die kant in regie heeft, en dat kan hij alleen wanneer hij een positieve anima-ontwikkeling doormaakt. Anders wordt het een wild uitleven van onbewuste instincten, en de paradox is dat hoe geringer de ontwikkeling is, des te minder de man ook daadwerkelijk kan genieten van het seksuele. Het wordt dan een instrument om te scoren of om andere mannelijke kwaliteiten eenzijdig uit te leven. Maar in verbinding met de anima, in betrokkenheid op de ander, kan er taboe-doorbrekend van genoten worden.

Om echt te kunnen genieten heeft het mannelijk bewustzijn nog een vrouwelijke kwaliteit nodig, die zijn anima hem kan aanreiken: loslaten en meegeven.

Oordeelloosheid, loslaten en meegeven: centraal staat hier het begrip acceptatie. Het gaat om de acceptatie van dat wat op je pad komt, óók als het pijn of verdriet is, zonder dat je de pijn of het verdriet verdringt. Het is er in het hier en nu en mag er daarom ook zijn en het mag ook gevoeld worden. Overgave aan het moment en de acceptatie van wat het brengt kan de man ingrijpend veranderen. Maar het is voor het mannelijk bewustzijn geen passief loslaten. Het is een loslaten dat leidt tot meegeven met wat zich aandient en daarin weer gewoon dingen dóen. Het is een meegeven met de bewegingen van het lot zonder er aan ten onder te gaan.

Het betekent ook accepteren dat niet alles in het leven te plannen en te sturen is, en dat het onmogelijk is om overal greep op te hebben. Jang wil dat graag, jin laat zien dat er dingen gewoon mis kunnen gaan en pijn kunnen doen. Jin laat zien dat je, net als ieder ander, gewoon fouten maakt die consequenties kunnen hebben. Daarom gaat het er bij het loslaten voor de man ook om het feit te accepteren dat je veel dingen eenvoudig niet weet en met een rationele instelling alleen ook niet te weten kunt komen. Het werpt het mannelijk bewustzijn terug op de kracht van de anima om met het irrationele om te gaan. Loslaten zal hem ook helpen om van binnen stiller te worden, zodat ook oordeelloos kijken naar jezelf en anderen makkelijker wordt. In ieder mens zit de wijsheid van een instinctief weten en voelen, een wijsheid die via het intuïtieve en irrationele het bewustzijn binnenkomt. Ongeacht wat opvoeding en cultuur hebben geleerd, moeten we deze wijsheid open en zonder oordeel tegemoet treden.

_________________

1)   Thomas Behr: Het Tao van verkoop. p. 58.

2)   www.kabinetsformatie20062007.nl/Documenten_formatie_2006_2007/persconferenties/Persconferentie_Wijffels_5_januari_2007oid@111249

3)   Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede 1993, p. 16–17 en 19.

4)   Bolen, Jean Shinoda: Macht en liefde. Rotterdam, 1999.

5)   Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede 1993, p. 72 en 73.

6)   Bly, Robert: De Wildeman. Een boek over mannen. Houten, 1991.

19.

INTEGRATIE

VAN DE ANIMUS

We kunnen teruggaan naar de oerkenmerken van het mannelijke. Het is de opgave voor de vrouw om de waarde van deze kenmerken te gaan inzien, ze zich eigen te maken en een plek te geven, ze te waarderen, te respecteren en ze te gebruiken op momenten dat haar natuurlijke vrouwelijke houding niet volstaat om een probleem op te lossen.

Als zij deze jang-kwaliteiten bewust weet te integreren, zal, paradoxaal genoeg, haar vrouwelijkheid aan kracht winnen. Ze zal veel bewuster, zelfstandiger en krachtiger de positieve kanten van haar vrouwelijk bewustzijn kunnen vormgeven, en tegelijkertijd alle mogelijke jang-kwaliteiten kunnen inzetten en gebruiken om haar leven optimaal naar eigen inzichten en eigen behoeften vorm te geven, altijd in betrokkenheid op anderen en op het leven, zonder zichzelf tekort te doen.

Voor vrouwen betekent de integratie van het mannelijke het volgende.

Kracht en zelfvertrouwen: beslissingen nemen en handelen vanuit de eigen kern. Vertrouwen op eigen kracht, eigen vermogens en capaciteiten, en de moed om nog vóór je alles tot in de puntjes hebt voorbereid of onder de knie hebt te durven beginnen, in het vertrouwen dat je dat wat op je pad komt gewoon aan zult kunnen. De vrouw die durft te bouwen op haar eigen kracht en vanuit een innerlijk vertrouwen de wereld in kijkt heeft de moed om uitdagingen aan te gaan in het leven, nieuwe stappen te zetten en moedige beslissingen te nemen. Dat betekent dat ze tegelijkertijd de moed heeft om die stappen te zetten waarmee ze haar gewone veiligheid en zekerheid op het spel zet. Voor de vrouw die de zekerheid in zichzelf heeft gevonden is elke onzekerheid in de buitenwereld te overwinnen en geen permanent probleem. Ze kan er zonder angst naar kijken, haar situatie overzien en vervolgens de stappen zetten die nodig zijn, zonder het gevoel te hebben dat ze eerst allerlei ‘deskundigen’ moet raadplegen om er achter te komen of ze het wel goed ziet of doet. Ze kent haar eigen deskundigheid en vertrouwt daarop. Ze staat volkomen open voor advies van anderen, maar neemt die niet klakkeloos over. Ze maakt haar eigen afweging en volgt de koers die zij de beste vindt.

Onveiligheid is een woord dat in het woordenboek van de vrouw met een positieve animus niet meer voorkomt. Het betekent dat ze de moed heeft te vernieuwen en te veranderen, en ook naar haar kinderen toe niet overbeschermend kan of wil zijn. Sterker nog: ze zal in staat zijn om, als dat nodig is, het kind een figuurlijke stoot (een jang-kwaliteit) te geven om een nieuwe levensfase binnen te treden, in het vertrouwen dat het kind zichzelf zal en kan redden. Ze zal het kind niet nodig hebben om er een identiteit aan te ontlenen, namelijk die van moeder, en ze zal het kind kunnen zien in het licht van het eigen kunnen en de eigen behoeften van het kind.

Jang-kwaliteiten als initiatief, actie en krachtmeting kan ze gebruiken en inzetten als ze dat nodig vindt of als de situatie daar om vraagt. Als ze een goed idee heeft zal de vrouw dat vol vertrouwen naar voren brengen, en niet wachten tot ze zeker weet dat het geaccepteerd zal worden. Natuurlijk is het leuk als het positief ontvangen wordt, maar dat is voor haar geen noodzaak meer. Wat telt is dat ze een idee heeft waar ze áchter staat, dat ze wil delen en eventueel verdedigen. Omdat ze gegrond is in haar innerlijke kracht en ook zelfvertrouwen heeft, is ze niet afhankelijk van de goedkeuring van anderen. Een afwijzing zal ze daarom ook niet (meer) zien als een persoonlijke afwijzing, maar zal, zoals het mannelijk bewustzijn dat kan, begrijpen dat dit éne facet dat ze te berde brengt niet wordt geaccepteerd, en dat dit niets van haar hele persoonlijkheid zegt. Het gevolg is dat ze een afwijzing kan opvatten als een uitdaging om ófwel iets nieuws te verzinnen óf het bestaande idee te verbeteren, waardoor ze volop haar creatieve jangvermogens gaat aanspreken. Ze zal niet op een kinderlijke manier in de verdediging schieten, en zich ook niet zielig of afgewezen voelen. Wat de buitenwereld vindt is eenvoudig niet meer in staat haar van haar stuk te brengen, doordat ze haar eigen kracht weet te waarderen. Ze zal ook niet in overdreven bewijzerig animus-gedrag vervallen. Een vrouw die in haar eigen kracht geworteld is, kan heel goed met kritiek of afwijzing omgaan. Haar vrouwelijke kant zegt dat dit bij het leven hoort, haar mannelijke kant helpt haar om innerlijk rechtop te blijven.

Omdat afhankelijkheid van deskundigen of van goedkeuring van de buitenwereld niet langer een rol speelt, kan ze ook met heel veel plezier een wedstrijd spelen en een krachtmeting aangaan. Het wordt een spel waarbij winnen natuurlijk heel leuk is, maar niet noodzakelijk om het gevoel te hebben mee te tellen. Het gaat om de uitdaging en het spel zélf. Een mooi beeld daarvan gaf het Nederlandse vrouwenvoetbalteam te zien bij het EK 2009 in Finland. Het jonge team wist verrassend door te stoten tot de halve finales, waar het vervolgens werd uitgeschakeld. Ze waren er vól tegenaan gegaan, de aanvoerster heeft zelfs anderhalve wedstrijd met een gebroken neus gevoetbald omdat ze er per se bij wilde zijn. De teleurstelling over hun uitschakeling was van heel korte duur, en wat je zag was blijdschap dat ze zo ver waren gekomen, het plezier dat ze in het spelen van de wedstrijden hadden ervaren, en de energie die ze wisten te putten uit het toernooi en het verlies om er volgende keer nog harder tegenaan te gaan. Je zag vreugde en gretigheid naar nieuwe toernooien. Een mooie balans van vrouwelijk en mannelijk.

Dat brengt ons bij een ander facet van kracht en zelfvertrouwen: een vrouw kan een vrouwelijke krijger worden voor een groter ideaal. Ze kan zich vanuit haar vrouwelijke betrokkenheid verbinden met een doel en ideaal, en daar vastberaden voor werken en strijden – ook hier ongeacht wat de buitenwereld daarvan zegt. De strijd van een positieve animus is veerkrachtig en onverschrokken, maar zal nooit over lijken gaan, en ook het grotere geheel nooit uit het oog verliezen. Een mooi voorbeeld hiervan is Wangari Maathai uit Kenia, de eerste Afrikaanse vrouw die de Nobelprijs voor de vrede kreeg. Die werd haar in 2004 toegekend voor haar bijdrage aan duurzame ontwikkeling, democratie en vrede. Maathai is een intelligente vrouw, die ondanks actieve tegenwerking vanuit de Keniaanse traditie toch ging studeren, en de eerste vrouw in Kenia was met een PhD-graad die ze in de biologie behaalde in de Verenigde Staten. In haar autobiografie schrijft ze dat ze in Amerika heeft geleerd geen kans onbenut te laten en te doen wat in haar vermogen ligt. „Het gevoel van vrijheid en onbegrensde mogelijkheden dat Amerika in mij wakker had gemaakt, zorgde ervoor dat ik hetzelfde wilde voor Kenia….” schrijft ze.¹⁾

In Kenia streed ze tegen ontbossing, voor vrouwenrechten en voor democratie, en het is haar regelmatig hardhandig duidelijk gemaakt dat dit door de heersende mannencultuur niet op prijs werd gesteld. Ze is ervoor mishandeld, en heeft er ook enkele keren voor in de gevangenis gezeten. Het heeft haar niet kunnen tegenhouden.

