Het
PROJECTIE mechanisme
in de PRAKTIJK

dra. Karen M. Hamaker-Zondag

Het

PROJECTIE

mechanisme

in de

PRAKTIJK

dra. Karen M. Hamaker-Zondag

2011

Opmaak en vormgeving:

drs. Hans Hamaker

Omslagontwerp:

idem

Lettertype:

Schneidler BT

Spelling:

Het Witte Boekje

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaargemaakt door middel van druk, fotokopieën, microfilm, opnamen, hetzij chemisch, elektronisch, magnetisch of mechanisch, op CD of DVD, of op welke andere wijze of drager dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

© 2008 Uitgeverij Aionion Symbolon®,
Amsterdamseweg 156,
1182 HK Amstelveen.
www.symbolon.nl
www.aionion-symbolon.nl

1e druk     2008

2e druk     2011

—

ISBN ePub:      978-90-76277-53-0

ISBN boek:      978-90-74899-23-9

ISBN

978-90-76277-53-0

NUR

770

Inhoudsopgave

Voorwoord

Deel 1: Theorie en achtergronden

1.    Inleiding: een stukje projectiedynamiek in vogelvlucht.

2.    De lagen van de psyche en de collectieve projectie.

3.    Ego, bewustzijn en persoonlijk onbewuste.

4.    De schaduw.

5.    Complexen en projectie.

6.    Projectie verder uitgediept.

7.    Projectiestadia.

8.    Actieve en passieve projectie.

9.    Dubbele motieven en complementariteit.

10.  Projectie en idealiseren.

11.  Besmettelijkheid van projecties.

Deel 2: Aan de slag met projecties

12.  Waar moet je op letten om projecties te ontmaskeren?

13.  Het terugnemen van projecties

14.  Het goud in het donker.

Deel 3: Projectie in gezin, maatschappij en wereld

15.  De schaduw in het klein als bron van de schaduw in het groot.

16.  Projecties in maatschappij en politiek

17.  Bewegingen in het collectief onbewuste

18.  Films, visioenen en bewegingen in het collectief onbewuste.

19.  De positieve rol van de schaduw in maatschappelijke ontwikkelingen.

20.  De kracht van het individu.

Literatuur

Over de schrijfster

Voorwoord

In de vele jaren dat ik les geef in de beginselen van de jungiaanse psychologie zijn de lessen waarin het projectiemechanisme aan bod komt altijd heel levendig. Het onderwerp zet veel in beweging, en inzicht in de werking van dit mechanisme geeft niet alleen een prachtig instrument om jezelf beter te leren kennen, maar doet je ook allerlei processen in de maatschappij begrijpen, van politiek tot internationale conflicten. Wat zich in ieder van ons in het klein afspeelt, zien we ook weerspiegeld in grotere, soms zelfs wereldomspannende processen.

Het projectiemechanisme is enerzijds een soort veelkoppig monster dat constant de vaste grond onder onze voeten loswoelt, en anderzijds een welhaast koninklijke weg naar zelfkennis en innerlijk evenwicht. Wanneer je begrijpt hoe dit universeel menselijke mechanisme werkt, en je de inzichten die je er mee krijgt ook daadwerkelijk ter harte neemt en er mee aan de slag gaat, zul je merken hoe snel je meer innerlijke rust krijgt, hoe je incasseringsvermogen groeit, je gevoel voor humor toeneemt, en hoeveel lekkerder je in je vel gaat zitten.

Het projectiemechanisme is nauw verbonden met wat we de schaduw noemen, en over het onderwerp ‘schaduw’ en werken met je schaduw zijn al verschillende goede boeken verschenen. Ook in dit boek staat de rol van de schaduw centraal, maar toch is dit boek heel anders dan de andere boeken. Veel boeken over de schaduw geven beschrijvingen en analyses van heel herkenbare problemen waar veel mensen tegenaan lopen, en geven op basis daarvan praktische adviezen en aanwijzingen hoe je met deze problemen om kunt gaan om ze op te lossen. Dat is heel waardevol en voor menigeen een echte oogopener.

Wat ik echter merkte, zowel aanvankelijk bij mezelf als later ook bij mijn studenten, is dat ik er behoefte aan had om te begrijpen waar dit projectiemechanisme zelf nu vandaan kwam, waar het allemaal mee samenhing en wat de dynamieken ervan zijn, en hoe nu eigenlijk die schaduw tot stand komt. Want als je dat begrijpt, kun je in élke situatie zien waar projectie speelt en waar niet. Dan heb je geen voorbeelden meer nodig, omdat je dat wat er gebeurt zelf kunt herkennen. Ook blijft veel van wat er over de schaduw wordt geschreven gericht op het individu. Schaduwprocessen en projectie spelen echter een wezenlijke rol in de politiek en de maatschappij, vele malen belangrijker dan de meeste mensen beseffen. Daarom besloot ik om het projectiemechanisme, geheel naar de inzichten van Carl G. Jung, op een andere manier te beschrijven, en naar de bron van de verschijnselen te gaan.

In het eerste gedeelte van het boek richt ik me daarom helemaal op de theorie en de achtergronden. We gaan een duik nemen in de opbouw van de psyche, de rol van het Persoonlijk en Collectief Onbewuste* en de rol van complexen en archetypen. Het eerste deel is daarmee een beknopte weergave van een aantal essentiële onderdelen uit de jungiaanse psychologie, met steeds een focus op het projectiemechanisme. Zo leren we hoe het vanuit de diepten van onze psyche werkt, en hoeveel manifestatiemogelijkheden het heeft.

In het tweede deel laat ik zien hoe je zelf op een creatieve en actieve manier kunt omgaan met het projectiemechanisme als instrument om te groeien en je eigen kracht en balans te vinden.

In het derde deel leg ik uit hoe het projectiemechanisme in het groot werkt, in maatschappij en wereld. Ik doe dat aan de hand van een aantal voorbeelden uit de (recente) geschiedenis. De analyse van deze historische en politieke feiten zijn op geen enkele wijze bedoeld om een oordeel te geven. Ik gebruik de voorbeelden slechts om te laten zien welke rol het projectiemechanisme en de schaduw hadden in dat wat er gebeurde. Ook wil ik met deze analyse niet de indruk wekken dat ándere factoren die ook bijdroegen tot het ontstaan en ontwikkelen van deze verschijnselen minder belangrijk zouden zijn. Er zijn altijd tal van factoren die verschijnselen maken zoals ze zijn. Mijn hoofddoel echter was om een dimensie die zelden aan bod komt, namelijk de dynamiek van complexen en projectie, toe te voegen aan de al bestaande analyses op deze politieke en maatschappelijke gebieden.

Jung had een stijl van schrijven die afwisselend bevlogen en zwaar is; zijn zinnen zijn vaak lang en complex. Daarom heb ik in dit boek zo min mogelijk letterlijke citaten van hem opgenomen, maar zijn inzichten in eigen, hedendaagse bewoordingen weergegeven. Het was niet mijn opzet om een academische verhandeling over zijn gedachtengoed te geven, maar een zo makkelijk en toegankelijk mogelijk boek te schrijven over het projectiemechanisme dat begrijpelijk is voor iedereen, dus ook voor mensen die nog niet of nauwelijks kennis gemaakt hebben met de jungiaanse psychologie. Dat is ook de reden dat ik een aantal keren in de loop van het boek een (korte) herhaling geef van iets wat we eerder bespraken, vooral daar waar ik er een nieuw feit of inzicht aan toevoeg. Degenen die bij Jung zelf willen nalezen wat hij over het projectiemechanisme en de schaduw heeft gezegd verwijs ik naar de uitgebreide vermeldingen in de literatuurlijst.

Tot slot wil ik, als vanouds, weer Hans bedanken, die als altijd naast me staat bij de dingen die ik doe, die tijd en aandacht moet inleveren als een complex van mij weer eens tot schrijversdrang leidt, en die geduldig en onverbloemd kritiek levert, vragen stelt en helpt de puntjes op de i te zetten.

Karen Hamaker-Zondag
Amstelveen, februari 2008

Deel 1

Theorie en achtergronden.

Hoofdstuk 1

Inleiding: een stukje projectiedynamiek in vogelvlucht.

« Projectie verandert de omgeving in het eigen onbekende gezicht. »

Dromen worden over het algemeen gezien als de koninklijke weg naar het onbewuste en de interpretatie en verwerking ervan als heel belangrijk voor bewustwordingsprocessen. Dat klopt, maar er is nog een andere weg, een heel toegankelijke weg, ook voor mensen die zich hun dromen niet kunnen herinneren. Die andere weg is geen gemakkelijke, maar wel een heel boeiende: het is de weg van de dynamiek van het projectiemechanisme.

In het leven van alledag zijn we gauw geneigd om veel van wat ons overkomt op rekening van anderen te schrijven. Hoe vaak geven we anderen niet de schuld van wat ons overkomt? En als we ons ergeren aan iets, of ons over iets opwinden, dan is het toch duidelijk dat dat veroorzaakt is door de buitenwereld? Want als de buitenwereld anders was geweest, dan hadden wij geen last van irritatie gehad. Maar zo eenvoudig ligt het niet.

De emoties die we ervaren en de reacties die daarmee samenhangen, hebben een rechtstreeks verband met onze eigen psyche. In ons persoonlijk onbewuste, dus in onze schaduw, sluimeren al die zaken die we niet meer, of nog niet van onszelf weten. Onze verdringingen en problemen, maar ook gaven en talenten die nog niet aan het licht zijn getreden wachten in de laag van het persoonlijk onbewuste op het moment dat ze gezien worden en de juiste plek in het bewustzijn krijgen. Die verdringingen en problemen en gaven en talenten bevinden zich in de complexen die het persoonlijk onbewuste vormen.

Hoe kom je nu te weten wat zich allemaal in die laag bevindt?

Door het projectiemechanisme!

Want complexen gebruiken het projectiemechanisme om op iets in de buitenwereld aan te slaan, dat ze als deel van zichzelf herkennen. Complexen zijn de bron van onze emoties, ja, van ál onze emoties. Emoties komen niet van buitenaf maar ontstaan in onszelf.

De aanleiding voor een complex om emoties te produceren kan overigens wel in de buitenwereld liggen. Iets of iemand, of een bepaalde situatie die we tegenkomen, roept in ons een bepaald beeld op. Als een van onze complexen dat beeld ‘herkent’ als iets wat bij hem hoort, ofwel wanneer het beeld in de buitenwereld qua thema bij de invloedssfeer van het complex hoort, dan wordt dat complex door het beeld geactiveerd en begint met het produceren van aanvullende beelden en vooral emoties. We kunnen daardoor opwinding en/of emoties voelen bij iets in de buitenwereld, waarbij die buitenwereld eigenlijk niets anders is dan een projectiescherm dat symbolisch weergeeft wat er zich in onze binnenwereld afspeelt.

Als zich iets in de buitenwereld voordoet dat op geen enkel complex ín ons kan aangrijpen, dan zullen we géén heftige emoties hebben als reactie op dat beeld. Met andere woorden: als we aanslaan op iets in de buitenwereld, dan kan dat alleen maar omdat het past bij een thema dat in ons eigen onbewuste wakker is geworden en om aandacht vraagt.

Alleen al letten op wáár je allemaal op aanslaat is zó verhelderend! Maar tegelijkertijd natuurlijk ook confronterend. Door op je innerlijke reacties op de buitenwereld te letten, rol je de rode loper voor je onbewuste uit, en reken maar dat daar de meest onverwachte figuren over zullen lopen (of soms rennen) om in je bewustzijn binnen te treden.

Doordat de buitenwereld zich beeldend aan ons voordoet, en ons eigen onbewuste daarop reageert met emoties vanuit complexen, zal onze reactie op de buitenwereld vaak minstens zo sterk met onszelf en onze onbewuste scripts en programmeringen te maken hebben als met de gebeurtenis zelf. Sterker nog, de reactie heeft zelfs niet zelden méér te maken met ons eigen onbewuste complex dan met de wérkelijke situatie in de buitenwereld. Daarom ook het motto bovenaan deze inleiding, een uitspraak van Jung:

« Projectie verandert de omgeving in het eigen onbekende gezicht. »

Omdat het onze eigen complexen zijn die reageren, is het ook de inhoud van die complexen, waaronder dus onze eigen verdrongen pijn en emoties, die bepalend is voor de heftigheid van de reactie. Daarom is het kenmerkend voor projecties dat de reactie niet in verhouding staat tot wat er gebeurt. Er is sprake van overdrijving en versterking, gepaard aan ongenuanceerdheid en een gebrek aan humor.

We zíen ons complex en het probleem dan niet in ons, maar buiten ons. De werkelijkheid treedt dan naar de achtergrond, en het geprojecteerde beeld treedt daarvoor in de plaats. We hebben niet in de gaten dat we dat doen, het is ook bepaald geen vrijwillig proces. Het gebeúrt ons eenvoudig. En omdat onze emoties zo duidelijk aanwezig zijn, en we naar het geprojecteerde beeld kijken, kunnen we geen nuance zien, laat staan zien dat wij het zelf zijn die we zien. Het gevolg is dat we zéker weten dat we gelijk hebben, het is toch zo klaar als een klontje? „Iedereen kan toch zien dat…?” Het standpunt dat we vervolgens innemen wijzigen we niet makkelijk, omdat het niet gaat om een weloverwogen oordeel of idee, maar om een complex dat ons op dat moment in zijn greep heeft. Ik krijg in mijn opleiding vaak vragen of het echt voor alle emoties geldt. Ja, álle emoties. Geen enkele uitgezonderd. Er is dus geen ‘ontsnappingsclausule’ om deze dynamiek niet onder ogen te hoeven zien.

Omdat projecties aan het onbewuste ontspringen, hebben ze doorgaans een primitief karakter. Dat maakt het wat minder plezierig wanneer we onze eigen projecties doorprikken, want dan zullen we ook oog in oog komen te staan met een ongenuanceerdere kant in onszelf die situaties overdreven inschat en interpreteert.

Het ontmaskeren van onze projecties, en vervolgens het integreren van de inhouden ervan in ons bewustzijn wordt ‘schaduwwerken’ genoemd. De kern van schaduwwerken is heel simpel, we hoeven maar een paar dingen in de gaten te houden. Maar het werk zélf betekent hard aanpakken, confrontaties, absolute eerlijkheid en af en toe een fikse dosis ongemakkelijke gevoelens en verdriet. Maar tegelijkertijd ook opluchting en blijdschap, en het levert bovendien een grote dosis nieuwe levensenergie op.

Kennis van het projectiemechanisme is een enorme hulp om ánders met problemen en emoties om te gaan. Het doel is uiteindelijk wat we ‘het terugnemen van projecties’ noemen, ook wel introjectie genaamd, waarbij we in onszelf aan de slag gaan met de emoties, ons afvragen waarmee de emotie in onszelf verbonden is en wat de boodschap ervan is. Door het analyseren van onze emoties krijgen we zicht op het projectiemechanisme, en door het projectiemechanisme kunnen we leren zien wat zich in ons eigen onbewuste afspeelt. Dan kunnen we de bron ervan gaan ontdekken, het probleem in de kern aanvatten en oplossen, en ons bevrijden van die projectie.

We kunnen onze geheime, lastige en pijnlijke kanten in het vizier krijgen, maar ook ruimte geven aan verborgen gaven en talenten, misschien zelfs wel die we nooit bij onszelf vermoed hadden! Resultaat: in het vervolg zijn we in gelijksoortige situaties niet zo snel emotioneel, sterker nog, we kunnen genuanceerd en rustig het hele beeld snappen. Velen die op dit pad doorgezet hebben, en schaduwwerk serieus hebben genomen, hebben het al beaamd: het is de moeite méér dan waard!

Hieronder volgt een korte samenvatting; in de komende hoofdstukken gaan we deze dynamiek uitdiepen tot aan de wortels in de diepste lagen van het collectief onbewuste.

1.  Iedereen heeft complexen in de laag van het persoonlijk onbewuste;

2.  die complexen bevatten inhouden die bij onze persoonlijkheid horen, maar die we ons niet bewust zijn, van verdringing tot onvermoed aangeboren talent.

3.  De taal van het onbewuste is de taal van het beeld. Daarom vormen complexen innerlijke beelden in de vorm van dromen en fantasieën, en zullen vooral ook reageren op beelden in de buitenwereld. Met andere woorden: als in de buitenwereld iets gebeurt, kan één van onze complexen in dat beeld als het ware zijn eigen probleem symbolisch ‘lezen’. Hij herkent het en zal erdoor in beweging komen.

4.  Het complex wordt nu wakker en zal emoties gaan oproepen: er komt psychische beweging. Die emoties líjken bij de schijnbare oorzaak in de buitenwereld te horen, maar het complex kan die emoties uitsluitend geven als er bínnen in ons iets niet in balans is, en nog onbewust is.

5.  Onze gevoelde emoties als reactie op iets in de buitenwereld hebben dus altijd te maken met iets ín onszelf dat zich bekend wil maken en dat in het bewustzijn geïntegreerd wil worden. Onze interpretatie van en reactie op de buitenwereld wordt door ons innerlijk complex gekleurd.

6.  We herkennen nu in de buitenwereld door onze emoties iets van onszelf: we projecteren onze eigen innerlijke inhouden in de buitenwereld.

7.  Projectie is niet iets wat we bewust willen; we hebben het ook niet in de gaten, het is dus een onvrijwillig proces. Daarom zien we ook niet meteen dat onze reactie op de buitenwereld een reactie op ons eigen probleem is.

8.  Ons bewustzijn ervaart de emotie en denkt dat deze veroorzaakt wordt door de buitenwereld in plaats voor door zijn binnenwereld. De buitenwereld wordt nu als oorzaak gezien en dat geeft de neiging om die buitenwereld ‘aan te pakken’ of er op zijn minst op te reageren. Daarbij komt dat we niet in de gaten hebben hoe gekleurd onze interpretatie is. Samen met de bijbehorende emotie is het voor ons volslagen duidelijk waar het allemaal aan ligt: aan de buitenwereld. Het is voor ons zo klaar als een klontje, en denken dat iedereen dat precies zo ziet, want het ís toch zo?

9.  Maar: hoe sterker de emotie, des te groter is het complex en des te groter is ook de projectie. En hoe groter de projectie, des te vertekender het beeld is dat we van de situatie hebben.

Als we serieus aan de slag gaan met schaduwwerk zullen we echter ook inhouden tegenkomen die níet van ons persoonlijk zijn, maar die wel in ons doorwerken. De opvattingen van de cultuur waarin we geboren zijn, onopgeloste familieproblemen (ook van generaties terug) kunnen nog doorwerken, de gezinsschaduw kan handjeklap spelen met onze complexen, kortom, naast het persoonlijke stuk resoneren ook diepere lagen mee. Die zijn vaak zó belangrijk, dat als we die over het hoofd zien, we nooit een goed zicht op de diepte van het projectiemechanisme kunnen krijgen. Daarom gaan we eerst een duik nemen in de opbouw van de psyche, zodat we begrijpen waaruit een complex allemaal bestaat, en van daaruit kunnen we het projectiemechanisme illustreren, zowel persoonlijk als collectief. Elk van de hierboven genoemde punten zullen we in de komende hoofdstukken dan ook opnieuw onder de loep nemen en in perspectief zetten.

Hoofdstuk 2

De lagen van de psyche en de collectieve projectie.

Het onbewuste.

De psyche bestaat uit een bewust en een onbewust deel, en het onbewuste deel bestaat op zijn beurt weer uit een persoonlijk onbewuste en een collectief onbewuste. De namen zeggen het al: het persoonlijk onbewuste is van onszelf en betreft ons als individu. Het bevat inhouden die bij ons horen, die we ons bewust zouden kunnen worden. Het zijn inhouden die we vergeten zijn, verdrongen hebben, of die we nog niet hebben gezien. Ze kunnen vervelend zijn en met verdrongen pijnlijke oude situaties te maken hebben, met daaruit voortvloeiende afweermechanismen en overlevingsstrategieën; maar ze kunnen evenzeer de mooiste talenten en onvermoede positieve gaven herbergen die nog geen kans of mogelijkheid gehad hebben om door te breken.

Het collectief onbewuste bevat inhouden die wij met andere mensen delen, met bepaalde groepen van de mensheid, en in de diepere lagen zelfs met onze dierlijke voorouders. De inhouden in deze laag komen niet voort uit onze persoonlijke ervaring, maar bevatten algemeen menselijke ervaringen die we geërfd hebben, en die ons psychisch functioneren mogelijk maken.

Het onbewuste is de oudste laag, het bewustzijn en daarmee ons individuele ego heeft zich daaruit ontwikkeld. Millennialang heeft de mensheid ervaringen opgedaan in specifieke situaties, en doet dat nog steeds. Hij maakte geboorte en dood mee, ervoer dag en nacht, kwam in gevaarlijke situaties en ervoer angst en gevaar, hij heeft gestreden, gevlucht of overwonnen. Hij ervoer liefde en haat, hij was deel van een relatienetwerk met daarin ouders en kinderen, man en vrouw, etc. In al deze situaties heeft hij ervaringen opgedaan, heeft hij zich voorstellingen gevormd en er een houding tegenover moeten vinden. Zo zijn er gedragspatronen en rituelen ontstaan.

Iedere mens komt met veel van deze algemeen menselijke situaties in aanraking, en ieder individu opnieuw zal in zulke situaties keuzen moeten maken, een rol spelen en moeten functioneren. Maar we hoeven niet telkens weer opnieuw het wiel uit te vinden. De ervaringen van al onze voorouders zijn namelijk niet verdwenen, maar sluimeren diep in het collectief onbewuste. Niet in de vorm van kant en klare plaatjes en verhalen, noch in de vorm van een ‘draaiboek’ of handleiding, maar in de vorm van psychische dynamieken, geladen met een oerweten, die vorm kunnen aannemen in onze huidige situatie als de situatie daarom vraagt. Het zijn dynamieken die als het ware wakker worden in situaties die bij hen horen, en die gedragen worden door de essentie van alle ervaringen van de mensheid op dat betreffende gebied.

Alle ervaringen rond deze algemeen menselijke thema’s hebben geleid tot een bepaalde structuur van ons onbewuste waarin die ervaringen als het ware gegroepeerd zijn rond centrale thema’s. Jung noemde deze de archetypen.

Steeds wanneer we in een specifiek en algemeen menselijke situatie terechtkomen, herkent ons onbewuste dat beeld, en wordt het bijbehorende archetype in ons wakker. Dit activeert vervolgens het ontstaan van een innerlijke beeldenstroom, een innerlijk weten of voelen dat ons helpt te begrijpen wat er aan de hand is, en ons helpt om beslissingen te nemen, gebaseerd op het oerweten dat we in ons meedragen. We hebben dat weten geërfd. Niet zozeer in de vorm van pasklare antwoorden, maar als dynamieken die ons mogelijkheden aanreiken om binnen onze eigen situatie te kunnen omgaan met wat zich aandient.

Hoe beter de relatie tussen bewustzijn en onbewuste is, des te beter hebben we toegang tot dat aloude weten in ons, en zullen we in staat zijn om de subtiele signalen uit de diepten van onze psyche beter te verstaan.

Een voorbeeld kan dat verduidelijken. Zolang de mensheid bestaat heeft de mens met zijn bewustzijn leven, sterven en dood ervaren. Hij ontwikkelde daardoor specifieke manieren om er mee om te gaan, wat bij de dood tot uitdrukking komt in begrafenisrituelen. In welk deel van de wereld je je ook bevindt, of in welke periode van de geschiedenis, overal komen we deze rituelen tegen. Archeologen bijvoorbeeld hebben in graven die 30.000 jaar oud zijn rozen gevonden: grafgiften zijn zo oud als de mensheid.

Dat het om talloze verschillende rituelen gaat maakt daarbij helemaal niet uit. Waar het om gaat is het feit dát er een ritueel is, want daardoor is de mens in staat deze algemeen menselijke omstandigheid het hoofd te bieden en om te kunnen gaan met de dood. Het helpt hem afscheid te nemen en de dood in zijn leven een plek te geven. En zodra de moderne mens, of hij nu gelovig is of niet, in zijn omgeving met sterven en dood wordt geconfronteerd, kan hij putten uit de oneindige, universele ervaring van de mensheid op dit gebied. En het kan hem verbinden met iets veel groters en oneindigers, waar ik later nog op terug zal komen.

Deze diepste laag met zijn archetypen is algemeen menselijk. Ook deze laag van het onbewuste kunnen we met behulp van projectie leren kennen. Die projecties zijn echter niet persoonlijk van aard, maar universeel menselijk. Uit het collectief onbewuste stammen de verhalen van de mensheid: mythen, legenden, sagen, sprookjes. Allemaal verhalen die op beeldende wijze uitdrukking geven aan typerende menselijke situaties, omstandigheden en verwikkelingen waarin we als mens terecht kunnen komen. Daarom ook zijn de Griekse en Romeinse godenverhalen zo weinig verheven. We vinden er bedrog en oplichting, overspel en machtsstrijd, trouw en liefde, verdriet en woede, kortom, allemaal menselijke trekken die in symbolische godenverhalen ons iets vertellen over onszelf. Voor C.G. Jung waren de goden uit mythen belichamingen van archetypische processen.

Wanneer een bepaald archetype een belangrijke rol in je leven, of in een deel van je leven speelt, zul je merken dat je op dat moment een moderne variant aan het leven bent van een oud mythisch verhaal! De werken van wijlen Joseph Campbell, of van de jungiaan Erich Neumann, laten op prachtige wijze zien hoe deze oude, collectieve verhalen vol levenswijsheid en ervaring zitten, en hoe bruikbaar ze zijn, ook voor de moderne mens, om bepaalde psychische dynamieken te begrijpen. Veel mythen illustreren gedragingen van mensen die we in ons dagelijks leven meemaken. Als voorbeeld geeft ik beknopt de mythe van de Anatolische aardegodin Cybele en haar zoon Attis weer, dat een weerspiegeling is van een negatieve moeder-zoon-binding.

„De grote Anatolische aarde-godin Cybele, schepster van het hele natuurrijk, schonk het leven aan één kind, dat ze Attis noemde. Vanaf het moment dat hij geboren was, was ze gegrepen door zijn schoonheid en gratie, en ze deed werkelijk alles om hem gelukkig te maken. Haar liefde voor hem nam in de loop van de jaren alleen maar toe en werd steeds dieper, en toen hij opgegroeid was tot een mooie jongeman wilde ze hem alleen voor zichzelf houden en werd zijn minnares.

Ze maakte hem tot priester van haar mysteriën en heiligdommen en deed hem een eed zweren van absolute trouw, waarin hij toestemde. De twee leefden lange tijd in een besloten paradijselijke wereld, waar niets hun volmaakte band kon verstoren.

Maar Attis kon niet voor altijd buiten de gewone wereld gehouden worden, en een van de dingen die hij het liefst deed was door het heuvellandschap zwerven. Op een dag, toen hij zich ter ruste legde onder de takken van een grote pijnboom, keek hij op en zag een mooie nimf. Hij werd meteen tot over zijn oren verliefd op haar en sliep met haar.

Voor zijn moeder Cybele echter kon niets verborgen blijven, en toen ze besefte dat haar zoon-geliefde ontrouw was geweest, werd ze overvallen door een verschrikkelijke, woedende jaloezie. Ze sloeg Attis met een vlaag van complete waanzin, en in die staat castreerde hij zichzelf om haar ervan te verzekeren dat hij nooit meer zijn belofte van trouw zou breken.

Toen hij bijkwam uit zijn waanzin bleek dat hij zichzelf hiermee dodelijk had verwond en hij bloedde dood in de armen van Cybele, aan de voet van de pijnboom waar hij de liefde bedreven had met de nimf waar hij verliefd op geworden was.

Maar omdat Attis een god is, kon hij niet definitief sterven. Elke lente wordt de jongeling weer uit zijn moeder herboren en brengt de rijke en volle tijd van de lente en de zomer bij haar door. Elke winter, wanneer de zon op zijn diepste punt is gekomen, sterf hij opnieuw en de aardegodin rouwt dan totdat de nieuwe lente aanbreekt.”

In Cybele herkennen we de moeder die weliswaar alle positieve moederlijke eigenschappen in huis heeft als liefde voor haar kind en het kind zo goed mogelijk verzorgen, ze doet het echter overdreven, op een manier waarop het kind er voor háár is. Zij heeft het kind nodig om te kunnen zijn wie ze is. Ze leeft dóór haar kind, en dat betekent dat hij vooral geen diepe en gevoelsmatig volwaardige relatie met een ander mag aangaan, want dan is ze hem kwijt.

In de mythe is Attis niet alleen de zoon, hij wordt ook de geliefde van zijn moeder. Mythen drukken vaak op een symbolische manier iets heel beeldend uit, en de verliefdheid van de moedergodin Cybele op haar zoon Attis zien we op het aardse vlak in de vorm van de moeder die niet haar eigen leven leidt, niet haar eigen kracht ontwikkelt, maar zich helemaal identificeert met het moederschap. De zoon is dan een onbewust symbool voor haar eigen, nog onontwikkelde jang-eigenschappen: zelfstandigheid, kracht, inzicht en bezonnen oordeel. Omdat die eigenschappen in haar nog te weinig ontwikkeld zijn, kunnen we ze als ‘jeugdig’ bestempelen. Het verliefd worden op een jonge man, haar eigen zoon, kan symbolisch staan voor een roep van het onbewuste om zich naar binnen te keren en zich te gaan verbinden met haar eigen innerlijke kracht.

Helaas zijn er nog al wat moeders die deze roep niet horen of verstaan, en zich helemaal met hun zoon gaan identificeren. Het gevolg is dat de zoon vooral het huis niet mag verlaten. Ook al trouwt hij misschien, de moeder zal ervoor zorgen dat hij psychisch nog steeds sterker aan haar dan aan zijn nieuwe vrouw gebonden is. Niet zelden zie je zelfs dat het niet eens lukt om een goede partner te vinden.

Omdat de zoon van jongs af aan is ‘opgevreten’ door deze negatieve moederenergie, heeft hij zichzelf niet kunnen ontwikkelen naar eigen aard. Misschien functioneert hij intellectueel uitstekend, maar in relatieopzicht hapert er heel veel. Gevoelsmatig zit hij nog helemaal vast aan thuis en moeder, en kan hij zichzelf en zijn creativiteit niet ontwikkelen. Dat heeft hij zelf niet in de gaten, want hij kan een reuze goede band met de moeder hebben, en beseft niet dat daar een duistere kant aan zit.

Ik heb een geval meegemaakt van een man die midden dertig was, en weliswaar zelfstandig woonde, maar bij alles naar zijn moeder ging. Relaties liepen bij hem niet, en toen hij een keer écht verliefd werd en zijn moeder vertelde dat hij met zijn geliefde een maand op vakantie wilde om haar beter te leren kennen, besloot moeder dat ‘hij daar nog niet rijp voor was’ en nodigde hem vriendelijk doch dwingend uit om met zijn ouders op vakantie te gaan. En dat was wat de man deed. Ik heb het hier niet over een ‘Jan-met-de-pet’, maar over een man met een verantwoordelijke functie in een groot bedrijf. De relatie was daardoor (net als alle voorgaande relaties) snel over.

De mythe schept het beeld van de getergde Cybele, die haar zoon met waanzin slaat, waarop de zoon zich in die bui castreert om zijn trouw aan zijn moeder te bewijzen. Figuurlijk deed de man in dit voorbeeld hetzelfde: hij was banger de band met zijn moeder te verliezen dan de stap in een nieuw avontuur te zetten, een avontuur waarin hij op weg kon gaan om zijn gevoelens daadwerkelijk te ontwikkelen, en daarmee ook zijn levenscreativiteit aan te boren. Intellectueel zal het allemaal wel goed blijven gaan met hem, maar feitelijk is hij ‘gecastreerd’.

Er rijden dagelijks beslist de nodige ‘Attissen’ in de file, die bij het stoplicht dromen van een ideale relatie, maar die nog te gebonden zijn aan hun Cybele om daar verantwoording voor te nemen. Het oude mythische verhaal, dat al vele eeuwen voor het begin van onze jaartelling bestond, wordt vandaag de dag dus nog steeds geleefd.

Of neem het verhaal van Zeus en Hera, met de overspelige oppergod Zeus en zijn trouwe, sterke gemalin Hera die jaloers is en verteerd wordt, maar niet haar plek naast Zeus opgeeft en op haar eigen manier aan hem gewaagd is en haar eigen kracht laat zien. Menig jungiaan zag de affaires van Bill Clinton en de relatie met zijn vrouw Hillary als de moderne belichaming van deze mythe. Waarbij ik meteen wil aantekenen dat je niet je hele leven dezelfde mythe hoeft te leven. Inzicht in je patroon en vervolgens verantwoordelijkheid nemen voor je daden kan het patroon veranderen en laten verdwijnen.

De collectieve mythen en andere beeldende verhalen weerspiegelen tendensen, dynamieken en mogelijkheden van de mens. Elk verhaal slaat weer op een bepaald stukje dynamiek, en eenzelfde archetype kan in verschillende situaties op verschillende manieren werken. Dat zien we in mythen weerspiegeld in het feit dat de betreffende god of godin zich in verschillende situaties verschillend gedraagt. Toch draagt die god of godin duidelijk eigen kenmerken en heeft een herkenbaar karakter. Ze hebben hun eigen terrein, waardoor hun gedrag tot op zekere hoogte ook voorspelbaar is. Zo is ook het gedrag van de mens die in zijn leven een bepaald mythologisch patroon (onbewust) uitleeft, behoorlijk voorspelbaar.

Deze collectieve verhalen kunnen we gebruiken als spiegels voor onze eigen psyche. Van jongs af aan zullen we resoneren op de beelden die deze verhalen in ons oproepen, en wanneer een bepaald verhaal, of het nu een mythe of een sprookje is doet er niet toe, ons aanspreekt, dan heeft het beeld en de boodschap van dat verhaal iets in ons geraakt; iets persoonlijks. Dat verhaal wordt dan een spiegel: het vertelt ons over de situatie waar we kennelijk in zitten zonder dat we het misschien bewust zijn, en het laat zien wat er gebeurt als we de situatie verder op zijn beloop laten.

De verhalen worden echter in symbolentaal verteld, en niet in de vorm van een logisch verslag. Daarom moeten we de verhalen ook symbolisch duiden. Kunnen we dat, dan zullen we een enorme diepte aantreffen in veel van die verhalen, en ontvouwt zich voor ons een enorme blik op de dynamieken van de menselijke psyche. Daarom wordt er binnen de jungiaanse psychologie zo graag met mythen en sprookjes gewerkt.

De godenverhalen en sprookjes zijn daarmee verhalen die het oerweten van de mens over zichzelf in beelden gevat en verpakt hebben; het oerweten van de mensheid dat de neerslag is van millennia lange ervaringen.

Toch zijn er over de wereld heel uiteenlopende mythen, heel verschillende verhalen, en in de loop van de millennia zijn die verhalen veranderd, zijn er nieuwe bijgekomen, kortom, er is een enorme bron om uit te putten, al lijkt die verscheidenheid het er in eerste instantie niet makkelijker op te maken. Het werk van mythenonderzoekers als Campbell, of van analytici als C.G. Jung en Marie-Louise von Franz heeft echter laten zien dat de uiterlijke vorm van mythen, dus de verhalen zelf, weliswaar heel verschillend kunnen zijn, maar dat de achterliggende thema’s en de daarmee samenhangende betekenis opmerkelijk overeenkomen. Een prachtig boek op dit gebied is bijvoorbeeld „De held met de duizend gezichten” van Campbell. Je moet dus niet kijken naar de uiterlijke aankleding, maar naar het achterliggende thema. Jungiaans gezegd: archetypen brengen in mythen hun boodschap en betekenis aan het licht, maar op welke wijze die boodschap verpakt wordt (dus het verhaal zelf) kan heel erg verschillen.

Ook blijkt dat naarmate de mensheid zich ontwikkelde de mythen die hen spiegelden eveneens aan verandering onderhevig waren. De verschillende fasen in de ontwikkelingsgeschiedenis van het bewustzijn in de mens gingen gepaard met verschillende typen mythen. Het bijzondere is dat deze mythen, of ze nu oud of van jongere datum zijn, elk toch steeds een typische menselijke situatie uitbeelden, destructief of creatief, en dat de moderne mens in zijn eigen ontwikkeling van zijn bewustzijn in een fase kan blijven steken die gespiegeld wordt door een bepaalde mythe. Zo kan het oude verhaal van Cybele en Attis zich in een gewone westerse huiskamer afspelen, zoals elk ander mythisch verhaal. We zullen verderop in dit boek nog dieper ingaan op deze collectieve projectie van onbewuste inhouden in mythen en verhalen. Nu duiken we nog een stukje verder in de opbouw van het collectief onbewuste, omdat dat straks de rol van onze complexen, die een sleutelrol spelen bij onze persoonlijke projecties, zal verduidelijken.

De gelaagdheid van het collectief onbewuste

In een van zijn werkcolleges tekende Jung in een aanschouwelijk beeld de gelaagdheid van het collectief onbewuste. Elke zone of laag kent zijn eigen specifieke ervaringen. De drie ‘bergtoppen’ stellen drie verschillende individuen voor.

We gaan van onderen naar boven en zien dan de volgende zones:

H = centrale kracht.

Deze allerdiepste tijd- en ruimteloze laag is eigenlijk niet te benoemen. Het begrip Tao past hier het best, maar je kunt het ook anders noemen, zoals het Leven, of de Godsvonk in de betekenis van Meester Eckhart, of welke andere benaming ook voor deze universele kracht. Jung koos voor een neutrale term: centrale kracht. Het bijzondere hiervan is dat die zowel de allerdiepste laag in onze psyche vormt als ons tot op het persoonlijkste niveau bezielt. In deze diepten sluimeren ook de archetypen. De hele wordingsgeschiedenis van kosmos en aarde ligt ook besloten in deze diepste laag.

G = onze dierlijke voorouders.

Niet alleen ervaringen van de mensheid, maar ook de ervaringen die aan de mensheid voorafgingen sluimeren in de diepten van onze psyche. Je zou kunnen zeggen dat in laag G de dinosaurussen nog rondwandelen. Dat is ook de reden dat ze als beelden in onze dromen kunnen blijven verschijnen: hun ervaringswereld is immers deel van onszelf. De mens behoort tot de groep van de zoogdieren, en in de oudste hersenen, onze hersenstam, vinden we nog altijd programmeringen die teruggaan op onszelf als diersoort. Zonder dat we dat meteen in de gaten hebben, werken deze programmeringen op de achtergrond nog steeds mee, met name in situaties die onzeker of bedreigend zijn kunnen hele oude organisatieprincipes en mechanismen tot instandhouding van onszelf en de soort opduiken.

De ‘lagen van de psyche’ volgens C.G. Jung.

Naar Jolande Jacobi „De psychologie van C.G. Jung”.

F = menselijke voorouders.

De levens en ervaringen van onze voorouders, teruggaand tot het prilste begin van de mensheid, leven in onze psyche door. De allervroegste oplossingen die de mens vond om bepaalde algemeen menselijke problemen het hoofd te bieden dragen we dus nog altijd in ons mee! En of dat nu gaat om groepsorganisatie of om het hoofd bieden aan gevaren, niets is verloren gegaan.

Tot zo ver zijn alle ervaringen volledig universeel. Hier verschillen de moderne Amerikaan en de Bosjesman in de bush van Afrika niet van elkaar. De grondvormen van het menszijn liggen hier. Maar vanaf nu gaan er verschillen optreden. De lagen die nu komen delen we niet meer met de hele wereld, maar met gedeelten ervan.

E = volksgroep.

De ervaringen van een bepaald volksdeel, ongeacht de grootte van hun verspreiding, delen we wanneer we binnen die groep zijn geboren. Bepaalde groepen zijn al heel oud en duidelijk onderscheiden, zoals de Zigeuners en de Joden (hoewel daarbinnen ook subgroepen zijn ontstaan). Andere groepen zijn in veel gebieden vermengd geraakt, zoals de Kelten, maar dat neemt niet weg dat het Keltische als volksgroep nog onverminderd doorleeft in het onbewuste van veel mensen die afstammen van deze groep. Dat betekent ook dat de oorspronkelijke Keltische cultuur en samenleving en het gedachtengoed van die tijd nog altijd op subtiele wijze de betrokken individuen kan beïnvloeden.

D = natie.

Wat een land meemaakt blijft in de psyche van de bewoners hangen en vormt in de loop van de eeuwen een eigen landsaard die verschilt van de omringende landen. Hoezeer die aard nog kan opspelen blijkt wel bij de integratieproblemen in Europa.

C = stam.

Binnen een natie kan een bepaalde groep mensen weer een eigen identiteit hebben. Dat hoeft niet in stamverband te zijn, het kan ook een streek zijn. Denk in Nederland eens aan het verschil tussen Groningers en Zeeuwen. Ook de ervaringen over vele eeuwen en vele generaties in zo’n streek zit verankerd in het onbewuste van de mensen die daar van afstammen. Dat zal blijven doorwerken, waar ter wereld je ook gaat wonen.

B = familie.