In 1977 begon ze in Kenia de zogenaamde Green Belt Movement, verantwoordelijk voor de aanplant van meer dan 10 miljoen bomen om bodemerosie tegen te gaan en om voor hout te zorgen waarop de bevolking kon koken. Dit was niet een grootscheepse overheidsactie, maar een bewustwordingsactie die van onderaf werkte. De Green Belt Movement zorgde er voor dat vrouwen in de dorpen van Kenia bewust gemaakt werden van de noodzaak van het behoud van bomen, en ook betaald werden voor het planten van bomen, zodat ze niet alleen het milieu hielpen beschermen, maar door hun salaris ook beter voor hun kinderen en de opleiding van de kinderen konden zorgen. Dat is bijzonder in een werelddeel waar voor 100 gekapte bomen tot dan toe er maar 9 werden teruggeplant! Haar aanpak was vrouwelijk: van onderaf, zonder grootse presentaties, zonder grootse plannen en zonder budget, maar mét betrokkenheid en liefde voor het land. De mannelijke kant was de onvermoeibare inzet voor dit ideaal, en geloof in haar kunnen.

Haar man, met wie ze drie kinderen heeft, zag haar idealen en aanpak echter allemaal wat minder zitten, en scheidde van haar in de jaren ’80. Hij klaagde er over dat ze „te ontwikkeld, te sterk, te succesvol, te koppig en te moeilijk in de hand te houden was”. Ze voldeed niet aan het traditioneel vrouwelijke beeld, wat ook betekende dat ze het moeilijker had om een goede politieke carrière te maken. Emancipatie was nog ver te zoeken, maar ze liet zich op geen enkele wijze tegenhouden en bleef zichzelf trouw. En zo werd ze nationale voorzitster van de Nationale Vrouwenraad van Kenia.

Ze klopt zich niet op de borst dat ze de Nobelprijs heeft gekregen, noch voor de vele andere onderscheidingen die haar zijn toegekend. Ze heeft betrokkenheid gepaard aan idealen en doelen, en die vanuit haar innerlijke kracht verdedigd en vorm gegeven, ongeacht wat ‘de traditie’ vond. Vanuit die kracht heeft ze leiding gegeven aan allerlei bewegingen. Een positieve animus in de vrouw geeft haar positieve jang-kwaliteiten, waar leiderschap, kunnen aansturen, en vertrouwen in je eigen autoriteit deel van zijn.

Als Linda Leonard in haar boek „Gekwetste Vrouw”²⁾ zegt dat er in de westerse mythologie geen vrouwelijke helden zijn, en dat we daar nu juist een grote behoefte aan hebben, signaleert ze terecht een kernprobleem, omdat onze tijd hunkert naar krachtige en prachtige vrouwelijke voorbeelden. Maar er zit een paradox in het begrip vrouwelijke held, want ware vrouwelijkheid heeft geen behoefte aan heldendom en een heldenstatus, terwijl tegelijkertijd een vrouw met een geïntegreerde, positief werkende animus in menig opzicht heldhaftig is, in het klein, en niet zelden ook in het groot. Ze laat zich er alleen niet op voorstaan. Zulke vrouwen zijn krachtig en actief, en stáán voor de dingen waar ze op betrokken zijn. Maar ondanks de positieve manifestatie van hun animus blijven ze vooral vrouw en hebben geen behoefte om groots voor het voetlicht te komen of zichzelf op de schouder te (laten) kloppen. Ze heeft geen behoefte aan machtsvertoon, noch de behoefte om opgehemeld te worden. Een vrouw met een geïntegreerde animus is stabiel, helder, krachtig en bescheiden tegelijk, en is tegelijkertijd heel blij met wie ze is en wat ze doet. Het is een vrouw als Wangari Maarthai, of een vrouw als Rachel Carson, het voorbeeld uit de volgende paragraaf.

Helderheid en duidelijkheid: de vrouw met een positieve animus kan het zakelijke en het persoonlijke los van elkaar zien en zal behoefte hebben aan duidelijkheid. Die duidelijkheid schept ze in haar communicatie, of dat nu thuis is of op haar werk. Dat betekent ook dat ze duidelijk aangeeft wat ze wil en wat haar behoeften zijn, en het prettig vindt wanneer er heldere afspraken zijn. Als er misverstanden zijn of ruzie kan ze de dingen bij de naam noemen en onderscheiden waar het om gaat, en dat ook benoemen. Ze is niet meer bang om de mindere te zijn, afgewezen te worden of de sfeer te verstoren, simpelweg omdat ze niet langer afhankelijk is van de oordelen van de ander, of van een goede sfeer. Ze heeft er vertrouwen in dat die sfeer wel weer in orde komt.

Vrouwen met een negatieve animus verwarren vaak een heleboel dingen met elkaar. Ze kunnen bijvoorbeeld denken dat als ze zeggen waar het op staat, of wanneer ze overtuigd zijn van een bepaald idee, of wanneer ze zich krachtig manifesteren, ze daarmee de gezelligheid om zeep helpen of de sfeer verstoren. Voor het mannelijk bewustzijn is zoiets volkomen onbegrijpelijk, want voor hem speelt dit geen enkele rol. Zodra een vrouw een betere animus-ontwikkeling krijgt, zie je dat ze steeds minder persoonlijke en zakelijke dingen met elkaar verwart, waardoor ze veel helderder en duidelijker wordt.

Door deze helderheid en duidelijkheid durft een vrouw ook haar nek uit te steken en vanuit haar innerlijke kracht naar buiten te treden. De behoefte aan en het vermogen tot helderheid en duidelijkheid maken ook dat zich bij haar het onderscheidend vermogen sterker ontwikkelt. Waar het vrouwelijk bewustzijn bepaalde situaties vaak goed oppakt en ‘vat’ vanuit een intuïtiever vermogen, betekent de toevoeging van jang-kwaliteiten dat ze die situaties nu ook op een andere manier kan vatten en begrijpen, en op een mannelijker manier kan analyseren. De combinatie van intuïtie in verbondenheid en helderheid van begrip zijn ideaal om haar eigen creativiteit wakker te maken. Ze kan eigen ideeën en inzichten krijgen die baanbrekend en vernieuwend zijn en ze kan met een heel nieuwe en originele aanpak van bestaande problemen komen. Of die past in bestaande structuren en opvattingen is voor haar dan geen uitgangspunt meer. Ze kan aan de wieg staan van belangrijke maatschappelijke vernieuwingen.

Het is Al Gore geweest die wereldwijd de aandacht wist te trekken voor de kritieke staat waarin de aarde vanuit milieu-oogpunt verkeert. In een doordachte, planmatige aanpak in een combinatie van veel onderzoek, presentaties op dvd, televisie en in lezingen, werden de voorpagina’s van kranten en nieuwsrubrieken op televisie bereikt. Hij kreeg er de Nobelprijs voor. Maar het was Rachel Carson, een vrouw, die vanuit haar liefde voor natuur en zee, aan de basis stond van milieubewustzijn. Haar boek „Silent Spring” verscheen in 1962 en verscheen in Nederland onder de titel „Dode Lente”.

Rachel Carson had al langer het vermoeden dat er gevaren aan het gebruik van DDT kleefden, en had al enkele jaren eerder geprobeerd hierover in het tijdschrift Readers Digest een artikel te publiceren. Ze had een aantal feiten gevonden over de gevaren van DDT en DDT-achtige pesticiden, en wilde dat wereldkundig maken. Readers Digest weigerde. Daarom begon Carson zelf aan een nieuw onderzoek met medewerking van biologen, chemici en genetici. Ze kreeg een massale hoeveelheid gegevens. Ook liep ze rechtszaken na van zieke boeren, landbouwers en burgers wier huisdieren ziek waren geworden van of gestorven waren aan de gevolgen van pesticide-vergiftiging. Ze schrok van de feiten en besefte dat dit verhaal om meer vroeg dan om een artikel. Ze besloot een boek te schrijven, en voelde het als een gewetenskwestie.

Na de publicatie van „Silent Spring” zei ze: „In elk van mijn boeken heb ik geprobeerd om over te brengen dat alle leven op onze planeet met elkaar verbonden is, dat elke soort zijn eigen verbindingen met andere soorten heeft, en dat ze allen verbonden zijn met de aarde. Dat is het thema van „The Sea Around Us’ en andere zeeboeken, en het is ook de boodschap van „Silent Spring”.”

De publicatie van „Silent Spring” veroorzaakte een ware orkaan aan reacties. Na de officiële verschijning ervan in september 1962 waren er voor het einde van het jaar al een kwart miljoen exemplaren van verkocht. Een aantal biologen en wetenschappers prezen het boek de hemel in, vooral omdat het zo uitstekend was gedocumenteerd. Loren Eisely van de universiteit van Pennsylvania beschreef het boek als een „verpletterende, zwaar gedocumenteerde, meedogenloze aanval op menselijke onbedachtzaamheid, hebzucht en onverantwoordelijkheid…”. Rechter William O. Douglas van het Amerikaanse Hooggerechtshof noemde het „het belangrijkste wat in deze eeuw voor het menselijk ras te boek is gesteld.”

Maar van industriële en andere zijde kreeg Rachel Carson van alles naar haar hoofd geslingerd. Ze werd een onmenselijke gek genoemd, een hogepriesteres van de natuur, een hysterische vrouw, en de directeur van het New Jersey Department van Landbouw geloofde dat ze de inspiratrice was van een „verschrikkelijk misgeïnformeerde groep van natuur-evenwicht nastrevende, biologisch tuinierende en vogelminnende burgers zonder werkelijkheidszin”. Een hoge ambtenaar van de Federal Pest Control Review Board schamperde dat hij zich afvroeg waarom ze zich zorgen maakte over genetische veranderingen die door pesticiden veroorzaakt werden. Ze was zelf immers ongetrouwd en had geen kinderen. Dus waarom zou ze zich zorgen maken over genetica? Ook de chemische industrie was furieus en ze kreeg bijtende kritieken en bijnamen als food-faddist, nature nut (voedsel- en natuurfreak), etc.

Carson droeg deze aanvallen met waardigheid en kracht. Ze was overtuigd en had een morele moed die haar tegenstanders niet begrepen, en ondanks haar zwakke gezondheid beantwoordde ze deze aanvallen door voor organisaties spreekbeurten te houden, te getuigen voor de hoorzittingen van het Congres, mee te werken aan speciale televisie-uitzendingen en zelfs deel te nemen aan besprekingen met president Kennedy en zijn wetenschappelijke adviesraad.

Het rapport van deze adviesraad dat op 15 mei 1963 verscheen benadrukte alle belangwekkende punten uit het boek „Silent Spring”, en de volgende dag reeds ging er een officieel twee jaar durend onderzoek van regeringswege van start naar reguleringen ten aanzien van pesticiden door overheden en industrie. Allemaal begonnen met het moedige werk van Rachel Carson.

Wanneer je haar leven en werk bestudeert, komt het beeld naar voren van een vrouw die in alle opzichten vrouwelijke kwaliteiten eer aandeed waar het gaat om betrokkenheid, liefde voor het leven en oog voor heelheid. Daarnaast zie je dat ze krachtig haar eigen weg gaat, niet bang is om de dingen helder en duidelijk te formuleren, niet bang is voor autoriteiten en in haar zachtheid en vriendelijkheid alle ruimte gaf aan duidelijkheid. Een mooi voorbeeld daarvan geeft Bob Hines, vriend en medewerker van haar. In 1948 wordt Rachel Carson (voor een vrouw toen nog heel ongebruikelijk) hoofd van de afdeling Informatie van het United States Bureau of Fisheries. Hines beschreef Carson als een „zeer capabele leidinggevende met bijna mannelijke bestuurlijke kwaliteiten”. Haar managementstijl was nieuw voor het departement, maar toch dwong ze ogenblikkelijk respect af, zelfs onverholen bewondering.

„Ze had het zachtste, vriendelijkste ‘nee’ dat ieder van ons ooit gehoord had,” zei Hines, „maar het was als de Rots van Gibraltar. Je kon haar niet in beweging brengen. Ze had geen geduld met oneerlijkheid of lijntrekken … Ze hield niet van parvenuachtig gedrag …ze had standaarden, heel hoge….” Ze wist ook een geest van samenwerking te scheppen op het departement, en als er spanningen waren kon ze met grappen komen, en ze wist met haar humor zelfs de vervelendste bureaucratische procedures te verlichten.”

Slechts twee jaar na „Silent Spring”, op 14 april 1964, sterft ze op 56-jarige leeftijd aan borstkanker, die vier jaar eerder was gediagnosticeerd.

In 1980 kreeg Rachel Carson postuum een onderscheiding: de hoogste civiele onderscheiding van het land, namelijk de Presidential Medal of Freedom. Bij die postume uitreiking werden het volgende over haar gezegd:

„Zelf nooit zwijgend in het aangezicht van destructieve tendensen heeft Rachel Carson een bron aan bewustwording over heel Amerika en daarbuiten gevoed. Als biologe met een vriendelijke, heldere stem liet ze haar gehoor delen in haar liefde voor de zee, terwijl ze met een even heldere stem de Amerikanen waarschuwde voor de gevaren van de mens zelf voor zijn eigen milieu. Ze was altijd betrokken en altijd welbespraakt, en ze veroorzaakte daarmee een golf aan milieubewustzijn die niet meer weggeëbd is.”

Carson was in staat tot objectiviteit en een bezonnen oordeel, twee belangrijke ingrediënten van de positieve animus.

Bezonnenheid en objectiviteit.

Vrouwen kunnen heel hard werken en ongelooflijk veel voor hun werk of het verwezenlijken van een ideaal opzij zetten. Ze hebben daarbij echter de neiging om de zakelijke kant van de dingen aan te pakken en te organiseren alsof ze een gezin met veel jonge kinderen in lastige omstandigheden moeten ‘mennen’. Praktisch komt dat neer op alles in de gaten houden, met ogen van voren en van achteren, steeds alert zijn om in te grijpen als er gevaar is, tien dingen tegelijk doen, druk van het een naar het ander overspringen, zoals een moeder haar strijkwerk even moet laten zitten om haar kind op de wc te helpen en vervolgens alvast de wasmachine moet aanzetten en uitkijken dat een ander kind dat buiten in de zandbak speelt niet wegloopt, om dan te constateren dat het wc-papier op is, dus snel even een rol gepakt, en dan weer terug naar het strijkwerk. Vrouwen kennen duizenden varianten van zulke rommelige dagen. Op zich is het geen probleem voor jin, het is een van de kwaliteiten van jin om uiterst flexibel te zijn en de boel draaiend te houden. Ik heb gemerkt dat veel vrouwen op hun werk de neiging hebben op dezelfde manier met hun werk om te gaan, en meteen op iets in te springen dat langskomt, waardoor werk waar ze mee bezig waren even blijft liggen, om er dan aan het einde van de dag nog even heel hard tegenaan te gaan om af te krijgen wat af had gemoeten. Het is feitelijk een probleem rond het stellen van prioriteiten, en teveel in het nu inspringen.

Ik heb heel capabele vrouwen buiten adem zien raken door steeds weer dingen op te pakken en snel in orde te maken, om uiteindelijk telkens weer in een stress te raken van de vele losse einden die op afronding wachten en vaak als een onoverzichtelijke kluwen aan activiteiten op haar liggen te wachten. En hulp vragen is ook niet het sterkste punt van een vrouw bij wie de animus nog niet lekker functioneert, hoe goed haar bedoelingen ook zijn.

Wanneer ze haar jang-krachten op een positieve manier weet in te zetten, ontstaat er een ander beeld. Hoewel ze nog steeds geneigd zal zijn veel dingen tegelijk te willen, zal ze in plaats daarvan haar mannelijke energie kunnen gebruiken om met enige afstand te kijken naar de dingen die gedaan moeten worden, en prioriteiten stellen gebaseerd op zakelijke belangen in plaats van op basis van persoonlijke gevoelens tegenover anderen. Ze zal in staat zijn om voorrang te geven aan iets dat voor de zaak belangrijk is in plaats van een taak van een collega over te nemen om haar te helpen. De positieve animus geeft de vrouw een heldere objectiviteit en een bezonnen oordeel over haar eigen handelen, waardoor ze uitstekend keuzen kan maken en een planning opstellen. Het geeft haar ook het vermogen om te delegeren in plaats van direct alles maar aan te pakken wat haar voor de voeten komt.

De animus leidt de vrouw door haar innerlijke wereld naar haar ziel, en is in positieve zin van onschatbare waarde voor haar individuatieproces. De ziel van het vrouwelijke is in essentie spiritueel en holistisch. Sanford doet in dit licht nog een paar mooie uitspraken. Hij beschrijft de animus onder meer als de brug naar de onpersoonlijke wereld van geest en het intellect, en zegt dat de animus de fakkel van inzicht en onderscheidingsvermogen geeft waarmee een vrouw haar eigen binnenwereld kan gaan verlichten en begrijpen.⁴⁾ Het is de animus die haar concentratie en objectiviteit geeft en de wereld van kennis voor haar doet opengaan. Het is dan ook de animus die de vrouw helpt om daadwerkelijk vorm te geven aan haar eigen ideeën en zich bewuster te worden van wat ze eigenlijk wil. „Hij werpt licht op de woordenbrij, die ergens net onder de oppervlakte huist, zodat ze kan kiezen welke woorden ze wil gebruiken,” zegt Claremont in „Eva Begrijpen”.⁵⁾ Het is de positieve animus die haar helpt de juiste woorden te vinden en de over elkaar tuimelende gedachten te transformeren tot een helder geheel, zodat ze net als het mannelijk bewustzijn een daadwerkelijk bezonnen en helder licht kan laten schijn op de dingen die haar pad kruisen.

Veel jungianen zijn het er over eens dat de animus van een vrouw verlangt naar inpassing in het dagelijks leven en wil dat ze haar intellectuele en geestelijke kant vormgeeft. De animus wil haar op een bewuste manier deel laten zijn van de objectieve kant van het leven. Doet ze dat niet, dan raakt haar animus gefrustreerd en wordt destructief. Zet ze wel de nodige stappen, dan zal er een wereld voor haar opengaan.

Hoe helderder en objectiever ze wordt, des te beter wordt ook haar vermogen tot analyseren. Een vrouw kan, als ze haar jang-krachten ten volle benut, een prachtige combinatie te zien geven van inzicht en begrip, denken en analyseren, en het maken van evenwichtige afwegingen (de jang-kant van het geheel), gepaard aan een grote menselijkheid en mildheid. Dan zullen haar overwegingen nooit de menselijke maat uit het oog verliezen (de jin-kant van het geheel). Met zo’n vrouw is het heerlijk om te praten, te discussiëren en te brainstormen, ze is helder en direct, warm en betrokken, en heeft beslist gevoel voor humor. Bovendien is ze niet zo snel op haar teentjes getrapt.

Presteren in de buitenwereld.

Jang staat voor een naar buiten gerichte kracht, is doelgericht en toekomstgericht. Jang is op een constructieve manier gericht op de externe wereld en heeft de behoefte daarin iets tot stand te brengen. Een vrouw die gegrond is in haar eigen kracht en haar jang-kwaliteiten volop beschikbaar heeft, zal op een even authentieke manier de behoefte kunnen voelen iets in de buitenwereld te betekenen zoals dat van nature bij het mannelijk bewustzijn hoort. Ze zal met plezier daarin actief zijn en daar ook iets tot stand willen brengen, vernieuwend kunnen zijn en ‘haar mannetje staan’. Ze kan even doortastend zijn als mannen, maar een vrouw met een positieve animus zal tegelijkertijd dieper geworteld raken in haar eigen vrouwelijkheid.

Ze zal zich durven kleden zoals zij wil, en zich niet conformeren aan saaie kleding of kleding waarvan ze het idee heeft dat die van haar verwacht wordt wil ze erbij horen. Tegelijkertijd is ze zich er van bewust dat je niet alles kunt maken, en zal compromisbereid haar eigen keuzen maken. In dat licht is er een opmerkelijke nieuwe trend zichtbaar. Begin 2007 verschenen er verschillende nieuwsberichten die melding maakten van een Nederlands onderzoek waaruit bleek dat vrouwen in het bedrijfsleven zich jarenlang vooral zakelijk kleedden: een ‘mannenpak’ dat elke ronding verhult werd zo’n beetje een ‘uniform’ voor de succesvolle zakenvrouw. De laatste paar jaar echter zien we een toenemend aantal zakenvrouwen weer zichzelf zijn in hun kleding: vrouwelijk, elegant, ja zelfs sexy.⁶⁾ Eurocommissaris Neelie Kroes werd zelfs over dit fenomeen geïnterviewd op haar werk en was gekleed in een elegante bloemetjesjurk die haar heel vrouwelijk stond.