Binnen een familie heb je vaak veel meer te maken met de problemen en levens van je voorouders dan je in eerste instantie denkt. Jung heeft eens opgemerkt dat hij het gevoel had antwoorden te moeten vinden op de vragen van zijn voorouders. Vaak werken bepaalde familiepatronen sterk door in individuele leden van een familie. Het werk van Bert Hellinger, familie-opstellingen, heeft op indringende wijze laten zien hoezeer deze laag óók medebepalend is voor reactiewijzen, gevoelens, gedragingen en daarmee ook projecties van het individu.

A = het topje is dan uiteindelijk het individu zelf.

Van een deel van dat topje (dat bestaat uit ons bewustzijn en het persoonlijk onbewuste) zijn we ons doorgaans wel bewust, en niet van de rest.

In dit diagram zien we dat persoon 1 de diepere lagen deelt met persoon 2 en 3, maar als we op het punt van de geschiedenis van de natie komen, dan is bij hem inhoudelijk gesproken een andere laag aanwezig dan bij de andere twee. Dat betekent dat persoon 1 niet dezelfde geschiedenis qua land deelt als de personen 2 en 3. Als we als voorbeeld de Kelten nemen, dan zou je kunnen zeggen dat persoon 1, 2 en 3 alledrie afstammen van de Kelten, maar dat persoon 1 bijvoorbeeld afstamt van Kelten die in het verleden naar Amerika zijn verhuisd, en dat de personen 2 en 3 afstammen van Kelten die in Ierland zijn gebleven. De personen 2 en 3 delen dus een gemeenschappelijke geschiedenis die verder reikt dan die ze delen met persoon 1. En ondanks dat ze alledrie van de Kelten afstammen, zal persoon 1 een andere ontwikkeling doormaken doordat hij andere lagen in het onbewuste heeft.

Ik gaf zojuist aan dat mythen in het collectief onbewuste ontspringen. De verfijning die we nu kunnen aanbrengen is dat elke laag zijn eigen projecties heeft, en daarmee dus zijn eigen mythen en sprookjes vormt. Het verschil in déze lagen is de oorzaak van de verschillen in beeldende verhalen, en ook van verschillende volkssprookjes en sagen.

Wanneer een op zich sluimerend archetype vorm krijgt, zal het dat alleen kunnen doen via het bewustzijn van een mens. Archetypen kunnen niet zo maar rechtstreeks een verhaal maken. Dat verhaal moet uit de mond komen van iemand, het moet doorverteld of opgeschreven worden, in een eindeloze reeks van opvolgers. Het archetype heeft de menselijke mond en pen nodig. Daarom beschrijven we in de jungiaanse psychologie dat proces als volgt:

•  het archetype is een overgeërfde wijze van psychisch functioneren van de mens als méns. Het is gevormd uit een millennialange ervaring van mensen met een bepaald universeel menselijk thema. Dat sluimert in de diepste laag van het collectief onbewuste.

•  Als het ‘wakker wordt’ (Jung spreekt dan over het ‘constelleren’ van het archetype), beweegt de energie ervan zich door de genoemde lagen heen naar boven. Op die gang door die lagen neemt het een bepaalde kleuring aan op basis van wat zich in die lagen bevindt, die mede bepalend is voor de vorm waarin het zich uiteindelijk aan ons bewustzijn zal voordoen.

•  De verschillende lagen voor de diverse gebieden op aarde geven dus voor elk gebied weer een andere tint, een ander beeld of een andere uiterlijke vormgeving aan het verhaal.

•  Dat geldt ook voor de laag van de familie binnen een gebied: families binnen een zelfde cultuur kunnen daardoor toch heel verschillende ‘programmeringen’ en kleuren hebben.

De uiterlijke verhaalvorm kan dus heel uiteenlopend zijn. De beelden waarin het verhaal zich hult zijn ingevuld door de verschillende lagen. Het thema religie bijvoorbeeld kan in Europa innerlijk tot beeld komen in dromen over een kerk, in de Arabische landen over een moskee en in India in de vorm van een tempel. Het achterliggende thema, hier dus religie, is echter steeds gelijk, terwijl de vorming van het beeld geschiedt door de onbewuste lagen die in elke cultuur weer anders zijn.

In het collectief onbewuste zit dus een soort geheugen: een weten hoe je moet reageren op bepaalde omstandigheden die algemeen menselijk van aard zijn. Dat wordt weer nader ingekleurd door de verdere lagen zoals we hierboven zagen. De algemeen menselijke, als het ware ‘ingebouwde’ manieren van kennen en begrijpen noemen we archetypen. Deze maken zich kenbaar in gevoelens en beelden, zoals in dromen, sprookjes en mythen. Deze beelden vertellen een verhaal, leggen iets uit voor degene die deze beelden lezen kan. Deze lagen resoneren ook mee in onze persoonlijke complexen die in het persoonlijk onbewuste liggen. Dat gaan we in het volgende hoofdstuk bekijken.

Als we dit samenvatten, zien we de volgende kenmerken:

•  de eindeloze herhaling van typerend menselijke situaties zoals geboorte, dood, huwelijk, etc., en de respons hierop van de mens sinds de oertijd is in ons ‘ingegrift’

•  de rijke ervaring hoe je het beste met zulke situaties kunt omgaan, ligt opgeslagen in het collectief onbewuste

•  ook het weten over typerend menselijke ontwikkelingen, zowel biologisch als psychologisch, ligt in het collectief onbewuste verankerd.

•  Dat weten ligt niet zomaar door elkaar verspreid in het collectief onbewuste, maar is als het ware thematisch gegroepeerd.

•  De ‘kapstokken’ hiervoor zijn de archetypen, die als het ware een soort ‘magnetisch’ veld vormen om de erbij behorende thema’s aan te trekken,

•  En de archetypen zijn psychische dynamieken die in werking treden zodra we in het leven van alledag in een situatie terecht komen die met dit archetype te maken heeft.

•  Het archetype schept dan een psychische beweging die uitmondt in dromen, gevoelens, fantasieën, visioenen en andere beelden die ons de weg wijzen hoe we met de situatie kunnen omgaan, dan wel wijzen op de problematiek, of waarschuwen.

•  Het archetype zelf bevat geen beelden, het doet echter in de ermee corresponderende situatie beelden ontstaan. Deze beelden hebben altijd een samenhang met het kernthema, maar kunnen uiterlijk erg van elkaar verschillen.

•  De lagen in het collectief onbewuste met de daarin vervatte ervaringen bepalen mede hoe de archetypen uiteindelijk vorm aannemen.

Hoofdstuk 3

Ego, bewustzijn en persoonlijk onbewuste.

In figuur 1, het schema van de lagen van het onbewuste, zagen we dat de toplaag, A, de eigenlijke persoonlijke laag is. Deze bestaat uit twee delen:

•  het bewustzijn en

•  het persoonlijk onbewuste.

Het bewustzijn heeft een centrale kern, die Jung het ego noemde.

Het bewustzijn is simpelweg datgene waar we ons bewust van zijn, of, zoals Jung het verwoordde: alles dat een relatie met ons ego heeft is bewust. Al het andere is onbewust.

Jung gaf de volgende definitie van het ego:

„Onder het ego versta ik een complex aan voorstellingen die het centrum van mijn bewustzijnsveld vormt en dat een zeer hoge graad van continuïteit en identiteit blijkt te bezitten.”

Om goed te begrijpen wat Jung hiermee bedoelde, hak ik deze definitie in stukjes, zodat we de volgende delen krijgen:

•  een complex aan voorstellingen. Hiermee bedoelt Jung dat het bewustzijn een verzameling is van alles wat we van en over onszelf weten: onze wensen, verlangens en drijfveren, onze angsten, onze talenten, ons gedrag, enz. Dit is het centrum van ons bewustzijnsveld.

•  een bewustzijnsveld: het bewustzijnsveld zelf is alles wat we weten, niet alleen over onszelf, maar ook over onze plaats in de wereld om ons heen, en de manier waarop we naar de wereld kijken.

•  continuïteit: dit is een belangrijke eigenschap. Het betekent dat wat we vandaag over onszelf weten we morgen of volgend jaar nog steeds weten, het is blijvende kennis.

•  identiteit: al deze kennis tezamen geeft ons een eigen identiteit waartegen we Ik kunnen zeggen.

Het ego is het centrum van ons bewustzijnsveld: alles draait om het ego en het is het ego dat licht werpt op al het andere in onze psyche. Het is vergelijkbaar met de Zon in ons zonnestelsel.

Het ego is ons enige instrument om dingen te kunnen zien, onderscheiden en te benoemen. Het is ook ons enige instrument om dingen te kunnen afwegen, beslissingen te nemen en keuzen te maken. En niet te vergeten: alleen met behulp van ons ego zijn we in staat om projecties te herkennen en de keuze te maken er verantwoordelijkheid voor te nemen en ze te integreren.

De term ego roept nog wel eens verwarring op, vooral omdat het binnen bepaalde kringen een negatieve klank heeft. Onder invloed van oosterse religies is in bepaalde nieuwetijdskringen in het westen de opvatting onstaan dat we ons ego moeten loslaten. Jungiaans gesproken zou dat een regelrechte ramp zijn, want dan hebben we geen enkel instrument meer om te kunnen begrijpen, bewust te kunnen worden en psychologisch te groeien! Voor Jung was het ego beslist geen slechte psychische inhoud die we af moeten zien te schudden, maar integendeel een uiterst waardevol instrument om bewustwording te verkrijgen, ja zelfs onze spiritualiteit te ontwikkelen.

Het woord ego in oosterse godsdiensten wordt anders omschreven dan in Jungs definitie. Als we het nauwkeuriger onderzoeken, blijkt dat wat in het oosten ego wordt genoemd heel sterk te lijken op wat in de psychologie van Jung de schaduw is. En de schaduw moeten we inderdaad ontmaskeren en integreren, zoals we in het volgende hoofdstuk zullen zien.

Binnen de definitie van Jung is het van belang om een sterk Ego te ontwikkelen, en voor hem was een sterk Ego een Ego dat groot is, dat heel veel van zichzelf weet, en vooral ook heel duidelijk weet heeft van de minder aangename en minder aardige kanten van zichzelf (zonder die overigens te hoeven uitleven…).

Zo krijgen we de merkwaardige paradox dat iemand met een groot en sterk Ego in jungiaanse zin heel mild wordt en géén egoïst is, terwijl iemand met een klein Ego in jungiaanse zin vanuit zijn onbewustheid vaak juist heel egoïstisch kan zijn.

Ik gebruik in mijn opleiding en boeken altijd graag het volgende beeld om dat te illustreren. Kijk eens naar de grote verkeerstoren op een grote luchthaven. We kunnen het Ego vergelijken met deze verkeerstoren en de verkeersleiders. Hier worden op basis van alle kennis, ervaring en actuele feiten beslissingen genomen over inkomende en uitgaande vluchten, om alles zo veilig en soepel mogelijk te laten verlopen.

Een moderne verkeerstoren kan alleen functioneren als hij optimaal toegang heeft tot alle informatie, en een maximum zicht heeft op elke uithoek van het vliegveld. Dat geeft een maximale hoeveelheid aan gegevens om een beslissing te kunnen nemen, en het besluit zal dan ook veelal het best mogelijke besluit in die omstandigheden zijn.

Maar als er ramen geblindeerd zijn, of een deel van het elektronisch systeem niet goed werkt, of er zijn geen voorzieningen voor mist en slecht weer, dan moeten er beslissingen genomen worden op basis van een beperkte hoeveelheid gegevens en dan neemt de kans op fouten toe, hoezeer de verkeersleider ook zijn best doet.

Met andere woorden: hoe meer informatie het ego tot zijn beschikking heeft, des te helderder zullen zijn keuzen zijn in de betreffende situatie, en des te beter zal hij functioneren. Zoals de verkeersleiding de gevaarlijke punten op een vliegveld kent, zo moet het ego zich bewust zijn van de streken, listen en lagen die in zijn onbewuste sluimeren en die hem op het verkeerde been kunnen zetten. Een sterk ego neemt de subtiele signalen daarvan al vroegtijdig waar, en kan ze daardoor bewust terugwijzen. Een slecht ontwikkeld ego echter heeft geen zicht op die signalen. De ‘apparatuur werkt hier niet goed’, en zo kan hij overvallen worden door een drang of door gedrag dat hem eigenlijk in de problemen brengt. Een klein ofwel onontwikkeld ego heeft feitelijk maar heel weinig weet van wie hij werkelijk is en waar hij als mens toe in staat is, zowel in positieve als in negatieve zin. Veel van de kennis die hij over zichzelf zou kúnnen hebben zit nog in zijn persoonlijk onbewuste. Hij is daardoor in wezen blind voor een deel van zichzelf.

Een (flink) deel van hem is verdrongen of onontdekt, maar dat deel is wel degelijk actief. Het dringt zich op in allerlei situaties, zet aan tot handelingen of tot emoties, maar het lastigste is dat dit gedeelte zich op nogal onaangepaste wijze manifesteert. Het kan zomaar doorbreken en dan allerlei onrealistische eisen hebben, of een heel onrealistische kijk op de dingen.

Een klein ego is daardoor snel uit balans, en kent ook meer onzekerheid dan een groot ego. Vanwege die onzekerheid zien we kleine ego’s vaak een overcompensatie van kracht hebben. Een zwak ego manifesteert zich vaak luid en duidelijk, vraagt veel aandacht en heeft doorgaans de nodige egoïstische trekken en is nogal veeleisend ten aanzien van de omgeving. Voeg daar nog een scheut dwangmatigheid bij die doorgaans het gevolg is van stevige complexen in het persoonlijk onbewuste, en je hebt iemand die niet echt makkelijk is en met wie je veel rekening moet houden. Het lastige is ook nog dat degene die zo’n zwak ego heeft dat zelf helemaal niet vindt, en hij is zich ook nog eens niet bewust van zijn eigen gedrag. De definitie van bewustzijn zegt immers dat alles dat een relatie met het ego heeft (dus door het ego gezien wordt) bewust is. Hoe kleiner het ego, hoe minder het ego ziet, en hoe kleiner dus ook het bewustzijn.

Mensen met een klein of zwak ego hebben daardoor vaak een heel verkeerd beeld over zichzelf, een beeld dat ver bezijden de werkelijkheid ligt. En spreek je zo iemand aan op zijn of haar gedrag, dan heb je grote kans de wind van voren te krijgen, omdat je dat ‘natuurlijk helemaal verkeerd ziet’. Sta niet gek te kijken dat een heel opdringerig type er van overtuigd kan zijn dat hij juist heel bescheiden is!

Iemand met een zwak of klein ego heeft een grote hoeveelheid inhouden in het persoonlijk onbewuste, allemaal zaken die bij zijn bewustzijn hadden moeten horen, maar dat (nog) niet doen. Als we dan beseffen dat we alles wat zich in ons persoonlijk onbewuste bevindt naar buiten, op anderen projecteren, dan hebben mensen met een grote laag Persoonlijk Onbewuste meer en heftigere projecties. We zullen straks gaan zien welke gevolgen dat heeft.

De inhouden van het persoonlijk onbewuste noemde Jung de schaduw. Hoe meer het ego weet heeft van de schaduw, en hoe meer het ego deze ook erkent, des te sterker zal het ego worden. Gevolg: minder dwangmatigheid, minder projectie en betere keuzen. Een sterk ego kenmerkt zich juist doordat het zich bescheiden, begrijpend, gedifferentieerd en niet oordelend opstelt. Vormt zo’n ego een oordeel, dan is het genuanceerd en niet impulsief of emotioneel, en het staat open voor discussie.

Een ego dat weet heeft van zijn donkere kanten zal veel minder snel overvallen worden door dwangmatig onbewust gedrag van de complexen. Daarmee zijn die complexen wel niet verdwenen, maar je hebt er wel zicht op. Jung zei meermaals dat hij de vijand liever in het gezicht zag dan door de vijand in de rug te worden aangevallen.

Een gezond en evenwichtig ontwikkeld ego weet dat iedereen in staat is om dingen te doen die we normaal gesproken afkeuren of als slecht bestempelen, zelfs als crimineel zien. Niemand is hierop een uitzondering. We kunnen onszelf voorhouden dat wij ‘natuurlijk nóóit zoiets zouden doen’ en wentelen ons dan in een valse zekerheid dat we een aardig ego hebben en een keurig net persoon zijn. Dat kunnen we volhouden zolang we niet in problematische omstandigheden komen waar we alleen uit kunnen ontsnappen door schaduwgedrag te vertonen. Veel mensen kunnen zich niet voorstellen dat ze in staat zijn om iemand te doden. Maar wat zou je in een oorlogssituatie doen wanneer de vijand je kinderen tegen de muur zet om ze dood te schieten? Wacht je af? Ga je er nog steeds van uit dat je niet kunt doden? Ik waag het te betwijfelen. De kans is heel groot dat een oer-overlevingsinstinct zich op dat moment van ultiem gevaar van je meester maakt, en dat je instinctief alles in het werk zult zetten om de vijand te doden voordat hij je kinderen heeft gedood. Hier kan alleen een instinctieve schaduwhandeling nog uitkomst kon bieden.

Eerlijk besef dat ieder mens, inclusief wijzelf, in kritieke situaties tot alles in staat zijn, maakt dat we ook genuanceerder gaan kijken naar anderen die een misstap hebben begaan. Dat is niet hetzelfde als over je laten lopen, of gedrag goedpraten. Maar je bent wel beter in staat de nuance te zien en de achtergronden te begrijpen. Je kunt zelfs schaduwgedrag heel bewust inzetten om iets goeds te doen. Als we niet zouden kunnen of willen liegen, dan zouden we in de oorlog immers ook geen onderduikers hebben kunnen helpen.

Dit zijn alles behalve makkelijke onderwerpen om over te praten of te denken. Jung benadrukt echter dat zolang we denken dat we keurig nette, aardige en aangepaste mensen zijn, en zolang we er van overtuigd zijn dat we nimmer in staat zullen zijn om een brood te stelen of iemand te doden, of iets anders doen dat in onze gemeenschap als onacceptabel wordt gezien, we in feite deze minder aangename menselijke trekken naar onze schaduw, naar de laag van het persoonlijk onbewuste verdringen. We zullen er dan zelf geen regie meer over kunnen voeren. Zonder dat we het merken zullen we deze trekken op anderen gaan projecteren, en deze donkere kant in onszelf in de buitenwereld gaan ontmoeten via het projectiemechanisme. Weer zo’n paradox: hoe meer we er van overtuigd zijn dat we de netheid en eerlijkheid zelve zijn, des te meer zullen we problemen gaan ontmoeten in de buitenwereld: door het projectiemechanisme zullen we daar onze onbekende kant tegenkomen. Het besef van zowel onze lichte als donkere kant, en de wil om ons verantwoordelijk te voelen voor ook de donkere zijde van onze psyche werkt bijna als een beschermengel! Het is niet zo dat we daardoor gegarandeerd hele brave burgers zullen worden. Maar we kunnen nu bewust kiezen wanneer we bepaald gedrag vertonen, bepaalde dingen zeggen en doen, en we zullen dat doen in de volle wetenschap van de gevolgen ervan. Juist die helderheid maakt dat we veel minder snel over de schreef gaan en moeilijke situaties veel sneller of soepeler tot een goed einde kunnen brengen.

Om het op een andere manier nog eens op een rijtje te zetten, met als beeld de luchthaven:

•  het sterke en ontwikkelde ego is als de luchtverkeersleider die de blinderingen van de ramen heeft gehaald en ervoor heeft gezorgd de beste apparatuur te hebben waarmee hij prima overweg kan. Hij heeft nu het volle overzicht over luchthaven en de hemel erboven, en kan elk potentieel gevaar zeer tijdig zien. Er zijn geen blinde vlekken meer en hij kan de juiste beslissingen nemen.

•  Verdrongen inhouden manifesteren zich vaak in gedrag dat we van onszelf niet zien en dat we van onszelf ook niet willen weten. Niettemin is dat toch aanwezig. Ons gedrag praten we goed door allerhande ‘goede redenen en argumenten’ aan te voeren, maar daarbij scheppen we intussen de nodige vijanden. We reageren vervolgens op een verkeerde manier, en lastiger nog is dat we de verkeerde dingen op de mensen om ons heen projecteren. Bovendien hebben we ook nog eens de verkeerde verwachtingen van hen en van de situatie. Dit is het beeld van een verkeersleider die niet goed ziet wat er gaande is in een bepaald deel van de luchthaven, en als er ‘donkere en criminele’ activiteiten plaatsvinden zal hij die of niet zien, of de signalen ervan verkeerd interpreteren, waardoor deze donkere activiteiten niet stoppen.

•  De verdrongen inhouden krijgen dan de kans om te groeien en door te gaan met hun activiteiten, zodat ze uiteindelijk het bewustzijn in hun greep krijgen en de ontwikkeling van het ego stagneert.

•  Als het ego de vijand en zijn mogelijke handelingen en gevaren kent, kan het bij de minste geringste signalen ingrijpen en de vijand tot staan dwingen. Er is dan geen gevaar meer dat het bewustzijn overrompeld wordt (ofwel dat de luchthaven in verkeerde handen valt!) Dit ego is alerter en veel beter in staat om te differentiëren. Zo’n ego heeft ook een veel beter begrip van de wereld omdat het meer weet en ook meer ziet.

-  Een sterk ego ontwikkelt zich verder op een bescheiden wijze, en is ook voorzichtig, want het weet maar al te goed dat niets perfect is en dat alleen jijzelf verantwoordelijk bent voor wat je met je donkere kant doet.

Een ego dat zich bewust is van de schaduw is vrijer en is minder onderhevig aan emoties en projectie en minder geneigd tot verkeerde verwachtingen ten aanzien van hemzelf en de wereld dan een klein ego. Een sterk of groot ego is bevrijd van het overcompenseren van donkere trekken, is niet veeleisend, is niet egoïstisch, en heeft een hoop warmte te vergeven aan andere mensen.

Het ego van een man als Nelson Mandela heeft alle kenmerken van een sterk ego. We kennen Mandela nu als een vredelievend, vriendelijk en warm mens, die ondanks een zeer langdurig verblijf in de gevangenis op Robbeneiland in staat bleef om menselijk en vriendelijk te blijven, en in staat was om met die mensen te gaan samenwerken die hem eerder zo veroordeeld hadden. Maar Nelson Mandela is ook de leider geweest van gewelddadige acties van het ANC, en Mandela heeft daar in vol bewustzijn voor gekozen. Hij heeft dat zelf helder en duidelijk uitgelegd aan de rechtbank destijds, en uit zijn verhaal bleek dat hij er bewust voor gekozen had om de weg van de geweldloosheid die hij aanhing te verlaten om de weg van gebruik van geweld in te slaan omdat hij naar zijn zeggen er van overtuigd was geraakt dat de weg van de geweldloosheid niet tot resultaten leidde en door allerhande wettelijke maatregelen steeds minder mogelijk was. Hij nam de volledige verantwoordelijkheid voor zijn analyse van de situatie en de daarop volgende keuze, en voor het gedrag dat het gevolg van die keuze was. Dit is waar het om gaat bij een sterk ego! Bewust kiezen en er verantwoordelijkheid voor dragen, en je er niet met smoezen of ontkenningen vanaf maken.

In hoofdstuk 19 werk ik de situatie van ego, complexen en projecties bij Zuid Afrika en Nelson Mandela nog uitvoerig in een voorbeeld uit.

We kunnen dus niet zonder ego, het is ons belangrijkste instrument om de schaduw te leren kennen en integreren, en het belangrijkste instrument om projecties door te prikken. Daarom gaan we in het volgende hoofdstuk de schaduw verder bekijken: de laag van het Persoonlijk Onbewuste met daarin onze complexen.

Hoofdstuk 4

De schaduw.

„Iedereen draagt een schaduw in zich, en hoe minder die deel is van het bewuste leven van het individu, des te zwarter en dichter is hij,” schrijft Jung, en voegt daar aan toe dat de schaduw nooit helemaal slecht is. Hij is primitief en onaangepast en draagt inferieure kenmerken, maar Jung wijst er nadrukkelijk op dat de schaduw ook kinderlijke of primitieve kwaliteiten bevat die op een bepaalde manier het menselijk bestaan kunnen verlevendigen en verfraaien. Schaduwinhouden duiden echter altijd op het ‘onafgemaakte’ in de mens, op inhouden die op dat moment moeilijk te verenigen zijn met het bewustzijn. Daardoor vormen ze ook de zwakke plek van het individu. We zijn er kwetsbaar, te raken, en emotioneel.

De schaduw is vanaf onze geboorte potentieel aanwezig, maar nog zonder persoonlijke inhouden. Als we geboren worden, bevinden we ons nog in een staat van onbewuste heelheid. Maar die staat moeten al snel worden verlaten: opgroeien betekent dat we van onze ouders, op school, en door de wetten en verwachtingen van de samenleving leren wat goed is en wat niet deugt. We leren hoe we ons moeten gedragen, welk gedrag gewenst is en welk gedrag niet.

Een kind wordt niet als een onbeschreven blad geboren. Het heeft al een bepaalde aanleg, inclusief bepaalde talenten. Maar die aanleg moet zich nog helemaal uitkristalliseren en differentiëren, en de ontwikkeling van de persoonlijkheid wordt sterk beïnvloed door de normen en waarden van de omgeving, door de gedragingen van sleutelfiguren daarin en door het al dan niet aanwezig zijn van mogelijkheden om de aangeboren aanleg ook te ontwikkelen.

De heelheid van het pasgeboren kind betekent écht heelheid en eenheid, en dat betekent dat het donkere en het lichte, jin en jang, beide aanwezig zijn. Het kind is zowel tot heel lieve als ook tot heel nare dingen in staat. Kijk maar eens naar een groep spelende peuters in de zandbak. Je staat soms versteld van de hardheid waarmee ze kunnen ageren tegen de andere kinderen, met name als ze iets willen hebben of als hen iets niet zint. Dat is ook het punt waarop ouders ingrijpen en het kind leren dat dit gedrag niet getolereerd wordt. Na verloop van tijd heeft het kind het door, of het is bang om de aandacht en liefde van zijn ouders te verliezen, en gaat zich aangepaster gedragen.

Is daarmee die onaangepaste wat agressieve tendens weg? Nee, zo makkelijk ligt dat niet. Deze door de gemeenschap of door onze ouders niet aanvaarde trek verdwijnt naar het persoonlijk onbewuste, en blijft daar sluimeren. Als het kind vanaf nu zijn best gaat doen om op acceptabele wijze te reageren en te handelen, zal het ego van dat kind in feite steeds de keuze maken om die agressieve kant naar het onbewuste te verwijzen. Hoe vaker we eenzelfde keuze maken, des te groter wordt dat thema in ons onbewuste.

We dénken dan dat het helemaal weg is, immers, we kunnen ons keurig gedragen en hebben er ook geen last meer van, althans, dat idee hebben we. De agressie is er echter nog steeds, en kan zomaar binnensluipen in gedrag, zonder dat wij dat van onszelf zien. We denken bijvoorbeeld aardig en behulpzaam te zijn, maar hebben niet in de gaten dat we op dwingende wijze onze hulp aan anderen opdringen. Liefdadigheidshyena’s noemde Jung zulke mensen wel eens.

Als bepaalde trekken in de schaduw te groot zijn geworden, gaan ze lastig worden. Ze kunnen zomaar ineens in alle heftigheid doorbreken, ze kunnen heel veel emoties geven, en we worden overgevoelig voor precies die thema’s en trekken in de buitenwereld aan waarmee ze zelf te maken hebben. We rúiken het gewoon. Hier treedt het projectiemechanisme in werking, met de vervelende bijkomstigheid dat we met projectie altijd overdrijven. Ik gaf het al eerder aan: zodra er sprake is van projectie, verliezen we onze objectiviteit. We herkennen dan in gedrag van de ander ons eigen onbekende gezicht.

Om bij dit voorbeeld te blijven: je wordt overgevoelig voor agressiviteit, maar ook voor alles dat er ook maar een heel klein beetje op zou kúnnen lijken. Dat betekent dat ook positief assertieve mensen als agressief ervaren kunnen worden. Ja, zelfs iemand die geboren is met een welluidend harde stem kan als té ponerend, en ‘dus’ als agressief worden ervaren. Het is onze eigen zwakke plek die we dan door onze emotie en reactie op de buitenwereld tegenkomen, overdreven en wel.

De schaduw is dus een bijverschijnsel van bewustwording en van ons socialisatieproces. Het bijbrengen van beschaving houdt dus altijd ook rechtstreeks het scheppen van een schaduw in! Het maakt niet uit wat voor cultuur of beschaving het is. Het gaat puur om de waarden van die betreffende cultuur. Alles wat daar niet in past, zal gemakkelijk deel worden van de schaduw van de mensen die in die cultuur geboren worden en opgroeien. Dat betekent óók dat er binnen een bepaalde cultuur trekken in de schaduw zitten die in een ándere cultuur nu juist de norm zouden zijn.

De cultuur is de ene laag, gezin en familie, school en naaste omgeving (je sleutelfiguren) een andere laag die grote invloed heeft op welke trekken onbewust neigen te blijven. Heb je bijzondere talenten, en groei je op in een dorp waarin de algemene houding is ‘Doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg’, dan is het gevaar groot dat je je talenten niet gaat ontwikkelen in de mate waarin het elders mogelijk zou zijn geweest, omdat ‘niet afwijken’ de norm is, en dat betekent niet afwijken naar beneden, maar ook niet naar boven. Om erbij te horen drukken we de schaduwinhouden weg, maar „het onderdrukken en wegdringen van de schaduw is net zo min een geneesmiddel/oplossing als onthoofden is om hoofdpijn te bestrijden,” zei Jung eens.

De inhouden blijven namelijk gewoon doorwerken, maar dan buiten het zicht van ons ego en bewustzijn.

Maar als je je de dynamiek ervan bewust bent, heb je een instrument in handen om jezelf te corrigeren en ook de dynamiek zelf te beïnvloeden. Dat noemen we schaduwwerk. Als het ego er geen zicht op heeft wordt het dus nooit gecorrigeerd, zoals Jung in zijn „Psychologie en Religie” beschrijft.

Schaduwwerk, dus het ontdekken van de inhouden van onze schaduw en het bewust integreren ervan, is dus een noodzaak voor psychologische groei. Maar, schrik niet als je aan de slag gaat. Het zal aanvankelijk best wel tegenvallen. Want in de eerste plaats zul je ontdekken dat je schaduw veel groter is dan je ooit had vermoed (niemand uitgezonderd!), en vervolgens krijg je te maken met een ongemakkelijk nieuw probleem. Jung zegt over de mens die oprecht aan de slag gaat met schaduwwerk:

„Zo iemand heeft zichzelf opgezadeld met nieuwe problemen en conflicten. Hij is een serieus probleem voor zichzelf geworden, omdat hij nu niet langer kan zeggen dat zíj dit of dat doen, dat zíj verkeerd zijn, en dat zíj bestreden moeten worden…. Zo iemand weet dat wat er ook verkeerd is in de wereld, dit in hemzelf ligt. En dat alleen al wanneer hij leert omgaan met zijn eigen schaduw, hij iets werkelijks voor de wereld heeft gedaan. Dan is hij er in geslaagd om tenminste een minuscuul klein deeltje van de gigantische onopgeloste sociale problemen van vandaag de dag op zijn schouders te nemen.”

„Bewust worden van je schaduw betekent te aanvaarden dat de duistere aspecten van je persoonlijkheid werkelijk bestaan. Deze aanvaarding vormt de basis van elke zelfkennis….” schrijft Jung in zijn „Bewust en Onbewust”, en Jolande Jacobi voegt hier aan toe dat de confrontatie met de schaduw daarom betekent dat men een meedogenloos kritische houding ten aanzien van de eigen natuur aanneemt. Maar zoals alles dat we ons niet bewust zijn, wordt de schaduw ervaren door projectie op iets of iemand buiten ons. Daarom ‘is het ook altijd de schuld van de ander’ zolang we ons niet bewust zijn van het duister in onszelf.

De laag van het persoonlijk onbewuste is dus de laag die Jung ook de schaduw noemde. In deze laag vinden we de feitelijke dragers van de schaduw: de complexen. Het zijn onze complexen die de bron van alle projecties zijn. Daarom gaan we de aard van complexen bestuderen voordat we aan het eigenlijke projectiemechanisme toekomen.

Hoofdstuk 5

Complexen en projectie.

In de volksmond is een complex iets negatiefs. Gezegden als „ik krijg er een complex van…” wijzen altijd op problemen. Maar zo zwartwit ligt het niet. Een complex is géén slecht stukje psyche, integendeel, zonder complexen zouden we psychisch dood zijn. Jung beschrijft ze dan ook als brand- of knooppunten van het psychisch leven die we beter niet kunnen missen, sterker nog, die niet eens mogen ontbreken omdat anders alle psychische activiteit tot een fatale stilstand zou komen.

We hebben complexen nodig om te leven. De vraag waar het om draait is slechts: gebruiken wijzelf de complexen, of gebruiken zij óns? Als we ons bewust zijn van een bepaald complex en de inhoud en dynamiek ervan, dan spreekt Jung van een ‘gezond’ complex. Vooral mensen die een (in jungiaanse zin) sterk ego hebben, met een relatief stabiele persoonlijkheid, zijn in staat om betrekkelijk goed met complexen te werken, terwijl mensen met een zwak ego er vooral heel veel last van hebben (en er ook anderen veel last mee bezorgen).

Jung legt uit dat complexen psychische entiteiten zijn die aan de controle van het bewustzijn ontsnapt zijn en er van afgeplitst raakten, om vervolgens een afgescheiden en eigen bestaan te leiden in het donkere deel van de psyche, waar ze op willekeurig welk moment het bewuste presteren kunnen hinderen of helpen. Vooral dat laatste, dat een complex ook kan helpen, vinden veel mensen aanvankelijk vreemd. Maar als we bedenken dat ook onze nog onontdekte gaven en talenten aan complexen gebonden zijn, wordt die gedachte misschien al wat makkelijker. Straks zullen we zien dat ook positieve fascinaties complexgebonden zijn, en de basis voor plezierige hobby’s kunnen zijn.

Complexen bevinden zich in de laag van het Persoonlijk Onbewuste, maar complexen zelf bestaan ook weer uit lagen:

•  een kern, die bestaat uit een archetype.

Elk archetype bezit een bepaald betekenisveld. Omdat archetypen gelegen zijn in de diepste lagen van het collectief onbewuste, is dit kernelement van een complex onbewust, ligt buiten het bereik van de bewuste wil en is niet onder controle te krijgen. Het archetype fungeert als het ware als kapstok of opvangbak voor bepaalde typen verdringingen, namelijk die welke qua thema bij dit archetype horen.

•  een aantal associaties rond die kern, die verbonden zijn met de betekenis van die kern.

Onze aangeboren aanleg maakt dat rond de archetypische kern al een aantal inhouden zitten. Die ‘associaties’ liggen als het ware in ringen om de kern heen:

•  een collectieve ring: hier liggen de waarden die binnen de betreffende cultuur als onwenselijk of slecht worden gezien. Het zijn thema’s en trekken die onze voorouders over vele generaties naar het rijk van het donker hebben verwezen. Deze laag is weliswaar collectief, maar we krijgen er in ons persoonlijk leven en onze persoonlijke verwachtingen onherroepelijk mee te maken.

•  een familiering: hier ligt de familieschaduw van vele generaties. Onopgeloste problemen uit het verleden, verzwegen zaken, nietgeleefde talenten, trauma’s, enzovoorts, sluimeren hier en hoewel we er op geen enkele wijze schuldig aan zijn, zullen deze thema’s een rol in ons persoonlijk leven spelen, of we willen of niet. Het werk van Bert Hellinger, familieopstellingen, heeft deze laag duidelijk in het zicht gebracht.

•  tenslotte de buitenste laag: dat is de echte persoonlijke laag. Alles waarvoor we níet hebben gekozen in ons leven komt hier terecht. Dit is het deel van onze persoonlijke verdringingen, de dingen die we vergeten zijn, en ook onze persoonlijke nog niet ontdekte gaven en talenten bevinden zich hier.

Het kernelement heeft „een constellerende macht die in overeenstemming is met zijn energetische waarde,” zegt Jung. Eenvoudiger gezegd: hoe meer er verdrongen is, des te groter is het complex en des te meer psychische energie zit er in gevangen. Hoe meer psychische energie, des te groter is de kracht om door te breken en zich te doen voelen.

Een complex is volgens Jung ook een centrum van functionele verstoringen, die in bepaalde externe of interne situaties zelfs zo heftig kunnen worden, dat ze het psychisch evenwicht totaal kunnen ontregelen en de gehele persoonlijkheid gaan domineren.

Ik zal het ook op een andere manier uitleggen, want als we begrijpen hoe complexen werken, hebben we een machtig instrument in handen om beter met onze projecties om te gaan.

Jung ontdekte dat onze verdringingen in het alledaagse leven niet willekeurig verspreid en opgetast liggen in ons onbewuste, maar dat de verdringingen (die hij soms ‘associaties’ noemt als hij verwijst naar de manier waarop ze verschijnen) de neiging hebben zich te concentreren rond een kern die een overeenkomende betekenis heeft. Bijvoorbeeld: al onze verdringingen van kwesties die te maken hebben met emotionele veiligheid, verzorging, geborgenheid en dergelijke, groeperen zich rond de kern met de betekenis ‘moeder’ (in de breedste zin van het woord).

Er schijnt een bepaalde hoeveelheid kernen met elk een eigen kernbetekenis in ons onbewuste aanwezig te zijn die als een kapstok voor onze verdringingen functioneren, of als een kist om de corresponderende verdringingen in op te bergen. Deze kernen zijn archetypen, wat betekent dat elk complex in ons persoonlijk onbewuste een archetypische kern, betekenis en energie heeft. We hebben archetypen al leren kennen als gecondenseerde menselijke ervaringen van vele millennia rond bepaalde universeel menselijke thema’s, waardoor universele, typische manieren van begrijpen zijn ontstaan.

Het is niet zo dat elke menselijke herinnering in een soort handboek is opgeslagen met als titel „hoe te handelen in situatie zus en zo…”. De betekenissen van archetypen liggen op een dieper vlak en zijn ook flexibeler. Jung gaf graag de volgende vergelijking. De vorm van de archetypen zouden we kunnen vergelijken met het assensysteem van een kristal, dat voor de kristallijne structuur in de oorspronkelijke vloeistof verantwoordelijk is, al heeft dit zelf het geen stoffelijk bestaan. Als je in een pan met kokend water suiker oplost, zie je de suiker niet meer. Maar zodra het water ver genoeg afgekoeld is, zal de suiker gaan kristalliseren volgens een vast patroon. Ongeacht hoe vaak je het water weer kookt en de suiker daarmee oplost, elke keer zal bij afkoeling weer hetzelfde kristalpatroon gevormd worden, en nooit een ander! Het is het typische kubische patroon waarin suiker kristalliseert. In het hete water met de opgeloste suiker is het idee van het assensysteem van suiker echter nog altijd aanwezig. Niet in stoffelijke zin, maar in de vorm van een idee, ofwel een mógelijkheid tot vorm, die je ook een Gestalt kunt noemen, of een Platonisch idee.

Het archetype is dus een potentieel ‘assensysteem’ dat al vooraf in de psyche aanwezig is, en immanent is aan de psyche. Ieder archetype heeft een eigen betekenis, zoals elk mineraal een eigen assensysteem heeft dat zijn vorm bepaalt.

Een archetype echter kan nooit uit zichzelf in beweging komen. Het kan zich alleen manifesteren door middel van complexen. Het moet vanuit de diepten van het collectief onbewuste naar boven gaan, en als het ware door alle lagen van het collectief onbewuste reizen, waar het onderweg al allerlei associaties oppakt die samenhangen met onze geschiedenis en die van onze cultuur, en met onze voorouders. Behangen met die associaties of inhouden wordt dat archetype vervolgens de kapstok in ons persoonlijk onbewuste waar we onze verdringingen aan ophangen. De kapstok in het persoonlijk onbewuste is dus niet leeg, omdat er al kwesties aan hangen die verbonden zijn met onze geschiedenis, cultuur en familie. Onze eigen verdringingen en kwesties komen daar overheen te hangen. Als dat er teveel worden, kan de kapstok overbelast raken, en worden de inhouden destructief. Niet alleen de persoonlijke inhouden, maar álle lagen van de kapstok doen dan mee!

De inhouden die aan de complexkern zijn komen te hangen zijn niet alleen inhouden, ze bevatten elk ook een bepaalde hoeveelheid psychische energie. Hoe groter het complex, des te meer psychische energie is daarin gevangen. Dat betekent dat het bewustzijn minder vrije psychische energie tot zijn beschikking heeft. Dat is belangrijk, omdat onze psyche maar een bepaalde hoeveelheid psychische energie bezit, en vrije psychische energie noodzakelijk is voor het ego om beslissingen te kunnen nemen. Hoe meer psychische energie er vrij beschikbaar is, hoe beter het Ego functioneert. Hoe meer psychische energie gevangen zit in onze complexen, des te sterker kunnen die complexen hun wil aan ons opleggen.

Archetypen, complexen en hun werking.

Elk complex heeft een bepaalde gevoelstoon. Complexen manifesteren zich op verschillende manieren aan ons bewustzijn; ik noem er een paar:

•  in de vorm van emoties

•  beelden, bijvoorbeeld droombeelden, in fantasieën en actieve imaginatie

•  verwachtingen

•  fascinaties

•  dwanghandelingen

•  projecties.