De Antwerpse zakenvrouw Inge Geerdens, die in 2006 nog Zelfstandig Ondernemer van het jaar was, vertelt dat ze tot voor kort amper in twee gespecialiseerde winkels terecht kon voor het wat elegantere maatpakje, maar dat ze nu keus te over heeft en dat haar keuze bewust valt op die kleding die haar vrouwelijkheid op een mooie maar sobere manier accentueert. Trendwatcher Herman Konings gaf in 2007 aan dat deze evolutie zich zal doorzetten en dat ook jongere werkneemster het voorbeeld van hun bazin zullen volgen, en hij is er blij mee. „Een vrouw kan meer dan ooit laten zien dat ze vrouw is … Ze hoeven zich niet langer te spiegelen aan de mannen. Iedereen heeft gemerkt dat ze perfect kunnen presteren, ook als ze één en al vrouwelijkheid uitstralen.” Al is iedereen het er over eens dat je niet moet overdrijven, en dat te lage decolletés weliswaar de aandacht trekken, maar niet leiden tot het afsluiten van contracten.

Met zwier en elegantie vanuit innerlijke kracht in de buitenwereld staan en daar iets neerzetten, dat is wat een vrouw met een geïntegreerde animus als geen ander kan. Ze zal daarbij plezier hebben in wat ze doet, of ze nu iets nieuws wil neerzetten of een overwinning behalen, doet er niet toe. Wat minstens zo belangrijk is: ze staat zichzelf toe om trots te zijn op wat ze heeft gepresteerd, en te erkennen hoe hard ze ervoor heeft gewerkt en erkennen dat ze op dit punt een talent heeft. Haar innerlijke jang-kracht schept ook hier duidelijkheid en kan objectief constateren dat ze een prestatie heeft geleverd die niet onder stoelen of banken hoeft te worden gestoken. Maar als vrouw zal ze bij elke topprestatie óók beseffen dat die alleen maar mogelijk was doordat anderen haar steunden, medewerking gaven of bepaalde klussen voor haar uitvoerden, en daar zal ze openlijk dankbaar voor zijn.

Trots zijn op eigen prestaties is de ene kant van het verhaal, de andere kant is dat de vrouw met de geïntegreerde animus ook weet dat ze voor haar prestaties een goede betaling verdient. Haar jin-kant zal daarbij geen enkele behoefte voelen om het onderste uit de kan te vragen, maar ze zal realistisch met haar eigen waarde omgaan. Veel vrouwen stellen zich hier óf te afhankelijk op van wat hoort, óf overcompenseren wanneer ze met een negatieve animus weliswaar presteren, maar dan hard in onderhandelingen en onprettig in de omgang worden. De vrouw met een geïntegreerde animus is zich bewust van haar waarde, maar ook van de verdere omstandigheden en van de verwevenheid van relaties. Ze zal in het ene geval een lagere betaling in orde vinden zonder dat dat afbreuk doet aan haar gevoel van eigenwaarde, en het in het andere geval vanzelfsprekend vinden dat haar kwaliteiten goed betaald worden.

Het is voor de positieve animus van de vrouw een noodzaak dat de vrouw ook een persoonlijk leven heeft naast haar familie en gezin, en los van haar echtgenoot. Dit is niet hetzelfde als een vrouw die haar gezin of relatie ontkent, integendeel. Ze kan een fantastische moeder en een prima echtgenote zijn, maar pas wérkelijk wanneer ze haar eigen identiteit en capaciteiten kan vormgeven buiten haar kleine vertrouwde kring. Veel vrouwen treden weliswaar naar buiten, maar blijven in een oude rol steken. Ze kunnen gaan werken en daar goed in zijn zonder voor zichzelf bezig te zijn. Waar ze het meeste oog voor hebben is of het allemaal wel goed gaat voor de baas. Voor een ánder dus. De positieve animus echter helpt de vrouw om weliswaar betrokken te blijven op de ander, maar vooral zélf plezier te hebben en haar eigen pad te bewandelen, zodat ze zich in de buitenwereld naar eigen aard kan ontwikkelen. Het is de animus die de vrouw kan helpen te onderscheiden en te weten te komen wat voor haarzelf echt belangrijk is.

Gegronde spiritualiteit.

Zoals het mannelijk bewustzijn in diepe zin op zoek is naar de waarheid en naar echtheid, zien we dat het vrouwelijk bewustzijn op zoek is naar verbondenheid en de waarheid van relaties. De gerichtheid op verbondenheid en heelheid is de basis van de vrouwelijke spiritualiteit. Van nature is de vrouw op een directere manier met de wereld van het ongeziene, het irrationele, het religieuze en het spirituele verbonden, maar als het alleen om jin gaat bestaat het gevaar van een gebrek aan realiteitszin, of van het idealiseren van een onbenoembare staat die ze niet kunnen beschrijven of toelichten. „Dat moet je voelen” is dan de redenering, en het risico bestaat dat ze kritiekloos aan de religie van hun jeugd of aan een stroming in de nieuwetijdsbeweging blijven hangen.

Als hun innerlijke mannelijke kant op een evenwichtige manier mee gaat doen, paart ze werkelijkheidszin aan haar natuurlijke spiritualiteit, waardoor ze op zoek kan gaan naar haar eigen spirituele waarheid, los van kerk of stroming. Het is een vorm van spiritualiteit die haar kan gaan dragen en inspireren, en die mede een basis voor haar handelen kan worden. Zo wordt haar spiritualiteit gegrond en kan ze een inspiratie worden voor anderen, ja zelfs een rol spelen in veranderingsprocessen in bedrijven en in de maatschappij.

Dingen durven benoemen zoals ze zijn, taboes bespreekbaar maken, mensen helpen te veranderen, een autoriteit zijn en toch kwetsbaar durven zijn, het zijn stuk voor stuk kwaliteiten die hierbij horen. Een mooi voorbeeld hiervan is Oprah Winfrey, die als kind seksueel werd misbruikt, met gewichtsproblemen worstelde en kleurlinge is, die hier openlijk over sprak en haar problemen oppakte om vanuit haar eigen kracht taboes aan de kaak te stellen, om te inspireren en te veranderen, en die veel van haar geld besteedt aan de meest uiteenlopende liefdadigheidsprojecten. De verbondenheid met onze medemens en met de aarde heeft in de loop van de jaren een steeds grotere nadruk gekregen in haar shows, en haar gegronde spiritualiteit werd de ondertoon van haar hele werk, of het nu ging om onderwerpen als mensen met geld leren omgaan of gezonder te eten, om relaties te verbeteren of geld in te zamelen voor slachtoffers van de orkaan Katrina of voor kinderopvang in Afrika. Ze is voor talloze vrouwen een rolmodel geworden.

_________________

1)   Maathai, Wangari: Ongebroken. Den Haag, 2006, p. 140.

2)   Leonard, Linda: Gekwetste vrouw. Het genezen van de vader-dochterrelatie. Rotterdam, 1982.

3)   Carson, Rachel: Dode lente. Amsterdam, 1962. Zie ook: www.rachelcarson.org

4)   Sanford, J.A.: De onbekende partner. Rotterdam, 1988.

5)   Claremont de Castillejo, Irene: Knowing woman. A feminine psychology. London, 1990. Nederlands: Eva begrijpen. Rotterdam, 1985 p. 79 e.v.

6)   Jeyns, Koen: Zakenvrouw mag eindelijk sexy jurk aan. CVWarehouse, 13 januari 2007.

20.

HET INNERLIJK HUWELIJK

Mannen en vrouwen onderscheiden zich het meest van elkaar voordat ze zich op reis begeven. Aan het einde van de reis zijn ze beiden gelijk en ontdekken ze hun zielsverwantschap. Diepe mannelijkheid en diepe vrouwelijkheid liggen niet meer overhoop met elkaar. Ze zijn in staat elkaar te erkennen, te accepteren en van elkaar te houden. Ze complementeren en verrijken elkaar.

Een citaat van Rohr dat ik in elke workshop over het vrouwelijke in de man en het mannelijke in de vrouw aanhaal.¹⁾

Als we ons van kind tot volwassene ontwikkelen staat het vormen van een ego en het consolideren van ons bewustzijn voorop. Vanzelfsprekend zullen dan de trekken die horen bij het geslacht dat we zijn voorop staan. Onze hersenen en hormonen spelen hierin een grote rol, evenals maatschappelijke factoren, opvoeding en familie. Zou het niet fantastisch zijn als het jonge kind in zijn omgeving volwassen en evenwichtige voorbeelden kon ervaren van een balans tussen mannelijk en vrouwelijk? Een moeder die haar eigen talenten ontwikkelt en een eigen individualiteit heeft, en toch zo heerlijk veiligheid kan scheppen. Of een vader die je echt ziet staan, die van je houdt en voor je zorgt, en die trots is op de relatie met zijn vrouw; een vader die áchter je staat en je op tijd een stoot de wereld in geeft.

De maatschappelijke ontwikkelingen van de afgelopen vele eeuwen echter hebben zo’n onbalans in de relatie mannelijk–vrouwelijk laten zien, dat de sporen daarvan nog diep in ieders psyche liggen, en ook wanneer er sprake is van de beste bedoelingen er toch nog het nodige scheef kan liggen. Geeft niet, als we maar onderweg durven zijn en onze kinderen durven laten zien dat het ánders kan. We zijn mensen, we hebben het recht om te zoeken, te tasten, nieuwe wegen uit te proberen om een nieuwe balans te vinden. Wat dat betreft leven we in een boeiende tijd, hoe chaotisch en onrustig die misschien ook is. Maar juist in het chaotische kan de kiem voor een nieuw evenwicht gelegd worden.

Wanneer we als individu immers de moed hebben onszelf diep in de ogen te kijken en verantwoording te nemen voor onze schaduwkanten, zullen we steeds meer toegang krijgen tot de positieve kanten van de tolk van ons onbewuste: het mannelijke in de vrouw en het vrouwelijke in de man. Rohr heeft gelijk dat we aan het einde van de reis gelijk zijn en onze zielsverwantschap ontdekken. Maar je hoeft niet aan het einde van de reis te zijn om dat al te ervaren! Onderweg zijn schenkt je al zo veel. Je gaat dan steeds meer merken en voelen dat de paradox van het mannelijke en vrouwelijke geen paradox meer is. We zullen vrouwen gaan zien die in al hun vrouwelijkheid heel krachtig en mannelijk kunnen optreden, en mannen die in al kun kracht en actie vol warmte en betrokkenheid kunnen handelen.