De cirkel van de psyche, met het bewustzijn, het persoonlijk onbewuste en het collectief onbewuste.

Een complex van gemiddelde grootte waarvan het ego weet heeft en dat door het ego ook begrepen wordt, kan de bron worden van positieve fascinaties, en kan ons motiveren om dingen te doen en te bereiken. Kortom: zo’n complex kan een hulp zijn en we kunnen er intens van genieten. Onze hobby’s die ons veel plezier en bevrediging geven zijn ook complexgebonden. Dit is een van de positieve kanten van een complex, en bij deze kant ervaren we positieve emoties.

Maar de verdringing van inhouden die zich vervolgens aan een complex binden, geeft vaak negatieve emoties. Als iemand door opvoeding en omgeving nooit assertief heeft mogen zijn, en zijn eigen natuurlijke assertiviteit heeft verdrongen, heeft hij nooit geleerd op een goede manier voor zichzelf op te komen of zich duidelijk en evenwichtig kenbaar te maken. Die trekken zijn naar de wereld van zijn complexen verdwenen, en deze inhouden hebben zich gehecht aan dat archetype dat het thema assertiviteit onder zijn hoede heeft. De betrokkene zal dan heel gevoelig worden voor elke vorm van kracht in de buitenwereld, temeer wanneer hij ook een aangeboren aanleg heeft om zich te doen gelden op een charismatische manier.

Stel je nu voor dat deze man (mijnheer A), welopgevoed en beleefd, keurig en bescheiden, in een groep aanwezig is en plotseling komt er een groepslid binnen op een open en enthousiaste manier, met een brede glimlach op zijn gezicht, die voor iedereen goed hoorbaar „Hallo allemaal!” roept, om vervolgens met krachtige tred de ruimte te betreden. Hij, mijnheer B, straalt een positieve, assertieve sfeer van zelfacceptatie uit en ziet er gelukkig uit.

Ogenblikkelijk zal het complex van mijnheer A hierop aanslaan. Het complex ziet in die andere man een beeld van assertiviteit, precies het verdrongen stuk van mijnheer A. Wat A niet beseft, is dat B op een vlotte en leuke manier gedrag laat zien dat A zélf in zich heeft, maar niet meer als van hemzelf ziet. Het is gedrag dat A zelf zo graag zou willen laten zien, maar het is al zo lang zo ver weg verdrongen, dat A zich het niet eens meer kan voorstellen dat hij als B zou willen zijn. A heeft deze eigen, innerlijke behoefte afgewezen, zijn ego accepteert het niet en wil het in hemzelf ook niet onderkennen. Dus is de inhoud met bijbehorende psychische energie aan een complex vast komen te zitten.

Dat complex heeft zich in het leven van A vast al op allerlei manieren doen voelen, bijvoorbeeld in de vorm van agressieve droombeelden, bepaalde angsten, e.d. Dat zijn innerlijke dynamieken van het complex. Het complex verraadt zijn activiteiten in onze psyche door ons beelden te sturen of bepaalde gedachten te geven. Droombeelden zijn de bekendste uitingen van het complex, die in een samenstel van beelden ons op zijn bestaan opmerkzaam wil maken, en niet alleen dat. Het complex ‘kiest’ die beelden, die het beste passen bij de innerlijke problematiek en situatie van dat complex voor dát moment. De beelden vertellen een verhaal, althans, voor degene die de symboliek ervan begrijpt en met associaties kan werken.

Complexen werken heel beeldend, en reageren ook heel sterk op beelden uit de buitenwereld. Het woord ‘beeld’ moeten we dan zo ruim mogelijk nemen: een hele situatie, een plot van een film, de essentie van een sprookje, het zijn allemaal beelden waar een complex op kan aanslaan. Het complex kan in een bepaalde situatie een ‘afbeelding’ zien van zichzelf, en als het plaatje goed past, volgt er onherroepelijk een emotie. Want een hoofdkenmerk van een complex is dat het emoties geeft.

Gaan we terug naar ons voorbeeld, dan herkent het complex waar de verdrongen assertiviteit toe behoort in de krachtige en enthousiaste houding van mijnheer B precies wat het zelf onder zijn beheer heeft. We zitten nu volop in de projectie: de houding van B biedt het complex van A voldoende aanknopingspunten om zichzelf te herkennen, en het complex wordt actief. Ogenblikkelijk maakt het een emotie los: de psyche komt in beweging. Nu heeft het ego van A de kans om te onderzoeken waar die emotie vandaan komt, en wat hem nu zo irriteert in het gedrag van B. Maar helaas blijft het proces van projectie meestal steken in het ervaren van ongemakkelijke gevoelens, en in plaats van te bedenken dat die gevoelens uit jezelf komen, denken de meeste mensen dat die gevoelens ‘de schuld van de ander zijn’. In dit geval kan A zeggen dat zijn irritatie is gewekt door ‘het belachelijke optreden van B, dat duidelijke trekken van agressie vertoont, en dat is ongehoord’.

Omdat het complex nu de regie heeft overgenomen, wordt ook het beoordelingsvermogen van A beïnvloed. A kan niet meer zuiver observeren, en beoordeelt B vanuit de emotie van het complex. A is dus op dat moment niet in staat om te zien dat B gewoon van nature een vrolijke en enthousiaste man is, die deze avond lekker in zijn vel zit. Sterker nog, B heeft geen enkel werkelijk agressief signaal afgegeven, maar is gewoon een assertieve persoonlijkheid. Dat is al voldoende voor A om heftig op aan te slaan. In zijn beleving en in zijn ogen is het volkomen duidelijk dat B dwingend en agressief is. „Iedereen die een béétje oplet heeft dat toch meteen in de gaten?”

Juist die overtuiging, dat zéker weten, het écht zien, maakt het heel moeilijk om A uit het hoofd te praten dat hij ongelijk heeft. Het complex heeft hem nu echt in de ban. Is het complex erg groot, dan kan dat zelfs maken dat A meent actie te moeten ondernemen om B te straffen, uit de groep te zetten, of iets anders dat de afkeuring duidelijk maakt. Of nog erger: het complex kan zich zelfs geroepen voelen om de waarheid geweld aan te doen en feiten te verdraaien in dienst van het ‘goede doel’: de groep redden door B eruit te werken. Geen middel blijft dan onbenut.

Omdat projectie zo’n onbewust proces is, en je in het geval een complex de regie overneemt je er van overtuigd bent dat je het grootste gelijk van de wereld hebt, is het heel goed mogelijk dat je niet eens in de gaten hebt dat je de feiten aan het verdraaien of manipuleren bent, omdat de manier waarop je naar de feiten kijkt al heftig door projectie gekleurd is.

Soms is er een andere reactie mogelijk. In dat geval kan A, als B binnenkomt, een diep maar onbewust verlangen hebben om ook zo op te kunnen treden en in het middelpunt te kunnen staan. Dan kan er een onverholen bewondering voor B optreden, waarbij A aan B een hoop moed toeschrijft. Dat is moed die A zelf nodig zou hebben om op zo’n manier een groep binnen te komen. Dat het voor B helemaal geen moedige daad is, ziet A niet. Ook in dit geval heeft hij geen oog voor het natuurlijke spontane gedrag van B, maar plakt er zijn eigen werkelijkheid op: een werkelijkheid van angst voor en tegelijkertijd verlangen om zich net zoals B te kunnen gedragen.

In beide gevallen heeft B slechts als projectiescherm gediend, en heeft A geen idee wie B nu eigenlijk is, noch wat zijn motieven zijn. Maar A dénkt dat hij B helemaal door heeft, en denkt ook te weten wat B denkt. Dat maakt de uitspraak van Jung aan het begin van dit boek opnieuw duidelijk: projectie verandert de omgeving in ons eigen, onbekende gezicht.

In feite zijn we onze eigen verdringingen aan het bestrijden door ánderen te bestrijden! Maar zulke feiten en dynamieken leren we niet op school, en we kunnen er levenslang in blijven hangen. We lopen daarbij nog een ander risico. Als we namelijk mensen om ons heen hebben met hetzelfde type verdringing, dan zullen deze mensen op precies dezelfde beelden in de buitenwereld aanslaan als wijzelf. Als in ons voorbeeld mijnheer A gezelschap heeft van een paar vrienden uit hetzelfde dorp, die met dezelfde moraal zijn grootgebracht, dan is de kans groot dat ze het met z’n allen roerend eens zullen zijn over de agressiviteit van mijnheer B. Geen van hen is zich er dan van bewust dat het hun eigen verdringing is die het gedrag van B interpreteert, in plaats van het werkelijke gedrag ziet. Zo’n situatie kan je een gevoel geven dat je inderdaad het morele recht hebt om B te bestrijden of aan te pakken. Medestanders heb je dan al: complexgenoten.

Dit is de manier waarop het projectiemechanisme werkt! Samengevat en systematisch op een rijtje gezet zien we dus het volgende:

1.  Iedere inhoud in ons onbewuste manifesteert zich door middel van projectie. Bij dit mechanisme spelen onze complexen een sleutelrol.

2.  Iedere inhoud in ons onbewuste beïnvloedt de manier waarop we de wereld zien, voelen en ervaren, en kleurt onze interpretaties.

3.  We zijn kwetsbaar en worden snel emotioneel op het gebied van onze complexen. Als iemand hier ook maar de minste geringste opmerking maakt die ons een vervelend gevoel geeft, dan wil dat zeggen dat er een complex is geraakt. We moeten nu goed opletten:

a.  het feit dat we emotioneel worden is ons éigen probleem. De emotie toont ons het bestaan van een probleem in ons eigen onbewuste waar we ons tot dan toe misschien niet bewust van waren. Het onderzoeken van de emoties kan ons helpen om uit te zoeken wat nu precies onze zwakke plek is, en als we daarmee aan de slag gaan, zullen we toegroeien naar een situatie waarin zulke opmerkingen ons niet langer kunnen raken. We worden dan ook niet meer emotioneel.

b.  Het feit dat je stilstaat bij de vraag waar de opmerking van de ander in jezelf op kon aanhaken betekent nog niet dat de ander die die vervelende opmerking maakte gelijk had. Het kan gewoon een gemeen en beledigend iemand zijn geweest, en dan is het heel gewoon dat je daardoor enigszins van slag raakt of dat je er van schrikt. Het gaat er niet om of je even van slag bent, maar om de vraag hoe heftig je emoties zijn, en hoe lang het duurt voordat je gevoelsmatig weer terug naar normaal bent. Als je gewoon even kwaad bent en vrij snel weer terug naar normaal bent, kun je gerust concluderen dat het complex bij je niet erg groot is. Maar als je woedend wordt, niet meer terug kunt keren naar een normale manier van voelen en functioneren, en wanneer de herinnering aan het gebeurde je telkens weer te binnen schiet gedurende dagen (of misschien wel weken), dan is dat niets minder dan een oproep om schaduwwerk te gaan doen!

c.  Het feit dat die betreffende persoon zo beledigend en gemeen was, is zijn of haar probleem, en komt voort uit diens eigen complexen. Hij of zij kan de dingen helemaal verkeerd zien als gevolg van die complexen. Maar het is natuurlijk altijd mogelijk dat er toch een kern van waarheid in zit. Het enige dat je kunt doen is proberen je eigen emoties gade te slaan, in de wetenschap dat zij rechtstreeks verwijzen naar geactiveerde complexen, en dan aan jezelf te werken. Bij schaduwwerk gaat het er dus niet om wie er gelijk heeft of wie de schuldige is. Waar het om gaat is dat de opkomende emotie in ons, ons wijst op iets wat in onszelf om aandacht vraagt, en waarop we door deze situatie zijn geattendeerd.

d.  Je complex kan de boodschap zelf als je zwakke plek herkennen. In dat geval had de persoon die je wat vervelends zei gelijk, of gedeeltelijk gelijk. Maar het is ook mogelijk dat je complex helemaal niet reageerde op de inhoud van de boodschap, dus op wat er letterlijk gezegd werd, maar reageerde op een stembuiging, een toon, de sfeer, of iets anders subtiels. De manier waarop de boodschap overgebracht wordt kan dus evenzeer een complex raken als de inhoud van de boodschap! Ik kom daar verderop in dit boek nog uitgebreid op terug.

4.  Je projecteert niet alleen negatieve inhouden op anderen, ook positieve inhouden van het onbewuste doen volop mee. Ook hier speelt, zoals we al zagen, overdrijving een rol, en kun je gemakkelijk iemand gaan adoreren. Het complex herkent in het beeld of de situatie van die ander een eigen kwaliteit die nog sluimert. Het is heel belangrijk te beseffen dat het onbewuste een éigen kwaliteit symbolisch in die ander weerspiegeld ziet, en dat betekent dat je beslist níet die ander zou moeten worden of nadoen.

5.  Hoe bewuster we ons zijn van onze eigen innerlijke dynamiek, des te beter kunnen we zien dat andere mensen ánders zijn, en daarmee ook andere behoeften hebben. Zelfs op een manier die wij niet leuk vinden of goedkeuren, maar daarmee zijn de behoeften van die ander niet per definitie verkeerd. Wat goed is voor ons hoeft dat nog niet voor een ander te zijn. Hoe bewuster we ons hiervan zijn, des te minder zullen we geneigd zijn om op anderen negatief te projecteren.

Het projectiemechanisme is hét belangrijkste psychologische mechanisme om onszelf te leren kennen. Het is een koninklijke, alhoewel wat ongemakkelijke weg naar ons persoonlijk onbewuste, naar onze schaduw, en niet alleen om onze zwakke plekken te ontmaskeren, maar ook de koninklijke weg om onze verborgen talenten te ontwikkelen.

Hoofdstuk 6

Projectie verder uitgediept.

Definiëring van projectie.

Nu we het projectiemechanisme tegen de achtergrond van de opbouw van de psyche hebben leren zien, gaan we de theorie in dit hoofdstuk nog wat verder uitdiepen.

Het woord ‘projectie’ is oorspronkelijk van Freud. In zijn werk „Totem und Tabu” geeft Freud aan dat projectie een verdedigingsmechanisme is waarmee de neurotische mens zichzelf kan bevrijden van een gevoeld conflict. Hij doet dat door zijn gevoelens naar een ander te verplaatsen. Freud merkte ook op dat bij alle waarnemingen van de wereld om ons heen projecties een rol spelen, omdat we nu eenmaal geneigd zijn om onze aandacht vooral op de buitenwereld te richten en innerlijke processen over het hoofd te zien.

Jung maakte het begrip los van de neurotische persoon, en zag op grond van zijn ervaring dat projectie een natuurlijk en algemeen menselijk proces is dat niets met ziekelijkheid te maken heeft. In zijn „Concerning the Archetypes” beschrijft hij projectie als:

« een onbewuste en onbedoelde overdracht van subjectieve psychische inhouden op een uiterlijk object. »

Een neutrale omschrijving, die op een paar belangrijke facetten wijst van het projectiemechanisme:

•  het is een onbewust proces. We hebben het niet in de gaten; we zien niet dat we het doen.

•  het is een onbedoeld proces. Projectie is niet iets wat je wilt of waartoe je besluit, maar iets wat je gewoon gebeurt, en vaak ook nog eens op een manier waarop je zelf doorgaans geen zicht hebt.

•  overdracht van subjectieve psychische inhouden: het zijn onze eigen psychische inhouden die we overbrengen op een ander. Die psychische inhouden zijn delen van onszelf, en dat is iets anders dan een herinnering aan een bepaalde gebeurtenis. We kunnen iets dramatisch hebben meegemaakt dat ons heeft aangegrepen. Zo’n gebeurtenis verandert je en doet iets met je, en kan, als het niet helemaal verwerkt is, gaan meeresoneren in een projectie. Die projectie komt dan niet voort uit de gebeurtenis zelf, maar uit wat die gebeurtenis in jou gedaan heeft, dus in de wijze waarop deze deel is geworden van je complexen, en daarmee van je karakter. Ook zullen bepaalde gebeurtenissen een diepere indruk achterlaten dan andere, omdat we daarvoor door onze (aangeboren) aanleg gevoeliger voor zijn. Met andere woorden: bepaalde gebeurtenissen worden sneller deel van onze complexen omdat we er al een bepaalde gevoeligheid voor hebben. Die gevoeligheid speelt in projecties eveneens een belangrijke rol.

•  een uiterlijk object: Jung gebruikt vaak het woord object als abstracte term om iets buiten ons aan te geven. Object kan van alles inhouden: het kan op een mens slaan, maar ook op een ding, een zaak, een instelling, een gebeurtenis, kortom, op alles wat zich buiten onze subjectieve wereld bevindt. We kunnen bijvoorbeeld een vaderthema op onze eigen vader projecteren, maar ook op de staat als symbolisch vaderbeeld.

De rol van archetypen.

In zijn „Psychologie van de overdracht” schrijft Jung dat bij praktische analyse is gebleken dat onbewuste inhouden eerst altijd op concrete personen worden geprojecteerd. Dat gebeurt al vanaf onze geboorte. Dit feit roept nog wel eens misverstanden op, en vragen als: hoe kan een baby nu al verdringingen hebben? Onbewuste inhouden zijn echter niet hetzelfde als verdringingen, ze omvatten veel meer. Verdringingen zijn slechts een deel van de inhouden van het onbewuste.

Iedere mens wordt geboren met alle ervaringen van de mensheid in zijn onbewuste, zoals we in het voorgaande hebben gezien. We hebben ook gezien dat die ervaringen niet her en der in het onbewuste verspreid liggen, maar dat ze als het ware per thema zijn gegroepeerd. Jung noemde dat archetypen.

Zo zijn alle ervaringen van de mensheid rond voeding, verzorging en de wereld van het moederlijke vervat in het moederarchetype, en dit archetype wordt als het ware in ons wakker zodra zich in de buitenwereld een situatie voordoet die met dit thema te maken heeft. Concreter gezegd: in ieder van ons schuilt een weten over wat we nodig hebben aan veiligheid, voeding en verzorging om zelf te overleven, en wat op deze vlakken nodig is om anderen (dus onze soort) te laten overleven. Zodra zich nu een situatie in de buitenwereld voordoet die ook maar enigszins met dit thema te maken heeft, zal het moederarchetype zich in ons roeren. Dat kan op heel verschillende manieren:

1.  Heel direct en persoonlijk, wat het geval is bij de vrouw die net een kind heeft gebaard. Als zij nog voldoende contact met haar binnenwereld heeft, zal ze zonder dat haar iets geleerd is, precies weten wat ze moet doen. Iets in haar vertelt haar dat, zonder dat ze zich bewust iets af hoeft te vragen. Het is alsof de kennis en ervaring van millennia van moeders nu door haar heen stroomt. Het moederarchetype is ‘wakker geworden’ doordat de situatie waarin de vrouw zich bevindt een beeld geeft waar dit archetype direct op aanslaat.

2.  Ook mannen hebben het moederarchetype in hun onbewuste, en het is een feit dat als een man bij de bevalling is geweest, hij op de een of andere manier sneller toegang heeft tot zijn eigen koesterende en zorgende vermogens en zich daardoor ook makkelijker van zijn zorgende kant voor het kind laat zien. Ook in hem kunnen voedende en verzorgende trekken ‘wakker worden’ in dergelijke situaties.

3.  Bij de pasgeborene is het archetype eveneens geconstelleerd, maar nu van de ontvangende kant. Instinctief zal het met zijn oogjes zoeken naar het gezicht van de moeder om dat in te prenten, en de baby zal verder (uiteraard volslagen onbewust) alle gedrag vertonen dat hem garandeert dat er voor hem gezorgd wordt.

4.  Maar ook op andere momenten kan het moederarchetype wakker worden, bijvoorbeeld bij het zien van een beeld van uitgehongerde of in de steek gelaten kinderen. Dat beeld kan zulke sterke emoties oproepen dat we de drang krijgen om er iets aan te doen.

Er sluimert in ieder van ons een diep en algemeen menselijk weten hoe we het beste kunnen handelen in situaties van algemeen menselijke aard, en dat weten wordt dus wakker op het moment dat we ons in een situatie bevinden die met het thema van het betreffende archetype samenhangt. Maar hoe prachtig dit weten ook is, het is nog geen garantie dat we er goed mee omgaan, of dat de boodschap goed doorkomt.

Dat weten ligt in de diepere lagen van onze psyche verankerd, en zal altijd de laag van ons persoonlijk onbewuste, dus de laag van onze schaduw, moeten passeren om tot ons bewustzijn door te dringen, en hier ligt het probleem. Want hoe meer we aan verdringingen en problemen hebben weggestopt in onze schaduw, des te verwrongener kan de boodschap doorkomen, of zelfs helemaal niet meer. Dan zijn we afgesneden van onze innerlijke wijsheidsbron, waardoor we alleen nog maar durven vertrouwen op kennis van anderen, op wat anderen zeggen, of wat de wetenschap of de dokter zegt, enz.

Een pasgeboren baby heeft al een persoonlijk onbewuste, met daarin de kiemen van complexen. We zagen ook dat de kern van elk complex een archetype is, en dat complexen een centrale rol spelen bij projecties. Voor de pasgeborene speelt dat een speciale rol, want er is nog niet echt sprake van persoonlijke verdringingen die het op de buitenwereld zal projecteren. In eerste instantie zal het kind in de buitenwereld een persoonlijke belichaming zoeken van de oerinhouden in hemzelf. Het zal een moeder van vlees en bloed zoeken om het aangeboren moederarchetype op te kunnen projecteren. Het heeft een vader van vlees en bloed nodig om er het vader-archetype in te kunnen belichamen, kortom: de onbewuste wereld van de archetypen zoekt naar een belichaming in de concrete wereld. Zonder deze belichaming blijven ze abstract en ongrijpbaar, wat lastige gevolgen heeft, zoals ik straks zal uitleggen.

Om het projectiemechanisme op diep niveau te kunnen begrijpen, zullen we even een duik moeten nemen in de wereld van de archetypen; ik zal een en ander toelichten aan de hand van het moeder-archetype.

Het moeder-archetype is een oer-archetype dat in de loop van de geschiedenis van de mensheid veel gezichten heeft gekregen. De bron van dit archetype zou heel goed kunnen liggen in de oer-dualiteit van het leven: jin en jang, waarbij jin staat voor het vrouwelijke in de kosmos en jang voor het mannelijke. Uit dit abstracte jin-principe ontwikkelde zich het moederarchetype waarin alle ervaringen rond het vrouwelijke een plek kregen. Dat maakt het moederarchetype ook zo breed en veelomvattend, en als we het over álle ervaringen hebben, dan houdt dat naast positieve ook negatieve ervaringen in. Daarom zien we dat zowel het vruchtbare, voedende, verzorgende, leven schenkende, beschermende en dragende tot het moederarchetype horen, als in negatieve zin het verslindende, het manipulerende, de heks, de feeks, de vampier en de femme fatale. Het moederlijke kan uiteenlopen van de meest liefdevolle verzorgster die haar kinderen in hun eigen waarde laat tot aan de bezitterige moeder die alle leven uit haar kinderen zuigt omdat ze zelf niet echt leeft maar dat via haar kinderen wil doen.

Alle ervaringen rond het vrouwelijke en moederlijke zitten hiermee in het moederarchetype, wat op het collectieve vlak geleid heeft tot een rijk arsenaal aan mythen en sprookjes die allemaal facetten van dit archetype tot uitdrukking brengen. Zo beschrijft Marie-Louise von Franz in haar boek „De vrouw in het sprookje” verschillende uitbeeldingen van het vrouwelijke, en geeft in haar inleiding nadrukkelijk aan dat vrouwfiguren in mythen en sprookjes zowel problemen van de werkelijke vrouw als van de vrouwelijke kant van de man kunnen uitbeelden. We zien beelden uiteenlopend van Doornroosje tot aan de Baba Jaga, en in mythen vinden we lichte beelden als Isis en Demeter tot aan donkere beelden als Medusa, of gemengde beelden als Kali.

Jung benadrukte vaak dat ieder van ons ál deze inhouden in zich draagt, met andere woorden: het moederarchetype omvat zowel lichte als donkere kanten van het vrouwelijke, en al deze kanten kúnnen in ons tot leven komen in de ermee corresponderende uiterlijke situaties. Hoe onbewuster de mens is, des te sterker zullen ook de uitersten zijn waarin zich deze oerinhouden kunnen manifesteren, en des te heftiger zullen ook de bijbehorende projecties zijn.

Zo zal een man die (jungiaans gesproken) heel onbewust is het in hem levende moederarchetype in extremere vormen projecteren op vrouwen dan een man die al het nodige schaduwwerk heeft gedaan. Een onbewuste man kan helemaal gefascineerd worden door een vrouw en haar bijna als heilig ervaren (als een godin dus), of ergens heel bang voor haar zijn en een soort heks of medusa op haar projecteren. Omdat hij zo onbewust is, zal hij ook daadwerkelijk geloven dat zij zo is, en ziet niet dat het beelden uit zijn eigen onbewuste zijn die een belichaming zoeken in de buitenwereld.

Bij een vrouw kan dit moederarchetype in haarzelf tot leven komen, en als ze onbewust is, zal haar gedrag uitersten laten zien: aan de ene kant verleidelijk en instinctief, meegaand en je inpakkend, aan de andere kant opeens een feeks, een furie of een intrigante. Haar onbewustheid maakt dat ze zich van dit gedrag niet bewust is, ja zelfs er overtuigd van kan zijn dat zíj de evenwichtige partner is en dat alle schuld bij de ander ligt.

Belichaming van archetypen.

Heel veel van de wijze waarop de aangeboren archetypen een rol spelen in ons latere leven hangt af van de wijze waarop ze invulling hebben gekregen in onze vroege jeugd. Met andere woorden: welke ervaringen hebben we gehad met, in ons voorbeeld, de moeder, zuster, oma, juf op school, met veiligheid, geborgenheid en sfeer thuis, met voeding en verzorging, met warmte of kou. Ook de rol van de vader op het gebied van verzorgen en sfeer doen mee.

Het zijn allemaal ervaringen die een tastbare vorm geven aan het abstracte moederarchetype, en tegelijkertijd ook bepaalde delen ervan meer gaan benadrukken.

Heb je een moeder gehad die manipulatief was en emotioneel dominant, dan zullen de overeenkomende inhouden van het universele moederarchetype in jou duidelijker naar voren komen. De ervaringen in de buitenwereld vormen immers de mantel waarin dit archetype zich hult, en als de mantel bestaat uit problematische ervaringen, dan zien we het volgende gevaar:

1.  het kind zal een antwoord zoeken op deze ervaringen, en proberen er op een bepaalde manier mee om te gaan. Het ontwikkelt afweermechanismen en daarmee vaak ook een extra gevoeligheid om al heel vroegtijdig signalen van ‘gevaar’ op te vangen. Het kind kan zich ook afsluiten voor bepaalde zaken in de omgeving, om niet te zeer geraakt te worden en te overleven. Zo weet het te laveren in de gegeven situatie, en er ontstaat een bepaald gedrag dat in die situatie voor het kind functioneert.

2.  als volwassene zal het, zonder dat het hiertoe besloten heeft, en zonder dat het dat bewust wil, deze gevoeligheid behouden en de antennes voor ‘gevaar’ zullen nog volop werken, ook als hij of zij het ouderlijk huis al lang verlaten heeft, zelfs als de moeder al lang overleden is. De afweer die aanvankelijk een functie had is nu in de vorm van een innerlijk complex nog altijd bezig om manipulatie en emotionele dominantie in de omgeving ‘te zien’ en te verwachten. Projectie dus. Er hoeft maar het minste geringste te gebeuren, en dit complex slaat aan. Als een vrouw simpel vraagt „Kun je me even helpen?” kan dat door het eigen complex verwrongen worden tot de boodschap „Zij wil me dwingen om…” of „Ze manipuleert me in haar richting”. Die verwringing van de vraag zie je echter niet, integendeel, het complex laat je geloven dat dít de werkelijkheid is. Het komt niet zelden voor dat de betrokkene dan later tegen iemand anders zegt dat zijn vrouw hem weer eens heeft proberen te manipuleren.

3.  wat echter tegelijkertijd een rol speelt is dat het betreffende complex in ons onbewuste óók ons eigen gedrag stuurt en beïnvloedt. Dat betekent niets minder dan dat wij zélf de trekken onbewust gaan vertonen die we in anderen zien en waar we in anderen zo alert op zijn. Dat wat we projecteren is een deel van onszelf en de wijze waarop de archetypen in onze jonge jaren belichaamd zijn is dus doorslaggevend voor de wijze waarop we geneigd zijn ze in ons verdere leven tot uitdrukking te brengen en te projecteren. Wij belichamen ze dan als het ware zelf.

Familiarisering.

Op het eerste gezicht lijkt het nogal onhandig van onze psyche om deze vervelende situatie in stand te houden. Toch is er ook iets anders aan de hand. Dat wat we in onze jonge jaren hebben meegemaakt heeft een vormende invloed gehad wat nog eens benadrukt wordt door het feit dat we als kind niet beter weten dan dat de situatie waarin we zitten ‘normaal’ is. Om te weten of iets al dan niet klopt moet je een verschil kunnen ervaren, maar dat is moeilijk te ervaren omdat het nu eenmaal zo is dat je als kind in je gezin van oorsprong opgroeit en dus geen andere ervaringen dan deze opdoet. Maar een klein percentage kinderen groeit een deel van de jeugd in een vervangend gezin op. Er is dus sprake van vertrouwd zijn met de situatie en het kind heeft wegen gevonden om er mee om te gaan. Het weet wat het heeft.

Wanneer het kind de stap naar de buitenwereld maakt, is dat nieuw en het kind komt feitelijk op volkomen onbekend terrein. Het krijgt te maken met hele nieuwe omstandigheden en hele nieuwe mensen, die het nog helemaal niet kent. Er treedt nu een mechanisme op dat er via projectie voor zorgt dat het kind er toch mee om kan gaan, en dat is de projectie van de bestaande verwachtingen op de nieuwe situatie, met de bijbehorende gedragingen. Het kind zal daarmee op nieuwe mensen in zijn nieuwe omgeving datgene projecteren, dat hij al gewend was in zijn oude situatie. Hij zal nieuwe belichamingen vinden voor zijn innerlijke manipulerende moeder, en op degene die deze projectie krijgt ook reageren zoals hij gewend was te doen bij zijn echte moeder, inclusief afweermechanismen en alertheid voor ‘gevaar’. Jung noemde dat een vorm van familiarisering: door projectie trekken we het onbekende onze vertrouwde sfeer binnen. Dat is ook wat gebeurt in therapeutische situaties, waarin we projecties de naam overdracht geven.

In zijn „Psychologie van de overdracht” schrijft Jung dat de conventionele situatie een onbewuste ‘familiarisering’ van de partner wordt door projectie van infantiele en archaïsche fantasiebeelden, die aanvankelijk in de leden van het eigen gezin geïnvesteerd waren, en die de patiënt door fascinatie (van positieve of negatieve aard) aan ouders en broers en zusters ketenen. Door deze inhouden middels projectie over te dragen op de behandelend arts of therapeut wordt deze de kring van familiaire intimiteit binnengezogen. De therapeut wordt dus niet gezien zoals hij of zij is, maar krijgt een grote lading. Precies dat is wat het begin van de genezing kan zijn, want doordat deze overdracht plaatsvindt, kan de therapeut zien wáár de problemen liggen, en gericht met de cliënt aan de slag gaan. Jung noemde overdracht dan ook de prima materia, de oerstof van het alchemistisch proces.

Bewustwording van de projecties geeft een confrontatie met de schaduw, met de complexen in het eigen onbewuste; en als het proces van ontmanteling van dat complex, en het terugnemen van de projecties succesvol verloopt, kunnen de positieve inhouden van dezelfde archetypische kern aan bod gaan komen. Ze zijn er altijd geweest, maar werden overschaduwd door de eenzijdigheid als gevolg van vroege conditioneringen en ervaringen.

Als het kind opgegroeid is in een omgeving waarin het zich geborgen en veilig kon voelen, en waarin het letterlijk en figuurlijk gedragen werd, dan zien we een veel evenwichtiger belichaming van het oorspronkelijke archetype. Dat betekent niet dat de donkere kanten dan niet tot leven kunnen komen, want licht en duisternis zijn facetten van elk archetype. Ze zullen doorgaans óók belichaamd worden, maar minder sterk en minder vaak. Een ruzie tussen de ouders bijvoorbeeld kan voor een kind een beangstigende ervaring zijn, en op dat moment maakt het op een dieper niveau in zichzelf even kennis met de donkere kant van het leven en het feit dat er ook ongeborgen en onveilige situaties bestaan. Als het vervolgens de ouders weer lief en goed met elkaar om ziet gaan, is de kortdurende donkere ervaring juist van grote waarde om hem te leren dat het leven beide kanten bevat. En hij leert dat je ook daar constructief mee om kunt gaan, wat hem later instrumenten zal geven om in het volwassen leven ook onbevangener naar ervaringen te kijken die met de donkere kant van het betreffende archetype te maken hebben.

Sleutelfiguren.

Ervaringen hoeven niet binnen het kerngezin alleen te liggen. We kunnen beter spreken van ervaringen met sleutelfiguren in de jeugd. Dat zijn natuurlijk in de eerste plaats de gezinsleden, maar als oma vaak op bezoek is (of oppast), zal ook zij tot de sleutelfiguren behoren. Gaat het kind op jonge leeftijd naar de crèche, dan zullen een of meer personen in die crèche, met name degene die het kind daar verzorgt, eveneens de rol van sleutelfiguur krijgen. Een deel van de belangrijke ervaringen die een jong kind opdoet, en die mede de belichaming van de archetypen bepalen, liggen buiten het kerngezin, en daar hebben de ouders geen greep op. Dan kan het zijn dat het kind thuis alle geborgenheid en veiligheid heeft die denkbaar is, en alle ruimte krijgt voor creativiteit, maar als het op de kleuterschool gepest wordt, constelleert zich in het kind een innerlijk onveilige situatie. In ernstige gevallen van pesten kan die zelfs de geborgen thuissituatie gaan overvleugelen. Uit onderzoek weten we inmiddels hoe lang de schade door pesten nog doorwerkt, en hoe mensen die vroeger gepest werden daar tot ver in de volwassenheid nog last van kunnen hebben.

Wat gebeurt er nu als een belangrijk archetype onvoldoende belichaming vindt? Het onbewuste van het kind hongert naar ervaringen in de dagelijkse werkelijkheid om de archetypische inhouden een tastbaar gezicht te geven. Net zoals het een moederarchetype heeft, heeft het ook een vaderarchetype, en het zoekt in de buitenwereld ervaringen met vaderfiguren. Het vaderarchetype vloeit voort uit het oorspronkelijke kosmische jang, het mannelijke, en heeft als thema’s onder andere kracht, onderscheidend vermogen, daadkracht, duidelijkheid (ook in de zin van wet en orde), en het hebben van een rol in de buitenwereld. Hoewel elke vrouw in haar onbewuste ook het vaderarchetype heeft, en elke vrouw op haar eigen wijze ook kracht kan belichamen, zoekt het kind de archetypische kracht allereerst in mannelijke beelden. Een echte vader is daarvoor bij uitstek de aangewezen persoon, maar dan moet deze wél aanwezig zijn. Als het gezin wel een vader heeft, maar de vader is veel afwezig (veelal voor werk) of is psychisch afwezig in de zin dat hij altijd met eigen dingen bezig is en zich weinig met het leven van alledag in het gezin bemoeit, dan kan dat onvoldoende voor het kind zijn om de projectie van het vaderarchetype op kwijt te kunnen, en zal het onbewust verder zoeken.

Hierin schuilen een aantal gevaren, waarvan de volgende de meest in het oog lopende zijn.

Als er onvoldoende verankering in de buitenwereld plaatsvindt, blijven de thema’s die met het archetype samenhangen grotendeels onbewust. Alles wat onbewust is heeft als kenmerk in positieve zin dat het nog puur natuur is, maar in negatieve zin dat het geen ontwikkeling heeft ondergaan, niet aangepast is aan functioneren in de buitenwereld, en geen onderscheidend vermogen heeft. Daardoor kan het in extremere vormen alsnog naar belichaming zoeken.

Een voorbeeld kan zijn dat als een jongen met een vader te maken heeft die niet functioneert, of niet aanwezig is, hij op een andere manier op zoek gaat naar duidelijkheid en een rol in de buitenwereld. Als hem ergens, bijvoorbeeld in een groep, duidelijkheid en een rol wordt geboden, loopt hij het risico onvoldoende onderscheidend vermogen te hebben om te beoordelen of dit hem wel verder brengt, en hij heeft ook minder zicht op de gevolgen als hij zich bij zo’n groep aansluit. Hij zoekt in eerste instantie (onbewust) naar duidelijkheid. De groep die hem dat biedt, kan dat echter in een vorm doen die extremistisch is. Immers: de leuzen en opvattingen zijn direct, helder en duidelijk. Doorgaans hebben deze groepen ook duidelijke gedragsregels, en dat geeft precies dat wat het archetype zoekt. Denk eraan dat het ons bewustzijn is dat keuzen maakt en dat moet beoordelen of iets wel of niet in orde is voor ons. Maar als we op een bepaald gebied te weinig ervaringen hebben, kan dat ons ook niet helpen om evenwichtig keuzen te maken. Zo kan het gebrek aan belichaming van het vaderarchetype in een vaderfiguur van vlees en bloed het risico inhouden dat de opgroeiende zoon het later alsnog probeert te belichamen, maar dan in extremere vorm of in onevenwichtige uitingen.

Hier ligt ook een risico bij jongeren in allochtone gezinnen. Als de ouders uit het buitenland komen en nog leven binnen de traditie van het land van oorsprong, is dat voor een in Nederland geboren jongere al lastig vanwege de grote culturele verschillen. Maar er speelt meer. Er is een groep ouders die de Nederlandse taal niet of nauwelijks machtig zijn, ongeacht het feit dat ze misschien al lang in Nederland wonen, en de werkeloosheid bij deze groep vaders is ook veel groter dan gemiddeld. Binnen de gewoonten van het land van herkomst gaan veel mannen vooral met elkaar om, ontmoeten elkaar in het theehuis of in de moskee, en ze bemoeien zich niet zo sterk met het gezin. Hun wel Nederlands sprekende zonen zitten vervolgens met een paar problemen die tegelijkertijd werken en elkaar mogelijk versterken: ze behoren tot een minderheidsgroep waarvan een deel zich snel gediscrimineerd voelt. Het vraagt ook extra inspanning om volwaardig mee te draaien in deze maatschappij. Vervolgens doet zich het probleem voor dat de kinderen vaak van alles voor de ouders moeten vertalen, de ouders moeten helpen, omdat de kinderen meer weet hebben van zowel de taal als de maatschappij waarin ze leven. Dit is feitelijk de omgedraaide wereld: archetypisch zouden het de ouders moeten zijn die de kinderen helpen en de wereld binnenleiden. Nu zijn het de kinderen die dat bij de ouders doen. Als ook de vader vervolgens voor het kind grotendeels (letterlijk of psychisch) afwezig is, dan kan de opgroeiende zoon, hoe goed hij ook is op school, bij het ervaren van een paar tegenslagen dwangmatig (maar onbewust!) alsnog op zoek gaan naar de belichaming van het vaderarchetype. Als hij de duidelijkheid en de structuur vindt bij iemand die er extremistische of fundamentalistische ideeën op nahoudt, kan dat voor hem op dat moment zo’n rust geven, en zo’n gevoel geven dat hij een plek heeft, dat hij gemakkelijk mee kan gaan in een gevaarlijk gedachtengoed. Een genuanceerde imam is hier goud waard, een ongenuanceerde imam daarentegen is vele malen gevaarlijker dan menigeen beseft, omdat hij ongemerkt de belichaming wordt van het hongerende vaderarchetype van de opgroeiende jongen, en hem indirect in de richting van extremisme doet afbuigen.

Hongeren naar belichaming.

Een niet belichaamd archetype gaat dus altijd op zoek naar invulling. Het niet belichaamde vaderarchetype zoekt een held en duidelijkheid. Ook bij het opgroeiende meisje is dat het geval. Het gevolg is dat je in het volwassen leven in situaties kunt raken die je erg in de problemen brengen, zonder dat je dat vooraf echt hebt kunnen overzien. Als de projecties niet worden teruggenomen, kan er zelfs een zichzelf versterkend effect optreden. Dat betekent dat als iemand in een extremere richting terecht is gekomen, ongeacht of het gaat om moslimfundamentalisme, om christelijk extremisme of welke vorm van -isme ook, het projectiemechanisme geneigd zal zijn er voor te zorgen dat alles in de buitenwereld door die ogen wordt gezien en geïnterpreteerd, waardoor feitelijk het complex alleen maar groter wordt. Het enige dat hier helpt is bewustwording en werken aan de schaduw, wat natuurlijk in de eerste plaats het terugnemen van projecties behelst.

Een andere in het oog lopend verschijnsel is wat Gurian zo treffend beschrijft in zijn boek „Dansend in moeders spiegel”, dat de jongen die opgroeit bij een liefhebbende moeder maar zónder vader, ondanks alle zorg en liefde tóch in de problemen komt, omdat hij ongemerkt door de onbalans in zijn uitgangssituatie alleen geleerd heeft om ‘door de ogen van zijn moeder te kijken’. Hij kan daardoor ongemerkt en ongewild een bepaalde moederbinding hebben die zijn functioneren als man in de archetypische zin van het woord later bemoeilijkt. Het uit zich in bijvoorbeeld bepaalde vormen van veeleisendheid, humeurigheid, bepaald gedrag jegens zijn vrouw dat niets met haar te maken heeft, enz. Ook een dochter kan problemen krijgen wanneer alleen de moeder de centrale figuur was in haar jeugd. Als het vaderarchetype onvoldoende belichaamd is geweest, kan dat resulteren in het projecteren van sterk geïdealiseerde beelden op mannen, waar ze sneller een held in ziet dat met de werkelijkheid overeenkomt. En dan kan het voorkomen dat ze dolverliefd wordt op een ‘held’, om er na haar huwelijk achter te komen dat ze met een groot kind is getrouwd. Ze is onvoldoende in staat geweest om de wereld van het mannelijke buiten haarzelf goed te beoordelen en te zien.

In verreweg de meeste gevallen is het geen bewuste keuze om een éénouder gezin te hebben, maar vloeit het voort uit een stukgelopen huwelijk waar één van de ouders (en dat is vaak de moeder) het kind krijgt toegewezen. Als in de nieuwe situatie de oorspronkelijke vader door een goede omgangsregeling de band met zijn kinderen kan behouden, kan dat in de praktijk voldoende zijn voor de kinderen om het vaderarchetype alsnog verder te kunnen belichamen. Maar ook als dat niet mogelijk is, of als de vader overleden is, dan is een vervangende vaderfiguur een goede optie. Als een oom een stukje vaderrol op zich neemt bijvoorbeeld, of wanneer het kind dat kwijt kan bij een betrokken opa, is er een heleboel gewonnen.

Deze voorbeelden zijn enkele van de vele mogelijkheden. Ik heb ze gebruikt om te illustreren hoe belangrijk het is dat een archetypische inhoud ook daadwerkelijk ontmoet wordt in de buitenwereld, en daar zijn aankleding krijgt. Onvoldoende belichaming geeft onevenwichtige projecties en verwachtingen, en verkeerde inschattingen van situaties, waarbij extremere uitingen eerder regel dan uitzondering zijn.

De archetypische wereld is een oerwereld, waar moderne opvattingen geen vat op hebben. Het moederarchetype zoekt belichaming in een vrouw en niet in een man en het vaderarchetype zoekt belichaming in een man en niet in een vrouw. We kunnen nog zo emancipatorisch denken, dit is een oergegeven van de psyche. Dat wil niet zeggen dat een moeder haar kind niet uitstekend de wereld in kan leiden, en het wil evenmin zeggen dat een vader zijn kind niet kan verzorgen. Ze kunnen dat evenwaardig en uitstekend. Toch zal ons onbewuste, onze archetypische binnenwereld, verschillend reageren op vader en moeder, en verschillend projecteren, en dat laat zich niet eenvoudig wegredeneren.

Hoofdstuk 7

Projectiestadia.

De vijf projectiestadia.

Jung onderscheidt 5 stadia in het projectiemechanisme, waarvan het laatste stadium het terugnemen van de projectie en de integratie in de persoonlijkheid inhoudt.

Stadium 1: archaïsche identiteit.

Dit is het primitiefste stadium, een fase die we bij heel jonge kinderen van nature aantreffen. In dit stadium wordt er nog geen onderscheid gemaakt tussen binnen en buiten, en het bewustzijn van het kind is als het ware „ondergedompeld in een stroom aan gebeurtenissen waarin de binnen- en buitenwereld niet gedifferentieerd zijn, of slechts heel instinctief.” schrijft Jung in een brief (Letters 1 – blz. 549). Het is een wereld waarin stenen pijn kunnen hebben, bomen boos kunnen zijn, wolken verhalen vertellen, kortom een wereld die bezield is.

De bezieling is echter het gevolg van de projectie van psychische inhouden en processen op de buitenwereld. De buitenwereld ís als het ware de binnenwereld. Het is onze eigen levendige binnenwereld en innerlijke werkelijkheid die we ongemerkt en onbewuste herkennen in beelden in de buitenwereld, en zo ervaren we de buitenwereld als bezield.

Ook in de antropologie kennen we dit verschijnsel bij oer-natuurvolkeren. De antropoloog Lévy-Brühl sprak hier van participation mystique, wat ook de algemene benaming is geworden in Jungs psychologie.

In de jungiaanse literatuur is het voorbeeld dat Jung noemt in zijn „The Spirit Mercurius” heel bekend geworden. Hij haalt daar Amaury Talbot aan die vertelt van een Nigeriaanse soldaat die hoorde dat een oji-boom hem riep, en die vervolgens zijn uiterste best deed om uit de barakken te komen en de legerplaats te verlaten om zich naar de boom te haasten. Bij zijn verhoor door de legerautoriteiten (het werd gezien als desertie!) vertelde de soldaat dat iedereen die de naam van die boom droeg af en toe de stem ervan hoort. Voor de soldaat waren de boom en de stem een eenheid. Jung vindt dat een belangrijke constatering, want het laat zien dat de natuur zelf nog als volkomen bezield wordt ervaren. Dat is niet meer het geval in het tweede stadium:

Stadium 2.

Om bij het voorbeeld van de Nigeriaanse soldaat te blijven: nú is er een soort besef dat een boom geen stem kan hebben. De natuur is niet langer bezield. Maar: de stem wordt wél gehoord, en dit wordt nu toegeschreven aan een of andere entiteit, een geest of iets dergelijks. Er is een eerste onderscheid gemaakt tussen natuur (de boom) en geest (de stem). Dat brengt echter een probleem met zich mee, want die geest kan goede of kwade bedoelingen hebben. Dat brengt ons tot een volgend stadium:

Stadium 3.

In dit stadium kennen we een oordeel toe aan het verschijnsel, en benoemen we het als goed of kwaad, als komend van God of van de duivel. Het is een morele kwalificatie. Wil iemand echter tot zo’n oordeel komen, dan moet zich in de betrokkene al een geloofssysteem ontwikkeld hebben waarin goed en kwaad onderscheiden zijn. Dat houdt ook een abstractere vorm van denken in, wat alleen mogelijk is bij een bewustzijn dat zich duidelijk heeft losgemaakt van zijn archaïsche identiteit en van de natuur en voor wie de natuur niet langer magisch is. Er is nu een bewustzijn waarin al een zekere ordening aanwezig is.

In deze staat wordt het hele innerlijke drama, het gevecht tussen goed en kwaad, het archetypische gevecht tussen licht en donker, dat in zo vele mythen wordt verbeeld, volledig op de buitenwereld geprojecteerd. We proberen inhouden uit de buitenwereld in deze categorieën in te delen en we ervaren ze ook als zodanig. Maar door het in de buitenwereld te laten wordt onze eigen groei geremd: we kijken dan immers niet meer naar binnen, naar de eigen dynamiek.

Marie-Louise von Franz wijst bij dit stadium op het risico dat als kerkelijke instanties verschijnselen als boodschappen van God of van de duivel blijven duiden, ze de projectie in de buitenwereld bevestigen en doen handhaven of bestendigen, waardoor de gelovige geen stap naar innerlijk onderzoek van de boodschap zal doen.

Ook mensen die via channelen boodschappen doorkrijgen, en de boodschapper als goed ervaren, kunnen deze alleen maar zo bestempelen wanneer ze denken in categorieën van goede en kwade boodschappers. Ook voor hen ligt het gevaar op de loer dat ze in dit derde, moreel oordelende, maar nog steeds volledig projecterende stadium blijven hangen. De stem wordt als een echte realiteit buiten hen ervaren en ook als zodanig behandeld.

Bij dit stadium hoort ook het verhaal over Luther en de inktpot. Volgens die overlevering zag Luther in zijn werkkamer op een bepaald moment de duivel in eigen persoon in een hoek staan. Luther bedacht zich geen moment en pakte zijn inktpot en gooide die naar de duivel om hem te verjagen. Als dit verhaal waar is, dan zien we hier een uitermate levendige projectie van een onbewuste inhoud van Luther. Het onbewuste kan zo sterk in beweging komen, dat we daadwerkelijk visioenen kunnen krijgen en dingen buiten ons kunnen waarnemen, zien of horen! Het feit dat Luther zo eerlijk en godvruchtig mogelijk probeerde te leven, zal onherroepelijk het duivelse tot schaduw hebben gemaakt, en dat maakt dit verhaal psychologisch geloofwaardig (al moet ik er aan toevoegen dat sommigen het verhaal in twijfel trekken; het zou een al te letterlijke weergave zijn van de uitspraak van Luther dat hij de duivel met inkt – dus met geschriften – bestreden had). Maar of het nu wel of niet is gebeurd, het is een projectieverschijnsel dat zich op die manier wel degelijk kan voordoen.

Stadium 4.

Het vierde stadium is heel herkenbaar voor de hedendaagse mens. Voor de meesten van ons is het zo klaar als een klontje dat bomen niet kunnen praten en dat geesten niet bestaan. Dus moet het horen van die stem een hallucinatie zijn geweest en niets anders, en dat komt eigenlijk neer op het ontkennen van het hele verschijnsel. Feitelijk betekent dit dat we zeggen dat de bewuste soldaat de stem niet gehoord kán hebben, omdat zoiets gewoon niet bestaat. Een hallucinatie is bovendien iets wat niet tot de werkelijkheid behoort, en door het zo te benoemen gaat er geen impuls van uit om er mee aan de slag te gaan.

Door deze houding gaat er een mooie kans verloren om zicht te krijgen op een eigenlijk heel sterke dynamiek met het onbewuste, die leidde tot het horen van de stem (of tot de zogenaamde hallucinatie). De complexen die erbij horen kunnen rustig en ongehinderd doorgaan, inclusief bijbehorende projecties. Ontkenning is een heel gevaarlijk stadium, omdat het projecteren in alle hevigheid doorgaat, maar we er geen verantwoording voor nemen. Als we ons daarbij ook identificeren met vrede, goedheid, ‘de waarheid’ of denken dat wij het juiste doen, dan kan de ontkenning van de werking van projecties tot het tegendeel leiden, namelijk tot oorlog, strijd en hardheid onder het mom van ‘de waarheid’, waarbij onze tegenstander alle kwaliteiten toegedicht krijgt die in ons eigen onbewuste actief zijn.

Het is ook in andere opzichten een moeilijk stadium, want als de wetenschap aantoont dat bomen niet kunnen praten en geesten niet bestaan, en dat alleen psychisch gestoorde mensen zulke waandenkbeelden kunnen hebben, dan is dat niet bepaald een uitnodiging om je af te vragen wat er met je aan de hand is. Dit is dus een lastige fase die makkelijk tot verharding en escalatie neigt.

Stadium 5.

Het laatste stadium is een belangrijke stap op weg naar zelfkennis en het terugnemen van de projectie. Want ondanks dat we weten dat bomen geen stem hebben, en geesten naar alle waarschijnlijkheid niet bestaan, is en blijft het een feit dat er wél een stem is gehoord. Het bestaan daarvan kan niet ontkend worden. In dit stadium beseffen we dat er wel degelijk iets aan de hand is, en omdat het niet uit de buitenwereld kan komen, moet het wel een verschijnsel uit onze eigen binnenwereld zijn. Dat dwingt ons na te denken wat voor een belangrijke inhoud zo in beweging is gekomen om ons in plaats van ons te trakteren op een droombeeld of een fantasie, zoiets als een stem van buiten liet horen. We moeten nu dus op zelfonderzoek uitgaan, en dat houdt niet alleen in dat we onderzoeken wat het ín ons is, we moeten ook stilstaan bij de vraag of het voortvloeide uit een constructieve (‘goede’) of destructieve (‘kwade’) innerlijke inhoud. We moeten er dus ook een morele afweging bij maken, en vervolgens de werkelijke betekenis van het verschijnsel integreren in onze psyche.

We komen onbewuste inhouden dus op verschillende manieren tegen, waarbij stadium 1 en stadium 2 voor de westerling vrij snel voorbij zijn (of behoren te zijn). Zelfs een jong kind dat met Playmobil een hele wereld heeft opgebouwd en volledig in zijn of haar fantasie opgaat, heeft vaak al ‘ergens’ een besef dat de gespeelde werkelijkheid niet in de Playmobilpoppen ligt, maar in hemzelf.

Toch kunnen jonge kinderen in alle ernst hun gedragingen wijten aan ‘anderen’, waarbij imaginaire figuren op de voorgrond treden. Zo kwam mijn destijds bijna driejarige dochter in een behoorlijk dwarse fase. Toen ik haar op een keer voorzichtig vroeg waarom ze zo dwars was en zo moeilijk deed, was haar antwoord even simpel als direct: „Dat doe ik niet, mamma, dat doet Atalanta.” En ze vervolgende: „Er zijn twee Atalanta’s. De goede en de slechte.” Veel meer woorden maakte ze er niet aan vuil. Het was voor haar een absolute werkelijkheid. Ik heb haar niet gezegd dat dit volgens onze ‘gewone werkelijkheid’ eenvoudig niet kon. Het is goed wanneer een jong kind zo’n zwaar psychisch proces als de strijd tussen goed en kwaad, en licht en donker, veilig buiten zich kan parkeren. Door er in gedachten mee bezig te zijn (wat ze duidelijk wás), maar dan in de vorm van Atalanta, kon ze haar nog zo prille en kwetsbare ego-ontwikkeling veilig voortzetten zonder er onderdoor te gaan.

Een paar maanden later zei ze opeens, uit het niets: „De slechte Atalanta is dood.” Om vervolgens gewoon door te gaan met de dingen die ze deed. Het duurde daarna niet lang meer of ze begon zich aanzienlijk prettiger te gedragen.

Aan de andere kant zijn er volwassen mensen die werkelijk álles wat hen overkomt aan de buitenwereld wijten. Henzelf treft ‘uiteraard’ geen enkele blaam. Ze leven in de verwachting dat ‘het leven voor hen behoort te zorgen’ of dat ‘het leven hen meer had moeten geven’ zonder er bij stil te staan dat ze daar zelf wat voor moeten doen. Het leven moet voor hen dus één grote pappie en mammie zijn. En hoewel er hier geen sprake is van projectie in boomgeesten en aanverwanten, is er op subtiele wijze toch sprake van een projectievorm die behoort bij de primitiefste stadia, omdat hun verwachting er een is dat ‘ze’ er voor moeten zorgen, met andere woorden: dat er buiten hen een instelling is, of een godheid, die zich speciaal om hen bekommert.

Gebonden psychische energie.

Naarmate het bewustzijn groeit, ontgroeien we het ene stadium en komen we in het volgende stadium. De vorm en manifestatie van de projectie verandert daarmee ook. Maar hoe het ook zij, steeds is er sprake van een onbewuste inhoud die in de buitenwereld wordt gelegd. Alleen in de laatste fase wordt de innerlijke bron serieus genomen. Dat voert ook de psychische energie terug naar onszelf. Want in stadium 1 tot en met 3 is niet alleen in abstracte zin sprake van projectie, er is ook sprake van wat we verlies van psychische energie noemen.

We hebben allemaal een bepaalde hoeveelheid psychische energie tot onze beschikking, en bij iedereen zit een deel daarvan ‘gevangen’ in complexen, een ander deel is vrij en daardoor beschikbaar voor beslissingen, voor persoonlijke groei, etc. Als we echter projecteren, nemen we als het ware een beetje van onze psychische energie en ‘stoppen dat in die ander’, dus in degene op wie we projecteren. We verliezen daardoor een deel van de psychische energie die we eigenlijk zelf nodig hebben voor onze ontwikkeling.

Doordat we onze psychische energie aan die ander ‘gegeven’ hebben, ontstaat er een onbewuste binding met die ander, en die binding kan aangenaam zijn, maar ook heel onprettig. Waar die binding op neerkomt is dat jouw in die persoon geïnvesteerde eigen psychische energie zodra je die ander ziet tot leven komt, en je gaat activeren.

Kijk maar eens wat er gebeurt als je heel erg kwaad op iemand bent. Ongeacht de reden van de kwaadheid is het feit dat er een boze emotie ten aanzien van die ander is een aanwijzing van een projectie. (Ik kom hier later nog uitgebreider op terug.) De boze emotie betekent ook dat er een stukje van je psychische energie in die ander gaat zitten. Stel dat je vrolijk opgestaan bent en lekker bezig bent in je tuin als je opeens die ander waarop je kwaad bent aan de overkant van de straat ziet lopen. Zelfs als er geen enkel contact is en de ander jou niet in de gaten heeft, is in één klap je vrolijkheid weg, en zit de woede weer in je. Het kan zelfs uren duren voordat je innerlijk weer een beetje kalmeert. Met andere woorden: alleen al het zien van die ander was genoeg om je hele psyche te beheersen. Ook als die ander op dat moment helemaal niets heeft gedaan, hij had je niet eens gezien.

Projectie betekent dan ook altijd dat je macht geeft aan een ander. Dat weet die ander natuurlijk niet – en dat is maar goed ook–, maar de aanblik van die ander is voldoende om je uit je ritme te halen, je gedachten te beheersen, je onrustig te maken, enzovoorts. Dat klinkt wel aardig als je verliefd bent (overigens óók een projectie), maar ook dan kan het je behoorlijk wat tijd en emotie kosten!

Op het moment dat je de projectie terug kunt nemen, die dus hebt kunnen herleiden tot de bron in jezelf, en daar het probleem hebt aangepakt, zal de energie uit die ander wegebben en weer tot je beschikking komen. Dan ben je niet langer met die ander bezig, maar ben je weer vrij om met die energie je leven vorm en richting te geven. Jung schrijft hierover in zijn Verzameld Werk dat ieder normaal mens in onze tijd dat niet meer dan gemiddeld aan zelfbespiegeling doet, aan zijn omgeving gebonden is door een heel systeem aan projecties. Daar is hij zich doorgaans totaal niet van bewust, en hij heeft daardoor ook het dwangmatige karakter van die projectie niet in de gaten.

Dat kan een hele tijd goed gaan, maar er komen onherroepelijk problemen wanneer de betrokkene bezig is een andere weg in te slaan, waardoor de projectie hinderlijk wordt omdat die de verdere ontwikkeling blokkeert. Dat zou een mooi moment zijn om naar binnen te kijken en de projectie innerlijk op te lossen en te integreren, kortom een prima moment voor schaduwwerk. Maar dat gebeurt helaas in de meeste gevallen niet. Omdat de projectie hinderlijk wordt, blijkt ook het gevoel van hinder op die ander geprojecteerd te worden. Om toch los te komen van de projectie wordt dan niet de weg van het innerlijk bewandeld, maar de uiterlijke weg in de vorm van het afkraken van de ander waarop geprojecteerd wordt, het belasteren ervan, om hem of haar zo te ‘ontwaarden’ dat de psychische energie die oorspronkelijk in die persoon geïnvesteerd was nu terug kan vloeien. Het lastige is alleen dat er een groot gevaar is dat de oorspronkelijke projectie vervangen wordt door een nieuwe. Kijk maar eens wat er kan gebeuren bij mensen die eerst dolverliefd op elkaar waren. De gevallen waarin die verliefdheid wegebt en bij een echtscheiding omslaat in haat en boosaardig gedrag naar elkaar zijn geen uitzondering.

Marie-Louise von Franz schrijft over de stadia van het terugnemen van projecties nog het volgende:

„De vijf stadia in het terugtrekken van een projectie kunnen we niet alleen zien in het geval van een individu, het loopt ook als een rode draad door de geschiedenis van de spirituele ontwikkeling in onze cultuur. Als we deze draad volgen, dan zien we dat veel grote historische conflicten hun oorsprong hebben in het feit dat de mensen wier religieuze ideeën verschillende stadia van ontwikkeling tot uitdrukking brengen niet in staat zijn met elkaar te communiceren.”

Ze wijst op het verschijnsel dat vanuit de psychologie religieuze ideeën als projecties van onbewuste inhouden kunnen worden gezien, terwijl het voor theologen om een metafysische werkelijkheid gaat. Evenzo kan een religie die zich ontwikkeld heeft naar een symbolischer vlak en die zijn Heilige Boek niet meer letterlijk neemt, zich niet verstaan met een religie waarin het Heilige Boek nog wel letterlijk wordt genomen. Een verschijnsel waar we tot op de dag van vandaag mee te maken hebben, getuige bijvoorbeeld de zogenaamde cartoonrellen in Denemarken.

Hoofdstuk 8

Actieve en passieve projectie.

Meegevoel of handelen.

Al heel vroeg in zijn loopbaan maakte Jung een onderscheid tussen passieve en actieve projecties. Bij passieve projecties is er sprake van medegevoel of gevoelens van sympathie voor een ander.

Die ander draagt een kwaliteit die een bepaald gevoel in je oproept. Dat kan sympathie zijn, maar bijvoorbeeld ook medelijden. Die ander heeft dus een beeld in je opgeroepen en daarmee een eigen complex wakker gemaakt, dat vervolgens de passende emotie geeft. Heeft die ander iets hulpbehoevends of zieligs, dan kun je heel gemakkelijk overspoeld worden door een gevoel van medelijden. Door dit te doen líjk je met die ander bezig te zijn, maar Jung zou onverbiddelijk vragen: „Wat is het ín jou dat medelijden behoeft? Welke inhouden in jezelf hebben hulp nodig?” Gevoelens van medelijden lijken dus op de ander gericht, maar feitelijk trek je die ander psychisch jouw eigen privésfeer binnen. Het is een heel belangrijke vraag om te stellen zodra je het gevoel hebt dat je een ander moet helpen, zodra je overspoeld wordt door medelijden en eventueel door een schuldgevoel wanneer je die ander niet zou helpen. In alle gevallen (ja echt, in álle gevallen) kan deze emotie alleen maar heftig naar voren komen wanneer iets ín jezelf hulp nodig heeft. Het kan bijvoorbeeld een talent zijn dat ontwikkeld wil worden, het kan een kreet van het Zelf zijn dat je op een andere manier zou moeten leven, en nog veel meer.

Overigens betekent dit niet dat je nooit iets zou mogen doen. Wanneer je echter zicht hebt op de pijn in jezelf waarmee dat te maken heeft, kun je de uiterlijke situatie veel beter inschatten en bekijken dan wanneer de gevoelens (dwangmatig) voortvloeien uit je complexen. De emotie schept namelijk altijd een verbinding met die ander, en de kans is groot dat je de werkelijkheid van die ander niet ziet, als gevolg van de projectie van je eigen stuk op die ander of op de situatie. Feitelijk heb je medelijden met een onbekend en onbewust stuk in jezelf, en dat wordt uitgebeeld door gevoelens van medelijden voor de ander. De kans is groot dat het niet bij passieve projectie blijft en je het gevoel hebt die ander toch echt te moeten helpen. Dan slaat de passieve projectie om in een actieve projectie.

Actieve projectie verschilt dus in zoverre van de passieve dat – het woord zegt het al – je nu op basis van de projectie tot actie overgaat. In dit voorbeeld betekent dit dat we de ander ook daadwerkelijk gaan helpen, met als gevaar dat ‘helpen’ feitelijk neerkomt op dingen doen voor die ander die wij belangrijk of juist vinden, vaak zonder te vragen of dat voor de ander ook geldt. Zonder dit bewust te willen lopen we eigenlijk over de ander heen. Met ‘de beste bedoelingen’ zetten we ons in, geven we geld, regelen we dingen, enz. en zijn er van overtuigd dat we heel goed en heel sociaal bezig zijn. Maar als ons gedrag aangestuurd wordt door onze complexen, en we in een actieve projectie zijn vervallen, dan kunnen we de werkelijkheid waarin die ander zich bevindt niet of slechts onvolledig zien. We zien een stúkje van die werkelijkheid, en wel dat stukje dat overeenkomt met waar ons eigen complex op aanslaat.

Actieve projectie kan tot tal van problemen leiden, want met ons bewustzijn willen we écht helpen en is het niet de bedoeling de ander in de wielen te rijden. We vinden het echter moeilijk om te zien dat we door ons gedrag niet zelden ook problemen scheppen. Als degene die onze hulp krijgt dan protesteert of dingen op een andere manier wil, kan dat tot hevige irritatie leiden. Dan hoort je de helpers nog wel eens dingen zeggen in de trant van „Nu krijgt hij (zij) hulp, en moet je kijken hoe eigenwijs hij (zij) is….” Of „Die wil uiteindelijk niet meewerken”.

Een andere vorm van actieve projectie is wanneer je een hekel aan iemand hebt, en meent deze persoon te vuur en te zwaard te moeten gaan bestrijden. Je kunt dan alleen nog maar de kwade kant van die persoon zien, en het onaangename feit dat de boze emotie betekent dat ook bij jezelf een schaduwtrek zit die door die ander gespiegeld wordt – daar staan we dan even niet bij stil. Elk gedrag van de ander, zelfs vriendelijk gedrag, wordt geïnterpreteerd vanuit kwade bedoelingen, omdat er een kwade projectie in zit. Dat kan leiden tot een dermate heftig gevoel, dat het leidt tot activiteiten die rechtstreeks tegen die ander zijn gericht, in de volle overtuiging dat als die ander terechtgewezen is, voor de rechter gedaagd is, of erger: van de aardbodem is verdwenen, het dan weer allemaal goed is. Pijnlijk is alleen dat dit op geen enkele wijze onze complexen doet afnemen, sterker nog, de bijbehorende complexen kunnen er alleen maar door groeien, omdat we geen enkele stap zetten op weg naar het terugnemen van projecties.

Dit kan tot een bijna stalkachtig gedrag leiden. Zoals de openbare aanklager Kenneth Starr, een uitermate degelijke, keurige, vrome man, die zijn hele ongeleefde seksuele en vrolijke kant in Clinton weerspiegeld zag, en daar niet mee om kon gaan. In die spiegel kijken was zo pijnlijk, dat hij gedreven was om Clinton te blíjven achtervolgen. We weten allemaal waar dat toe geleid heeft: een lijvig rapport van duizenden pagina’s met zelfs de intiemste details over Clintons seksleven, en wel op een manier dat een Amerikaanse uitgever van een pornotijdschrift zei dat als hij datzelfde in zijn tijdschrift zou publiceren, hij zeker om de inhoud vervolgd zou worden. Starr echter kon zich er ‘in naam der wet’ ongestraft mee bezighouden. De lange duur en de intensiteit waarmee Starr zich hiermee bezig heeft gehouden verraadt overigens de heftigheid van de projectie en de grootte van het complex.

Alles wat onbewust is wordt geprojecteerd op de buitenwereld. In die buitenwereld moet er wel een kapstok zijn voor die projectie. Je kunt nu eenmaal geen Rambo projecteren op Manke Nelis. Zo bood Clinton wel degelijk een kapstok voor Starr. Maar voor projectie is doorgaans een heel klein haakje al genoeg, want projectie immers heeft de neiging om alles uit te vergroten en te overdrijven.

Iemand kan dus ook een bepaalde houding hebben of een bepaald gedrag vertonen dat volkomen natuurlijk is, maar precies dat kleine haakje biedt waar de ander zijn hele projectiehandel aan kan ophangen. Alleen al de vlotte en makkelijke manier van leven en bewegen van Bill Clinton kon een kapstok zijn voor de stijve en degelijke Starr om zijn negatieve projectie aan op te hangen. En dan hoeft er maar heel weinig te gebeuren of de passieve projectie verandert in een actieve.

Natuurlijk kan de ander ook écht de kenmerken hebben die je er op projecteert. Misschien denk je dan dat je reactie op die ander terecht is, omdat het zo duidelijk is. Het lijkt ook voor anderen dan waarschijnlijker dat je met je reactie gelijk hebt. Maar: psychologisch is er toch iets anders aan de hand, wat het feit dat de ander de kenmerken waar je op aanslaat ook daadwerkelijk heeft, betekent alleen maar dat deze persoon een duidelijkere en grotere kapstok biedt voor jouw projectie. Het feit dat die ander een grote kapstok biedt is echter nooit een verklaring voor de heftigheid van je eigen emoties. De heftigheid van de eigen emoties wordt uitsluitend en alleen veroorzaakt door onze eigen complexen.

Projectie in wisselwerking.

Als iemand een heftige projectie heeft op een ander, blijft het vaak niet bij die projectie. De ander moet in elk geval, zoals we gezien hebben, er een kleine kapstok voor bieden. Maar het komt regelmatig voor dat de kapstok bij de ander een stevige haak is, met andere woorden: die ander vertoont inderdaad enkele kenmerken van datgene waar het complex van degene die projecteert op aanslaat. Als nu die ander zich niet bewust is van die trekken, gaat zich onder de drempel van het bewustzijn een eigen dynamiek vormen. Want de projectie van de één zal de nog onbewuste trekken van de ander activeren en losmaken, en het daarbij behorende complex activeren. Het gevolg is dat de ander ook weer gaat projecteren op de één, en dan ontstaat er wat Jung noemt een ‘magische band’. Maar het is geen creatieve band, omdat bij allebei het ego er geen regie aan kan geven. Het gevolg is dat zulke over-en-weer projecties vaak een destructieve tendens hebben.

Een andere mogelijkheid is dat de projectie van de een juist door aan te haken bij het onbewuste van de ander niet alleen een projectie van die ander losmaakt, maar zelfs aan de ander een bepaald gedrag kan ontlokken, gedrag dat de ander op dat moment zonder de aanwezigheid van degene die projecteert nooit vertoond zou hebben, al sluimert de mogelijkheid tot zulk gedrag wel in de betrokkene.

Kortom: als we ons onbewust zijn van bepaalde complexen en verdringingen zullen we niet alleen zelf in bepaalde situaties projecteren, we worden ook bevattelijk voor de projecties van anderen. We kunnen door anderen geraakt worden, we gaan op die ander ook projecteren en kunnen zelfs gedragingen gaan vertonen die door de projectie worden losgemaakt. Via een donkere lijn zijn beide personen met elkaar verbonden, en het is buitengewoon lastig om uit deze projecties te komen zolang alleen naar de ánder wordt gekeken en geen stap naar het doen van schaduwwerk wordt gedaan.

Het is al een heel grote stap wanneer je gaat zien dat iets een projectie is. Maar dat wil nog niet zeggen dat je daarmee ook het probleem waar de projectie uit voortvloeide hebt opgelost. Het signaleren van het complex houdt nog niet het verdwijnen ervan in. Als we schaduwwerk gaan doen, zullen we gaan ontdekken waar we projecteren, maar we zullen er rekening mee moeten houden dat we in een volgende gelijksoortige situatie weer precies hetzelfde doen. Totdat we de kern van de problematiek die in het complex besloten ligt daadwerkelijk gaan aanpakken. Zolang we dat niet gedaan hebben zullen we niet zo maar door een wilsbesluit kunnen zeggen dat we ergens niet meer op projecteren. ‘Het’ projecteert in ons, en blijft dat doen zolang het bijbehorende complex niet stevig is aangepakt en ontmanteld.

Hoofdstuk 9

Dubbele motieven en complementariteit.

Dubbele motieven.

Een belangrijk boek over schaduwthema’s en dubbele motieven, geschreven door A. Guggenbühl-Craig, is „Macht als gevaar in gezondheidszorg en welzijnswerk”. Het boek draait in hoofdzaak om bewustzijn en de onbewuste complexen bij mensen die in de hulpverlening zitten in de breedst mogelijke zin, dus ook artsen, psychiaters, dominees, etc. De dynamiek die Guggenbühl-Craig beschrijft is echter op ieder van ons van toepassing, in elk beroep waarin we ook maar iets met anderen te maken hebben. Guggenbühl analyseert vooral wat er gebeurt in ‘ongelijkheidssituaties’, met name in situaties waarin de een de ander helpt, vrijwillig of beroepsmatig. Zijn analyse over hulpverleners blijken we in de praktijk ook toe te kunnen passen op ieder die in welke situatie ook meer mogelijkheden heeft dan een ander, meer macht dan een ander, zeggenschap heeft over anderen, of dingen kan regelen. De inzichten zijn veel algemener toepasbaar, en herkenbaar van opvoedingssituaties thuis tot aan het werk van ambtenaren. Het zou goed zijn wanneer we de inzichten van Guggenbühl-Craig ter harte zouden nemen.

Guggenbühl is nu jungiaans therapeut in ruste en had destijds, net als zijn collega’s, sociaal werkers en werksters, artsen, verpleegsters en verplegers en anderen uit het brede veld van de hulpverlening als cliënt. In zijn werk met hen begonnen hem een aantal dingen op te vallen. Zo kan het gebeuren dat een maatschappelijk werker een beslissing opdringt aan een cliënt die die cliënt zelf afwijst, maar wat volgens de maatschappelijk werker toch moet gebeuren omdat dat beter voor de cliënt zou zijn. De sociaal werker kon doorgaans aangeven dat zijn/haar motieven beter waren dan die van de cliënt. Maar wat Guggenbühl-Craig en ook zijn collega’s begonnen te zien in het werken met deze mensen uit de hulpverlening was dat zo’n beslissing tegen de wil van iemand in psychologisch toch veel ingewikkelder ligt. Bij gewelddadige ingrepen in het leven van anderen waren

„ … de onbewuste en slechts gedeeltelijk bewuste motieven van de hulpverleners vaak zeer complex. Onverkwikkelijke machtsbegeerte begon op de achtergrond door hun hoofd te spoken. In het droomgebeuren en gedeeltelijk in de fantasie werden motivaties zichtbaar die men liever niet wilde toegeven.”

Zo geeft hij het voorbeeld van een droom van een maatschappelijk werker, die in die droom met zijn auto een cliënt die hij net een maatregel had opgedrongen, overreed. In die droom was hij bang dat men er achter zou kunnen komen dat hij die cliënt opzettelijk had overreden. Die droom laat niets aan duidelijkheid te wensen over, temeer wanneer we beseffen dat dromen vaak een compenserende boodschap voor ons bewustzijn hebben, en de droom hier het tegendeel laat zien van wat de maatschappelijk werker met zijn bewustzijn denkt te hebben gedaan.

In therapeutische gesprekken merkten Guggenbühl-Craig en zijn collega’s ook dat hulpverleners soms heel andere motieven in hun beslissingen lieten meespelen; zo geeft hij het voorbeeld van een eerlijk geuite emotie van een hulpverlener:

„Toen ik tegenover haar zat en zij mij telkens weer tegensprak, kwam de wens in mij op haar (de cliënte) eindelijk eens te laten zien wie de sterkste was. Ik schiep er genoegen in dat ze zich niet realiseerde hoe weinig ze tegen me kon beginnen.”

Analyse van dromen en van zulke affecten brachten aan het licht dat het nemen van beslissingen door hulpverleners echt niet altijd het welzijn van de beschermeling betreffen, en dat er vaak een machtsfactor bij de hulpverlener meespeelt. Maar die factor is hij (zij) zich op het moment van het nemen van de beslissing niet bewust! Guggenbühl-Craig schrijft verder:

„Het doordrukken van zorgvuldig gemotiveerde maatregelen tegen de wil van de betrokkenen in gaf vaak een intense bevrediging, dezelfde soort bevrediging die een schoolkind voelt als hij met een medescholier heeft gevochten en de sterkste bleek te zijn. Vaak was de stemming: die heb ik even goed te grazen gehad. Wat dacht hij wel!”

Wat hij óók ontdekte in zijn werk met mensen uit de hulpverlening was dat hoe meer duistere motieven binnenslopen in de besluitvorming, hoe meer de hulpverlener zich vastklampte aan de zogenaamde ‘objectiviteit’:

„De discussie over de betreffende maatregel werd in zulke gevallen op een opvallend betweterige manier gevoerd, alsof de eigen oplossing de alleenzaligmakende was.”

Hij beschrijft ook een zeer intelligente sociaal werkster die bij hem in analyse was, en die hem eens zei:

„Steeds wanneer het me lukt om mijn collega’s heel duidelijk te laten zien dat de betreffende (dwang)maatregel zo overduidelijk juist is als het rekensommetje 2 + 2 = 4, heb ik ’s nachts onplezierige dromen. Afwijkende meningen voel ik in die situatie altijd als persoonlijke aanvallen.”

Duister tegendeel.

Hier laat Guggenbühl zien dat het dromen, gevoelens en ook fantasieën zijn die de signalen geven dat er wat aan de hand is. En hij gaat nog verder in zijn even briljante als confronterende analyse, want hij vertelt vervolgens dat iedereen die in sociale beroepen werkzaam is om ‘de mensheid te dienen’ (hij zet het zelf tussen aanhalingstekens), psychologisch gesproken in een spagaat terecht komt. Tegenover de omgeving, maar ook tegenover zichzelf (zijn eigen bewustzijn) voelt hij zich immers verplicht om het imago van de ‘helper’ in stand te houden. Vanuit zijn werk en sociaal maatschappelijke positie zal hij de bereidheid tot helpen als het hoofdmotief van zijn handelen moeten blijven beschouwen.

Maar Guggenbühl schrijft vervolgens:

„In het duister van de ziel ontstaat dan echter tegelijkertijd het tegendeel, namelijk niet de wil om te helpen, maar de vreugde over en het verlangen naar heerschappij en het machteloos maken van cliënten. En juist wanneer de sociale werker tegen de wil van de cliënten in moet handelen kan men bij een zorgvuldig uitgevoerd dieptepsychologisch onderzoek in de diepte van het onbewuste de drang naar macht als een zeer belangrijk motief ontdekken. Heel in het algemeen kan de drang naar macht pas echt de vrije teugel gelaten worden onder de dekmantel van het objectief en moreel juiste. Zelden waren mensen wreder dan in gevallen waarin ze het ‘goede’ met hardvochtige middelen konden doordrijven. In het dagelijks leven is het toch meestal zo dat we door een slecht geweten geplaagd worden wanneer we ons al te zeer door machtsbegeerte laten leiden. Maar schuldgevoelens verdwijnen volledig uit het bewustzijn wanneer onze handelingen, door onbewuste machtsbegeerte gemotiveerd, in het bewustzijn echter door het zogenaamde ‘objectief juiste en goede’ kunnen worden verklaard.”

Guggenbühl pleit ervoor om het probleem van de machtsschaduw eerlijk onder ogen te zien; het is van het allergrootste belang dat te doen voor ieder die op de een of andere manier anderen dient. Dat kan een hulpverlener zijn, maar evenzeer een arts, een geestelijke, een politicus, een leraar, etc. Hij legt uit dat niemand uitsluitend op grond van zuivere motieven kan handelen. „Ook de edelste daden berusten op zuivere en onzuivere, op duidelijke én duistere motieven.” Iemand die edelmoedig een groot bedrag schenkt aan een goed doel heeft het edele motief om dat doel te steunen, maar het motief dat hij daarbij als royaal schenker het nodige respect en de nodige eer krijgt, speelt eveneens mee. Dat tweede motief doet overigens niets aan de waarde van de schenking af. Guggenbühl-Craig schrijft ook dat een sociaal werker die sterk door machtsbegeerte wordt gedreven beslist in staat is om goede beslissingen te nemen die daadwerkelijk nuttig zijn voor zijn cliënt. Maar wel is het zo dat als deze sociaal werker zichzelf wijsmaakt dat hij enkel en alleen uit onbaatzuchtige motieven handelt, zijn machtsschaduw overeenkomstig groter wordt, waardoor hij meer risico loopt om uiteindelijk ook heel verkeerde of twijfelachtige beslissingen te nemen, die hij dan uiteraard zo objectief mogelijk motiveert en toelicht.

Complementariteit.

Wat Guggenbühl en passant laat zien is dat bewustzijn en onbewuste zich altijd complementair tot elkaar verhouden. Hoe meer de machtsschaduw verdrongen is, en dus hoe eenzijdiger de kijk op jezelf is, des te sterker zal deze schaduw zich in het onbewuste nestelen en van daaruit je manier van kijken en handelen gaan beïnvloeden, ja zelfs sturen, zonder dat je dat ziet of wilt zien. Elk complex, inclusief zijn archetypische kern, bestaat daardoor uit complementaire delen, en alleen het bewustzijn van beide componenten in jezelf kan een helderder kijk geven op jezelf en de buitenwereld. Ik zal dat toelichten aan de hand van een heel ander voorbeeld, dat van het archetype van de leraar.

Het archetype van de leraar houdt automatisch ook de leerling in. Een waarlijk goede docent zal zich altijd bewust zijn dat hij ook leerling is, met andere woorden: dat niemand alle kennis heeft en alle wijsheid in pacht kan hebben, en dat ook een leraar altijd weer nieuwe dingen zal bijleren. Als een leraar de innerlijke leerling vergeet of verdrongen heeft, en een eenzijdig beeld van zichzelf opwerpt als degene die alle kennis heeft, zal hij nooit in staat zijn om het lerend vermogen in zijn studenten op te wekken. Hij vindt zichzelf (onbewust) de enige die de juiste kennis heeft, en dat geeft hem een bepaalde identiteit, aanzien, etc. waar hij kennelijk van afhankelijk is. Door zich zo sterk met die ene pool te identificeren, wordt de andere pool, die van innerlijke leerling, negatief. Dat zal naar voren komen in onbedoeld en onbewust gedrag, inclusief opmerkingen, waardoor zijn leerlingen zich altijd ongemakkelijk, niet goed genoeg, etc. voelen. Omdat hij zichzelf identificeert met ‘grote kennis’, zal zijn onbewuste gedrag maken dat hij zijn studenten ‘klein’ houdt.