De paradox is eigenlijk tweeledig:

•  Vrouwen worden krachtiger én vrouwelijker, en mannen worden zachter én mannelijker, en

•  Het innerlijk huwelijk tussen het mannelijke en vrouwelijke in de mens maakt hen naar buiten toe tot eenheid, een mens uit één stuk. Die mens heeft genoeg aan zichzelf en heeft tegelijkertijd een grote relatievaardigheid die zich in alle vormen van relaties uitdrukt: liefde, ongeacht hetero- of homoseksueel van aard, kinderen, dieren en natuur, aarde en kosmos.

Vrouwen worden door de integratie van de animus krachtiger en hebben alle jang-instrumenten tot hun beschikking, maar worden in dit alles veel vrouwelijker in de archetypische zin van het woord. Haar jinbewustzijn wordt veel positiever, helderder en bewuster dan voordien. Een vrouw met een ontwikkelde mannelijke kant wordt dus tegelijkertijd vrouwelijker. In die vrouwelijkheid verdwijnen een aantal manipulatieve vrouwelijke trucs. Wiegend met haar lichaam met een hoog kinderlijk stemmetje proberen van een man iets gedaan te krijgen zul je haar niet (meer) zien doen. In plaats daarvan zal ze de man recht in de ogen kijken en hem helder duidelijk maken wat ze graag wil, gesteund door de kracht van haar vrouwelijke uitstraling. Ze zal op die manier ‘iets’ hebben, iets dat niet benoembaar is, maar dat een blij gevoel geeft in de omgeving.

Een man krijgt door zijn anima te integreren relaterend vermogen, betrokkenheid en een gevoel van verbondenheid, en raakt veel meer gericht op win-win situaties dan op eenzijdig overwinnen. Hij krijgt een rijkdom aan jin-vermogens die hem, paradoxaal genoeg, ook juist mannelijker maken. Geen negatieve mannelijkheid, maar een evenwichtiger mannelijkheid die voor waarheid en gerechtigheid stáát. Hij is nu in staat om ook zijn jang-krachten, en daarmee zijn mannelijk bewustzijn, veel bewuster en evenwichtiger vorm te geven. Hij zal niet langer hoeven bluffen of snoeven vanuit het idee indruk te moeten maken, maar kan geduldig wachten tot het moment daar is waarop hij vanuit de kracht van zijn persoonlijkheid duidelijk kan maken wat hij wil en wat voor hem belangrijk is. Ook hij zal ‘iets’ hebben, en straalt een kracht uit die veilig en niet bedreigend is.

Diepe mannelijkheid en diepe vrouwelijkheid liggen niet meer overhoop met elkaar, zegt Rohr in bovengenoemde omschrijving. Dat komt omdat zowel mannen als vrouwen evenveel toegang hebben tot jin en jang en man en vrouw beiden op evenwichtige en creatieve manieren uiting kunnen geven aan beide kosmische principes.

Ze zijn in staat elkaar te erkennen, te accepteren en van elkaar te houden. Ze complementeren en verrijken elkaar, besluit Rohr. Een belangrijke constatering, want hij zegt hier heel duidelijk wat we al eerder constateerden, namelijk dat mannen en vrouwen níet identiek worden. Mannen en vrouwen zijn allebei gelijkwaardig geworden en hebben allebei de beschikking over het hele arsenaal aan kenmerken van jin en jang. Toch completeren ze elkaar omdat, hoe je het ook wendt of keert, een vrouw altijd op een andere manier vorm zal geven aan jang-kwaliteiten dan een man, en dat is puur omdat ze vrouw is.

Man en vrouw zijn dus gelijkwaardig, maar het feit dat we ondanks de innerlijke heelheid van jin en jang toch verschillen, heeft belangrijke gevolgen voor het opvoeden van kinderen. Hoe prachtig een vrouw ook haar mannelijke kant heeft weten te ontwikkelen, zij zal nooit een ware uitdrukking kunnen worden van het mannelijke archetype, en zal dus ook nooit aan haar zoon dat kunnen meegeven wat hij nodig heeft om er zijn mannelijk bewustzijn aan te spiegelen. Dat kan hij alleen aan een man. Een jongen die opgroeit bij zijn moeder, hoe fantastisch zij ook is en hoe ze zich ook heeft ontwikkeld, zal dus elders het contact met en de voeding van het mannelijke moeten zoeken. Veel jongens die bij hun moeder wonen na een scheiding van de ouders, en die op de puberteit afstevenen, voelen dat instinctief en krijgen de behoefte om in deze fase van hun ontwikkeling bij hun vader te gaan wonen om een directe spiegel te krijgen voor hun eigen mannelijk bewustzijn. Die behoefte is niet tegen de moeder gericht, maar een noodzakelijke fase in de ontwikkeling van de zoon. Gebeurt dat niet, dan kan dat gevolgen hebben voor de ontwikkeling van de identiteit van de zoon, en voor zijn latere relatie(s).

Als man en vrouw elk dit pad van individuatie afleggen, kunnen ze nog steeds elkaar in de haren blijven vliegen. Het is geen vrijbrief voor nooit meer ruzie of nooit meer vervelende gevoelens. In die ruzies kunnen ze nog even heftig als voorheen uit de bocht vliegen. Is al het werk dan voor niks geweest? Nee, integendeel. We moeten echter niet vergeten dat animus en anima tolken van het onbewuste zijn, en dat als we op een bepaald ogenblik te gestrest zijn, uit balans zijn en het allemaal even niet wil, de tolken van ons onbewuste ons meteen laten weten dat we verkeerd bezig zijn, en dat doen ze door hun negatieve kenmerken te laten zien.

Maar het voordeel van het bewandelen van het pad van individuatie is dat je vervolgens na die bui of uitval of ruzie beseft wat er is gebeurd en de dingen weer in perspectief kunt zien. Je kunt eventueel, als dat nodig is, het gesprek over het punt waar het misging opnieuw aangaan, maar nu rustiger. Je beseft dan ook dat de kwetsende opmerkingen over en weer geen afbreuk aan de relatie hoeven doen. Waar geen ontwikkelingsweg is geweest zie je zulke ruzies alleen maar leiden tot het meer bekrassen van elkaar, tot er een gewapende vrede komt met ieder zijn eigen terrein, of een echtscheiding.

De dingen die je elkaar naar het hoofd slingert in zulke ruzies hoeven niet per definitie de verkeerde dingen te zijn. De animus van de vrouw kan bijvoorbeeld heel goed een pijnpunt signaleren. Maar de manier waaróp ze dat vervolgens brengt is ronduit castrerend, en zal daardoor niet het gewenste effect hebben. Omgekeerd kan de man in zo’n ruzie eveneens een pijnpunt signaleren, maar zal dat insinuerend en ondermijnend brengen, waardoor ook hij niet op een open oor hoeft te rekenen. En beiden zullen in zo’n ruzie de neiging hebben flink te overdrijven. Een animus–anima ruzie is eenvoudig zoals het is. Bij diegenen die in hun ontwikkeling een eind op weg zijn, mogen zulke ruzies er zijn, zonder schaamte en zonder uiteindelijke schade te berokkenen. Zulke ruzies zullen ook minder vaak voorkomen dan voorheen, maar verdwijnen zullen ze niet zo snel. Jung leerde zijn studenten altijd dat je de schaduw meester kunt worden, maar dat je bewustzijn het hoofd moet buigen voor animus en anima, die in de psyche intensere grootheden zijn dan de schaduw, en dat het beste wat je kunt doen is meewerken met wat ze je te zeggen hebben. Integreren van de schaduw, zo zegt hij, is vooral een kwestie van nederigheid. Als het gaat om integratie van animus en anima moeten we ons bewust zijn van de kwaliteiten ervan, en een houding van ‘leven en laten leven’ hebben ten aanzien van hun overweldigende aard.²⁾

De mens die het innerlijk huwelijk aan het sluiten is wordt een mens uit één stuk. Omdat dit alleen mogelijk is wanneer er voldoende complexen zijn aangepakt, dus schaduwwerk is gedaan, houdt dit direct al in dat er minder geprojecteerd wordt op anderen. Dat betekent weer dat de ander meer in zijn of haar eigenheid kan worden gezien. Je eigen heelheid maakt dat die ander niets voor je hoeft in te vullen en mag zijn wie hij of zij is. Zolang we op iemand projecteren maken we die persoon tot drager van onze eigen onbewuste inhouden. Werken aan jezelf bevrijdt daarmee zowel jezelf als de ander. Hoe meer schaduwwerk iemand heeft gedaan, hoe meer vrijheid en openheid er in relaties komt. In élke relatie, ongeacht of het om liefde, werk, opvoeding of wat dan ook gaat.

Een moeder die haar eigen talenten ontwikkelt en midden in de wereld staat heeft haar kinderen niet meer nodig als plaatsvervangend leven. Een vader voor wie trots en ijdelheid geen rol meer spelen omdat zijn positieve anima kan leven en laten leven, heeft zijn kinderen niet meer nodig als uithangbord in de buitenwereld om te laten zien hoe goed hij wel niet is als vader. Bij zulke ouders zijn de kinderen vrij, ze mogen zich naar eigen aard ontwikkelen en zijn wie ze zijn.

In liefde en vriendschap is het voor de mens uit één stuk vanzelfsprekend om de ander in diens eigenheid volkomen en zonder voorwaarden te accepteren, en tegelijkertijd in alle eerlijkheid de dingen die niet in orde zijn te durven benoemen. Maar wat er dan benoemd wordt is niet een eis in projectie, maar een veel objectievere constatering van wat niet klopt.

Het sluiten van het innerlijk huwelijk leidt naar een nóg belangrijker ontwikkeling: de ontmoeting met het Zelf. Het is de ontmoeting met het centrum van onze psyche, met dat deel waar de levensvonk, het goddelijke, Tao, of hoe je het ook noemen wilt, huist.