Natuurlijk zal hij dat niet willen erkennen, integendeel, hij zal uitputtend laten zien hoeveel werk hij heeft aan het voorbereiden van de lessen en het begeleiden van studenten, en hoe hard hij wel niet zijn best doet! Hij identificeert zich met het idee dat hij het ‘objectief juiste en goede’ doet, en merkt niet hoezeer er andere drijfveren in hem aanwezig zijn die juist afbreuk doen aan zijn ideeën!

Doordat de leraar zich onevenredig identificeert met de positieve kant van het complex, namelijk hoe goed hij wel niet is, en hoe hard hij wel niet werkt, zal hij de negatieve kant automatisch projecteren op de buitenwereld. Daardoor wordt het voor hem moeilijker om te zien hoe goed zijn studenten kunnen zijn, en het is al helemaal ondenkbaar dat er een student is die het op sommige punten zelfs beter doet dan de leraar.

Hier komt ook een tweede gevaar om de hoek kijken, een dynamiek die ik later nog verder zal bespreken, maar hier vast kort wil aanstippen. Het gaat om de besmettelijkheid van projecties: de ontvanger van de projectie wordt onbewust beïnvloed en gaat, zonder het te willen, geleidelijk aan gedrag vertonen dat in overeenstemming is met de projectie die hij ontvangt. In het voorbeeld van de leraar kan de consequente projectie van ‘jullie zijn minder dan ik’ iets in de studenten losmaken waardoor ze inderdaad minder gaan presteren of minder gemotiveerd raken, zonder dat hiervoor een duidelijk aanwijsbare oorzaak in de omgeving of omstandigheden is aan te wijzen. De achterliggende dynamiek die er de oorzaak van is ligt verscholen in het onbewuste van zowel leraar als student, en wordt bedekt met een hoop ‘objectief gedrag’ van de leraar die ‘toch zo zijn best doet’.

Mag je jezelf dan niet beter vinden dan een ander? Natuurlijk mag je dat! Het is gewoon een feit dat sommige mensen beter zijn in iets dan anderen, en als jij met plezier ergens een hoop energie in stopt en daardoor op een bepaald vlak beter wordt dan anderen, dan is dat iets waar je gerust trots op mag zijn en je in mag verheugen. Maar als je vervolgens naast je schoenen gaat lopen en op anderen gaat neerkijken, is de complementariteit van het archetype verloren gegaan en zul je onherroepelijk vervallen in negatieve projecties en verwachtingen ten aanzien van anderen. Iemand die goed is in zijn vak of hobby kan, als de heelheid er nog is, alleen al door zijn of haar uitstraling een positieve stimulans voor anderen zijn. De leraar bij wie de innerlijke leerling nog wakker is, en die durft te genieten van wat hij aan kennis heeft opgebouwd, kan door zijn houding en uitstraling de innerlijke leraar in zijn studenten wakker maken. Het onbewuste van zijn student zal een gevoel kunnen oppakken om ook die weg naar kennis te gaan. Het onbewuste van de student ervaart niet alleen dat de leraar bereikbaar is, maar ook dat hijzelf in staat zal zijn om op zijn eigen manier een heleboel kennis te vergaren en toe te kunnen passen. Hij pakt onbewust de stimulans op. Ook wanneer de student met zijn bewustzijn last heeft van minderwaardigheidsgevoelens zal zijn onbewuste nog steeds de stimulans kunnen oppakken. Dat maakt ín hem iets wakker dat hem van binnenuit zal gaan stimuleren.

Volledige zekerheid bestaat niet. Zekerheid kan immers alleen maar bestaan omdat er onzekerheid is. Het gevaar voor mensen die in een beroep werkzaam zijn waarin ze zekerheid moeten geven aan anderen, of waarin ze geacht worden de juiste kennis te hebben, vraagt daarom van de betrokkenen om extra alert te zijn. Kun je, en durf je als leraar te zeggen dat je het antwoord niet weet wanneer een student een hoogst originele, ongebruikelijke vraag stelt? Durf je samen met de student op zoek te gaan naar het antwoord? Durft een rechter op een gegeven moment (al was het maar voor zichzelf) toe te geven dat hij misschien een verkeerde afweging heeft gemaakt? Kan een politicus zeggen dat hij iets verkeerd heeft gezien? Durft een dominee te zeggen dat hij ook niet altijd precies weet wat God nu wil? Durft een therapeut of coach aan te geven dat hij of zij niet meer zo goed weet hoe verder te gaan? Durft hij aangeleerde en werkzame structuren en modellen los te laten als die zijn cliënt niet verder helpen? Ziet hij de cliënt als onwillig of onbehandelbaar om zijn eigen onvermogen en twijfel op dit punt te kunnen maskeren? Of is hij in staat om open en onbevangen te gaan luisteren en samen een weg te zoeken? Kortom, kunnen we de schaduw van zekerheid en zeker weten, namelijk onzekerheid en twijfel een eerlijke plaats aan tafel geven? De grote paradox daarbij is dat hoe meer iemand op onevenwichtige wijze blijft vasthouden aan eenzijdige (en daarmee overgecompenseerde) zekerheid, hij in het onbewuste van de ander juist twijfel, vragen en ónzekerheid zal oproepen, die vroeg of laat hun weg naar buiten zullen vinden.

Kort samengevat:

•  Elk complex heeft twee kanten, die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Alleen maar goede motieven, of 100% zekerheid bestaan niet, er is altijd een donkere broeder.

•  Bewustzijn van die donkere broeder en hem de juiste plek geven betekent niet dat er afbreuk wordt gedaan, maar dat er in tegendeel een grote stroom aan creativiteit kan vrijkomen in alle partijen, en groei mogelijk wordt.

•  Krachtige motivaties met veel objectieve redenen kunnen een donker, onbewust motief maskeren.

•  Ongelijkheidssituaties kunnen de machtsschaduw oproepen.

•  Verreweg de meeste mensen die in een positie zitten waarin ze op de een of andere manier macht hebben, zullen met hun bewustzijn oprecht de beste bedoelingen hebben. Daar mogen we niet aan twijfelen. Ze zullen echter de donkere broer van oprechtheid in henzelf moeten zoeken om te ontdekken welke streken deze uithaalt zolang hij nog geen plek aan tafel heeft. Als hij in het vizier is en mee mag doen, kunnen wordt echte creativiteit geboren. De leraar blijft leren en daardoor nieuwe dingen ontdekken, de dominee blijft zoeken en kan zo tot een diepere vorm van spiritualiteit en geloof komen, etc. En ze blijven menselijk en een stimulans in hun omgeving.

Hoofdstuk 10

Projectie en idealiseren.

Verliefdheid.

Aan Jung wordt de volgende beschrijving van verliefdheid toegeschreven: „Verliefdheid is een aangename vorm van bewustzijnsvernauwing, waarbij complexherkenning een grote rol speelt.” Toegegeven, het is niet direct een romantische definitie, maar laat wel precies zien waar het om gaat. De emotie van een verliefdheid kan uitsluitend en alleen uit complexen voortkomen, en dat betekent dat we belangrijke delen van onszelf in die ander ervaren of zien. Als dat veel delen van onszelf zijn, of enkele heel nadrukkelijk, dan kan dat een sterk gevoel van binding geven. Zulke gevoelens kunnen de basis vormen van een belangrijke vriendschap, maar ook tot verliefdheid leiden.

Dat is heel waarschijnlijk ook de reden dat ons onbewuste zich het liefst bedient van het mechanisme van verliefd worden als we met onze bewuste houding afdwalen van het pad dat we eigenlijk zouden moeten bewandelen om heel te worden. Als een relatie niet meer lekker loopt, of wanneer een van de partners zich innerlijk heel anders aan het ontwikkelen is, kunnen de sluimerende inhouden die nog niet of onvoldoende aan bod zijn gekomen aan de noodrem trekken door ‘er voor te zorgen’ dat je verliefd wordt op iemand die een spiegel is voor die kwaliteiten. Je kunt dan echt smóórverliefd worden en er helemaal door van slag zijn. Het gevaar bij dit type verliefdheid is echter dat het helemaal niet om die ander gaat; misschien heb je zelfs geen idee wie die ander werkelijk is. Maar dat heb je op het moment van de heftige verliefdheid, dus heftige projectie, even niet in de gaten. Die ontdekking komt later, soms te laat.

Die ander is opeens alles voor ons, bijna een god of godin. Niet voor niets spreken we over ‘de Ware’ of over ‘de Prins op het witte paard’ om de grootsheid van de betekenis weer te geven. Hier schuilt ook het grote gevaar van verliefdheid, want die ander wordt opeens de drager van een geweldige projectie, een projectie die eigenlijk niets minder vraagt dan om dat ideaalbeeld in te vullen. Op de vrouw wordt niet alleen een godin geprojecteerd, er is ook een impliciete verwachting dat ze in de relatie als een godin zal zijn, en dus in de relatie in het goddelijke zal voorzien. Niemand kan dat geven, en het is dan ook een projectie die geen lang leven beschoren is. Vooral als het beeld er niet meer mee in overeenstemming te brengen is – ’s ochtends bij het tandenpoetsen, na een korte nacht en met een kater vanwege een feestje. Hoezo godin?

En omgekeerd geldt natuurlijk precies hetzelfde. Jongverliefde stellen kunnen zich koesteren in het gevoel dat de ander álles voor hen betekent. „Zij geeft mij zoveel vreugde, geluk, plezier…” of „Als hij er is word ik vanzelf blij…” zijn uitspraken die aangeven dat de betrokkene heel veel psychische energie in die ander heeft geïnvesteerd (lees: geprojecteerd). Dit soort projecties maakt heel afhankelijk van de ander. Het werkt prima zolang beide partijen in dezelfde complexsituatie blijven en het wederzijdse gedrag niet al te veel inbreuk maakt op de geïdealiseerde projectie. Maar als een van beiden psychologisch begint te groeien, of de inhouden van het betreffende complex begint te verwerken, of zich zodanig gaat gedragen dat het geïdealiseerde beeld niet langer past, dan komen de eerste barsten in de projectie en is een aanpassing noodzakelijk.

Boezemvriendschappen…

Hetzelfde geldt overigens ook voor (boezem)vriendschappen die op overeenkomende complexen zijn gebaseerd. Zolang je beiden psychologisch in hetzelfde schuitje zit, kan de band heel intens en warm aandoen. Je voelt je, ook zonder over bepaalde problemen te hoeven praten, heel sterk met elkaar verbonden. Totdat ook hier een van de twee innerlijk verandert, bepaalde zaken begint te verwerken, en daardoor innerlijk een andere richting op gaat. Ook dan zien we barsten in het bolwerk komen, en ontstaat er een ander beeld.

Een voorbeeld: twee mannen ontmoeten elkaar kort nadat elk van hen een dosis relatieproblemen heeft gehad die in een uiteindelijke scheiding is uitgemond. Beide mannen zitten in een fase van ‘nooit meer een vrouw’, en beide zijn innerlijk nog helemaal niet over de scheiding heen. Ze hebben de situatie niet verwerkt, hebben hun eigen aandeel in de relatieproblematiek niet helder, en zitten in een soort afweer. Dat is onbewust een ‘feest van herkenning’, en ze koesteren zich aan elkaar doordat ze in eenzelfde soort ‘lot’ zitten. Beide mannen ontwikkelen een vriendschap waarin ze samen op pad gaan en leuke dingen doen, inclusief samen vrouwen versieren zonder uit te zijn op een relatie, samen melancholiek naar muziek luisteren onder het genot van een biertje, wijntje of een whisky, enz. Als ze niet lekker in hun vel zitten dan bellen ze met elkaar, of gaan even bij elkaar op bezoek, en ze hebben veel voor elkaar over. Dat gaat een hele tijd goed, tótdat een van de twee toch weer een oogje op een vrouw krijgt, of begint te begrijpen wat zijn eigen aandeel in de relatieproblemen was, en daardoor eenvoudig niet meer in staat is om nog echt helemaal in de melancholieke afweerstemming van ‘nooit meer een vrouw’ te zitten. Het knusse koepeltje over de twee mannen barst, en de eerste echte ergernissen beginnen te ontstaan. Degene die het pad van verwerking is opgegaan kan opeens gaan zien dat de ander zich aan het rondwentelen is in zelfmedelijden, of kan andere trekken en gedragingen gaan zien die hem eerder niet waren opgevallen, maar die hem nu beginnen te storen. Zo kan er ruzie ontstaan, maar in de meeste gevallen zie ik dat de betreffende man de ander gewoon minder gaat bellen, minder vaak opzoekt, en dat het contact dat eens zo warm en intens was, nu bekoeld, afneemt en doodbloedt.

Hoewel we in het eerste gedeelte van dit boek gezien hebben hoe complexen op de buitenwereld projecteren en zó makkelijk op anderen een schaduw werpen, zien we hier dat complexherkenning ook een enorm bindende kracht kan hebben. Als we projectie op een dieper niveau bekijken, dan zijn we dwangmatig verbonden met degene op wie we projecteren:

•  we kunnen negatieve dwanggedachten krijgen over mensen of zaken waarop we het donkere deel van onze schaduw projecteren, en waarbij we negatieve emoties krijgen. Dat is een binding met die ander, een binding met ‘de vijand’.

•  Maar we kunnen ook positieve emoties ervaren als we de lichte kant van onze schaduw projecteren op een ander. Die andere persoon belichaamt dan iets geweldigs dat we in onszelf hebben, maar nog niet hebben ontdekt. Het zien of spreken van die ander geeft positieve gevoelens, wordt als stimulerend of als bijzonder ervaren, en je kunt door die ander gefascineerd worden. Ook dan is er sprake van een band.

•  En je kunt je vereend voelen met lotgenoten of geestverwanten, en het samen delen van eenzelfde projectie als een band ervaren.

Onze schaduw bestaat, zoals we eerder zagen, uit zowel donkere als lichte delen. Talenten die we nog niet hebben ontdekt, capaciteiten die we hebben, maar die we niet in onszelf vermoeden, ze wachten in de schaduw tot we ze deel van ons bewustzijn kunnen maken. Ze maken zich kenbaar door positieve emoties die opkomen wanneer we geraakt worden door iemand of iets in de buitenwereld. Omdat we niet weten dat die positieve emoties bij onszelf horen, denken we dat de ánder die de bron van onze positieve emoties is, ofwel dat die ander dit doet. Als je daar echter even goed over na zou denken, zou je al snel kunnen zien dat dat niet kan kloppen. Kijk maar eens naar het idealiseren van filmsterren, mensen waarvan de kans bijzonder klein is dat je ze in levenden lijve ontmoet, en nog kleiner dat je ze in je persoonlijke levenssfeer ontmoet. Je komt ze tegen in de film, in de roddelbladen en andere media, in berichten op de diverse websites op internet, enz. Als je in vuur en vlam staat van zo’n filmster, dan kan dat alleen maar in jezelf liggen, want de filmster heeft nog nooit iets direct naar jou toe gedaan.

Als je echter de emoties hoort van jonge meiden als ze het over bijvoorbeeld Johnny Depp hebben, dan hoor je superlatieven. Hij is ‘gewèèèèèldig’, ‘gáááááf’ en meer van dit soort uitroepen, die vooral nadrukkelijke en met lange uithalen ten beste worden gegeven. En met een stelligheid alsof ze hem door en door kennen. Onder jonge meiden wordt af en toe stevig gekibbeld wie van hen met Johnny Depp ‘gaat trouwen’. Er wordt bezitterig over gedaan alsof het ernst is, ondanks dat ze allemaal weten dat het zo ver nooit zal komen. En terwijl al dit soort meiden actief aan het daten is met jongens op school of in het uitgaansleven, blijft de filmster deze projectie dragen, onwetend van de heibel die zijn verschijning aanricht in de hoofden van jonge meiden. En die meisjes? Die weten best dat Johnny Depp samenwoont en kinderen heeft. Maar dat gedeelte van het verhaal ‘knippen’ ze met het grootste gemak even uit hun innerlijke film over hem weg.

Natuurlijk gaat het niet om trouwen, en al evenmin om de vraag wie Johnny Depp als mens is. Zijn verschijning roept een innerlijk beeld op, wat voor iedereen weer anders zal zijn. Vooral zijn rol in „Pirates of the Caribbean” heeft hem beroemd gemaakt, en in de rol van piraat spreekt hij vooral meisjes die op de een of andere manier klem zitten, erg aan.

Klem zitten kan bijvoorbeeld zijn in de vorm van thuis ‘onder de plak zitten’ en veel moeten presteren om het aanzien van ouders en gezin hoog te houden. Dat zijn situaties waarin het kind als uithangbord voor de familie moet dienen om aan de buitenwereld te laten zien hoe ‘goed’ het gezin is. Zo’n kind heeft heel weinig psychische speelruimte, en haar onbewuste hunkert naar die ruimte. Dat onbewuste zal gaan zoeken naar een beeld dat die speelruimte tot uitdrukking brengt. Ik heb zo’n meisje meegemaakt, dat thuis klem zat en van alles moest. Met de regelmaat van de klok moest ze afspraken met vriendinnen afzeggen omdat ze van haar ouders weer iets moest doen, van huiswerk maken tot familieleden helpen. Ze voelde zich schuldig als ze het niet deed, omdat dat ‘zo zielig voor haar ouders was’. Natuurlijk is het niet zielig voor de ouders als ze haar eigen weg probeert te zoeken, maar door zich schuldig te voelen hoefde ze het eigenlijke conflict niet aan te gaan: het conflict tussen thuis en haar eigen leven. Begrijpelijk dat zich in haar onbewuste een stevige partij dwarsheid ging ontwikkelen, een behoefte om uit te breken, vrijheid te hebben, en gekke dingen te doen. Een behoefte om wervelend het leven binnen te gaan, een behoefte aan humor, een lach, en doen waar je zelf zin in hebt. Dat is precies het beeld dat Johnny Depp geeft in zijn rol van Jack Sparrow, de maffe piratenkapitein, die lachend en lenig, ongrijpbaar en eigenzinnig, vrij en provocatief zijn avonturen beleeft. Zo groeide er razendsnel een enorme positieve projectie op de vertolker van die rol, en ‘natúúrlijk’ gaat ze met hem trouwen, zoals ze haar vriendinnen had bezworen. En natuurlijk weet haar verstand dat de kans hierop heel gering is. De kracht van de innerlijke projectie is echter veel sterker.

Het is dus niet de filmster die actief iets doet, anders dan zijn rol spelen. Die rol, of zijn levenswijze en gedrag, kunnen echter een beeld geven dat een onbewust complex wakker maakt. De emotie die daar onherroepelijk het gevolg van is, betekent voor ons een machtig signaal dat ons onbewuste om aandacht vraagt! Een heftige positieve emotie betekent niets minder dan dat er een overeenkomstig positieve eigenschap in onszelf aanwezig is en maar al te graag in het bewustzijn wil worden opgenomen. Dit is echt cruciaal; het is van het allergrootste belang om die draad op te pakken en er mee aan de slag te gaan, omdat we anders het gevaar lopen om telkens weer het mooie dat in onszelf sluimert in anderen te zien, bij anderen neer te leggen en van anderen te verwachten. Pakken we de draad niet op, dan steriliseren we onszelf in feite. We ontnemen onszelf een stuk vruchtbaarheid en ontwaarden onszelf daarmee op een manier die niet nodig is. Tegelijkertijd geven we onze beste delen aan een ander. We zien ze in die ander, gaan die ander ophemelen of vereren, en als we niet uitkijken lopen we in de val van iemand die het bééld van de projectie wel kan dragen, maar het beeld dragen is niet hetzelfde als dat beeld ook daadwerkelijk zijn. Vereren en ophemelen van een ander maakt je tot een makkelijk en zelfs willig slachtoffer van mensen die dit uit weten te buiten. Je geeft je innerlijk goud aan de ander, met het gevaar dat het zelfs letterlijk je portemonnee kost. Er schijnt een zekere verwantschap te zijn tussen goeroe’s en giro’s…. Nepgoeroe’s die zich identificeren met al-wijsheid (en daarmee maar met één kant van de twee) kunnen met prachtige verhalen en zoetgevooisde opmerkingen als beeld voor het innerlijke goud dienen, maar zoals we al vaker zagen, is een onbewuste inhoud niet in staat om situaties in de buitenwereld evenwichtig te beoordelen. Het slaat slechts aan op een beeld en wordt wakker. Zo kan degene met de prachtigste kwaliteiten in het onbewuste juist door deze nog niet ontdekt te hebben in volkomen adoratie een nepgoeroe achterna gaan lopen, en álles voor deze nep-goeroe over hebben. Hij of zij is gebonden aan een totale fascinatie en heeft daarmee een dwangbinding aan iemand in de buitenwereld gekregen.

Daarom: als je iemand geweldig op een voetstuk zet, adoreert en bewondert, weet dan dat deze persoon iets heel waardevols laat zien VAN JEZELF. Je bent het zelf wat je herkent. Die ander spiegelt alleen wat in je zit. Maar het is niet de bedoeling dat je die ander nu gaat imiteren. Het is niet de bedoeling dat het meisje dat thuis klem zit en dat een heftige projectie op Johnny Depp heeft gekregen nu net zo komiek in piratenoutfit over het strand gaat rennen, of als een losbol door het leven gaat. Dat is zeker niet wat er moet gebeuren. Het gaat niet om de uiterlijke vorm, maar om Johnny Depp als innerlijk symbool.

Er is iets in die ander waar je specifiek op aanslaat. Wat ik bij voorkeur doe om er achter te komen wat nu precies de symbolische betekenis van die ander is, is die ander als een droomsymbool te beschouwen. Het complex dat de bron is van de projectie in de buitenwereld is immers ook de bron voor onze dromen en fantasieën, en als het complex op een beeld in de buitenwereld aanslaat is dat alleen maar omdat het complex in dat beeld iets ziet waarvan het kan zeggen: „Dat had ik ook als droombeeld geproduceerd kunnen hebben.”

Bij droom-analyse vragen we om associaties op het beeld. Dat kunnen we ook doen bij projectie op de buitenwereld. We kunnen bij dit type projectie dus op twee manieren vragen stellen:

•  Associaties vragen alsof het een droombeeld is

•  Doorvragen naar wat de betrokkene nu zo aantrekt in die ander.

Bij associaties vragen we om direct, zonder nadenken, te antwoorden met het eerste het beste wat je te binnen schiet bij het noemen van een woord. Laten we weer teruggaan naar ons voorbeeld met Johnny Depp en kijken naar de reactie van een aantal schoolmeisjes. Als je vraagt hoe Johnny Depp is, kom je in eerste instantie uit op de kreten die ik al noemde, kreten als ‘geweldig’ en ‘gaaf’ en ‘cool’ etc. Die bedekken echter waar het werkelijk om gaat. Door nu de naam Johnny Depp te noemen met de opdracht het eerste het beste beeld te noemen dat hen te binnen schiet bij die naam, heb je grote kans om iets te ontdekken dat áchter de kwalificatie ‘geweldig’ ligt.

Overigens kleed ik de vraag naar de associatie(s) zo in, dat de vraag voor hen heel onverwacht komt. Ik leg heel kort uit wat ik met associaties bedoel, praat en vraag dan nog een tijdje door over allerlei zaken er om heen, en kom dan opeens met: „Associatie op Johhny Depp.” Je ziet dan heel even verwarring of verrassing, en in verreweg de meeste gevallen komt er direct een heel spontane reactie, niet zelden een associatie die de betrokkene van zichzelf niet had verwacht. Dat biedt vervolgens verdere aanknopingspunten om op door te vragen, of misschien nog aanvullende vragen te stellen.

Dat kunnen we aanvullen door vervolgens door te vragen wát de betrokkene nu zo leuk aan Johnny Depp vindt. Het is verbazingwekkend te zien hoeveel verschillende projecties een en dezelfde persoon kan dragen. Een paar voorbeelden die ik tegenkwam bij projecties op Johnny Depp, voornamelijk na het succes van zijn rol als Jack Sparrow in „Pirates of the Caribbean”:

•  De vrijgevochten held. Vooral bij jongeren die op de een of andere manier klem zaten en waar de behoefte aan eigen ruimte en vrijheid zich in hun onbewuste roerde. Het feit dat ze zo aansloegen op dit beeld geeft niets minder aan dan dat ze rijp zijn om meer eigen ruimte in te nemen en meer hun leven in eigen hand te nemen.

•  De eigenzinnige piraat speelde een rol bij een paar kinderen die duidelijk last hadden van een autoritaire ouder, en waar innerlijk een autoriteitsconflict speelde. De drang om los van de druk en de regels een eigen weg te onderzoeken, inclusief vallen en opstaan, klopte bij hen op de deur. Ook jongeren die een heel andere kijk op mens en maatschappij hadden dan binnen hun omgeving gebruikelijk is, blijken aan te slaan op het eigenzinnige van de rol van Depp.

•  Zijn jacht op de schat. Hier geen projectie op de manier waarop Johnny Depp zijn rol uitbeeldt, maar op een bepaald doel. De jacht op de schat verbeeldt niets minder dan dat er in de betreffende jongere een schat ligt te wachten, waar hij of zij actiever naar op zoek moet gaan.

Als we de held op iemand projecteren, lopen we het risico onze beste kwaliteiten bij die ander neer te leggen, en één ding is zeker: die ander zal ze ons niet terug kunnen geven. Een ander kan dit nooit voor ons invullen. We zullen het zelf moeten terugnemen door onze projectie bewust te worden, innerlijk aan de slag te gaan en vervolgens de projectie te introjecteren, zoals we dat in de psychologie noemen.

Vereer je iemand mateloos? Maak er geen probleem van en geniet ervan. Hang een portret van diegene op een plek waar je vaak komt, zodat je hem of haar heel vaak ziet. Begin gewoon met elke keer als je het portret ziet tegen jezelf te zeggen dat deze persoon je iets wil laten zien in jezelf. Kijk naar de beelden, gevoelens en emoties die in je opkomen als je bewust met het portret bezig bent. Het is al een geweldige stap wanneer je beseft dat de bewondering niet om die ander gaat, maar om jezelf. Geleidelijk aan zul je ontdekken wat de verborgen boodschap is, en welk licht en positief gedeelte van je onbewuste door deze bewondering bewust wilde worden. Neem de tijd hiervoor, een projectie terugnemen vraagt nu eenmaal vaak tijd.

Bewonder je iemand die je persoonlijk kent? Verwar dan je bewondering niet met de echte persoon. Veel mensen die om de een of andere manier bewonderd worden, hebben daar echt last van. Want de bewonderaar kent niet de méns, maar slechts zijn eigen onbewuste. Een gelijkwaardige relatie is op die manier niet mogelijk, waardoor degene die bewonderd wordt in de relatie eenzaam zal zijn. En er is nog een gevaar, want als je zelf de kwaliteiten aan het ontwikkelen bent die je zo bewonderde in de ander, dan zal de bewondering voor die ander overeenkomstig afnemen. Je gaat daardoor ook meer en meer de echte mens zien, en die heeft menselijke trekken. Het goddelijke verdwijnt. Je kunt daardoor ook teleurgesteld raken in de persoon die je zo bewonderde. Maar die persoon is niet veranderd, die was altijd zoals hij of zij was. Door je eigen groei ben je die ander zelf anders gaan zien. Echter en menselijker. De veranderde kijk ligt dus ook in jezelf, en staat los van de ander.

Als we de held op iemand projecteren lopen we nóg een risico. We hebben puur geluk als die ander ook daadwerkelijk een held blijkt te zijn, en geen misbruik van de projectie maakt. Die mensen bestaan gelukkig ook. Maar omdat wijzelf in een projectie geen gereedschap hebben om te beoordelen of we met een echte held te maken hebben, lopen we het risico om een held te projecteren in de eerste de beste ‘breedbek-kikker’, iemand die met kracht en tamtam optreedt en in one-liners zijn eigen projecties botviert. Maar het ziet er qua beeld sterk uit, en dus kun je er je projectie op kwijt. In het derde deel van dit boek zal ik op deze mechanismen dieper ingaan aan de hand van voorbeelden uit politiek en maatschappij. Hier wil ik er slechts op wijzen dat in de praktijk talloze mensen hun goud nog in het onbewuste hebben. We zijn vaak even bang voor onze kracht als voor onze duisternis, iets wat Nelson Mandela, die voor velen een heldprojectie moet dragen, terecht heeft benoemd. Bij zijn inauguratie tot president van Zuid-Afrika in 1994 koos hij een tekst van Marianne Williamson om dat tot uitdrukking te brengen:

„Onze diepste angst is niet dat we ontoereikend zijn.

Onze diepste angst is dat we oneindig machtig zijn. Het is ons licht, niet onze duisternis waar we het allerbangst voor zijn.

We vragen ons af:

wie ben ik dat ik briljant, buitengewoon aantrekkelijk, getalenteerd en geweldig zou zijn.

Maar waarom eigenlijk niet? Je bent toch een kind van God? Dat je je kleiner voordoet dan je bent komt de wereld niet ten goede.

Er is niets verheffends aan je kleiner voor te doen dan je bent, opdat de mensen om je heen zich vooral niet onzeker gaan voelen. We zijn geboren om de luister van God die in ons woont, uit te dragen.

Niet slechts in enkelen van ons, maar in ons allemaal.

Als wij ons licht laten schijnen geven we anderen onbewust toestemming om dat ook te doen.

Als wij bevrijd zijn van onze eigen angst, bevrijdt onze aanwezigheid automatisch anderen.”

Hoofdstuk 11

Besmettelijkheid van projecties

Mensen die in een intieme relatie tot elkaar staan, vooral partners en ouders en kinderen, kunnen dragers van elkaars schaduw worden. Dat gebeurt ongemerkt en het is lastig om precies te zien waar je te maken hebt met de eigen schaduw of ongemerkt die van een ander leeft. Je kunt er niet voor kiezen om andermans schaduw te leven, het is iets wat je overkomt, vooral als de ander bij een onbewust gedeelte van jou kan aanhaken. Dat is vooral een gevaar bij kinderen. Zij zijn geboren in een familiestructuur waarvan ze in hun complexen ook een laag ‘familiethema’s’ hebben, net als hun ouders. Daardoor hebben ze al een verbinding met de complexstructuur van de ouders. Het is voor ouders dan ook heel erg belangrijk om hun eigen verdringingen aan te pakken, omdat deze anders onbedoeld en ongemerkt opgepakt kunnen worden door de kinderen.

Voorbeelden van kinderen die een stuk schaduw leven van de ouders zijn er te over. In een domineesgezin waarin de dominee koste wat het kost een masker van vriendelijkheid en religiositeit aan de buitenwereld laat zien, kan een kind gemakkelijk de donkere schaduw oppakken en op zijn best moeilijk gedrag gaan vertonen, en op zijn slechtst zelfs ‘niet deugen’. Regelmatig verschijnen er ook berichten in de media over kinderen van geslaagde zakenmensen die niets van hun leven weten te bakken, of niet met geld kunnen omgaan. Maar het is evenzeer mogelijk dat de echtgenote van een man die zich heel eenzijdig met zijn beroep en met een goed imago identificeert aan depressies gaat lijden, of een man van een overcompenserende sterke vrouw aan de drank gaat. Het is in al deze gevallen geen bewuste opzet, de oorzaak ligt vooral in de onbewustheid van de betrokkenen rond hun schaduw.

‘Jij maakt mijn fouten’.

Die ‘besmettelijkheid’ van projecties kan op verschillende manieren vorm aannemen. Het meest voorkomend is dat een sterk verdrongen en ontkende inhoud via projectie zichtbaar wil worden in de buitenwereld. Doordat het bijbehorende complex een bepaald gedrag en een bepaald verwachtingspatroon zal geven, wordt dit onbewust maar wel krachtig ‘gecommuniceerd’. De ontvanger zal hierop resoneren en ongemerkt precies dat gedrag gaan vertonen dat verwacht werd.

Een voorbeeld uit de praktijk: een cheffin van een bedrijf heeft zich opgewerkt tot deze positie met een overdosis aan perfectionisme (en bijbehorend gebrek aan humor). Ze is capabel en goed, maar heeft van zichzelf als overcompensatie een beeld opgebouwd dat zij degene is die alles goed doet, alles weet en nooit een fout maakt. Het zijn altijd anderen die de fouten maken, en ze zal niet nalaten daar op te letten. Aangezien ze nogal kordaat is, grijpt ze bij het minste geringste in en heeft zo het idee dat als zij er niet zou zijn, het allemaal veel slechter zou gaan met het bedrijf.

Deze eenzijdige kijk op haarzelf maakt dat ze haar menselijke kant, de kant die als ieder ander ook fouten maakt, naar de donkere wereld van het onbewuste heeft verbannen. Omdat ze deze kant zelf niet leeft, integreert of een plek geeft, zal ze die in de buitenwereld ontmoeten. In eerste instantie, als het complex nog niet al te zwaar is, zal het haar ‘slechts’ opvallen dat nogal wat mensen fouten maken. Maar als het complex zwaarder wordt ‘móét’ ze overal fouten zien. De energie wordt dan dwingend. En dan kan er zomaar iets gebeuren als in het volgende, waar gebeurde geval.

Een werkneemster bij het bedrijf is lekker bezig met het uitwerken van een aantal belangrijke stukken. Er moeten cijfers worden samengevoegd, een verslag gemaakt, etc. Dan komt haar cheffin ‘even kijken’, en zonder dat de werkneemster het wil of er op bedacht is, maakt ze een tikfout op het moment dat de cheffin over haar schouder meekijkt, en dat terwijl ze normaal gesproken feilloos tikt, zelfs blind met alle tien de vingers. Meteen springt de cheffin erop in en wijst haar op de fout. Er ontstaat een onderhuids gespannen sfeer, en de werkneemster merkt dat ze niet eens durft te zeggen dat ze bijna nooit tikfouten maakt. Met een houding van ‘maar goed dat ik even langs kwam, anders had je vast die tikfout niet opgemerkt’ verdwijnt de cheffin weer uit de werkkamer.

Het bleek dat veel mensen in het bedrijf dit soort ervaringen met de cheffin had. Het moeilijke is echter dat als je de cheffin de schuld geeft van al deze fouten, je in eerste instantie geen poot hebt om op te staan. Jijzelf immers maakte die tikfout, niet iemand anders, en dat ‘toevallig’ de cheffin erbij stond, daar kan zij toch niets aan doen? Dat is de reactie van mensen die het projectiemechanisme niet kennen. Maar als je goed kijkt, zie je dat iedereen om haar heen als het ware onbewust gedwongen wordt haar schaduw te leven.

Moet je als ‘voltrekker’ van de schaduw van de ander dan zelf een groot complex hebben? Dat valt reuze mee. Natuurlijk moet, in ons voorbeeld, de cheffin ergens op aan kunnen haken, maar ik heb gemerkt dat als iemand een erg zware verdringing heeft, de ontvanger maar een piepklein haakje hoeft te hebben, en dan al onbewust in de ban kan raken. Het is iets wat in sprookjes weergegeven wordt als behekst zijn. Zo voelt het ook.

Een eerste signaal dat er wat aan de hand kan zijn, en dat je mogelijk te maken krijgt (of al hebt) met een dwingende projectie van een ander, is wanneer je in het bijzijn van die ander een soort van druk voelt. Dan kan een beklemd gevoel zijn, soms een geremdheid in spreken, of je merkt dat je bijna niet kunt antwoorden of aangeven dat je iets op een andere manier ziet. Sommige mensen gaven aan dat ze in zo’n geval het gevoel hadden alsof een bepaalde energie hen in een bepaalde hoek drukte. Maar hoe het ook zij, de kans dat je een fysieke reactie voelt is in sterke gevallen heel normaal, en het is goed om daar acht op te slaan, want het betekent ronduit ‘gevaar voor schaduw-dwang’.

Zelfs mensen die echt al de nodige psychologische groei doorgemaakt hebben kunnen nog steeds slachtoffer worden van deze afsplitsing, en al helemaal als er sprake is van een zogenaamd autonoom complex. Dat brengt ons op een nog zwaardere variant.

Besmettelijkheid van het autonome complex.

Een autonoom complex is een complex dat zo groot is geworden, dat het zich heeft afgesplitst en als een soort van deelpersoonlijkheid een eigen leven binnen de psyche is gaan leiden. Het is heel dwingend geworden en houdt de persoonlijkheid van de betrokkene in een sterke greep. Wanneer we het bekijken vanuit het gezichtspunt van de hoeveelheid psychische energie die je ter beschikking hebt om te functioneren, kun je zeggen dat een autonoom complex een dermate grote hoeveelheid van je psychische energie aan zich gebonden heeft, dat je weinig of niets meer over hebt om te kunnen functioneren. Je bent dan feitelijk uitgehold, en gaat nu een aanvulling van die energie zoeken in de buitenwereld. Slurpen dus!

Marie-Louise von Franz heeft de werking van een autonoom complex eens vergeleken met het hondsdolheidsvirus. Als iemand door dat virus besmet wordt, komt het virus tot een soort quasi-leven, en nestelt zich meteen in zowel mond als hersenen. In de hersenen zorgt het voor de neiging om te gaan zwerven en bijten, en het onderdrukt de behoefte aan eten en drinken. Door geen drank of voedsel mee te nemen kan het virus ook niet uit de mond gespoeld worden, en als je gaat zwerven ontmoet je meer mensen die je kunt bijten om het virus over te brengen.

Een autonoom complex geeft eenzelfde beeld te zien. In plaats van letterlijk te zwerven en letterlijk te bijten zien we nu het complex actief aan de slag gaan in de omgeving, waarbij het een zesde zintuig lijkt te hebben voor mensen op wie het op kan aanhaken om ze ‘leeg te zuigen’, wat een vorm van psychisch bijten betekent. Psychische vampiers noemen we ze ook wel. Juist door anderen psychisch te bijten en ‘leeg te halen’ kan het autonome complex blijven bestaan. Er wordt ook letterlijk energie aan je onttrokken; veel mensen merken dat ze binnen een half uur al doodmoe zijn, en krijgen niet zelden trek in zoetigheid als chocolade om weer wat energie te krijgen.

Je kunt door iemand met een autonoom complex heel makkelijk gepakt worden; het autonome complex heeft maar een heel kleine kapstok nodig om al binnen te komen. Je ziet ook dat jonge kinderen in aanwezigheid van zo iemand onhandelbaar worden of ruzie met elkaar gaan maken. Die pakken de energie net zo op. De besmettelijkheid van de projectie doet zich hier in een andere vorm voor dan in het voorbeeld met de cheffin. Daar was het nog een specifiek herkenbaar stuk verdringing. Bij een autonoom complex ligt het dieper en moeilijker grijpbaar. Hier hebben we te maken met een van binnen psychisch uitgehold stuk, iets wat degene met het autonome complex van zichzelf niet ziet en niet zal erkennen. Gevolg is dat de omgeving de leegheid en het onvervulde gaat spiegelen, bijna dwingend.

Mensen die zelf ‘opgegeten’ worden door een eigen, autonoom complex kunnen zich ontwikkelen tot wat we wel eens psychische vampiers noemen, met alle gevolgen van dien, voor henzelf en voor de mensen in hun omgeving. Barbara Hort schreef daar een onthullend boek over: „Onzalige honger.”

Negatief zelfbeeld.

Roepen mensen met een heel negatief zelfbeeld nu positieve reacties in de omgeving op? Dat zouden ze graag willen, maar zo eenvoudig ligt dat niet. Ook al hebben ze hun beste kwaliteiten mogelijk verdrongen, het gaat vooral om de oude scripts die ze leven. Waar heeft het negatieve zelfbeeld mee te maken? Wat verwachten ze van de omgeving? Als ze geplaagd worden door zelfafwijzing, kunnen ze met hun bewustzijn weliswaar hópen op acceptatie en op een positieve bejegening, maar als zich diep in hun psyche een gevoel verankerd heeft dat dat uiteindelijk toch niet zal gebeuren, of dat ze dat niet waard zouden zijn, dan gaan ze een bepaald type gedrag vertonen dat nu juist afwijzing oproept en daarmee hun gevoel van zelfafwijzing bevestigt.

Als iemand veel last heeft van minderwaardigheidsgevoelens, en álles doet om maar aardig gevonden te worden, kan zo iemand zelfs hinderlijk behulpzaam zijn, of zelfs een ‘laat-me-je-helpen-of-ik-schiet’ houding hebben. Van zo iemand wil je eigenlijk zo snel mogelijk verlost worden.

Er zijn ook mensen die dan zó aardig worden, dat ze bijna als een onderdanige hond veel te dicht bij je komen staan, waardoor je automatisch de kriebels krijgt om ze weg te duwen.

De sterke behoefte er bij te horen en de even sterke innerlijke programmering die zegt dat ze dat toch niet zullen krijgen, kan maken dat ook hier de diep verankerde angst in de buitenwereld wordt opgeroepen, en mensen botter en afwijzender gaan doen.

Jij mag niet verder komen dan ik….

Weer een andere vorm van besmettelijkheid van projecties is het verschijnsel waarbij er een soort onbewust verbond blijkt te bestaan tussen twee mensen. Ik kom het nog wel eens tegen tussen een ouder en een kind.

Veel ouders doen er alles aan om hun kind zo succesvol mogelijk in de buitenwereld te zetten. Ze zijn trots op de prestaties van het kind, en willen met hun bewustzijn niets liever dan dat hun kind het heel ver zal schoppen. Maar als ze ergens een pijn uit het verleden hebben, bijvoorbeeld een pijn dat ze nooit hebben kunnen of mogen studeren, en daardoor ook nooit verder hebben kunnen komen in de richting die ze wilden, dan kan er een donkere, onbewuste jaloezie op anderen, ook op hun eigen kind, zich gaan roeren, waardoor er een paradox ontstaat: met hun bewustzijn willen ze het kind zo ver mogelijk de maatschappelijke ladder op krijgen, onbewust echter is er een tendens die zegt: „Ik heb zo ver niet mogen komen, dan mag jij het ook niet.”

Een variant hierop is de situatie waarin een ouder wél een bepaald succes heeft gehad, en zich daar overdreven mee identificeert. Als iemand uit de directe omgeving nu beter of succesvoller wordt dan deze ouder, dan is dat met deze identificatie een pijnlijke ervaring. In zulke gevallen is het mogelijk dat er eveneens een donkere tegenhanger gaat ontstaan in de vorm van een houding die de ander, en vooral het eigen kind, laat ‘weten’ vooral niet te proberen om de ouder voorbij te streven. De bewuste houding kan dan nog steeds geloven het kind vooruit te willen helpen, de onbewuste dynamiek echter vormt een soort ‘afspraak’ met het kind om niet verder te komen dan de betreffende ouder. Dan zie je in de praktijk dat een kind een tijd lang eigenlijk best goed gaat, zich maatschappelijk ook goed ontwikkelt, maar op een bepaald moment stokt, niet verder kan, onzeker wordt, opeens besluit met iets belangrijks te stoppen, enz., enz. Net alsof het kind onbewust voelt dat het de gevaarlijke grens heeft bereikt, en onder de beheksing van het script komt.

De duistere kant van lichte projecties.

Er zijn tal van mogelijkheden om ‘besmet’ te worden; Guggenbühl-Craig geeft daar in zijn boek „Macht als gevaar”, dat ik al eerder noemde, een paar indringende voorbeelden van. Want ook een ‘positieve’ besmetting is mogelijk, met alle negatieve gevolgen van dien. Neem als voorbeeld een therapeut die door zijn cliënten op handen wordt gedragen. Natuurlijk kan het een geweldige therapeut zijn, maar er is ook een andere mogelijkheid.

Wanneer de cliënt heel onzeker is en er veel werk aan de winkel is, dan kan een luisterende therapeut die deze cliënt ziet staan een heel diepe indruk maken op de cliënt. De therapeut wordt in zo’n geval voor een bepaalde periode als een soort van vader of moeder ervaren, en de cliënt zal blijmoedig als een klein kind zijn hele vertrouwen in de handen van de therapeut leggen. Hij zal zich veilig voelen en een tijdlang zal alles in het leven van de cliënt draaien om de therapeut. Als hij iets meemaakt, zal hij meteen denken: „Dat moet ik mijn therapeut vertellen.” De therapeut wordt zo een tijd lang de projectie van het onbewuste, eigen middelpunt van de cliënt. Maar de therapeut zal dat middelpunt vroeg of laat moeten teruggeven aan zijn cliënt.

Een goede en evenwichtige therapeut zal deze projectie geruime tijd rustig dragen en zonder al te veel ophef proberen om de cliënt de weg naar diens eigen innerlijke centrum te hervinden. Dan is er niets mis. Integendeel, deze vorm van projectie die ook wel overdracht wordt genoemd, kan bij een juist gebruik door de therapeut zelfs als instrument worden gebruikt om de cliënt terug te leiden naar zichzelf en zijn eigen innerlijk centrum. Daarvoor moet de therapeut zich bewust blijven van het principe dat tegendelen bij elkaar horen (wat we al zagen in het hoofdstuk „Dubbele motieven en complementariteit”. Jung zegt hierover:

„In elke gecompliceerde behandeling participeert de arts als mens evenzeer als de patiënt. De patiënt kan alleen innerlijke zekerheid krijgen door de zekerheid van de relatie met de arts als mens. De arts moet blijven leren; elk nieuw geval brengt nieuwe problemen aan het licht en constelleert nieuwe zaken in het onbewuste die nooit eerder een rol hebben gespeeld. De helft van een goede behandeling bestaat daarom uit het zelfonderzoek van de arts zelf, het is zijn eigen gewond zijn dat hem het vermogen tot genezen geeft. Dat is ook de basis van de betekenis van de Griekse mythe over de gewonde arts.”

En in „Some Crucial Points in Psychoanalysis” zegt hij:

„De libido van de patiënt bevestigt zich aan de persoon van de analist in de vorm van verwachtingen, hoop, interesse, vertrouwen, vriendschap en liefde. De overdracht produceert eerst een projectie van infantiele fantasieën, vaak met een duidelijke erotische tint, al kan de seksuele component relatief onbewust blijven. Maar als de houding van de analist duidelijk blijft, zal de patiënt gaan merken dat zijn eigen houding niet past, en zo de mogelijkheid krijgen om de projecties te onderkennen en door te prikken.”

Maar het kan zijn dat de cliënt openlijk en overal zijn grote bewondering voor de therapeut uit en blijft uiten, en iedereen vertelt hoe bijzonder en hoe goed deze therapeut is. De eigen, innerlijk positieve inhouden en zijn eigen kracht heeft de cliënt dan niet alleen in de therapeut geprojecteerd, hij blijft dat wat eigenlijk van hemzelf is maar bij de therapeut neerleggen en hij zal alles doen om elk gedrag van de therapeut, elke opmerking of wat dan ook, te interpreteren in de richting van het beeld dat hij van die therapeut heeft, en dat is een geweldig en groots beeld.

Als de therapeut veel van deze cliënten heeft, en jarenlang steeds maar weer te horen krijgt hoe goed hij wel niet is, dan moet hij zelf stevig in zijn schoenen staan, want anders kan heel geleidelijk, heel zachtjes, maar onmiskenbaar, zich een stemmetje van hem meester maken dat hem influistert dat hij waarschijnlijk écht heel goed is. Niet lang daarna is het woordje ‘waarschijnlijk’ verdwenen, en begint hij er van overtuigd te raken dat hij toch écht bijzonder goed is.

Als er niet ergens een mogelijkheid of mechanisme is om dat proces te laten stoppen (zoals een kritische partner, gelijkwaardige vrienden die niets met zijn vakgebied te maken hebben, enz.), dan kan de therapeut terecht komen in een negatieve spiraal waarin hij zichzelf steeds beter gaat vinden, beter ook dan zijn collega’s, en uiteindelijk zal hij vereenzamen doordat hij zich ver boven alles en iedereen verheven voelt. En als hij helemaal doorslaat, kan hij zichzelf gaan beschouwen als een van de weinigen die de wereld nog kan redden.

Het beeld dat we hier zien is het risico in alle hulpverlenende beroepen. Als een voldoende aantal cliënten hun eigen kracht, licht en innerlijke centraliteit op een bepaalde persoon projecteren, kan de besmettelijkheid van de projectie maken dat de betrokkene zich daar steeds meer naar gaat gedragen, in welke ongenuanceerde vorm ook. Alleen een therapeut die zich hier heel erg van bewust is, en dit probleem innerlijk het hoofd heeft geboden, én die maatregelen heeft getroffen door vormen van intervisie, door een open en eerlijke omgang met mensen die gelijkwaardig aan hem zijn (en het liefst buiten zijn vakgebied om), die kan de druk weerstaan en zal weten dat een zware taak op zijn schouders rust. Hij moet namelijk niets minder doen dan die geweldige projecties teruggeven aan zijn cliënten. Ze zijn van hén en behoren zijn cliënten toe. Hij zal ze de weg moeten wijzen om deze inhouden te integreren.

Lastig dus, die besmettelijkheid van projecties. Probeer eens af te tasten bij wie je ánders bent dan je zou willen. Bij wie voel je je ongemakkelijk? Wat is het in je waar die ander op kan aangrijpen? Misschien ben je dan bevattelijk om een stukje schaduw van die ander te spiegelen.

Maar misschien is er ook iets in jezelf waardoor je in ánderen iets oproept. Krijg je steeds eenzelfde soort reacties, kom je regelmatig in eenzelfde type situaties? Verlopen bepaalde contacten steeds volgens een bepaald, lastig of vervelend patroon? Dan is er kans dat iets in jezelf steeds iets aan de omgeving ontlokt.

Deel 2

Aan de slag met projecties.

Hoofdstuk 12

Waar moet je op letten om projecties te ontmaskeren?

Projecties ontmaskeren betekent jezelf eerlijk onder ogen zien. Je kunt en mag hier geen verstoppertje spelen, want projecties zijn immers het gevolg van ‘verstoppertje spelen’ met bepaalde typen inhouden. Je zult jezelf eerlijk en onopgesmukt heel directe vragen moeten stellen, jezelf ook op diezelfde manier observeren, en registreren wat je waarneemt. In dit proces zijn nog een paar dingen héél belangrijk:

•  Kijk op een milde en oordeelloze manier naar jezelf. Wat je ook tegenkomt aan schaduwthema’s, be- of veroordeel jezelf niet. Sla het gade en wees blij dat je het ontdekt hebt. Besef dat de meesten van ons nooit bewust gekozen hebben voor het schaduwgedrag en schaduwdenken dat ze doen. Het komt tot stand in een wisselwerking met onze cultuur en de familie waarin we geboren zijn, de opvoeding die we hebben gehad, de ervaringen met sleutelfiguren in onze jeugd (ouders, broers, zusters, enz.), de omstandigheden die we hebben meegemaakt en waarin we keuzen hebben moeten maken (denk bijvoorbeeld eens aan de invloed van pesten op school!) en de latere keuzen die we in het volwassen leven hebben gemaakt. Het is een weefsel met veel draden en kleuren, dat geleid heeft tot het punt waar we nu staan. Zowel in positieve zin in wat we bereikt hebben, als in negatieve zin in de vorm van schaduwgedrag. Door op een oordeelloze manier naar dit weefsel te kijken en het te observeren, zul je steeds beter in staat zijn te begrijpen hoe het in elkaar zit, waardoor je ook steeds betere beslissingen kunt gaan nemen. Wees mild voor jezelf!

•  Kruip niet in schuldgevoelens als je bepaalde dingen ontdekt die je voorheen deed en nu in een ander licht ziet. Ik heb regelmatig te maken met ouders waarvan de kinderen al de deur uit zijn en die zichzelf en het leven als gevolg van hun studie in de jungiaanse psychologie heel anders zijn gaan bekijken. Ze zien opeens waar ze complexmatig hebben gefunctioneerd tegenover hun kinderen. Ze zeggen me dat ze spijt hebben, dat ze zich schuldig voelen dat ze hun kinderen ‘ook weer belast hebben’, en dergelijke. Ik vraag dan altijd: „Heb je dat bewust gedaan?” en krijg dan de verbaasde reactie van „Nee, natuurlijk niet, maar ik wist niet beter. Had ik maar geweten wat ik nu weet.” En dat is precies waar het om gaat: je wist het toen niet; die kennis was voor jou op dat moment niet beschikbaar, en je hebt keuzen gemaakt met het gereedschap dat je tóen had. Dat is niet verkeerd. Besef ook dat ook mensen die heel veel van deze mechanismen snappen niet vrij zijn van complexen, dat bestáát eenvoudig niet, en ook zij zullen her en der blijven steken en uitglijden. Schuldgevoelens hebben nog een groot gevaar: zodra je door schuldgevoelens geplaagd wordt, leggen deze beslag op een deel van je psychische energie, je gevoel en je tijd. Door steeds maar weer bezig te zijn met dat schuldgevoel raak je meer en meer verwijderd van het echte werk, het schaduwwerk waar je aan begonnen was. Schuldgevoelens kunnen heel makkelijk door complexen worden ingezet om er voor te zorgen dat ze niet ontmanteld worden.

•  Neem de tijd! Hoe vaak merk ik niet dat mensen vinden dat als ze snappen hoe het projectiemechanisme werkt, ze het ook meteen ‘onder controle’ moeten hebben en niet meer ‘de fout in mogen gaan’. Inzicht in de dynamiek is op zich al een hele stap, maar daarna pas begint het moeizame werk van observeren en aanpakken. Stel dat iemand een autoriteitscomplex heeft, en bij het minste geringste aanslaat op gezag en autoriteiten. Als hij dit van zichzelf begint te zien, en zich er dus bewust van wordt, betekent dat nog niet dat hij de volgende keer niet meer zal aanslaan op het beeld. Het complex is er immers nog steeds, en die blijft de beelden en de emotie sturen. Er is nu echter een verschil met de staat waarin hij zich hiervan onbewust was. Nu kan hij van binnenuit signaleren dat er een emotie is, en is nu in staat om de situatie waarin hij die emotie voelt nader te bekijken en te analyseren. Misschien ontdekt hij nu een subtiel signaal waar hij werkelijk op aanslaat, iets wat hem voorheen ontging. Dat signaal kan op zich weer leiden tot de oorzaak van zijn probleem. Vaak hebben we langere tijd nodig om écht zicht te krijgen op hoe het complex in ons werkt, en daarvoor is het gewoon nodig dat we de emoties blijven voelen en blijven aanslaan op bepaalde beelden. Dan zal er uiteindelijk een moment komen waarop we met ons bewustzijn de actuele situatie kunnen overzien, en het complex vóór kunnen zijn. Dan hoeven we niet meer aan te slaan en niet meer te reageren. Misschien ‘rommelt’ het nog wel ergens in ons, maar ons bewustzijn heeft het in regie kunnen nemen.

Het zijn simpele maar belangrijke aanwijzingen: geen oordeel, geen schuldgevoel en geen haast of dwang. Neem de tijd, wees mild voor jezelf, maar wees ook ontstellend eerlijk tegenover jezelf. Dan ga je goed voorbereid op weg.

Observeer waar je in het dagelijks leven op aanslaat. Dat kan op allerlei manieren, bijvoorbeeld:

•  Wat roept een emotie in je op? Ofwel: wat maakt je boos? Wat maakt je blij? Waar wind je je over op?

•  Wie of wat ontroert je?

•  Aan wie of waaraan moet je veel denken?

•  Wat fascineert je?

•  Over wie heb je het vaak?

•  Wie hemel je op, wie zet je op een voetstuk, wie vind je helemaal geweldig?

•  Van wie kun je niets hebben, op wie heb je altijd weer commentaar?

•  Welke situaties ontloop je het liefst?

•  Heb je een bepaald type angst dat je steeds overvalt?

•  Wat is je lievelingsfantasie? Welke rol speel je daarin?

•  Welk televisieprogramma móet je zien?

Hebben al die dingen nu met complexen en projectie te maken? Het antwoord is helder: ja, allemaal. We zagen al dat complexen met emoties gepaard gaan, dus alles wat je een emotie geeft heeft met een eigen onbewuste dynamiek te maken. Nu wordt het zaak om precies te achterhalen wát de dingen zijn die je emotioneren. Ook dat wat ons ontroert is van belang. Er is dan duidelijk ‘een gevoelige snaar’ geraakt; ontroering heeft daarmee een rechtstreekse connectie met je complexen, en hetzelfde geldt voor fascinaties, ongeacht of het een fascinatie voor detectives of voor tuinplanten is. Waar surf je op internet altijd weer naar toe? Naar welke afdeling boeken ga je steeds als je een boekwinkel binnenkomt? „Waar het hart vol van is, stroomt de mond van over” is een bekend Nederlands spreekwoord, dus kijk eens waar je allemaal commentaar op hebt, positief of negatief.

Heb je een fascinatie voor een bepaalde persoon? Wat is het dan dat je het meest in die persoon fascineert? Ook als je denkt dat je niet echt door iemand gefascineerd bent, kan dat toch het geval zijn. Dat ontdek je door te kijken over wie je het altijd weer hebt, welke naam steeds weer komt bovendrijven. Dat kan een bekend iemand zijn, bijvoorbeeld uit de wereld van de politiek of de film, maar ook iemand uit je gewone omgeving. Die fascinatie kan negatief zijn (bijvoorbeeld altijd weer afgeven op een bepaalde politicus), maar ook positief in de vorm van iemand helemaal geweldig vinden en op een voetstuk zetten.

Een fascinatie kan ook een bepaalde serie op televisie betreffen. Waar blijf je voor thuis? Weet je ook wát je daarin zo fascineert, waaróm je er andere dingen voor opzij zet? Het kan de inhoud van de serie zijn, maar eveneens de sfeer, of een bepaalde rol. Als je je opwindt over een bepaalde rol, kijk dan eens of deze rol niet symbool staat voor iets in je eigen leven of verleden dat je diep hebt weggestopt omdat je bang bent voor de opwinding en onrust die het gevolg zal zijn als je het innerlijke thema naar boven haalt.

Datzelfde geldt ook voor irritaties die je voelt bij bepaalde mensen. Het ‘gewone’ projectiemechanisme kan hier overigens zijn werk doen, en dat is het onbewust herkennen van een eigen karaktertrek in de ander. Maar het is ook mogelijk dat bepaalde ervaringen in het verleden zo pijnlijk of lastig zijn, of zo diep weggestopt zijn, dat het angstig is om die naar boven te halen. Dan is irritatie aan een bepaald persoon búiten je, die met het verdrongen thema te maken heeft, een veilige uitweg. Ben je vroeger erg teleurgesteld geweest in je vader omdat die op voor jou cruciale momenten niet doortastend was, niet achter je stond of je in de steek liet? Voelde je je destijds daardoor misschien verraden? Dan zal het moeilijk zijn om nu naar een politicus te kijken die op een cruciaal moment een eerder gedane belofte niet nakomt en een (in jouw ogen) slap compromis sluit. Hoezeer je ook last kunt hebben van je irritatie over die politicus, het is op een bepaalde manier makkelijker te hanteren voor je psyche dan het doen herleven en opnieuw ervaren van die oude pijn. Want dat betekent niet alleen dat je in het reine moet komen met die ervaringen uit het verleden, het betekent ook dat je nú actief aan de slag moet om tegenover jezelf een andere houding aan te nemen. Veel schaduwwerk dus, en dat kan emotioneel en pijnlijk zijn, en aanvankelijk veel ongemakkelijker dan je regelmatig te ergeren aan iemand in de buitenwereld. Maar uiteindelijk zal het échte werk veel bevredigender zijn.

De media, of het nu radio, televisie of kranten zijn, geven ons een constante stroom aan beelden waar onze complexen hun projectie aan kunnen ophangen. Ideaal om jezelf en je reacties te observeren. Schrijf eens een paar maanden lang op waar je op aanslaat, en je zult vast en zeker een bepaald basispatroon gaan zien. Maar wees voorzichtig met het analyseren ervan, want het ontmaskeren van projecties kent een aantal valkuilen. Bij de interpretatie moeten we met een aantal zaken rekening houden, die ik aan de hand van voorbeelden zal toelichten.

Neem de dingen niet te letterlijk!

Er zijn zaken waar vrijwel iedereen op reageert. Wanneer in het nieuws wordt verteld dat bepaalde krijgsheren en krijgsgroepen in Afrika uit zijn op diamanten en van onschuldige mensen de handen afhakken ‘zodat ze de diamanten niet kunnen pakken’, en je vervolgens beelden ziet van mensen met stompjes waar eens handen zaten, dan is dat een beeld dat terecht grote afkeer oproept. Er is hier dus sprake van een emotie, en daarmee van een geraakt complex.

We hebben al eerder gezien dat een complex niet op alle beelden in de buitenwereld aanslaat, maar alleen op die beelden die verwant zijn met het complex. Als we daar dan aan toevoegen dat onze eigen verdringingen in onze complexen zitten, dan kan dat gemakkelijk tot de conclusie leiden dat wij in ons eigen onbewuste net zo destructief zijn als het beeld waar we op aansloegen. Dat is ook een type vraag dat ik vaak krijg: „Denk je dat ik écht in staat zal zijn om zoiets verschrikkelijks te doen?”

Wees gerust, in verreweg de meeste gevallen is die conclusie niet juist! Als we aanslaan op iets heel destructiefs hoeft dat echt niet te betekenen dat wij zelf precies dezelfde destructiviteit in ons hebben. Zo rechtlijnig ligt het niet. Neem de beelden niet te letterlijk!

De beeldentaal van het onbewuste is altijd een symbolentaal, en als een complex door middel van projectie aanslaat op een beeld in de buitenwereld, dan moeten we dat beeld in de buitenwereld niet letterlijk nemen, maar als een symbool. Je zou eigenlijk moeten zeggen: wat zou dat beeld te betekenen hebben als ik het had gedroomd? Alleen al door het zo te stellen, schep je ruimte voor een veel bredere interpretatie.

Situaties in de buitenwereld die sterk tegen de levenswetten ingaan, die onmenselijk zijn, raken ieder van ons vaak op een dieper niveau. Ze roepen een automatische archetypische of instinctieve afweer op, en van daaruit ervaren we een emotie. Het is dus heel normaal dat we op zulke beelden reageren, ook als we géén ermee corresponderende complexen hebben. Iets diepers, iets algemeen menselijks in ons roert zich dan. We zijn er even door geraakt, maar het zal ons geen slapeloze nachten bezorgen, en we worden er dan ook niet door achtervolgd. Kortom, er was even een intense emotie, maar van korte duur. De korte duur geeft ook aan dat we niet echt met een zwaar complex te maken hebben.

Maar als de beelden door ons heen blijven spoken, als we er over gaan dromen, als we er steeds weer met anderen over praten, kortom, als ze op welke manier ook een rol blijven spelen in de volgende uren, dagen of weken, dan hebben de beelden iets geraakt dat ook in ons persoonlijk aanwezig is. Op zo’n moment is het goed om de beelden als een symbool van een innerlijk thema te gaan beschouwen.

Doen we dat, dan moeten we voorzichtig te werk gaan, en proberen te achterhalen wat ons het meest heeft geraakt. Welk deel van het beeld trof ons het sterkst? Soms is dat moeilijk vast te stellen, maar het is goed om het te proberen. Wanneer je namelijk sterk geraakt bent door de uitdrukking op het gezicht van de dader(s), dan is dat een ander beeld dan wanneer je almaar het beeld van de armen zonder handen voor je ziet.

In dat laatste geval zou je je een aantal dingen letterlijk kunnen afvragen, zoals bijvoorbeeld:

•  Wat in mijzelf is onthand? Of

•  Wat is voor mij niet langer tastbaar? Of

•  Waar of wanneer heb ik mijn vaardigheden verloren? Of

•  Waar heb ik geen greep meer op? Of

•  Welke inhouden heb ik zo verwaarloosd dat ze ‘verminkt’ zijn geraakt?

Ben je echter ‘aangeslagen’ op de uitdrukking op het gezicht van de dader(s), dan zijn heel andere vragen aan de orde; ik noem weer een paar mogelijkheden:

•  Ken ik die uitdrukking ergens van? Ken ik iemand met zo’n uitstraling?

•  Heb ik een woede in me die ik niet onder ogen durf te zien?

•  Wat voor rol speelt destructie in mijn leven?

•  Hoe hard ben ik voor mezelf?

•  Ben ik in het verleden bedreigd geweest?

We zien nu dat we de werkelijke gebeurtenis nemen als aanleiding om onszelf vragen te stellen, en dat deze vragen afgeleid kunnen worden uit het symbolische beeld. Ik gaf al eerder het voorbeeld van hoe jonge meisjes aansloegen op het beeld ‘Johnny Depp’ en hoe we konden achterhalen wat dit beeld werkelijk voor hen betekende. Als we het beeld waar we op aanslaan te letterlijk nemen, zullen we niet alleen een heel verkeerd oordeel over onszelf vellen, we stagneren ook in onze analyse. Dus:

•  Kijk naar het beeld en beschouw het als een symbool, alsof het een droombeeld is.

•  Probeer te achterhalen welk onderdeel je het meest raakte.

•  Stel zoveel mogelijk vragen naar aanleiding van het beeld dat bij dát onderdeel hoort.

•  Zie het beeld als een afspiegeling van een innerlijk proces of van een onverwerkte gebeurtenis.

•  Als je er niet uitkomt is dat geen enkel probleem! Alleen al door naar het beeld kijken en jezelf eerlijk vragen te stellen komt er een proces in je op gang dat vanzelf naar antwoorden gaat leiden. Dat kan ’s nachts in de vorm van een droom, maar het kan ook zijn dat een paar maanden later opeens het kwartje valt.

Verschillende projecties kunnen bij elkaar horen.

Door gedurende langere tijd jezelf, je reacties en je emoties te observeren, zul je gaan merken dat er gewoon, gedurende een normale dag, tal van kleine ergernissen en emoties zijn waar je nooit zo bij stil hebt gestaan. Maar als in de loop van de maanden blijkt dat je je telkens weer aan dezelfde dingen ergert, dezelfde dingen storend vindt, op dezelfde onderwerpen terugkomt, dan is er duidelijk sprake van een of meerdere complexen die actief zijn. Ze geven dan niet in één keer een heftige emotie, maar blijken door het voortdurend terugkeren van dezelfde ergernissen of thema’s eigenlijk constant actief te zijn. Een stevig complex verraadt zich ofwel door een enkele heftige emotie die je lang bezig houdt, of door een voortdurende klop op de deur en een voortdurend beïnvloeden van je stemming.

Veel mensen die zichzelf langere tijd observeerden vertelden me dat ze verbaasd waren te zien op hoeveel verschillende dingen ze eigenlijk steeds reageren. In principe kun je elk van die thema’s die op deze manier opduiken analyseren op de manier die we net hebben gezien. Dat zal op den duur zeker tot een diepere achtergrond leiden, en tot het ontmaskeren van het complex. Heel vaak echter blijken in eerste instantie totaal verschillende projecties en irritaties bij hetzelfde thema of complex te horen.

Zo ontdekte iemand in de loop van een aantal maanden aan te slaan op onder meer de volgende situaties:

•  stoplichten;

•  mensen die 40 km per uur rijden waar 50 is toegestaan;

•  het bouwen van moderne, in zijn ogen foeilelijke gebouwen tussen karakteristieke huizen in een buurt met een historisch gezicht;

•  het volbouwen van polders;

•  irritatie als hem gevraagd wordt iets te doen;

•  deadlines.

Heel verschillende situaties dus, maar bij dieper graven komt er een beeld naar voren dat op een mogelijke samenhang wijst:

•  De irritatie bij stoplichten hangt vooral samen met het gevoel dat hem gedicteerd wordt wat hij moet doen. Hij vindt het onzin om nodeloos te moeten wachten tot een stoplicht op groen springt als er geen ander verkeer te bekennen is. Stoplichten vindt hij sowieso betuttelend, want je kunt zelf toch kijken of er iets aan komt en dan zelf de verantwoording nemen voor je rijgedrag? Waarom moet alles zo óvergeregeld worden? Achterliggend thema is dus: niet betutteld en niet geremd willen worden door iets of iemand anders.

•  Bij mensen die 40 kilometer per uur rijden is zijn reactie: als ik achter ze rij, dan dwingen ze mij om tussen twee versnellingen in te rijden, en dat is niet goed voor mijn auto. Ze dwingen mij om constant op te letten en me aan te passen aan hun rijstijl. Al wordt het probleem van de versnellingen van de auto aangevoerd, het achterliggende thema blijkt vooral uit het woordgebruik: ‘dwingen’. Hij voelt zich door een ander gedwongen, en wil dat niet.

•  Zijn reactie bij het zien van moderne nieuwe strakke gebouwen in een verder heel karakteristieke oude buurt: „Ze houden helemaal geen rekening met de omgeving, ze doen maar waar ze zin in hebben. Ook schoonheids- of welstandscommissies van gemeenten blijken dus niets voor te stellen als die hierin zomaar meegaan. Het zijn de absurde gedachten en ideeën van architecten die uitgevoerd worden zonder enig besef van de historische waarde van de omgeving, en zonder zich af te vragen of de mensen die in die buurt wonen en er tegenaan moeten kijken dat wel willen.” Achterliggend gevoel is hier vooral: een buurt krijgt iets opgedrongen, er wordt geen rekening met de mensen in de buurt gehouden.

•  Het volbouwen van polders vindt hij een aanslag op de open ruimte. „Nog even en je kunt in Nederland nergens meer ruimte zien. Nu al is het zo dat de horizon vervuild wordt door grote gebouwen in de verte die je van heinde en verre kunt zien.” Hij maakt zich daar grote zorgen over, evenals het geleidelijk aan knagen aan het groene hart van Nederland. Thema daarachter: het gevoel dat de oprukkende verstedelijking alles opslokt en dat er geen enkele bestuurlijke instantie is die dit op een adequate manier reguleert. Integendeel, gemeenten werken actief mee om mensen hun gevoel van ruimte te ontnemen. Het achterliggende gevoel is dat de wereld ongevraagd bij hem binnendringt.

•  Als iemand hem vraagt om iets te doen ervaart hij dat in eerste instantie als een inbreuk op wat hij op dat moment aan het doen is. Ook krijgt hij meteen het gevoel iets te ‘moeten’, en heeft het gevoel dat die ander wil dat het meteen gebeurt. Het maakt niet uit of het zijn vrouw is of iemand op zijn werk. Achterliggend thema blijkt opnieuw samen te hangen met dwang.

•  Aan deadlines heeft hij een hekel. Hij werkt graag en hard, maar voelt verzet zodra iemand hem vertelt wanneer het af moet zijn. Hij wil er niet mee lastig gevallen worden. De buitenwereld moet hem niet vertellen wat hij moet doen en wanneer. Achterliggend thema is opnieuw dwang en ‘moeten’.

In de praktijk van alledag blijkt de man toch gewoon aan de deadlines te voldoen, blijkt toch te helpen als hem dat gevraagd wordt, blijkt zich toch meestentijds aan de verkeersregels te houden, kortom, de dagelijks terugkerende irritaties leiden niet tot asociaal gedrag. Het is belangrijk om te weten dat bij heel veel mensen er een aantal situaties steeds weer met irritatie gepaard gaan zónder dat ze daardoor onhandelbaar, moeilijk of asociaal worden. Er is dan sprake van een passieve projectie, en geen actieve.

Als we alle bovenstaande reacties van de man op een rijtje zetten, dan zien we dat een steeds terugkerend thema ‘dwang’ en ‘moeten’ is. Op de een of andere manier blijkt de man allergisch te zijn voor iets of iemand van buiten die hem zijn wil oplegt, afremt of betuttelt. Dat is de kern, en nu we de kern te pakken hebben, kunnen we ook voorspellen in welke ándere situaties de man geneigd zal zijn om ‘aan te slaan’, want het zullen alle situaties zijn waarin hij hetzelfde gevoel van dwang en moeten zal ervaren. Het complex kennen betekent ook dat je gedrag vrij goed kunt voorspellen. Maar wat dit voorbeeld bovenal laat zien is dat ogenschijnlijk heel verschillende projecties kunnen samenhangen met maar één complex, met één thema. Er zijn heel wat verschillende beelden die door hetzelfde complex herkent en ingevuld kunnen worden!

Als je bij de kern van een of meer projecties bent gekomen, wordt het complex bewust. Nog steeds zul je aanslaan op de ermee resonerende beelden uit de buitenwereld, maar je hebt vanaf nu de mogelijkheid te herkennen waar het om gaat. Vanaf nu kun je gaan werken aan het terugnemen van projecties.

Ga gewoon de komende tijd eens met de volgende punten aan de slag, het kan heel verhelderend (en ja, ook best wel confronterend) zijn!

•  Observeer je reacties en je emoties voor langere tijd.

•  Schrijf op waar je op aanslaat, wat je beweegt, wat je emotioneert, wat je gedachten in beslag neemt.

•  Doe dit met mildheid jegens jezelf, zonder oordeel.

•  Heb geduld.

•  Probeer bij elke projectie te achterhalen welk onderdeel je het meeste raakt.

•  Probeer vervolgens door er over na te denken en er op te associëren te achterhalen welke dynamiek of welk thema er achter ligt.

•  Als je er dieper op in wilt gaan, duik dan ook in de gevoelens die je er bij krijgt. Ken je die ergens van? Wanneer heb je voor het eerst soortgelijke gevoelens gehad?

•  Kijk of meerdere projecties met hetzelfde samenhangen.

Hoofdstuk 13

Het terugnemen van projecties.

Als we ‘het lek boven hebben’ bij een bepaald complex, kunnen we beginnen aan de ontmanteling ervan. Dat proces heeft tijd nodig, en ook hier zijn er weer bepaalde valkuilen en mogelijkheden. Een complex ontmantel je namelijk niet door het te benoemen en te herkennen. Dat is een eerste stap, daarna pas gaat het grote werk beginnen.

Jung zei eens dat er een groot verschil bestaat tussen lezen over een ziekte of een ziekte doormaken. Dat is precies wat ook van toepassing is op een complex. Het maakt een groot verschil of je het intellectueel ziet en snapt, of dat je de emotie van het complex beleeft. De laag van het persoonlijke onbewuste is een laag waarin verdrongen ervaringen liggen opgeslagen. Dat zijn doorgaans ervaringen die zo pijnlijk waren, dat we ze op het moment van de ervaring zelf niet aan konden of niet konden plaatsen. Het echt ervaren van de pijn en het je werkelijk bewust zijn van wat er op dat moment gaande was zou het je moeilijk, en misschien zelfs onmogelijk gemaakt hebben om nog door te kunnen functioneren. Door nu die ervaring, of de beleving ervan destijds, niet in jezelf toe te laten, kon je doorleven.

Er zijn nu twee soorten verdringingen mogelijk:

•  de hele gebeurtenis en de bijbehorende beleving zijn verdrongen,

•  of je herinnert je nog wel de gebeurtenis, maar de beleving ervan is verdrongen.

Dat laatste kom ik veel tegen. Mensen kunnen dat heel rustig vertellen over dingen die ze vroeger hebben meegemaakt. Ze kunnen ook aangeven dat het verschrikkelijk was en dat ze er als kind enorm onder geleden hadden, en kunnen er van overtuigd zijn dat ze daar nu echt overheen zijn en dat het dus ‘verleden tijd’ is. Dat laatste echter blijkt lang niet altijd het geval te zijn. Dat je geen emoties en gevoelens bij het vertellen van deze gebeurtenissen ervaart kan namelijk ook met het feit samenhangen dat je destijds alle gevoel rond de gebeurtenissen naar het rijk van het onbewuste hebt verwezen om er niet langer door achtervolgd te worden. De gevoelens zitten dan nog steeds aan het betreffende complex vast, en werken van daaruit nog steeds als stoorzender, zonder dat je dat in de gaten hebt. De emoties zullen zich beslist nog manifesteren, maar dat hoeft niet altijd bij het praten over of het herinneren van de echte gebeurtenis te zijn! Ik zal dat aan de hand van het volgende voorbeeld toelichten.

Mensen die in hun jeugd slecht behandeld zijn, tot en met mishandeling toe, kunnen bijvoorbeeld rustig vertellen wat zich vroeger allemaal heeft afgespeeld en hoe rot het thuis was. Als ik echter naar associaties vraag op vader en moeder, en met hen de rol van beiden bespreek, komt het heel regelmatig voor dat er vergoeielijkend gesproken wordt over de ouders. Net alsof het destijds mishandelde kind het opneemt voor de ouders en ze in bescherming neemt. Dat kan samenhangen met een paar achterliggende dynamieken:

•  Als het kind in de jeugd het gevoel van onveiligheid volledig tot zich had laten doordringen, zou het thuis onmogelijk verder gekund hebben. Maar welke uitweg was er? Het komt veel voor dat het kind dan heimelijk de schuld van het gebeuren thuis op zich neemt vanuit een innerlijke dwang nog érgens iets goeds in de ouders te kunnen ervaren. Het blijft zoeken naar een mogelijkheid om nog aan te kunnen haken bij iets positiefs in de ouders. Dit gedrag kan zich in het volwassen leven voortzetten in een vorm van zelfbeschuldiging en de ouders op een bepaalde manier de hand boven het hoofd houden.

•  Of er is sprake van een enorme woede die in het onbewuste sluimert, en waarvan de betrokkene zich misschien maar vaag bewust is, en misschien helemaal niet. Het doorbreken van die woede kan een ontluisterende ervaring zijn, want deze woede is (als alles wat vanuit het onbewuste doorbreekt) primitief en ongecensureerd. De vorm die deze woede aanneemt, en de uiting ervan kan helemaal in strijd zijn met het beeld dat we zo zorgvuldig van onszelf hebben proberen op te bouwen. De woede naar het verleden, en daarmee naar de ouder(s) die mishandelde(n) kan voor langere tijd ‘veilig’ worden geblokkeerd door vooral begrijpend en lief over de ouders te praten en te denken, of ze te verontschuldigen dat ze er ook niks aan konden doen want ze hadden het zelf zo moeilijk, enz., enz.

In zulke gevallen kan de betrokkene vertellen wat er gebeurd is zonder emoties te ervaren, terwijl er toch sprake is van een complex. Emoties waren toch een kenmerk van een complex? Jazeker, maar het wil niet zeggen dat de emoties precies gericht zijn op de gebeurtenis zelf. Het complex hoeft niet aan te slaan bij het vertellen over de gebeurtenis, zoals ik net al aangaf; het zal aanslaan op béélden in de buitenwereld die het herkent als deel van zichzelf.

Wat er in het complex zit hoeft namelijk niet de gebeurtenis zelf te zijn. Wat er vooral in zit is de beleving ervan. Als de betrokkene nu in de buitenwereld een situatie meemaakt met een ongelijkheid tussen mensen (zoals ook ouder–kind een ongelijke situatie is) waarin de bovengeschikte partij de ondergeschikte in de problemen brengt, kan dat opeens een heel heftige emotie geven. Het kan zelfs de drang geven om voor de underdog op te komen. Zo iemand kan zich bijvoorbeeld aangetrokken voelen om zich verdienstelijk te maken binnen de vakbeweging, want daarin bij uitstek kun je opkomen voor mensen in een ondergeschikte positie. De woede die van binnen smeult krijgt nu een ‘geaccepteerd’ kanaal: je kunt via de actieve projectie vechten voor de rechten van de ondergeschikte c.q. werknemer. (We mogen dit voorbeeld niet omdraaien, het is beslist niet zo dat iedere vakbondsmedewerker het bovenomschreven complex heeft!) Er is dus nog wel degelijk emotie, het complex is ook zeer actief, maar de energie is overgebracht op een qua beeld soortgelijke situatie. Dat is de reden dat je lang in de waan kunt blijven iets al helemaal verwerkt te hebben. Tot zich een situatie in je leven voordoet waarin je er opeens achter komt dat de wond die destijds in je geslagen is nog steeds niet geheeld is. Dan zal het echte verwerken gaan beginnen. Zolang echter de projecties op de buitenwereld gericht blijven, is de weg naar binnen afgesloten en wordt het complex niet ontmanteld. Het complex blijft je manier van kijken kleuren en je handelingen beïnvloeden, zonder dat je het in de gaten hebt. Sterker nog, het gedrag dat voortvloeit uit het complex is voor ons dan volkomen gerechtvaardigd en we voelen ons er ook nog eens goed bij. In het voorbeeld van de vakbondsmedewerker betekent dit dat het complex hem doet strijden tegen elke werkgever, die onbewust en ongemerkt wordt beschouwd als vijandig en als iemand die er bij voorbaat al op uit is om misbruik te maken van werknemers. Let wel dat de vakbondsman er met zijn bewustzijn van overtuigd kan zijn dat hij netjes wil onderhandelen met werkgevers om tot goede afspraken te komen. Hij zal niet in de gaten hebben dat zijn opstelling, analyse en eisen mede ingegeven worden door zijn onbewuste wantrouwen. Hij voelt zich bovendien erg goed dat hij iets kan betekenen voor werknemers, die in dit beeld door het onbewuste ervaren worden als potentiële slachtoffers. Omdat de situatie zo ánders is, want overleg met bedrijven is toch echt wat anders dan een situatie thuis toen je klein was, zal de vakbondsman er geen idee van hebben dat dit oude script uit zijn verleden actief is. Het onbewuste maakt geen onderscheid tussen nu en verleden, tussen werk of thuis. Het resoneert op béélden, en daar waar ook maar een mógelijkheid van ongelijkheid voelbaar wordt, zal het complex er meteen het gevaar voor misbruik in projecteren, en aan de slag gaan, in dit geval in de vorm van een actieve projectie.

Bij het analyseren van onze emoties, irritaties en projecties, zoals we in het vorige hoofdstuk hebben gezien, komen we doorgaans uit op een bepaald centraal thema. Dat is het thema dat we bij de kop moeten nemen om de projecties te gaan doorprikken en het complex gaan ontmantelen.

Ik ga terug naar het voorbeeld uit het vorige hoofdstuk, waar het centrale thema ‘dwang’ en ‘moeten’ bleek te zijn. Omdat het vooral de beleving van oude pijn is die destijds verdrongen was, kunnen we het beste via de weg van de beleving achterhalen wat de bron van het complex is. In praktische zin gaat dat als volgt:

•  Doe je ogen dicht en probeer zo veel mogelijk het gevoel naar boven te halen dat hoort bij het complex. Voor de man in ons voorbeeld zou dat betekenen te voelen wat ‘dwang’ en ‘moeten’ aan gevoelens oproepen. Als dat te abstract is, zou hij zich ook kunnen voorstellen om achter een ‘slome duikelaar’ te rijden, of lang voor een stoplicht te moeten wachten. Ofwel: zich die situaties voor de geest te halen waarop zijn complex aanslaat.