Het Zelf is het doel van het leven, want het is de meest volledige uitdrukking van de lotscombinatie die men individu noemt.

schrijft Jung in „Het ik en het onbewuste”.³⁾ Het ontmoeten van het Zelf is het laatste stadium in het individuatieproces van de mens, dat Jung als volgt beschrijft:

Ik gebruik de uitdrukking ‘individuatie’ voor het proces dat een psychologisch ‘individu’, dat wil zeggen een afzonderlijke, ondeelbare eenheid, een totaliteit, voortbrengt.⁴⁾

Er ontstaat geleidelijk aan een nieuw evenwicht, dat Jolande Jacobi in „De Psychologie van C.G. Jung” prachtig beschrijft als ze zegt:

Nu zijn we niet ver meer van het doel verwijderd. De donkere kant is bewust gemaakt, het anders-geslachtelijke in ons gedifferentieerd, onze relatie tot natuur en geest opgehelderd. Het dubbele aspect van de grondslagen van het psychische is erkend, de geestelijke hoogmoed is afgelegd. We zijn diep in de lagen van het onbewuste doorgedrongen, hebben veel er van aan het licht gebracht en geleerd ons in zijn oerwereld te oriënteren. Ons bewustzijn als drager van ons individuele uniek-zijn werd geconfronteerd met het onbewuste in ons, als drager van ons psychische aandeel aan het collectief-algemene. De weg was niet zonder crisis.⁵⁾

Inderdaad, we hebben de schaduw aangepakt en projecties teruggenomen, en in dat proces zijn we keer op keer gestoten op (of gestruikeld over) de tolk van het onbewuste, het andere geslacht in ons. We hebben leren zien wat zich in ons onbewuste afspeelt en zijn bezig dat een plek te geven. We zijn oog in oog gekomen met de basispolariteit van het Leven en de kosmos: de dualiteit tussen jin en jang, en ervaren dat wij als individu tegelijkertijd deel zijn van het collectief-algemene die deze polariteit uitdrukt.

Die weg leidt tot „de laatste mijlpaal op de weg van de individuatie, die Jung ook Zelfwording noemt”: het vinden van ons middelpunt. Als we dat hebben gevonden, en van daaruit bewust kunnen leven, gaan we leven vanuit de psychische plek van de scheppende verandering. Ons bewustzijn leeft dan niet langer in een bekrompen wereld, maar wordt deel van een ruimte waarin niet langer de egoïstische kluwen van persoonlijke wensen, hoop en vrees door onbewuste tendensen hoeft te worden gecompenseerd, en ook niet meer hoeft te worden geprojecteerd. We zijn deel geworden van een objectievere ruimte.⁶⁾

Concreet betekent de zelfverwerkelijking in jungiaanse zin méér dan het verenigen van het mannelijke en het vrouwelijke in onszelf. Het betekent een bijzondere verbinding tussen de mens die héél is geworden en de buitenwereld. Er ontstaat een nieuwe dynamiek, waarin je deel wordt van een soort ziels-familie. „Iedere persoon verzamelt zijn eigen ziels-familie om zich heen, een groep mensen die niet door toeval zijn samengekomen of slechts door egoïstische motieven, maar eerder door een dieper, in essentie spiritueel belang of interesse: wederzijdse individuatie.” schrijft Marie-Louise von Franz hierover.⁷⁾

Ze legt verder uit dat relaties die slechts op projectie zijn gebaseerd gekarakteriseerd worden door fascinatie en magische afhankelijkheid, terwijl relaties die gebaseerd zijn op het Zelf iets objectiefs hebben, iets merkwaardig bovenpersoonlijks. In dat type relaties ervaar je een ogenblikkelijk en tijdloos ‘samenzijn’. In deze wereld die door het Zelf geschapen wordt, ontmoeten we al diegenen tot wie we behoren, wier harten we raken. Hier is „geen afstand, maar onmiddellijke aanwezigheid”.⁸⁾

Op het moment dat een ander niet langer iets voor ons hoeft te dragen of in te vullen, wordt de relatie vrij. Dat is wat Jung probeert aan te geven met objectief. Het betekent niet dat het een zakelijke relatie wordt, integendeel. Het objectieve houdt in dat ieder automatisch zijn plek weet binnen de relatie en binnen een groep. Wanneer je als man niet voortgejaagd wordt door een eenzijdig mannelijk bewustzijn en per se ‘het mannetje’ wilt uithangen, maar in plaats daarvan weet wat je kunt en wat je niet kunt en vanuit betrokkenheid kunt reageren, dan kun je zonder enig probleem aan een ander de leiding overlaten als je beseft dat die ander daarvoor betere kwaliteiten heeft dan jijzelf. Dat geeft géén gevoel van nederlaag of gezichtsverlies, het leidt niet tot problemen, en niet tot de neiging een verkapte machtsstrijd te gaan voeren. Integendeel! Het leidt tot onvoorwaardelijke steun en hulp, en tot oprechte en opbouwende kritiek zonder verborgen agenda.

Groepen die gevormd worden op basis van de dynamiek van het Zelf zijn bijzonder krachtig en heel creatief – scheppend –, en tegelijkertijd is er sprake van een vanzelfsprekende warme band en betrokkenheid. In zulke groepen zal een man er geen enkel probleem mee hebben als in zijn groep een vrouw de leiding neemt als blijkt dat zij op dit vlak betere kwaliteiten heeft dan hij, en hij zal met plezier koffie voor haar halen zonder zich minder mannelijk te voelen. In zulke groepen bestaat er niet zoiets als een glazen plafond voor vrouwen. Dat is er alleen maar wanneer er onvoldoende sprake is van integratie van anima dan wel animus.

Von Franz zegt over het individuatieproces nog iets anders dat belangrijk is: „Er bestaat geen individuatieproces dat niet tegelijkertijd deze verbondenheid met de medemens voortbrengt”⁹⁾, waarmee ze de verbondenheid op basis van het Zelf bedoelt. Zodra we héél worden, dus zodra we het innerlijk huwelijk sluiten en een ondeelbare eenheid, een totaliteit worden, zullen we automatisch een diepe verbondenheid met onze medemens gaan ervaren. En niet alleen dat: we zagen al dat het terugnemen van projecties (dus schaduwwerk doen) en het integreren van de animus of anima ons op een zuiverder manier doen relateren aan mens en wereld. Het is niet alleen zo dat we zuiverder kúnnen relateren, we erváren die relatie in alles wat we doen. We ervaren dat we deel zijn van een groter geheel, we ervaren, voelen en weten dat als we een ander iets aandoen, we de wéreld iets aandoen, en omdat wij die wereld in diepste wezen zelf zijn, doen wij daarmee ook onszelf iets aan. Het is een diep spirituele verbondenheid met mens, wereld en kosmos die groeit naarmate de integratie van animus of anima voortschrijdt. Tegelijkertijd blijven we gewoon mens en moeten we functioneren in het leven van alledag en laveren tussen de behoeften van onze binnenwereld en de eisen van de buitenwereld.

Maar er is iets gebeurd. De heelheid die we bereiken geeft een innerlijke rust die ons niet meer ontnomen kan worden, door niets in de wereld. Het Zelf is ons goddelijk centrum, waar we verbonden zijn met het TAO, of, zoals Jung het in „Het geheim van de gouden bloem” zegt: „Het Tao begint te werken en de leiding te nemen.”¹⁰⁾

Ik durf rustig te zeggen dat de mens die deze verbinding tot stand heeft weten te brengen niets minder dan een verlichtingservaring heeft gehad. Een spirituele ervaring terwijl hij gewoon met beide benen op de grond staat en doorfunctioneert in de wereld. Het doet me vaak denken aan dat prachtige korte zen-verhaal dat vertelt over een verlichte monnik die als boer woont en werkt en elke week gewoon zijn producten naar de markt in het dorp brengt om van te kunnen leven. De monnik doet geen ander werk dan elke andere boer, en voorziet als elk ander normaal mens in zijn levensonderhoud. Maar het verhaal eindigt subtiel verwijzend naar de aanstekelijkheid van zijn heelheid: „Maar langs het pad waarover hij liep bloeiden de bloemen….”

Zo is het ook met de geïntegreerde mens. Omdat hij of zij de ander niet nodig heeft om iets voor zichzelf in te vullen, is de ander vrij. Maar er gebeurt meer. Er is iets dat we niet kunnen benoemen maar wel kunnen voelen in de aanwezigheid van zo iemand. Dat is dat je gestimuleerd wordt om óók voort te gaan op het pad van individuatie en jezelf te ontwikkelen tot de mens die je bedoeld was te zijn. Het is niet zo dat de geïntegreerde mens je daarop aanspreekt. Het is veeleer zo dat de onmiddellijke verbinding die onbewust tussen beiden tot stand komt, maakt dat in jezelf dat eigen proces wordt wakker gemaakt, en je innerlijke bloem zich kan gaan openen. Net als langs het pad van de verlichte monnik.

De geïntegreerde mens zal zichzelf niet verlicht noemen, omdat hij of zij zich er terdege van bewust is dat de schaduw nooit helemaal verdwijnt en dat anima of animus zich nog gewoon kunnen blijven roeren. De geïntegreerde mens is een mens die bescheidenheid aan kracht paart, helderheid aan warmte, en kan accepteren dat het leven betekent dat slagen en uitglijden bij elkaar horen.

De geïntegreerde mens is in diepste wezen spiritueel en kan van binnenuit niet langer handelen tegen de wetten van het leven. Dat maakt hem per definitie milieubewust en mensvriendelijk. Dat is het type leider dat we nodig hebben, in politiek en bedrijfsleven. In de huidige tijd wordt veel gesproken over de behoefte aan vrouwelijk leiderschap. Onze grootste behoefte is aan geïntegreerd leiderschap, en dan maakt het niet meer uit of het om een man of een vrouw gaat. De discussie gaat er nog zo vaak over dat het aantal vrouwen in topfuncties moet toenemen; maar waar het werkelijk om zou moeten gaan is om een toename van het aantal geïntegreerd leiders, mensen die een innerlijke balans in zich hebben tussen mannelijk en vrouwelijk. Lukt dat, dan komt de rest vanzelf – inclusief meer vrouwen in topfuncties.

De integratie van animus of anima is een wezenlijk spiritueel proces. Het begint met het durven zien van de eigen schaduwtrekken, en er de verantwoording voor nemen. Het vervolgt met de ontwikkeling van animus of anima, en dat leidt uiteindelijk tot de ontmoeting met het Zelf, de bron van het Leven, TAO.

In mijn voorwoord beschreef ik een droom van me, meer dan dertig jaar geleden, die aan de basis lag van mijn zoektocht naar de aard van het mannelijke en het vrouwelijke en de relatie tussen beiden. Het antwoord dat voor mij het duidelijkst was vond ik in de jungiaanse psychologie, aangevuld met een grote dosis praktijkervaring en confrontaties in het dagelijks leven. Die droom bevatte toen al de beelden die uiteindelijk de samenvatting van het proces weergaven:

•  De geest van een overleden vrouw, met een levende baby op haar arm, leidde mij als vrouw tezamen met mijn vriend naar de levensboom.