•  Ga helemaal in dat gevoel zitten, ervaar het tot in je tenen.

•  Kijk dan of je dat gevoel kent, of je het uit eerdere situaties herkent. Vaak krijgen mensen bij deze oefening spontaan beelden van gebeurtenissen van vroeger, zelfs gebeurtenissen die ze al lang vergeten waren.

•  Ga zo ver mogelijk terug naar het verleden, en laat het gevoel nog steeds de leidraad zijn.

Doe dit zo vaak als nodig is. Bij sommigen gebeurt er meteen de eerste keer al heel veel, anderen hebben vaker deze oefening nodig om alles boven water te krijgen. Het geeft niet als je meerdere keren nodig hebt, je eigen onbewuste helpt je vroeg of laat wel op weg, vertrouw er maar gerust op.

De herinneringen die boven komen weerspiegelen vaak situaties of gebeurtenissen die je hebt meegemaakt die samenhangen met de betekenis van het complex dat we aan het onderzoeken zijn. De reden dat we zo ver als mogelijk is terug moeten gaan in het verleden, is dat in veel gevallen het beginpunt van het complex al in onze vroege jeugd begint. Wanneer we zien dat we een of meer ervaringen hebben gehad die tot een bepaalde afweer hebben geleid, kunnen we ook objectiever zien dat onze huidige situatie nu verschilt van vroeger, en dat die afweer niet meer nodig is. Je gaat dan ook zien dat je je oude afweer uit het verleden nog steeds in stelling brengt in het heden, ook als dat helemaal niet nodig is. Door het complex echter en de bijbehorende projectie, kon je voorheen nog niet zien dat het niet meer nodig is.

De man in ons voorbeeld bleek te zijn opgegroeid in een gezin waarin de ouders een soort dubbele boodschap uitzonden. Enerzijds bleken de ouders dol op de kinderen te zijn en waren de kinderen ook echt gewenst. Anderzijds echter bleken de ouders op menig punt met zichzelf in de knoop te zitten, waardoor ze veel energie op zichzelf richtten in plaats van op de kinderen. De vader had een overdreven grote aandachtsbehoefte en domineerde daarmee het gezin. Het beeld dat de vader opriep was eigenlijk een beeld van een goedbedoelende man, die echter zozeer het gevoel had niet gezien te worden, dat hij er op overdreven manier voor zorgde wel gezien te worden. Daarmee bepaalde hij veel in het gezin, en hield geen of weinig rekening met de gevoelens van de andere gezinsleden: de ‘dwang’.

De moeder van de man was tegelijkertijd heel zorgzaam, bij het perfecte af, maar anderzijds op haar eigen manier ook dwingend. Ze verwachtte aandacht en hulp van de kinderen, zonder erg op de eigen behoeften van de kinderen zelf te letten. Als een van de kinderen bijvoorbeeld rustig met de vader zat te praten, kon de moeder ‘inbreken’ in het gesprek met vragen die ook best op een later tijdstip gesteld konden worden, of op een andere manier spelbreker zijn. Ze gaf de indruk met haar vragen dat er ook meteen een antwoord moest volgen: het ‘moeten’.

Het bleek dat de man voor dit type gezinsleven heel gevoelig was geworden. Zijn vader had het gevoel niet gezien te worden, en gaf door zijn overcompenserende gedrag zijn zoon precies de boodschap die voor hem zelf zo pijnlijk was: ik zie je niet staan, jij hoort mij te zien. Gevolg: de zoon ontwikkelde een overgevoeligheid voor dit thema. Hij voelde zich snel afgewezen, niet gehoord, niet begrepen of niet gezien. De handelwijze van de moeder was eigenlijk steeds een inbreuk op de psychische ruimte van de man, en in combinatie zien we daardoor een gevoeligheid ontstaan voor dwang (het thema rond de vader die dwangmatig aandacht eiste) en moeten (het thema van de inbreuken van de moeder).

De man uit ons voorbeeld is al lang en breed getrouwd, heeft kinderen en heeft een baan. Hij schept nu zijn eigen leven en eigen omstandigheden. Toch blijkt hij te blijven aanslaan op dat wat al in zijn vroege jeugd deel was van de sfeer thuis. Hij heeft overigens goede herinneringen aan zijn jeugd; het onderliggende thema had hij aanvankelijk niet zo in de gaten. Maar onbewust pakken we van alles op, en kinderen zijn net sponzen! Waarbij ik wel moet aantekenen dat een kind méér zal oppakken rond thema’s waar het al een aangeboren gevoeligheid voor heeft.

Gaat het bij de man nu om stoplichten als hij zich irriteert? Nee, in wezen gaat het om een beschadigd en pijnlijk stuk in hemzelf, ontstaan in de vroege jeugd, van geremd en niet gezien worden, en bepaald worden door zijn vader en moeder, die te weinig oog hadden voor zijn persoonlijke behoeften.

Blijft de man zich aan stoplichten ergeren? Zodra hij de ontdekking heeft gedaan waarmee het samenhangt, is hij al een grote stap verder. Maar hij zal zich blijven ergeren als hij niet de volgende stappen zet:

•  De makkelijkste is om elke keer bij een stoplicht, als het gevoel weer boven komt, heel bewust tegen zichzelf te zeggen dat het niets met het stoplicht zelf te maken heeft, maar met een oud patroon dat hij op het stoplicht heeft geprojecteerd.

•  De moeilijkere stap is dat de man actief aan de slag moet om zichzelf te accepteren, zichzelf te zien staan, en zich wél gezien te voelen in de omgeving. Hij zal oog moeten krijgen voor de complimenten die hij krijgt, oog moeten krijgen voor al die kleinere en grotere aanwijzingen dat hij wel degelijk gehoord wordt, in plaats van er al bij voorbaat van uit te gaan ‘dat hij wel weer niet gehoord zal worden’. Als je daarvan uit gaat, zul je op alle signalen die maar zouden kúnnen wijzen ‘niet gezien worden’ de nadruk gaan leggen.

Veel van onze projecties en de opbouw van onze complexen stammen uit de ervaringen die we hebben met wat we sleutelfiguren uit onze jeugd noemen. Ervaringen met onze ouders, maar ook broertjes en zusjes. Ervaringen in de crèche, de peuterschool, de kleuter- en lagere school. Eventueel ervaringen met een vaak aanwezige grootouder of oom of tante, of oppas. Kortom, ervaringen met al diegenen die in belangrijke mate deel waren van het vroegste deel van ons leven, het deel waarin de aangeboren complexen hun kapstokken aanbieden en we ze met persoonlijk materiaal kunnen volhangen.

Juist het feit dat we al geboren worden met een zekere dispositie of aanleg, met de gevoeligheden van dien, maakt dat we al jong heel erg kunnen schrikken van een bepaalde gebeurtenis, waar een broertje of zusje merkbaar minder van onder de indruk is. Die hebben weer andere gevoeligheden. Zo kunnen gebeurtenissen die ouders gemakkelijk bagatelliseren, en waarvan ouders denken dat die niet zo belangrijk waren, voor een kind heel ingrijpend zijn en heel bepalend voor de groei van een bepaald complex.

Natuurlijk kunnen complexen ook op andere wijzen ontstaan of groeien. Een plotselinge schokkende gebeurtenis in ons leven kan drastische en ingrijpende gevolgen hebben. Een moeder die, op vakantie in Indonesië, tijdens de tsoenami tijdelijk gescheiden raakt van haar kinderen en deze een paar dagen later terugvindt, zal in één klap door deze ervaring getekend zijn, ongeacht het feit dat ze haar kinderen weer terug heeft.

We zien dus dat complexen als volgt ontstaan c.q. groeien:

•  door herhaalde gelijksoortige ervaringen met sleutelfiguren in de jeugd;

•  door een enkele belangrijke gebeurtenis in de jeugd waar je als kind gevoelig voor bent;

•  door een plotselinge heftige gebeurtenis in je volwassen leven.

Wanneer we onze projecties doorprikken en de bron ervan achterhalen, kunnen we beginnen met het echt doorleven van de pijn. De gevolgen daarvan zijn enorm, want op het moment dat we dat daadwerkelijk doen, komt er een enorme golf aan emotie en gevoel los, dat tot dan toe opgesloten lag in het complex. Dat geeft vaak tranen, een huilbui van uren is echt geen uitzondering. Het oude verdriet komt er uit en even lijkt het onstuitbaar. Of er komt een enorme woede boven, waarbij je het wel kunt uitschreeuwen, en waarbij je op dat moment geen enkel begrip of medelijden hebt met de mensen die jou in het verleden die pijn aandeden. Sommige schreeuwen daadwerkelijk die woede uit, anderen schrijven een woedende brief aan de betrokken sleutelfiguur (zonder hem overigens te hoeven verzenden), weer anderen hebben de behoefte om iets kapot te smijten of te stampvoeten. Belangrijk is dat je jezelf toestaat om dit gevoel van pijn of verdriet of boosheid ook daadwerkelijk te ervaren, helemaal echt te ervaren, zonder de dingen goed te praten of weg te wuiven. Want alleen dan kan de energie uit het complex bevrijdt worden. Dit is, zoals Jung het noemt, het doormaken van de ziekte, en alleen dan bouw je afweerstoffen op waardoor je die ziekte niet opnieuw zult krijgen. Met complexen werkt het op een soortgelijke wijze.

De meeste mensen voelen zich na het doormaken van zo’n heftige doorbraak bevrijd, schoon, helder, of blij. Een van mijn cliënten zei me, nadat bij hem ‘het kwartje was gevallen’ en hij een half uur hard had zitten huilen, terwijl hij zijn tranen afdroogde: „Wat gek, ik heb nu het gevoel alsof ik net onder een warme en verfrissende douche vandaan ben gekomen.” Later vertelde hij me dat hij vanaf dat moment veel meer energie had gekregen; hij was letterlijk minder snel vermoeid en kon veel meer dingen aan dan voorheen.

Hoofdstuk 14

Het goud in het donker.

De duik in de wereld van de schaduw om onze projecties door te prikken en te ontmaskeren brengt ons niet alleen bij de problemen en verdringingen, het brengt ons ook bij de bevrijding van heel veel goeds dat ligt te wachten op verlossing. Verschillende jungianen wijzen er op dat wanneer je je niet weet te verbinden met je schaduw, je nimmer bij het ware doel van je leven kunt komen. Het is het goud dat in het donker ligt te wachten, bedolven onder een laag modder. Hoe kunnen we met die ‘laag modder’, ofwel onze schaduw, aan de slag zonder dat het tot al te veel problemen in de omgeving leidt?

De schaduw breekt sowieso met de regelmaat van de klok door, beinvloedt ons handelen, onze manier van kijken, onze stemmingen en reacties. Actief een schaduwinhoud wakker maken is daarom niet altijd zonder risico, want door er mee bezig te zijn kunnen we makkelijk overvallen worden door de bijbehorende emoties, en als het even tegenzit reageren we die vervolgens af op onze omgeving.

Als we teruggaan naar de kern van het projectiemechanisme, zien we dat een innerlijke werkelijkheid herkend wordt in een uiterlijk beeld, maar dat daarbij de hele dynamiek te maken heeft met ons innerlijk, met het complex. Uit dit gegeven volgt een belangrijke constatering: ons onbewuste maakt geen verschil tussen buitenwereld en binnenwereld. Sterker nog, het blijkt in de praktijk dat ons onbewuste geen verschil maakt tussen een daadwerkelijke handeling in de buitenwereld en een gedachte of een innerlijk beeld. Je hoeft een complex dus niet in alle onbewustheid bot te vieren op de buitenwereld als je de lading van het complex een andere uitweg biedt: een uitweg in ons innerlijk (gedachten) of werken met innerlijke beelden op een creatieve manier. Daar zijn uitstekende therapievormen voor.

Iets uitdenken, tekenen, uitbeelden in dans, in gedachten schelden, het opschrijven, of op andere wijze symbolisch met inhouden aan de slag gaan, betekent dat we de energie eren en erkennen en deze een plek in ons leven geven. Door die energie op deze wijze een kanaal te bieden, vermindert de druk van het complex, waardoor het zich minder vaak op onverwachte of onmogelijke momenten zal manifesteren op een onaangename of destructieve manier. Complexen kunnen uitermate constructief zijn als er het juiste kanaal voor is geschapen! Niet voor niets beschouwde Jung complexen als noodzakelijke knoop- of brandpunten van het psychisch leven. Zonder complexen zou al het psychisch leven tot stilstand zijn gekomen. De kunst is dus niet om je van alle complexen te ontdoen (als dat al mogelijk zou zijn), maar om ze zodanig binnen de perken te houden dat ze niet te groot worden. Dan kunnen ze je ook niet domineren. Door je complexen te achterhalen (met behulp van het projectiemechanisme) en ze vervolgens ook te erkennen en een plek te geven, ben je al een heel eind op weg om ze binnen de perken te houden. Als je vervolgens aan de slag gaat met schaduwwerk, kun je hun omvang aanzienlijk terugbrengen tot aanvaardbare en creatieve proporties.

Als complexen voldoende energie bevatten om je te stimuleren, kun je aan complexen veel positieve fascinaties ontlenen. Je kunt geboeid raken door een bepaald onderwerp, daar helemaal in duiken en ervan genieten. Je kunt enthousiast zijn over een bepaalde hobby of studie en er helemaal voor gaan. De tijd en energie die ik (met heel veel plezier) in het schrijven van dit boek stop, kan ik ook alleen maar investeren omdat er een voldoende groot complex is dat er de energie en de drang toe kan leveren. Die drang is voelbaar, en vervolgens moet het ego de beslissing nemen óf en wanneer en hoe er geschreven wordt.

Ook creatieve zaken zijn dus met complexen verbonden. Als het complex niet te groot is, maar groot genoeg om actief te zijn en daardoor ook creatief functioneert, ben je nog in staat om te stoppen en over ándere dingen te praten. Dan heeft je ego de regie nog. Als je echter over niets anders meer praten kunt dan over dat ene onderwerp, dan is het complex te groot geworden.

Een complex is op zich dus een gezond onderdeel van de psyche. Een complex wordt pas ziekelijk als we menen dat we het niet hebben, placht Jung te zeggen. Maar ook gezónde complexen projecteren.

Er zijn een paar hoofdvoorwaarden voor ons psychisch functioneren om ons toegang te geven tot ‘de pot met goud’ in het donker:

1.  zorgen voor een bepaalde balans;

2.  het terugnemen van projecties zoals we dat in de voorgaande hoofdstukken hebben besproken;

3.  door de energie van de complexen zo veel mogelijk een alternatief kanaal te bieden, zoals via de weg van de actieve imaginatie, spontane creativiteit, etc.

Zorgen voor een bepaalde balans.

Wanneer je iets creatiefs of belangrijks doet waar je veel concentratie voor nodig hebt, betekent dit ogenblikkelijk dat je een situatie van eenzijdigheid schept, en dat alle andere opties voor dat moment in de schaduw komen te staan. Het is heerlijk om ergens helemaal tegenaan te gaan; of het nu voor een hobby is of om te presteren doet er niet toe. Maar de intensiteit en geconcentreerdheid die iets creatiefs tot stand brengen hebben altijd een niet-creatieve tegenhanger, en soms zelf een destructieve. Analytici die zich hier van bewust zijn, bouwen in hun creatieve perioden ook altijd activiteiten in die zij zelf als niet-creatief ervaren. Dat kan bijvoorbeeld zijn: na afloop van een uitbarsting aan creativiteit een ‘stom klusje’ doen, iets wat al tijden is blijven liggen. Of naar een film kijken die zonder enige diepgang of pretentie is, doelloos slenteren over een markt, de schuur opruimen, etc. Je sterk fysiek uitputten is voor sommigen ook een goede tegenhanger; er zijn echt tal van mogelijkheden. Het is heel goed mogelijk dat het gebruikelijke ‘nederige werk’ van bijvoorbeeld vloeren bezemen in kloosters de juiste rituele tegenhanger zijn voor de religieuze verdieping. Het is als het ware een ritueel dat je doet om de balans te herstellen.

Ik neem het begrip ‘ritueel’ hier heel breed, en bedoel er vooral een vooraf geplande handeling mee die als doel heeft een tegenhanger te vormen voor de creatieve uitbarsting, en dat kan uiteenlopen van ‘nederig werk’ tot aan het lezen van een roddelblad. De enige vereiste hierbij is dat je je op dat moment ook volkomen bewust bent van wat je doet, en dat het een tegenhanger is van de creatieve uitbarsting. Nederig werk kan saai lijken, maar na zo’n uitbarsting van creativiteit ook een heerlijk rustpunt zijn en je weer terugbrengen in de werkelijkheid van alledag. Ook het werken met actieve imaginatie kun je tot ‘ritueel’ maken; zie straks.

In het leven van alledag kun je ook bewuste tegenhangers scheppen. Een hele leuke anekdote is het verhaal over twee jungiaans analytica’s die jarenlang in hetzelfde huis in Küsnacht woonden en de huishouding deelden: Barbara Hannah en Marie-Louise von Franz. Zij hadden de afspraak dat diegene die de afgelopen week het meeste mazzel had gehad, die week zorg moest dragen voor het huisvuil. Op die manier brachten ze een schaduwthema (huisvuil) in verbinding met een licht thema (mazzel of succes). Het is alsof ze de balans tussen licht en donker wilden bewaren door als zich het lichte voordoet ‘met het donkere te betalen’. Het is ook een daad die je bescheiden houdt. Stel je voor: je hebt net een belangrijke onderscheiding gekregen, en het eerste wat je thuis doet is de vuilnisbak legen en het etensafval naar de composthoop brengen. Het zet je meteen weer in de werkelijkheid en helpt je er ook aan herinneren dat je een gewoon mens bent.

Het terugnemen van projecties.

Een korte aanvulling op wat we al besproken hebben, maar nu vanuit het gezichtspunt van de creativiteit van complexen. Stel dat iemand geboren is in een gezin waarin intellectueel presteren de norm is, en dat hij van nature begiftigd is met een grote en onbevangen nieuwsgierigheid. Wanneer de ouders intellectueel presteren ‘als uithangbord’ gebruiken, en hun kinderen stimuleren (lees: door emotionele manipulatie dwingen) om intellectuele prestaties te leveren, dan zal het nieuwsgierige kind daar ogenschijnlijk minder last van hebben, want het grijpt aan op zijn natuurlijke honger naar kennis. Toch is er ook bij hem het nodige aan de hand. Want ondanks dat hij met plezier alle kennis tot zich zal nemen, ruikt zijn onbewuste heel goed dat het geen zuivere koffie is. Zolang hij presteert zoals de ouders willen, zal hij waardering krijgen, en ergens voelt hij dat heel goed. Als hij zich vervolgens intellectueel ontwikkelt, zal dat onbewust verbonden blijven met waardering krijgen van de ouders. Daar komt nog bij dat hij op deze wijze zeer waarschijnlijk een eenzijdiger ontwikkeling zal doormaken dan wanneer zijn ouders hem psychisch meer ruimte hadden gegeven, en ze hun kinderen niet nodig hadden om een gezicht in de buitenwereld te krijgen.

Als het kind later als volwassene zijn kennis gaat toepassen of overdragen, zal hij onbewust verlangen dat men hem goed vindt en zoeken naar waardering door kennis. Dat weet hij niet, maar zijn handelen en zijn manier van kijken kunnen hier wel mee samenhangen. Als iemand kritiek op hem heeft, kan hem dat erg ondermijnen, want onbewust interpreteert hij het als afwijzing. Dat kan weer tot gevolg hebben dat hij niet op de kritiek als zodanig in gaat, maar degene die die kritiek uitte gaat aanvallen.

Het terugnemen van de projectie houdt voor hem in dat hij leert dat hij vooral voor zichzélf kennis opdoet en wil leren, en niet voor iemand anders. Hij moet ook zichzelf op dit punt gaan waarderen en zal moeten zien dat hij hier een talent heeft waar hij plezier van kan hebben, puur omdat het zijn weg is. Hij hoeft dan niet langer dwangmatig via de weg van kennis om aandacht te vragen; mensen die kritiek op hem hebben kan hij dan nog steeds aardig vinden omdat het hem niet aantast, en hij kan ook energie in ándere dingen gaan stoppen dan in kennis alleen, en zo zijn bewustzijnsveld verbreden. Kortom: als hij leert zien dat zijn aangeboren nieuwsgierigheid er voor hemzélf is, en niet voor de buitenwereld, en als hij leert zien dat hij zijn kennis al die jaren heeft vergroot voor zichzelf omdat dat is wat bij hem past en waar hij zich goed bij voelt, dan komt hij los van alle storende verwachtingspatronen in de buitenwereld.

Hoe groot je betekenis voor anderen ook is, in de kern doe je de dingen omdat ze vanuit jezelf komen, en voor jezelf van belang zijn. Dat geldt ook voor de grootste altruïst. Door dit te beseffen leg je niet langer een druk op anderen om jou te moeten bedanken, eren, huldigen, etc.

Het alternatieve kanaal.

Onze complexen hebben een breed scala aan mogelijkheden om relatief onschuldig voor de dag te komen. De keurig nette buurman kan een fascinatie hebben voor horrorfilms om zijn donkere kant een plek te geven en een stukje van de destructieve uitingen weg te nemen. Het passief kijken en identificeren kan een eerste opstap zijn.

Het kan ook creatief en actief. Agatha Christie gaf, inmiddels bejaard, toe dat ze haar hele leven lang een ‘bloedhekel’ heeft gehad aan geweld en bloed, en ook dat ze geen enkel verstand had van moordwapens: „Ik weet niets van pistolen en revolvers, en daarom laat ik mijn karakters doorgaans met een bot instrument, of liever nog door middel van vergif om het leven komen.” Vergif vond ze netjes en schoon en tegelijk fascinerend. Haar misdaadromans echter zijn wereldberoemd geworden, met intrigerende plots een goed schaakspel waardig. Ze heeft de combinatie van archetypisch duister, het verdrongen donkere in haar cultuur, en haar eigen verdrongen duistere kanten op prachtige wijze constructief een uitlaatklep gegeven. Door haar schrijverstalent kon ze feitelijke morbide fantasieën omzetten in een detectivegenre waar ze keer op keer voor geëerd werd. Ook dat is mogelijk met complexen!

Je kunt oerwoudritmen dansen om opgestapelde boze energie een kanaal te bieden, rapper worden met protestteksten, spontane tekeningen gaan maken zonder kunstenaar te willen of hoeven worden en zonder eisen aan techniek te stellen, maar puur je handen te laten bewegen zoals je gevoel en emotie dat op dat moment willen, enz., enz. Als het gaat om een alternatief kanaal voor complexen gaat het vooral om spontane, directe uitingen, niet gepolijst door ‘hoe het hoort’. Daarom is actieve imaginatie ook zo’n fantastische vorm om met complexen aan de slag te gaan.

Actieve imaginatie.

In het hoofdstuk „Confrontatie met het onbewuste” in het boek „Herinneringen, dromen, gedachten” beschrijft Jung hoe hij zich na zijn breuk met Freud voelde. Het was een periode van onzekerheid en desoriëntatie. In deze periode nam de druk vanuit zijn onbewuste toe en hij voelde dat allerlei beelden op doorbreken stonden. Hij droomde heel veel, maar analyse ervan bracht hem in eerste instantie niet veel verder, deels omdat belangrijke inzichten over droomanalyse zich nog moesten ontwikkelen. (Deze periode is feitelijk de kiem geweest voor Jungs nieuwe en creatieve inzichten over de betekenis en duiding van dromen!) Jung besloot daarom zijn hele leven tot in detail na te gaan om te kijken of iets in het verleden de oorzaak van zijn huidige innerlijke situatie kon zijn, zonder resultaat. Hij deed het nog een tweede keer, maar kon opnieuw niets vinden. Hij schrijft dan: „Toen zei ik: ‘Ik weet zo volstrekt niets, dat ik nu eenvoudig datgene doe wat me invalt.’ Daarmee gaf ik me bewust over aan de impulsen van het onbewuste.”

De eerste herinnering die vervolgens spontaan in hem opkwam was spelend met blokken als tien- of elfjarige jongen, hartstochtelijk huizen en kastelen bouwend. Jung voelde emotie bij dit beeld, en begreep dat het onbewuste hem liet zien dat hier nog een stukje vitaliteit en léven in hem zat. „Die kleine jongen bestaat nog steeds en hij bezit een levende creativiteit die mij ontbreekt.” constateert hij, maar komt dan voor de vraag te staan hoe hij weer bij die levende creativiteit, bij die jongen in hemzelf kan komen. Hij beseft dat er niets anders op zit dan actief terug te gaan naar zijn kinderjaren, en dat kinderspel weer op te nemen, maar hij voelde zich daar niet echt gemakkelijk bij: „ … ik voelde het als een pijnlijke vernedering dat ik werkelijk niets anders kon doen dan spelen.” zegt hij hierover. Toch betekende dit moment een keerpunt in zijn levensloop.

Hij ging als volwassen man weer spelend bouwen met stenen langs de oever van het meer van Zürich, elke dag tussen zijn werkzaamheden door, en geleidelijk aan werden zijn gedachten helderder. Het bouwen maakte een stroom aan fantasieën vrij. Nu kunnen we begrijpen in welk proces Jung was gestapt, destijds echter was het een stap in het ongewisse. Door actief terug te gaan naar een innerlijke werkelijkheid waar in Jungs psyche nog leven bruiste, kon hij de energie rond de tienjarige jongen geleidelijk aan integreren in zijn volwassen leven. Zonder gesprekstherapie, zonder ‘hard te knokken’ om uit de problemen te komen, was de stap in het spél en in de wereld van de innerlijke beelden (de fantasie) de zachte heelmeester. De innerlijke beelden die geproduceerd werden door zijn complexen kregen in het spelen een uitlaatklep, waardoor de druk van die complexen op zijn bewustzijn begon af te nemen, en Jungs vitaliteit terugkeerde. Dit alles speelde zich af in de jaren 1912–1913.

Het spelen kanaliseerde niet alleen de energie van bepaalde complexen, het maakte ook de diepere lagen ervan wakker. Je kunt daarom in het actief werken met innerlijke beelden een nieuwe klop op de deur krijgen van een volgende laag die om verwerking vraagt. Dat gebeurde ook met Jung. Parallel aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog raakte Jung opnieuw in een soort crisis. Hij had voorafgaande aan het uitbreken ervan dreigende innerlijke beelden gehad en wilde nu uitzoeken in hoeverre zijn eigen belevingen samenhingen met die van de collectiviteit. In dat proces werd hij overspoeld door innerlijke beelden die hem opnieuw in een toestand van desoriëntatie brachten. Om enigszins tot rust te komen deed hij yoga-oefeningen, om, zodra hij zich weer kalm genoeg voelde, zijn werk met het onbewuste weer op te vatten. In dat proces ontdekt hij dat emoties samenhangen met beelden, en dat als hij zijn emoties in beelden wist te vertalen, er een soort rust optrad.

Dit is een cruciale ontdekking die ook aan de basis ligt van het begrijpen wat er in het projectiemechanisme gebeurt! Het is het complex dat de emotie veroorzaakt, maar datzelfde complex verschaft ons ook een beeld. Beeld en emotie hangen altijd samen. We kunnen dat beeld ‘ruiken’ of herkennen in de buitenwereld en er dan via projectie op aanslaan, maar het beeld kunnen we ook van binnenuit ervaren in dromen en in onze fantasie. Jungs zoektocht richtte zich vanaf nu op de beelden die achter emoties liggen.

Zo zette hij de stap om bij het ervaren van een emotie, of van een druk van zijn onbewuste, zich in de diepte van het onbewuste ‘te laten vallen’. Hij besloot om alle bewuste sturing en controle achterwege te laten en bij het ervaren van een emotie alles los te laten om te kijken in welke innerlijke beelden hij vervolgens terecht zou komen. Het was een wonderlijke wereld. Zijn innerlijke landschap bracht hem bij zijn angsten en bij andere krachtige emoties, niet in de vorm van ‘uitleg’ of kennis, maar in de vorm van beelden.

Jung besloot vanaf dat moment om regelmatig bewust af te dalen in deze wereld, stelde zich daar letterlijk een afdaling bij voor, en keek dan waar hij terecht kwam. Zijn fantasieën ontwikkelden zich daardoor in een nieuwe richting. Het waren niet langer passieve fantasieën waarbij je beelden aan je voorbij ziet trekken. Hij werd déél van die fantasieën, sprak met zijn fantasiefiguren, en kreeg tot zijn grote verrassing dingen te horen die hijzelf nooit verzonnen zou hebben. Geleidelijk aan ontdekte Jung dat het actief in verbinding treden met de beelden in het onbewuste hetzelfde is als actief in contact of gesprek komen met je complexen, waardoor je ze heel goed leert kennen. Je kunt er zelfs vriendschap mee sluiten! In feite wordt je deel van een innerlijke sprookjeswereld, een wereld waarin álles kan, waarin de gekste figuren kunnen rondlopen, bomen kunnen praten, enz., net als in echte sprookjes.

De experimenten die hij met zichzelf uitvoerde in de jaren 1912– 1916, als gevolg van een intense innerlijke crisis, hebben uiteindelijk geleid tot een fantastische methode om op een zachte (maar o zo confronterende) manier bij je innerlijke werkelijkheid en je authentieke kracht te komen. In 1935, toen Jung zijn beroemde Tavistock Lectures in Londen gaf, heeft hij deze methode zijn definitieve naam gegeven: actieve imaginatie.

Het bleef niet bij actieve ‘fantasie’ alleen. Alles wat met beelden en uitbeelden te maken heeft is bruikbaar. Dat betekent dat als je van binnen onrustig bent, je ook kunt gaan tekenen of schilderen, kleien of beeldhouwen, enz. Dat moet een spontaan proces zijn, dus als je gaat tekenen moet je niet iets gaan natekenen. Techniek is niet vereist, gewoon aan de gang gaan. Het is geen proces dat op prestaties afgerekend wordt, maar een weergave van een spontaan innerlijk proces. Als het er kinderlijk uitziet is dat dus geen enkel probleem. Stap hélemaal in dat proces van tekenen, oordeelloos. Dus net als een jong kind dat zich verheugt in het spel van kleuren en vormen. (En zet na afloop de datum op de tekening.) In dat proces kunnen allerlei beelden maar ook herinneringen bovenkomen. Laat ze door je heen bewegen, en be- of veroordeel niets.

Een cliënte van de jungiaans analytica Toni Wolff heeft een andere vorm van uitbeelden beschreven. Tina Keller had tijdens haar analyse vaak het gevoel dat iets diep in haar binnenste zich kenbaar wilde maken, maar ze voelde dat dit ‘iets’ geen woorden had. Ze kreeg plotseling een inval: „Ik zou het kunnen dansen.” En Toni Wolff stimuleerde haar om dat te proberen. Tina Keller kreeg direct een lichamelijke sensatie van verdrukking, en door haar lichaam te gebruiken kwamen er ook beelden omhoog. Ze zag zichzelf opgesloten zitten in een steen en moest zich daar op de een of andere manier uit bevrijden om als een afzonderlijk, op zichzelf staand individu te kunnen verschijnen. Keller beschrijft dat de bewegingen die ontstonden vanuit haar lichamelijke gewaarwordingen tot doel hadden haar uit die steen te bevrijden, wat ook het doel van het innerlijk beeld was. Dat alles nam het grootste deel van die sessie in beslag. „Na een pijnlijke krachtsinspanning stond ik daar, bevrijd. Deze bevrijdende gebeurtenis had veel meer kracht dan de uren waarin we alleen maar gepraat hadden. Dit was een ‘psychodrama’ van een innerlijke gebeurtenis of dat wat Jung ‘actieve imaginatie’ had genoemd. Alleen was het hier het lichaam dat het actieve deel op zich nam.” schrijft ze.

In de genoemde Tavistock Lectures (in Nederland verschenen onder de titel „Analytische psychologie: theorie en praktijk”) gaat Jung verder in op actieve imaginatie. Hij zegt:

„Een fantasie is min of meer je eigen uitvinding, ze blijft aan het oppervlak van persoonlijke zaken en bewuste verwachtingen. Maar actieve imaginatie betekent, zoals de term aangeeft, dat de beelden een eigen leven hebben, dat de symbolische gebeurtenissen zich volgens hun eigen logica ontwikkelen – als je bewuste verstand tenminste niet tussenbeide komt. Je begint door je te concentreren op een startpunt.”

Dan geeft hij een eigen voorbeeld en laat zien hoe de beelden die bij het startpunt horen vanzelf gaan bewegen. Hij vervolgt:

„Op dezelfde manier begint een innerlijk beeld, als je je erop concentreert, te bewegen; het beeld wordt met details verrijkt, het beweegt en ontwikkelt zich. Elke keer wantrouw je het natuurlijk, en je hebt het idee dat je het zelf hebt gedaan, dat het slechts een eigen uitvinding is. Deze twijfel moet je overwinnen, want zo is het niet. … Als we ons op een innerlijk beeld concentreren, en als we er op bedacht zijn het natuurlijke verloop van de dingen niet te verstoren, dan zal ons onbewuste een serie beelden produceren die een compleet verhaal vormen.”

In zijn brieven vinden we ook de nodige aanwijzingen van Jung over actieve imaginatie. In 1947 had hij een briefwisseling met iemand die Mr. O. wordt genoemd, en Jung schrijft dat actieve imaginatie een onmisbaar tweede deel van elke analyse is om tot de wortels te geraken. En:

„Je moet er voor waken om van het ene naar het andere beeld te springen. Blijf vasthouden aan dat ene beeld dat je hebt gekozen en wacht totdat het uit zichzelf verandert. Let op al deze veranderingen en stap uiteindelijk zelf in het beeld, en als het een figuur is die kan spreken, zeg dan wat je te zeggen hebt en luister naar wat hij of zij heeft te zeggen.”

Uit deze vorm van contact leggen met het onbewuste zijn veel van de tegenwoordig gebruikte methoden afgeleid, of het nu om therapeutisch tekenen of zandspel gaat. Het is een heel krachtige methode om in een creatieve samenspraak met je onbewuste te komen, en het heeft twee heel belangrijke gevolgen:

•  je ontdekt in dat proces niet alleen de diepere achtergronden van problemen, waardoor je die kunt gaan oplossen en verwerken, je legt ook verborgen gaven en talenten bloot en schept voorwaarden voor een creatievere ontwikkeling van jezelf,

•  de heftigheid van je emoties op die vlakken waar je actief jezelf hebt aangepakt en thema’s hebt verwerkt, verminderen zienderogen, en daarmee verminderen of verdwijnen ook projecties die je zo lang gehinderd hebben.

We zagen echter al dat er veel losgemaakt kan worden door te werken met actieve imaginatie. Daarom was Jung ook erg voorzichtig, en adviseerde om er niet zo maar op eigen houtje mee te gaan experimenteren wanneer je onvoldoende thuis bent in de (analytische) psychologie. Er kan echt heel veel loskomen. Maar als je terug kunt vallen op een goede begeleiding is het een fantastische weg.

Deel 3

Projectie in gezin, maatschappij en wereld.

Hoofdstuk 15

De schaduw in het klein als bron van de schaduw in het groot.

Als je geen acht slaat op de inhouden van je schaduw, of er geen weet van hebt, kunnen je complexen gestaag blijven groeien en wordt je schaduw dus ook groter. Dat is een heel geleidelijk proces waar je aanvankelijk weinig van merkt, maar het is wel degelijk een factor om rekening mee te houden. De groeiende complexen namelijk gaan geleidelijk ook meer invloed uitoefenen op je manier van denken en kijken, en op je stemmingen en handelingen. Omdat het in de loop van de jaren zo geleidelijk gaat, merk je dat niet zo op, maar in die gevallen waarin complexen ongehinderd door hebben kunnen groeien, kun je duidelijke verschillen zien tussen de mens nu en diezelfde mens tien of twintig jaar geleden.

Die groter geworden schaduw kan dan op verschillende manieren op de deur gaan kloppen:

1.  Van binnenuit door je steeds maar vervelende gevoelens te sturen. Je gaat steeds minder lekker in je vel zitten, krijgt sombere buien, negatieve gedachten, gevoelens van zinloosheid, en er kunnen ook lichamelijke uitingen zijn. Psychosomatische ziekten zijn er één van, maar het is zelfs mogelijk dat je je onbewust in een situatie beweegt waarin je een ongeluk krijgt. (Draai het alsjeblieft niet om, niet iedereen die een ongeluk krijgt heeft een grote schaduw!)

2.  Naar buiten toe middels projectie: dan voelen we ons steeds minder thuis bij bepaalde personen die wij als belichamingen van het slechte zien, of we voelen ons niet meer thuis in de maatschappij of in de tijd waarin we leven. Hoe meer complexen of hoe groter het complex, des sterker zullen we ook aanslaan op beelden buiten ons. Als we op meer situaties en beelden ‘aanslaan’, zal ons dat ook steeds vaker ontregelen. Slaat dit gevoel om naar actieve projectie, dan kunnen we zelfs ten strijde trekken tegen het onrecht dat we zien, ook als we het in overtrokken wijze zien. We zagen al dat als meer mensen eenzelfde schaduwthema hebben, die zich makkelijk bij je visie aansluiten. Of het nu gaat om een racistische beweging als de Ku Klux Klan of om een extreme vorm van dierenactivisme maakt in de kern niet uit. Beide zijn voortvloeisels van hetzelfde innerlijke fenomeen.

Het liefst zou ik zien dat het projectiemechanisme kinderen al van jongs af aan wordt bijgebracht. Als je eenmaal werkelijk snapt wat het betekent, heb je niet alleen meer instrumenten om evenwichtiger op te groeien en te leven, het kan ook veel onnodige pijn voor jezelf en anderen helpen voorkomen. Maar helaas is het geen deel van het lesprogramma op school, en weten ook goed bedoelende en oprechte ouders er vaak te weinig van af. We groeien op in een sfeer waarin we de schuld van veel van onze problemen bij anderen zoeken, mensen in wie we onze eigen schaduw projecteren. Zelf identificeren we ons met de ‘lichte’ kant of met onschuld. Als we voldoende medestanders hebben, dus mensen met dezelfde opvatting en dezelfde projecties, dan vormen we vanzelf een groep met een bepaalde kijk, die ook een bepaald standpunt inneemt.

Aangezien die standpunten gevoed zijn door complexen, komen er altijd emoties om de hoek kijken. Dat is ook de reden dat veel discussies in het Parlement zo bol staan van emoties, en de kern van waar het om gaat er door in de verdrukking dreigt te komen. Politieke standpunten en partijprogramma’s bestaan bij de gratie van het feit dat anderen dezelfde complexen en dus hetzelfde type projecties hebben. Hoe heftiger en compromislozer het standpunt, des te sterker is de bemoeienis van de complexen! Het gaat hierbij vooral om het compromisloze, want als iemand bevlogen een standpunt inneemt maar wél de nuance blijft zien, dan is er weliswaar sprake van een complex, maar in een nog hanteerbare vorm. Het gaat voor wat de complexen betreft vooral om het feit van het innemen van een compromisloos standpunt, niet om de inhoud. Een persoon of partij die compromisloos en heftig een heel sociaal standpunt inneemt is evenzeer in de ban van een complex als iemand die compromisloos en heftig een kruistocht begint. Voor een goed begrip nog het volgende: laten we niet vergeten wat we in een eerder hoofdstuk zagen, namelijk dat complexen op zich niet verkeerd zijn. Het zijn de psychische knooppunten in ons leven. Alleen als complexen te groot worden, worden ze een gevaar voor onszelf en voor de omgeving. En als hetzelfde type complexen te groot worden in een hele bevolkingsgroep of natie, dan ontstaat er een explosieve situatie. Ongenuanceerdheid, eenzijdigheid, hardheid, compromisloosheid en emotie nemen dan snel toe, wat kan maken dat bij het minste geringste de vlam in de pan kan slaan. Een aanvullend probleem is dat we er in zo’n situatie zelf (en met ons de hele groep) van overtuigd zijn dat we ‘aan de juiste kant staan’, het bij het rechte eind hebben, etc.

Uit naam van ‘aan de juiste kant staan’ zijn heel wat bloedige gevechten en oorlogen gestreden. Als een gemeenschap zich te zeer identificeert met de in haar ogen ‘juiste’ kant van het leven en de waarheid, met het ‘licht’ der waarheid, constelleert zich in het onbewuste echter een enorm duister, dat haar handelingen beïnvloedt. In de wereld om ons heen zien we daarvan dagelijks voorbeelden te over.

Eén van de krachtigste voorbeelden uit de recente geschiedenis is ontegenzeggelijk de aanslag op de Twin Towers in New York op 11 september 2001. Het uiteindelijke brein achter deze aanslag is Osama bin Laden, een overtuigd, diep gelovige moslim met een heftige projectie op de westerse wereld in het algemeen en op Amerika in het bijzonder. Voor hem is Amerika het ultieme kwaad, en vanuit zijn identificatie met ‘het juiste geloof’ en zijn onwankelbare overtuiging dat Allah achter hem staat, ontwikkelde zich in hem een heel donkere schaduw. Een schaduw die tot een handeling aanzette waarbij bijna 3000 onschuldige mensen het leven verloren, een daad waar hij geen wroeging over heeft, omdat dit vanuit zijn identificatie met ‘aan de goede kant staan’ gerechtvaardigd was.