•  De levensboom kan hier als symbool voor het Zelf staan, voor het tijdloze diepste centrum van onze psyche, dat leven en dood omvat en onze verbinding met het Al is. Het was de dood die het leven droeg: de onlosmakelijke samenhang tussen leven en dood in het leven hier op aarde leidde mij naar dat wat Leven en Dood tijdloos omvat en verenigt: het Zelf.

•  De geest van de overleden vrouw gaf mij en mijn vriend elk een boek; de boeken waren even groot. Op het mijne stond het woord VROUW en op het zijne MAN, en ze zei:
Eén voor de man, en één voor de vrouw, want een man en een vrouw beleven elk de dingen anders, maar sámen hebben ze de levensboom gezien.

Het mannelijke en het vrouwelijke zijn gelijkwaardig: de boeken zijn even groot. Maar we ervaren de dingen anders; jin en jang zijn verschillende werelden. Maar alleen sámen, in heelheid verbonden, kunnen ze het TAO ervaren, het Zelf, dat Leven en Dood overstijgt en ons verbindt met het AL.

_________________

1)   Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede, 1993, p. 73.

2)   Jung, C.G.: Herinneringen, dromen, gedachten. Rotterdam, 1976.

3)   Jung: Het ik en het onbewuste. Rotterdam, 1974, p. 133.

4)   Jung: „Bewusstsein, Unbewusstes und Individuation”. Zentralblatt für Psychotherapie, 1939, p. 257.

5)   Jacobi, J.: De psychologie van C.G. Jung. Zeist, 1963, p. 128.

6)   idem, p. 130.

7)   Franz, M.L. von: Reflections of the soul. Projection and re-collection in Jungian psychology. La Salle, 1980, p. 177.

8)   Jung, C.G.: Letters. Vol. 1, p. 298.

9)   Franz, M.L. von: Reflections of the soul. Projection and re-collection in Jungian psychology. La Salle, 1980, p. 177.

10) Jung, C.G. en R. Wilhelm: Het Geheim van de Gouden Bloem. Deventer, 1994.

Literatuurlijst

Abeele, Diederik van: Desmond Morris over de strijd tussen de seksen. Snoecks 99.

Baker Miller, J.: Toward a New Psychology of Women, Boston, Beacon Press, 1976.

Behr, E.T.: Het Tao van verkoop. Een effectieve verkoopstrategie voor moeilijke tijden. Naarden-Vesting, 1998.

Bly, Robert: De Wildeman. Een boek over mannen. Houten, 1991.

Bolen, Jean Shinoda: Macht en liefde. Rotterdam, 1999

Bowen, M.: Family Therapy in Clinical Practice. New York,. Jason Aronson, 1978

Braiker, Harriet B.: Type E* Woman: How to Overcome the Stress of Being Everything to Everybody. Universe Incorporated, 2002.

Brinton Perera, Sylvia: Descent to the Goddess. A Way of Initiation for Women. Toronto, 1981 Nederlands: Op zoek naar de godin.

Brinton Perera, Sylvia: Het zondebokcomplex. Amstelveen, 2008.

Brizendine, Louann: De vrouwelijke hersenen. Waarom vrouwen anders zijn dan mannen. Amsterdam, 2007.

Brown, Byron: Zie jezelf in mildheid. Bevrijd je van de rechter in jezelf. Amstelveen, 2004.

Brunner, Cornelia: Die Anima als Schicksalsproblem des Mannes. Zürich und Stuttgart, MCMLXIII (1963).

Campbell, J.: The Hero with a Thousand Faces. London, 1975. Nederlands: De held met de duizend gezichten.

Carlson, Kathie: Tussen moeders en dochters. Nieuwe facetten van de moeder-dochterrelatie. Rotterdam, 1989

Carson, Rachel: Dode lente. Amsterdam, 1962.

Clare, Anthony: De overbodige man. Mannelijkheid in crisis. Amsterdam, 2002.

Claremont de Castillejo, Irene: Knowing woman. A feminine psychology. London, 1990. Nederlands: Eva begrijpen. Rotterdam, 1985

Corneau, Guy: Afwezige vaders, verloren zonen. Over de mannelijke identiteit. Cothen, 1992.

Covitz, Joel: Emotional Child Abuse. The Family Curse. Londen, 1986.

Debold, E. M. Wilson en I.Malavé: Dochters en moeders. Over een nieuw en inspirerend verbond. Amsterdam, 1994.

Downing, Christine (red.): Mirrors of the Self. Archetypal images that shape your life. Los Angeles, 1991.

Edinger, E.F.: Ego and archetype. Londen, 1992

Eisler, Riane: De Kelk en het Zwaard. Nijmegen, 1997. Engels: The Chalice and the Blade.

Evans, Gail: Play like a man, win like a woman: What men know about success that women need to learn. New York, 2000. Nederlands: Speel als een man, win als een vrouw. Amsterdam, 2000.

Franz, M.L. von: Animus and anima in Fairy Tales. Toronto, 2002

Franz, M.L. von: Reflections of the soul. Projection and re-collection in Jungian psychology. La Salle, 1980

Gimbutas, M.: Goddesses and Gods of Old Europe. Myths and Cult Images. London, 1990.

Gray, John: Mannen komen van Mars, Vrouwen van Venus. Utrecht, 1992

Gray, John: Mars en Venus krijgen een kind. Utrecht, 2000

Gray, John: Mars en Venus op het werk. Utrecht, 2002

Gurian, M.: Dansend in moeders spiegel. Amstelveen, 2006

Hamaker-Zondag, K.M.: Blij zijn met jezelf. De psychologie van plezier.Amstelveen, 2003

Hamaker-Zondag, K.M.: Van burn-out naar heelheid. Amstelveen, 2002

Hamaker-Zondag, K.M.: Het projectiemechanisme in de praktijk. Amstelveen, 2008.

Harding, M.E.: The ‘I’ and the ‘Not-I’. A study in the development of consciousness. Princeton, 1973.

Harding, M.E.: Woman’s Mysteries, Ancient and Modern. Londen, 1971.

Harding, M.E.: The Way of All Women. A psychological interpretation. Londen, 1971.

Hill, Gareth S.: Masculine and Feminine. The Natural Flow of Opposites in the Psyche. Londen, 1992

Hort, B.E.: Onzalige honger. Ontmoet de psychische vampier in jezelf en anderen. Amstelveen, 2007

Hulst, D. en W. van Hoeflaken: Vrouwen & Geld. Utrecht, 2008 Jacobi, Jolande: Der Weg zur Individuation. Olten, 1971

Jacobi, J.: De psychologie van C.G. Jung. Zeist, 1963.

Jacoby, M., V. Kast & I. Riedel: Witches, Ogres and the Devil’s Daughter. Londen, 1992.

Johnson, R.A.: Femininity Lost and Regained. New York, 1990

Johnson, R.A.: Inner Work. Using Dreams and Active Imagination for Personal Growth. San Francisco, 1986.

Johnson, R.A.: Transformation. Understanding the three levels of masculine consciousness. San Francisco, 1991.

Johnson, R.A.: De man. Naar begrip van de mannelijke psyche. Utrecht, 1998

Johnson, R.A.: De vrouw. Naar begrip van de vrouwelijke psyche. Utrecht, 1998

Johnson, R.A.: Wij. De psychologie van de romantische liefde. Cothen, 1986

Jung, C.G.: Herinneringen, dromen, gedachten. Rotterdam, 1976

Jung, C.G., e.a.: De mens en zijn symbolen. Rotterdam, 1992.

Jung, C.G.: Het ik en het onbewuste. Utrecht, 1974.

Jung, Emma: Animus en anima. Rotterdam, 1980.

Jung, C.G.: Aspects of the Masculine. Princeton, 1989.

Jung, C.G.: Aspects of the Feminine. Princeton, 1982.

Jung, C.G.: Bewust en onbewust. Rotterdam, 1981.

Jung, C.G.: Ik en zelf. Rotterdam, 1982.

Jung, C.G.: The Vision Seminars. Zürich, 1976.

Jung, C.G.: Letters. 2 Vols., Princeton, 1973.

Jung, C.G. en R. Wilhelm: Het Geheim van de Gouden Bloem. Deventer, 1994.

Kroon, Ton van der: De terugkeer van de koning. Het boek voor mannen over liefde, lust en leiderschap. Deventer, 2008.

Leeuwen, Apolonia van: Vrouwen over vrouw-zijn. Bres, 1989.

Leonard, Linda: De ongetemde feeks. Een confrontatie met het chaotische en creatieve in jezelf. Rotterdam, 1993.

Leonard, Linda: Gekwetste vrouw. Het genezen van de vader-dochterrelatie. Rotterdam, 1982.

Lerner, Harriet G.: Dans van woede. Vrouwen en de kracht van hun boosheid. Amsterdam, 1995.

Maathai, Wangari: Ongebroken. Den Haag, 2006.

Monick, Eugene: Phallos. Sacred Image of the Masculine. Toronto, 1987. Ned. vertaling: Phallos. De spirituele identiteit van de man. Utrecht, 1991.

Murdock, M.: De weg van de heldin. Amstelveen, 2008.

Murdock, M.: Vaders dochter. De schaduwzijde van vaderliefde in mythen, verhalen en in de Jungiaans psychologische praktijk. Amstelveen, 2009.

Neumann, Erich: Dieptepsychologie en de vrouwelijke ontwikkeling. Arnhem, 1955. Duits: Zur Psychologie des Weiblichen.

Osborn, Carol: Enough Is Enough: Exploding the Myth of Having It All. Penguin, 1986; Enough is Enough: Simple Solutions for Complex People, 1993.

Pirani, Alix (editor): The Absent Mother. Restoring the Goddess to Judaism and Christianity. Londen, 1991.

Pirani, Alix: The Absent Father. Crisis and Creativity. The Myth of Danae and Perseus in the twentieth century. Londen, 1988.

Pearson, Carol S.: De held in jezelf. Zes archetypen in ons leven. Amsterdam, 1989. Engels: The Hero Within – six archetypes we live by.

Pease, Allan & Barbara: Waarom mannen niet luisteren en vrouwen niet kunnen kaartlezen. Utrecht, 1999.

Qualls-Corbet, N.: De heilige hoer. Inzichten in het eeuwige vrouwelijke. Utrecht, 1994. Engels: The Sacred Prostitute. Eternal Aspect of the Feminine. Toronto, 1988.

Raff PhD., Jeffrey: The Wedding of Sophia. The Divine Feminine in Psychoidal Alchemy. Berwick, Maine, 2003.

Rohr, Richard: De Weg van de Wildeman. Heemstede 1993.

Scull, Charles (editor): Fathers, Sons & Daughters. Exploring Fatherhood, Renewing the Bond. Los Angeles, 1992.

Samuels, Andrew (editor): The Father. Contemporary Jungian Perspectives. London, 1985.

Sanford, J.A.: De onbekende partner. Rotterdam, 1988.

Shepherd, Linda Jean: Lifting the Veil. The Feminine Face of Science. Boston, 1993.

Slavenburg, J.: „En de man zal heersen….” Kerkelijke beelden over vrouw en seksualiteit; een verbijsterende geschiedenis. Amstelveen, 2008.

Steinberg, Warren: Masculinity. Identity, Conflict and Transformation. Londen, 1993.

Stikker, Allerd: Over vrouw en man. Amsterdam/Antwerpen, 2000.

Swigart, Jane: De mythe van de slechte moeder. De emotionele waarheid van moederschap. Baarn, 1992.

Tedlock Ph.D., Barbara: The Woman in the Shaman’s Body. Reclaiming the feminine in religion and medicine. New York, Toronto, Londen, Sydney, Auckland, 2005.

Thompson, Keith (red.): To be a Man. In Search of the Deep Masculine. Los Angeles, 1991.

Ulanov, Ann and Barry: The Witch and the Clown. Two Archetypes of Human Sexuality. Wilmette, Ills., 1987.

Ulanov, Ann Belford: The Feminine in Jungian Psychology and in Christian Theology. New York, 1971.

Wilhelm, R.: I Tjing. Het boek der veranderingen. Deventer, 1970.

Wolf, Naomi: De zoete leugen of de mythe van de schoonheid. Amsterdam 1991.

Wolff, Toni: Studien zu C.G. Jungs Psychologie. Zürich, 1959.

Woordman, Marion: Verslaafd aan perfectie. Amstelveen, 2009. Engels: Addiction to perfection. Toronto, 1982.

Woodman, Marion: The Owl Was a Baker’s Daughter. Obesity, anorexia nervosa and the repressed feminine. Toronto, 1980.

Woodman, Marion: The Pregnant Virgin. A Process of Psychological Transformation. Toronto, 1985.

Woodman, Marion: The Ravaged Bridegroom. Masculinity in Women. Toronto, 1990.

Wyly, James: The Phallic Quest. Priapus and Masculine Inflation. Toronto, 1989.

Young-Eisendrath, Polly: Hags and Heroes. A Feminist Approach to Jungian Psychotherapy with Couples. Toronto, 1984.

Zweig, Conny (editor): To be a woman. The Birth of the Conscious Feminine. Los Angeles, 1990.

Karen M. Hamaker-Zondag

„Jungs psychologische typen in de praktijk.”

Introvert, extravert en de vier bewustzijnsfuncties

ISBN:   978 90 74899 39 0

Tot op de dag van vandaag wordt de indeling in typen van de Zwitserse psychiater C.G. Jung gebruikt om een beter inzicht te krijgen in de verschillende manieren waarop mensen de wereld bekijken en erop reageren.

Van psychoanalyse tot in het bedrijfsleven is het nut van deze typologie gebleken, en deze blijkt ook uitstekend te gebruiken te zijn bij het oplossen van relatieproblemen of bij de opvoeding van kinderen. Het is verrassend hoe direct en concreet toepasbaar Jungs inzichten zijn!

Karen werkt al vanaf midden jaren zeventig met deze typologie, en ze heeft een schat aan ervaring opgebouwd. In dit boek legt ze op de haar bekende heldere wijze de betekenis van introversie en extraversie uit, en geeft de kenmerken van de bewustzijnsfuncties denken, voelen, intuïtie en gewaarworden. Ze legt uit hoe deze vanuit het bewustzijn werken, en op welke wijze het onbewuste de houding van het bewustzijn compenseert.

Ze illustreert de typologie met vele voorbeelden uit het dagelijks leven, zowel van volwassenen als van kinderen. De voorbeelden spreken onmiddellijk aan en zijn zo herkenbaar, dat iedereen direct met de typologie aan de slag kan.

Karen M. Hamaker-Zondag

„Het projectiemechanisme in de praktijk.”

ISBN:   978 90 74899 23 9

„Projectie verandert de wereld in het onbekende gezicht van onszelf” is een kernachtige uitspraak in de jungiaanse psychologie. Wat zit er achter onze emoties? Wat vertellen emoties, heftige reacties en de drang tot handelen eigenlijk over onszélf? Zien we wel wat we zien, of is de wereld anders dan we denken?

Het projectiemechanisme is een mechanisme in onze psyche waardoor we inhouden die sluimeren in ons eigen onbewuste ‘herkennen’ in de buitenwereld. Die wordt dan als het ware het projectiescherm waarop we onze innerlijke, onbewuste beelden projecteren. We ‘zien’ in andere mensen, instellingen, objecten, etc, daardoor kenmerken die vaak veel minder met deze mensen en zaken te maken hebben dan we menen, en juist veel meer met onszelf.

Door inzicht te krijgen in dit mechanisme gaat er een wereld voor je open: zowel binnen- als buitenwereld worden helderder. Je gaat leren zien van waaruit projecties komen en welke inhouden uit je onbewuste zich kenbaar willen maken. Dat heeft tot gevolg dat de buitenwereld veel minder als projectiescherm gaat dienen, waardoor je zuiverder gaat waarnemen, soepeler gaat leven en veel evenwichter wordt in al je relaties, van liefde tot werk.

In dit boek legt Karen stap voor stap op de haar bekende heldere wijze het projectiemechanisme uit en geeft tal van practische aanwijzingen, oefeningen en inzichten om er creatief mee aan de slag te gaan. Helder, praktisch, veelzijdig en een echte eye-opener!

Karen M. Hamaker-Zondag

„Blij zijn met jezelf.”

De psychologie van plezier.

ISBN: 978 90 74899 49 9

Genieten mág!

Maar waarom kunnen zo veel mensen niet echt genieten?

In dit boek analyseert Karen hoe spel, plezier, genieten en er mogen zijn in onze cultuur tot een probleem is geworden, en hoe we ondanks alle ontwikkelingen en toegenomen vrijheden nog steeds ongemerkt en onbewust worstelen met het onvermogen om onszelf te accepteren. Daardoor komt het zoeken naar de plezierige kanten van het leven soms in overcompensaties tot uitdrukking, zoals in kickjagerij, omdat we van binnen niet weten hoe we in contact met ons echte zelf kunnen komen. Of we verstoppen ons achter plichten en carrière.

Inzicht in de historische en culturele achtergronden en vooral ook de psychologische dynamiek achter de angst om te genieten en de angst achter het onvermogen tot zelfacceptatie geven krachtige instrumenten om echt bij jezelf te komen en op een heel andere manier tegen het leven aan te gaan kijken.

Karen illustreert die dynamiek aan de hand van allerlei alledaagse situaties, en legt in haar bekende heldere en warme stijl uit waarom het zo belangrijk is om gewoon te ZIJN in het hier-en-nu, en van jezelf te houden, wil je van ánderen kunnen houden – en van het leven.

Karen M. Hamaker-Zondag

„Van burn-out … naar heelheid.”

Een nieuwe kijk op burn-out aan de hand van de symboliek van het sprookje „Het meisje zonder handen”.

ISBN: 978 90 74899 19 2

We leven in een bijzondere tijd, met aan de ene kant bijzondere nieuwe inzichten in wetenschap, techniek en spiritualiteit, terwijl ons tijdsbeeld aan de andere kant wordt gekleurd door een harde economische realiteit met een grote nadruk op wat we mannelijke waarden noemen, zoals snelheid, efficiency, winstmaximalisatie en dergelijke. Vrouwelijke waarden die te maken hebben met acceptatie, relateren, menselijkheid en oprecht genieten in het hier en nú raken daarbij in de verdrukking. RSI en burn-out zijn bijna alledaagse verschijnselen geworden, en als je de onrust en stress van onze 24-uurs economie bekijkt, lijkt onze héle maatschappij eigenlijk de kenmerken te dragen van een naderende burn-out.

Karen werkt in haar therapeutische praktijk vooral met dromen, imaginaties, tekeningen, verhalen, sprookjes en andere uitingen van het onbewuste. Mythen en sprookjes bevatten in beeldende taal een schat aan wijsheid. De beelden, verhalen en symbolen komen direct bij je binnen en je resoneert er gevoelsmatig mee. Ze vormen een waardevolle hulp in het therapeutisch proces.

„Het meisje zonder handen” is een prachtige symbolische weergave van de hedendaagse burn-out problematiek en van de onbalans tussen mannelijke en vrouwelijke waarden in onze cultuur.

In dit boek licht Karen stap voor stap de diepere wijsheid van het sprookje over het ‘onthande’ vrouwelijke toe aan de hand van maatschappelijke verschijnselen en psychische dynamieken, waarbij ze onverwachte en nieuwe invalshoeken geeft, en tevens laat zien hoe je ‘je eigen handen terugkrijgt’, zodat je je leven écht in eigen hand kunt gaan nemen.

Over de schrijfster…

Karen Hamaker-Zondag (1952) is aan de UvA, de Universiteit van Amsterdam, afgestudeerd in de sociale geografie en de planologie (doctoranda = dra.).

Ze geeft een 3-jarige opleiding in de symbolische psychologie gebaseerd op de psychologie van Carl Gustav Jung, met vervolgjaren voor symboliek van de Tarot en mythologie (Stichting Odrerir).

Daarnaast geeft zij een 4-jarige beroepsopleiding in de astrologie, de oudste overgebleven ‘symbolische’ traditie in de westerse wereld en is betrokken bij het opzetten van een hbo-opleiding (bachelor) in de astrologie.

Ze oefent al bijna 30 jaar een astrologische en psychologische consultpraktijk uit. Verder geeft ze lezingen over de hele wereld, van de VS tot Japan, en is verbonden aan o.a. de eerste universitaire astrologieopleiding sinds eeuwen, Kepler College in Seattle, Washington.

Naast vele, ook in andere talen (waaronder Engels, Frans, Portugees, Spaans, Russisch, enz.) vertaalde astrologische boeken, schreef ze onder meer „Jungs psychologische typen in de praktijk”, „Blij zijn met jezelf. De psychologie van plezier.”, „Van burnout … naar heelheid.” „Spiritualiteit voor alledag.”, „Meditaties. Genezende en geleide fantasieën en meditaties.” en, die alle verschenen bij uitgeverij Aionion Symbolon©.

Bij BF Uitgeverij verscheen ook „Mythologie en werkelijkheid”, met essays over de relatie tussen mythologie, psychologie en de tastbare werkelijkheid, en „In harmonie met ‘The Secret’ … ook als het even niet lijkt te werken”.

www.karenhamakerzondag.nl