In de strijd tegen terreur die daarop volgde identificeerde de toenmalige Amerikaanse president Bush jr. zich met gerechtigheid; kort na de aanslagen op het World Trade Centre gaf hij als codenaam aan zijn tegenactie: Operation Eternal Justice. Wanneer je je acties identificeert met Eeuwige Gerechtigheid is er sprake van een buitenproportionele reactie, want deze term is eigenlijk alleen aan het goddelijke voorbehouden. Het is een in de analytische psychologie bekend feit dat hoe grootser of bombastischer de uitspraak, des te dieper ligt de complexgebonden problematiek. Wat betekent het om een tegenaanval, een tegenactie op oorlogssterkte ‘eeuwige gerechtigheid’ te noemen? Het schept een beeld alsof het uitgevoerd wordt in opdracht van God, door de rechterhand van God. Het is een woordgebruik dat op inflatie wijst: het je aanmeten van een grotere inhoud dan passend is. Bij inflatie ben je van de werkelijkheid losgekomen en loop je het gevaar verkeerde beslissingen te nemen omdat je jezelf of je rol te zeer hebt vergroot.

Er kwam dan ook protest tegen deze naamgeving, en Bush moest onder druk de naam van deze operatie wijzigen; maar feit is dat hij hem genoemd heeft, en dat weerspiegelt een even grote duistere schaduw als eeuwige gerechtigheid licht is. We hebben gezien tot welke handelingen dit geleid heeft: een grote inbreuk op privacy, het zonder proces vasthouden van verdachten, vingerafdrukken afnemen van elke bezoeker van de VS, Guantanamo Bay, en nog veel meer. Als we bijvoorbeeld zien welke ondervragingsmethoden de Amerikaanse regering in zijn strijd tegen terreur toestaat, dan is dat in de ogen van de gewone man niets anders dan marteling. Maar de Amerikaanse overheid verklaart dat de handelingen geen martelingen zijn omdat ze niet aan de definitie van marteling voldoen en bovendien dat ze noodzakelijk zijn om informatie los te krijgen. Het is een bekend verschijnsel in de psychologie dat daar waar een donkere projectie zit, geschermd wordt met ‘objectieve criteria’, of met de mededeling dat ‘de juiste procedures zijn gevolgd’. Als je marteling op een bepaalde manier omschrijft, kun je handelingen die voor ieders gevoel gewoon marteling zijn, er toch buiten laten vallen, en dan je handen in onschuld wassen.

Bush en de mensen om hem heen projecteerden op Osama bin Laden een even grote duivel als Osama bin Laden op Amerika projecteerde, en beiden zijn er van overtuigd aan de juiste kant te staan en beiden zijn er van overtuigd het recht te hebben de ander te doden en de infrastructuur van de ander te vernietigen. Twee leiders dus, elk met een religieuze identificatie, waarbij ze zichzelf als aan ‘de goede kant staand’ zien, en die de duivel op de ander projecteren.

Als je een stap terug doet en probeert om de psychische dynamiek te begrijpen, dan zie je dat in beide kampen hetzelfde speelt, en dat geen van beide goed te praten valt. Het probleem is echter dat de enorme schaduwprojecties van deze twee leiders (uiteraard met inbegrip van hun omgeving) niet tot een kleine groep beperkt blijft. Mensen die in de Arabische wereld leven en zich verdrukt voelen als gevolg van de rol van de Verenigde Staten zoals zij die ervaren, kunnen zich gaan identificeren met Osama bin Laden. Een Palestijn die jaar in jaar uit klem zit en letterlijk ommuurd wordt, kan makkelijk het gevoel krijgen dat Amerika als goede vriend van Israël hem in de steek laat. De eindeloze verdrukking die, vanuit het standpunt van psychologische complexvorming, al veel te lang heeft geduurd, heeft in het bewustzijn van veel Palestijnen de identificatie met verdrukking gegeven, en in het onbewuste een steeds dwingender behoefte om zich te manifesteren. Dat geeft het risico van het zoeken naar een leider, en een enorme projectie daarop. Een man als Osama kan drager van zo’n projectie worden en als held vereerd gaan worden, omdat zijn daad een uitbeelding is van de explosieve innerlijke situatie bij een te grote groep mensen in het Midden Oosten.

Een projectie van één enkeling in al zijn heftigheid en destructie kan nooit voet aan de grond krijgen als er niet voldoende ‘brandstof’ aanwezig is bij anderen. Maar als iemand opstaat met een heftige projectie dat als beeld en kapstok kan dienen voor de complexen van een grote groep mensen, dan kan deze persoon ongebreideld zijn gang gaan, want er is genoeg steun, hij kan voldoende mensen rekruteren, en wordt de held van deze groep. Is er géén steun, dus géén complexverwantschap, dan spreken we van een ‘daad van een gek’ of een gestoord iemand. Toen Mark David Chapman, die een intens heftige projectie had op de Beatle John Lennon en zich helemaal met John Lennon identificeerde, op een fatale dag John Lennon doodschoot, was de wereld geschokt. Niemand deelde dezelfde complexsituatie met de dader, waardoor deze als eenling bleef staan. De daad werd niet gedragen door een groep en Mark David Chapman was dus een psychotische moordenaar en geen held. Zou er echter een grote groep mensen zijn die dezelfde complexen hadden als Chapman, dan zouden deze hem waarschijnlijk wél als een held hebben kunnen zien!

Osama bin Laden kon alleen maar een held worden binnen bepaalde geledingen van de islamitische wereld doordat hij op hun complexen kon inspelen. Alleen zó kan iemand die bijna 3000 onschuldige doden in één dramatische gebeurtenis op zijn geweten heeft een grote verering krijgen, terwijl een ander die één onschuldige doodt als pathologisch te boek staat. Alles valt of staat bij de gratie van resonanties met complexen in ons persoonlijk onbewuste!

Hier schuilt dan ook het grote gevaar van onopgeloste politieke problemen, ongeacht of die regionaal van aard zijn of mondiale thema’s zijn. Het ontkennen of bagatelliseren ervan, het met geweld in toom proberen te houden, maar ook een te grote politieke correctheid, zijn allemaal mechanismen die de werkelijkheid van wat speelt geen recht doen, en daardoor complexen doen groeien. Het zijn vaak juist de onderbuikgevoelens waar de politiek zo denigrerend over doet die de eerste signalen zijn dat er op grotere schaal iets broeit in het onbewuste van een groep mensen. Als dat lang genoeg broeit en groot genoeg wordt, komt het vroeg of laat tot een uitbarsting, zoals ik in hoofdstuk 16 zal uitleggen aan de hand van het fenomeen Fortuyn in Nederland.

Het is dus een cumulatie van allemaal schaduwen in het klein die tezamen tot schaduwuitbarstingen in het groot leiden.

Een extreme vorm van schaduwuitbarstingen hebben we kunnen zien in Hitler-Duitsland. Hitlers persoonlijke frustratie liep parallel met ontwikkelingen in de psyche van de Duitsers na het verliezen van de Eerste Wereldoorlog. Het verdrag van Versailles, dat een einde maakte aan de Eerste Wereldoorlog, werd door de Duitsers als bijzonder vernederend ervaren. Aan Duitsland werden bijzonder zware voorwaarden opgelegd, waardoor het verdrag van Versailles ook wel ‘Het dictaat van Versailles’ werd genoemd. Een topambtenaar die de besprekingen had bijgewoond was niemand minder dan de bekende Britse econoom John Maynard Keynes. Die publiceerde in 1919 het boek „The Economic Consequences of the Peace”, waarin hij al waarschuwde voor de zijns inziens desastreuze gevolgen van dit vredesverdrag. Hij heeft gelijk gekregen. De Duitse bevolking werd dermate sterk ingewreven hoe schuldig ze waren, en nog jarenlang zo gedrukt door verplichtingen, dat zich een underdog- en schuldhouding van het collectief meester maakte. Dat schept in het onbewuste een toenemende drang om als mens gehoord en gezien te worden, om weer trots te mogen zijn op jezelf en je land. Maar het schept ook een donkerder kant, want als je langdurig de macht over je eigen leven kwijt bent, en langdurig in een situatie van onmacht verkeert, dan vormt zich in het onbewuste niet alleen een drang naar gezien worden en trots zijn, maar ook een drang naar macht. Dit is een van de onbewuste factoren die Hitler mede een kans hebben gegeven.

Jung heeft op 3 november 1946 een radiotoespraak voor de BBC gehouden over „De strijd met de schaduw”, waarin hij vertelde wat hij als psychiater bij zijn Duitse cliënten in deze donkere tijd had gezien. Een paar opmerkelijke citaten:

„Al in 1918 signaleerde ik in het onbewuste van mijn Duitse patiënten een merkwaardige storing, die niet kon worden toegeschreven aan hun persoonlijke psychologie. Dergelijke niet-persoonlijke fenomenen manifesteren zich in dromen altijd als mythologische motieven, die ook gevonden worden in legenden en sprookjes uit de hele wereld…. Deze archetypen die ik had waargenomen, drukten primitiviteit uit, en geweld en wreedheid.”

Dit is in meerdere opzichten een belangrijke constatering van Jung, want het laat niet alleen zien dat tijdbeelden en maatschappelijke ontwikkelingen hun kiem hebben in het individu, het laat ook zien dat als er op een grotere schaal iets aan het bewegen is, dit in ieder van ons gebeurt, en van binnenuit voelbaar wordt in dromen en andere uitingen van het onbewuste, vér voordat we een doorbraak ervan zien in de maatschappij. Jung begreep dit, en toen hij voldoende van de genoemde storingen had geconstateerd, begon hij zich af te vragen wat er met de geestestoestand in Duitsland aan de hand was. Hij zag overal tekenen van depressie en grote rusteloosheid, en begon het vermoeden te krijgen dat zich diep in het onbewuste van het hele Duitse volk iets aan het bewegen was dat zou gaan doorbreken.

In dat licht zat hij als psychiater ongemerkt op dezelfde lijn als die de econoom Keynes al had voorzien als gevolg van het verdrag van Versailles. Jung merkte echter ook dat niet alleen bij Duitse cliënten deze bewegingen in het onbewuste te signaleren waren, hij had cliënten uit de hele wereld, en ook in andere landen bleek het onbewuste rusteloos. Alleen was dat in Duitsland dat op een andere manier en Jung vreesde een „oproer van krachten die in het onbewuste sluimerden, en die klaarstonden om alle morele barrières te doorbreken”. Het was een compensatorische beweging, en Jung schrijft:

„Als zo’n compensatorische actie van het onbewuste niet in het bewustzijn van het individu wordt geïntegreerd, leidt dat tot een neurose of zelfs tot een psychose, en hetzelfde geldt voor een collectiviteit. Er moet duidelijk iets fout zijn met de bewuste houding, wanneer er een dergelijke compensatorische actie mogelijk is; er moet iets fout zitten of overdreven zijn, want alleen een bewustzijn dat op een verkeerd spoor zit kan een tegenactie van de kant van het onbewuste oproepen.”

Hij vertelt verder dat het moeilijk is om in je eigen tijd te kunnen ontdekken wat de fouten in het bewustzijn van ons tijdperk zijn, maar dat je door zorgvuldig observeren van de reactie die ze in het onbewuste oproepen er wel een beeld van kan krijgen. Voor onderzoek echter moeten we naar het individu teruggaan, want in diens dromen komen de reacties in de vorm van collectieve, mythologische symbolen. En Jung zag wat hij noemde ‘machten van de duisternis’. Hij zegt daarover:

„Wanneer zulke symbolen bij zeer veel individuen optreden en niet begrepen worden, dan trekken ze als een soort magnetische kracht deze individuen naar elkaar toe, en zo ontstaat er een ‘mob’, een gewelddadige massa. De leider hiervan zal weldra gevonden worden in het individu dat de minste weerstand bezit, het minste gevoel voor verantwoordelijkheid, en, ten gevolge van zijn minderwaardigheid, de grootste wil om macht te hebben. Hij zal alles ontketenen wat klaarstaat om los te barsten, en de ‘mob’ zal hem met de onweerstaanbare kracht van een lawine volgen.”

Hij constateert dan dat hij de Duitse revolutie als het ware in de reageerbuis van het individu had waargenomen. Hij was zich bewust van de gevaren als deze mensen bij elkaar zouden komen, maar hij wist destijds niet of er zo veel mensen met identieke onbewuste processen waren dat een uitbarsting onvermijdelijk zou zijn. Het is gewoon heel moeilijk, zoals we al zagen, dat te overzien wanneer je nog in die tijd zit en alles zich nog bezig is te ontvouwen.

Als er dus iets belangrijks verdrongen is, en het komt in beweging bij voldoende mensen, dan breekt het vroeg of laat door, en we weten dat doorbraken van het onbewuste doorgaans vrij onbeschaafd zijn, soms zelfs regelrecht destructief. Opmerkelijk is ook dat de psychische beweging dan vanzelf een leider doet opstaan die de projectie van het verdrongene kan dragen, de projectie van de held krijgt. Dat kan alleen maar iemand zijn die de schaduw uitbeeld van het onbewuste proces bij een voldoende aantal mensen, en daardoor heeft hij het ook makkelijk om aan de macht te komen en te blijven.

Er wordt wel eens gezegd dat het volk de leider krijgt die het past. Daar lijkt het inderdaad op! Zou het dan ook zijn dat als het een weinig doortastende, afwachtende en eigenlijk kleurloze leider is, dat dit ook een spiegel is van grotere processen in een volk? Het zou me niet verbazen; in elk geval stof tot nadenken en boeiend om eens nader te onderzoeken.

Terug nu naar onze tijd. De escalatie van de schaduwdans van Bush jr. en Osama bin Laden heeft de wereld veranderd. De halve aarde is meegesleept in de strijd tegen terrorisme. Zelfs de onschuldige vakantieganger wordt op het vliegveld geconfronteerd met wat de angst voor terrorisme bewerkstelligt: heb je teveel lenzenvloeistof bij je? Inleveren! Ik probeer het niet te bagatelliseren, want wat er in de Verenigde Staten is gebeurd, of bij de treinaanslag in Madrid is ronduit verschrikkelijk. Waar ik wel op wil wijzen is de ongelooflijke nadruk die terrorisme heeft gekregen in de westerse wereld, een wereld waar jaarlijks veel meer mensen sterven door medische missers dan door terrorisme. De enorme gerichtheid op terrorisme heeft andere belangrijke thema’s naar de achtergrond gedrongen, die daar kunnen uitgroeien tot problemen die we straks plotseling en in alle hevigheid maatschappelijk het hoofd moeten bieden. Een sterke gerichtheid op het ene betekent automatisch het weghalen van energie uit iets anders. En dat is een potentieel gevaar voor de toekomst.

De heftigheid van de reactie op terrorisme verraadt een schaduwthema en daarmee projectie. Waarom kon dat zulke grote, wereldwijde proporties aannemen? Alleen omdat in het onbewuste van een voldoende aantal mensen ‘een terrorist’ zit. Nee, niet schrikken, het betekent niet dat heel veel mensen tot een terroristische zelfmoordactie in staat zijn. Beslist niet. We gaan weer terug naar de theorie over projectie en de aanpak ervan:

De terrorist is een bééld waar iets in ons op aanslaat. Een neutrale beschrijving van een terrorist is iemand die met zo veel woede rondloopt dat hij overgaat tot een destructieve daad ten aanzien van een gevestigde orde waar hij het niet mee eens is.

Probeer dit beeld nu eens psychologisch te vertalen, en vraag je eens af waar het in het individu voor kan staan. Een ‘terrorist’ in het onbewuste kunnen we gelijkstellen met een verongelijkte, boze individuele inhoud. Het is een stukje van onszelf dat sterk aanwezig is, maar door het bewustzijn niet wordt gezien of verkeerd wordt begrepen, en toch allernoodzakelijkst is voor onze persoonlijke ontwikkeling. Die inhoud kan van alles zijn, van de noodzaak tot ontspanning tot aan het ontwikkelen van een talent. Het gaat hier niet zozeer om de inhoud zelf, maar om het feit dat er zich iets in ons bevindt dat er op de een of andere manier almaar niet mag zijn en nu op het punt staat in woede door te breken. Dat stukje in onszelf kan uitstekend aanslaan op het beeld van de terrorist in de buitenwereld.

Iets in ons weet hoe griezelig het is als dat boze onbewuste stuk doorbreekt, we zijn er bang voor. Een projectie van angst op de terrorist búiten ons is dan een tijdelijke afleidingsmanœuvre, die kanaliseert ons onrustige gevoel en we hebben dan de illusie te weten waaraan onze gespannen gevoelens liggen. De wereld is immers onveiliger geworden?

Maar het gaat niet om de buitenwereld, het is onze eigen bínnenwereld die druk uitoefent en de bron is van de ongemakkelijke gevoelens en angsten. We leven in een wereld waarin we, meer dan in welke tijd ook in de geschiedenis, mogelijkheden en instrumenten hebben om onszelf te ontwikkelen en onze talenten vorm te geven. Tegelijkertijd leven we in een wereld die het individu juist overal beperkingen oplegt. Een wereld waarin kleine ondernemers gebukt gaan onder zóveel regeltjes en verplichtingen dat ze aan hun eigenlijke werk en creativiteit niet meer toekomen, een paradoxale wereld dus. Veel mensen leven hun creatieve potentieel lang niet helemaal uit, maar het klopt wel op hun deur en wil juist wél (uit)geleefd worden. Veel mensen ook hebben een gebrek aan zelfvertrouwen of een gebrek aan eigenwaarde, en dat zijn allemaal schaduwthema’s die om verwerking vragen.

In iedereen bij wie al jarenlang deze ongeleefde delen zich roeren en om aandacht vragen, leeft in het onbewuste een ‘terrorist’. Dat is een inhoud die niets liever wil dan de koers van het bewustzijn en de richting van de ontwikkeling veranderen. Dat is een beeld dat synoniem is met de aanval op het bestaande regime door de werkelijke terrorist. Die inhoud is boos omdat hij al zo lang om aandacht vraagt (in dromen, gevoelens, fantasieën, projecties, enz.) en toch even zo lang niet gehoord of gezien is, en dus niet mocht bestaan. Als een inhoud in het onbewuste héél boos wordt en doorbreekt, kan die doorbraak heel ontregelend zijn en destructieve gevolgen hebben.

Angst voor terrorisme kan dus heel goed te maken hebben met de angst voor krachtige doorbraken van belangrijke doch boze inhouden in ons eigen onbewuste. Zodra we dáármee aan de slag gaan, zullen we ook genuanceerder aan kunnen kijken tegen het verschijnsel terrorisme in de buitenwereld. We zullen het dan zeker niet afdoen als gevaarloos, maar we kunnen wel veel beter zien welke maatregelen draconisch zijn en welke in orde zijn, en we zullen ook veel meer acht slaan op het behoud van de privacy van mensen, en ruimte voor hun individuele ontplooiing.

Want de paradox is, en dat zie je steeds weer bij actieve projectie, dat de handelingen om iets te voorkomen het verschijnsel vaak juist versterken. Wanneer maatregelen te ver doorgedreven worden, zullen talloze onschuldige individuen zodanig beperkt en geremd gaan worden, dat hun individuele ontwikkeling schade kan oplopen. Gevolg: inhouden in hun onbewuste stapelen zich op en worden bozer. En zo ontwikkelt zich weer een ‘innerlijk terroristisch’ thema, dat vroeg of laat collectief zal doorbreken. Op zijn best wordt dat een sluimerende veenbrand in de maatschappij die opeens kan ontvlammen, op zijn slechts kunnen destructieve uitbraken het gevolg zijn.

Juist omdat bij een voldoende aantal mensen boze inhouden uit het onbewuste op de deur van het bewustzijn klopte, kon een individuele buitenproportionele projectie van twee leiders op elkaar ongehinderd tot een wereldomspannende projectie leiden. Dit inzicht heeft grote consequenties, want het betekent dat de oorzaak van iets wat op zo grote schaal escaleert nooit kan liggen in een enkel iets of iemand in de buitenwereld. Een impuls kan wel van een enkeling uitgaan, maar kan alleen escaleren als het ‘gedragen’ wordt door de optelling van schaduwinhouden in de individuen die het collectief vormen.

Zoals Erich Neumann in zijn prachtige boek „Ethiek voor de toekomst” zegt, dat hij in 1948 schreef: bij ieder individu ligt een grote verantwoordelijkheid, want alleen wanneer wijzelf onze eigen problemen oplossen kunnen we bijdragen aan het verminderen of afnemen van geweld, destructie en escalatie in de wereld. Werken we niet aan onze schaduw, dan kunnen we heel lang in de illusie leven dat het allemaal goed gaat. Zeker in een maatschappij zoals we die in de westerse wereld zien, met betrekkelijk grote veiligheid en goede leefomstandigheden, hoeft veel schaduwgedrag dat we in ons meedragen niet meteen naar buiten te komen, omdat onze omstandigheden relatief gunstig zijn. Maar als schaduwinhouden zich ongehinderd kunnen uitbreiden, zal vroeg of laat een collectieve escalatie plaatsvinden, wat bijvoorbeeld de vorm aan kan nemen van heftige projecties binnen een volk (zie de beschrijving over de projecties rond het fenomeen Fortuyn), en in het ergste geval zelfs oorlog.

Crisisjournalistiek en paparazzi.

Filmsterren klagen steen en been over de opdringerigheid van fotograven en journalisten, die niet alleen helikopters huren om met telelenzen foto’s te kunnen nemen in de privésfeer van de beroemdheid, zelfs het doorspitten van het huisvuil van de filmster wordt niet geschuwd in de hoop dat ene kleine detail te vinden dat het nieuws kan maken. Willen we dit? Verreweg de meeste mensen vinden dat dit niet kan en dat het te ver gaat. Maar paparazzi en roddelpers kunnen alleen maar blijven bestaan wanneer er voldoende mensen zijn die deze bladen willen kopen, en wanneer er voldoende mensen zijn die een los nummer kopen als daar iets sensationeels in blijkt te staan. Zolang er dik geld aan verdiend kan worden, is de privacy van beroemdheden koopwaar. En veel mensen hebben een grote mate van nieuwsgierigheid naar het wel en wee, en vooral naar de problemen van beroemdheden.

„Wat is het in jou, dat je je meent te moeten bemoeien met iets buiten je?” placht Jung te vragen bij al te nieuwsgierige of bemoeizuchtige mensen. Inderdaad is hier weer sprake van het projectiemechanisme. De drama’s die zich in ons eigen onbewuste afspelen kunnen we een tijd lang negeren omdat we in projectie een fascinatie krijgen voor drama’s van bekendheden in de buitenwereld. De roddelpers speelt daar handig op in, en verleent onze schaduw in feite ‘een dienst’ door de gewenste beelden aan te leveren om op te kunnen projecteren. We zien nu het verschijnsel dat mensen het ongepast vinden dat er zulke inbreuken op de privacy worden gemaakt, maar tegelijkertijd door hun gedrag (het blijven kopen van deze bladen) dit als het ware goedkeuren. Woord en daad zijn tegenstrijdig, iets wat in de meeste gevallen zelfs niet eens wordt opgemerkt, of gebagatelliseerd met opmerkingen als: „Ach, iedereen doet het, als ik het blad niet koop maakt dat niks uit,” en dergelijke excuses.

Kijken we naar wat de nieuwsberichten op radio en televisie ons melden, dan is het opvallend dat elke autobom of busongeluk in de wereld op het nieuws komt. Maar belangrijke positieve dingen blijven vaak achterwege, of staan in geen verhouding tot al het slechte nieuws. Nieuws is ook steeds meer emotie geworden. Als er nog nauwelijks feiten zijn bij een ramp of drama vragen de aanwezige journalisten aan allerlei omstanders wat die er van vinden, en zo wordt een vorm van emotie-tv geschapen waarvan de nieuwswaarde niet echt groot is. Er is in toenemende mate sprake van wat crisisjournalistiek wordt genoemd, wat het eenzijdige beeld schept dat het maar slecht is gesteld met onze wereld. Er gebeurt echter ook heel veel goeds. Hoewel we het niet graag willen weten van onszelf, fascineren beelden van ellende, rampen en bloed de meesten van ons. Kijk alleen al wat er gebeurt als er een autoongeluk plaatsvindt op de snelweg. Er ontstaat niet alleen een file op de weg waar het ongeluk gebeurde, maar ook aan de snelweg die in tegenovergestelde richting gaat. Reden: alle automobilisten gaan er kruipend langzaam rijden om toch maar zo veel mogelijk van het ongeluk (en de ellende van anderen) te zien. Er moeten nu grote schermen geplaatst worden om het ongeluk aan het zicht te onttrekken en files aan de overkant te voorkomen.

Crisisjournalistiek, roddelbladen, ongelukken, misdaad- en griezelfilms, televisieseries als Crime Scene Investigation enz. leveren de donkere beelden als compensatie voor onze bewuste houding. Ze zijn kapstokken voor onze schaduw, en het zal duidelijk zijn dat er in de westerse wereld goed geld verdiend kan worden met het aanleveren van kapstokken voor al die individuele schaduwen! De filmindustrie en die van de computerspelletjes leven er van.

Vele kleintjes maken samen één grote. Dat is een bekend gezegde, dat zeker ook van toepassing is op de schaduw van mensen. Veel overeenkomende schaduwen vormen samen één grote, die in een massale projectie tot ontlading kan komen.

Hoofdstuk 16

Projecties in maatschappij en politiek.

„Er zal alleen dan geen derde wereldoorlog komen, wanneer voldoende mensen bewust worden.” Dat zijn woorden van Jung op zijn oude dag, en met ‘bewust worden’ bedoelde hij rechtstreeks het terugnemen van projecties, en dus: schaduwwerk doen.

Als we bepaalde complexen hebben en we ontmoeten mensen met eenzelfde type complexen, dan kunnen er – als ik het even zwart-wit afschilder – twee dingen gebeuren:

•  óf we krijgen een stevige hekel aan elkaar omdat we onze eigen zwakke plek in die ander ‘ruiken’ en er op aanslaan, wat ongemakkelijke gevoelens geeft;

•  óf we raken dik bevriend omdat we vanuit gelijkgestemde complexen op eendere manier naar de wereld kijken. De ander geeft ons dan zekerheid en een gevoel dat we de dingen op de juiste manier zien, omdat diens complexwereld immers de dingen hetzelfde ziet. Dat voelt fijn en is geruststellend.

Aan een vereniging waarvan de leden zich achter een bepaald ideaal scharen, of een politieke partij, liggen dan ook altijd gedeelde complexen ten grondslag. Dat hebben we in hoofdstuk 15 al gezien. Alle leden moeten de wereld op een bepaalde manier ervaren en zien, anders kunnen ze geen deel uitmaken van die partij of die vereniging. Er is overigens helemaal niets mis mee dat bijvoorbeeld politieke partijen feitelijk gebaseerd zijn op overeenkomende complexen van leiding en leden. Zolang de meesten zich hiervan bewust zijn, en hun ego de regie houdt, kunnen complexen geweldig stimuleren. Ze kunnen aanzetten tot creativiteit en vervulling, en je kunt daar heel gelukkig mee zijn.

Maar als de complexen onbewust zijn, dan worden de leden elk afzonderlijk gestuurd of voortgejaagd door impulsen vanuit dat complex, impulsen die ze zelf niet onderkennen; de problematiek wordt dan op de buitenwereld geprojecteerd, de buitenwereld zal emoties oproepen. Het is dan ook heel waarschijnlijk dat ze ook (onbewust) handelen op een manier die ze zelf niet in de gaten hebben.

Wanneer een complex de overhand heeft, wordt veel in de buitenwereld in het licht van dat complex gezien, en dat wordt ervaren als de enige echte werkelijkheid. Het is dan erg lastig dat er andere politieke partijen zijn, gegroepeerd door anderssoortige complexen, die een andere waarheid hebben! Die hebben ‘natuurlijk’ ongelijk, ‘dat ziet toch iedereen’…. Dat is dan wat partijen over en weer van elkaar zeggen.

We neigen ons te groeperen rond complexverwantschap. Dat voelt prettig en veilig, en geeft ook het gevoel van een band. Het lastige alleen is dat binnen die groep of gemeenschap een bepaalde manier van kijken en handelen de norm wordt, wat het tegenstelde automatisch tot de schaduw maakt: wat afwijkt van de norm mag niet geleefd worden, ‘hoort niet’, is al gauw taboe, etc. Het tegengestelde van de norm haakt dan aan bij onze complexen, en blijft daar als verdringing sluimeren, en ons beïnvloeden op allerlei subtiele manieren.

Omdat de complexen die aan de basis van het kijken en handelen liggen zelf echter niet worden aangepakt of bewust gemaakt, ligt er nog een gevaar op de loer, en dat is dat de complexen zich uitdiepen en groeien, en daarmee wordt ook de compenserende schaduw groter. In het vorige hoofdstuk hebben we al de gevolgen hiervan gezien. Het is zelfs mogelijk dat een groep dan letterlijk schaduwgedrag gaat vertonen, maar dit absoluut niet ziet (of wil zien) en het met alle mogelijke verklaringen en verdedigingen maskeert.

‘De kruik gaat net zo lang te water tot hij barst’ is een oud Nederlands gezegde. Het komt erop neer dat iets niet oneindig voort kan duren; er komt een moment dat de boel ‘klapt’ en zelfs in zijn tegendeel kan omslaan. Jung constateerde keer op keer dat niet alleen in het individu, maar ook in groepen, in de maatschappij, in landen en werelddelen je een dynamiek ziet waarbij iets naar een culminatiepunt gaat, en dan omslaat in zijn tegendeel. Hij noemt dat enantiodromie (van het Grieks enanti = tegen(over) en dromos = loop, weg).

We hebben in Nederland een heftig voorbeeld van projectie in de maatschappij gezien toen Pim Fortuyn de politieke arena betrad. De processen en dynamieken die een rol hebben gespeeld wil ik aan de hand van complexen en het projectiemechanisme hieronder toelichten. Ik beoog hiermee geen enkel oordeel over de gang van zaken, maar wil er licht op laten schijnen vanuit de jungiaanse psychologie. Ik wil dit voorbeeld ook gebruiken om grotere projectieprocessen te illustreren, processen waarbij beeldvorming een belangrijke rol speelt.

Projectieprocessen in het rumoer rond Fortuyn.

In de Nederlandse maatschappij speelden er in de periode voorafgaande aan de komst van Pim Fortuyn een aantal zaken die voor de algemene beeldvorming en voor projectieprocessen rond de politiek van belang zijn, ik noem er een paar:

1.  Versluiering en onduidelijkheid.

In de politiek, niet alleen in Nederland maar ook elders in de wereld, is een vorm van omgaan met elkaar gegroeid die we in de media regelmatig als ‘diplomatiek taalgebruik’ tegenkomen. Journalisten en nieuwsanalisten zijn zo vriendelijk om dat voor ons te vertalen. Als een president zegt dat hij bijzonder ongelukkig is met een bepaalde situatie, dan bedoelt hij dat hij eigenlijk heel kwaad is. Maar dat zegt hij niet.

Of de uitspraak van een kamerlid, alweer járen geleden, dat ik nooit meer vergeet. Hij zei naar aanleiding van een interruptie van een ander kamerlid: „Geachte mijnheer de voorzitter. Zelden heb ik geachte afgevaardigde sterker het tegendeel van de waarheid horen verkondigen dan heden.” Dat is een zin waar je even op moet kauwen, maar feitelijk zei dit kamerlid niets anders dan dat het andere kamerlid loog. Maar dát mag niet gezegd worden, dat behoort niet tot de code. Geleidelijk aan is er een vorm van beleefdheid en versluiering opgetreden in het politieke veld die het voor de gewone burger moeilijk maakt om precies te weten wat er aan de hand is.

Een verdere versluiering die opvalt is dat zowel de regering als de politieke partijen naar buiten toe met één stem spreken; alleen blijken ministers of partijpolitici zich af en toe nog wel eens te verspreken, of die lijn even vergeten te zijn, en dan worden er barsten en conflicten duidelijk die men liever binnenskamers had gehouden. Als vervolgens de media daar op duiken, wordt er weer met groot elan eensgezindheid vertoond. Veel burgers echter vertrouwen dat niet meer.

2.  Dienstbaarheid.

Er is een soort gedragscode die aangeeft dat je je als politicus dienstbaar maakt aan de samenleving en aan de partij. Je bent er als vertegenwoordiger van het volk en je dient het land. Dienstbaarheid is ook een belangrijke christelijke norm en zit ingebakken in onze samenleving. We vinden het allemaal een groot goed. Toch is het echt een illusie om te menen dat iedereen die in de politiek actief is of touwtjes in handen heeft uitsluitend edele en dienstbare motieven heeft. De schaduw van dienstbaarheid is macht, de schaduw van opoffering van jezelf is eigenbelang. In het hoofdstuk „Dubbele motieven” heb ik daar al bij stilgestaan; daar zagen we dat achter de beste bedoelingen een duistere tegenhanger kan schuilgaan in onze schaduw. Voor dienstbaarheid is macht de duistere broeder.

‘Macht’ is voor veel mensen een beladen woord. Je hoort geen macht na te streven, dat is ongepast (denk bijv. aan de uitdrukking ‘het M-woord’ gebruiken). Dat kan een van de redenen zijn dat wanneer je een politicus vraagt „Wilt u straks minister worden?”, er een ontwijkend antwoord komt. Meestal iets in de vorm van: „Laten we eerst eens de procedure afwachten” of „Als mijn partij mij vraagt, zal ik graag het land dienen, maar dat is nu niet aan de orde.” Op een enkele uitzondering na zegt eigenlijk niemand dat hij of zij een positie met macht ambieert. Maar de wijze waarop ze zich vervolgens gedragen laat allerlei signalen zien dat ze het toch wel erg graag willen.

Macht op zich is overigens helemaal niet verkeerd. Er zullen altijd mensen nodig zijn op posities met macht. Wat belangrijk is, dat is dat deze mensen zich bewúst zijn van hun macht, en ook de verantwoordelijkheid nemen voor hun beslissingen. Als je macht hebt, en je blijft je bewust van je mogelijkheid tot falen, blijf je niet alleen scherp, je zult ook minder snel je machtspositie misbruiken. Als je echter een bewuste identificatie met dienstbaarheid hebt, en macht als schaduw, dan zul je, als je in een machtspositie komt, niet de echte verantwoording voor je daden nemen. Je ziet jezelf dan als dienstbaar, en de verkeerde gevolgen van je beslissingen kunnen je dan in jouw ogen niet aangerekend worden, want ‘je hebt de juiste procedures gevolgd’, ‘de juiste regels toegepast’, of je ‘hebt gedaan wat de kamer vroeg’, en dergelijke. In de politiek is dat extra makkelijk vanwege de onschendbaarheid van de politicus. Je kunt dan beslissingen nemen die feitelijk slecht zijn en voortvloeien uit eigen verdringingen. Het gaat er dus niet om of macht hebben slecht is, het gaat er om of degene die macht heeft dit zelf in regie heeft, of onbewust de macht in handen wil hebben. Verschillende boeken die geschreven zijn door partijgenoten of campagneleiders van bepaalde partijen geven een levendige inkijk in het onbewuste machtsspel dat binnen de politiek gespeeld wordt – onthullend om te lezen. Heel leerzaam ook om praktijkvoorbeelden van de werking van complexen te zien! De eenmaal verworven macht geeft men ook niet zo graag uit handen. Dat mag natuurlijk niet gezegd worden, en het is ook niet zo aangenaam voor het bewustzijn van de betrokkene om dat echt te beseffen. Het klinkt voor jezelf en de buitenwereld toch veel beter als je zegt dat je ‘de klus wilt afmaken’. Het probleem hierbij is echter dat iemand die vanuit het onbewuste macht nastreeft, zich nooit op het matje laat roepen. Dat is iets wat de burger ook voelt, en het schept een vorm van wantrouwen.

3.  Afstand.

De politiek is heel ver van de burger af komen te staan. De burger voelt zich om meerdere redenen niet meer gehoord. Er is langzamerhand een beeld gegroeid van een woud aan regels en regeltjes waarin je klem komt te zitten, een ambtenarenapparaat dat traag werkt en in een aantal opzichten faalt, wat het gevoel geeft dat de gemeente en de ambtenaar er niet meer voor de bevolking is, maar alleen nog voor de procedures en handhaving van de regels. Een belastingdienst die fout na fout maakt waar de belastingplichtige de dupe van is, een steeds sterkere greep van regering en gemeente op je privéleven, en dat alles zonder de burger het gevoel te geven dat er naar hem geluisterd wordt. Pim Fortuyn verwoordde dit, simpel door te roepen dat de enorme administratieve rompslomp en bureaucratische regeltjes drastisch moeten worden teruggebracht „zodat een arts weer arts kan zijn en de politie weer de straat op kan”. Dat was een beeld dat aansloeg bij de Nederlandse bevolking.

Een komiek zei jaren geleden al eens bij een act over een politicus: „Dames en heren, ik beloof u dat ik wat ik u voor de verkiezingen heb beloofd, ook na de verkiezingen zal blijven beloven.” Dat is tekenend voor wat de burger ervaart. Bijvoorbeeld: wordt er voor een verkiezing gezegd dat er een referendum over Europa moet komen, dan blijkt dat na de verkiezingen opeens ‘ingeruild’ te zijn om iets ánders gedaan te krijgen. Punten waar een partij zich voor de verkiezingen sterk voor maakte kunnen in de ogen van de burger dus heel makkelijk verdwijnen. En hoezeer politiek ook onderhandelen is, voor de burger betekent het dat een verkiezingsprogramma niet langer meer iets is dat ook gegarandeerd wordt nagestreefd, maar dat de onderdelen ervan ‘ruilwaar’ zijn. Dat maakt het steeds moeilijker je nog ideologisch verbonden te voelen met een partij (de afname in leden is de afgelopen decennia dan ook aanzienlijk geweest) en daardoor groeit er ook een steeds grotere afstand tussen burger enerzijds en politiek en bestuur anderzijds.

4.  Vreemde praktijken.

In de zaterdagbijlage van 4 mei 2002 van NRC-Handelsblad verscheen een onthullend, en vooral ook onthutsend artikel van Gerard van Westerloo, met als titel: „De illusie van de democratie.”

Daarin laten een aantal Nederlandse hoogleraren politicologie onverbloemd zien dat er door de manier waarop partijen functioneren, waarop partijpolitiek wordt bedreven en waarop bestuurlijke baantjes worden verdeeld, eigenlijk geen sprake meer is van een democratie. Maar als zo duidelijk is dat alles ondergeschikt wordt gemaakt aan partijcodes, is er voor de stem van de parlementariër als individu met een geweten onvoldoende steun; wat hij zegt moet passen binnen de codes. „Je moet weten waar je grens ligt. Die bepaal jij niet. Die wordt voor jou bepaald.” zegt prof. Joop van den Berg onder meer. En een ander belangrijk punt: vroeger zaten mensen in de Algemene Rekenkamer omdat ze goed konden rekenen. In de loop van de jaren zeventig werden het echter politici die er in benoemd werden. Of ze konden rekenen was ondergeschikt, van belang was dat ze uit de politiek voortkwamen. Maar hoe kan een rekenkamer de departementen en politici controleren als de controleurs tot dezelfde partijen behoren? Het zijn maar enkele van de vele feiten die onder andere prof. Hans Daudt, prof. Bart Tromp, prof. Frank Ankersmit, prof. Maarten Hajer, prof. Joop van den Bergh, prof. Paul Frissen, en anderen naar voren brachten. De hele bijlage is een onthutsende analyse die laat zien hoe onder het mom van de democratie vriendjespolitiek, achterkamertjesgedrag, afspraken als ruilwaar, en elkaar de hand boven het hoofd houden als schaduwgedrag volop aanwezig zijn in een democratie die zegt dat ze waarden als transparantie nastreeft en corruptie verfoeit. Het is geen analyse van verstokte dwarsliggers, maar van eerbare hoogleraren, en daarom des te alarmerender.

In de afgelopen decennia zijn politieke partijen qua ledental en omvang afgenomen, maar vreemd genoeg is hun macht juist toegenomen en blijken banen binnen de politiek te worden verdeeld, waarbij (zie het voorbeeld van de rekenkamer) iemand niet langer om zijn kúndigheid op een bepaalde plek wordt gezet, maar als partijgenoot, waarvan niet geëist wordt dat hij kennis van zaken heeft. Als hij partijpolitiek maar de juiste kleur heeft. Deze handelwijze is een rechtstreeks uitvloeisel van de machtsschaduw van de politiek.

5.  Het gevoel het beter te weten dan de bevolking zelf, en de achterkamertjespolitiek.

In Den Haag bleek het moeilijk te zijn om bepaalde thema’s anders te zien dan de regering en de grootste partijen deden. De integratieproblematiek van minderheden, het misbruik dat door kleine groeperingen binnen de minderheden van het Nederlandse stelsel werd gemaakt, lag in de taboesfeer. Het was heel belangrijk om toch vooral ‘politiek correct’ te zijn, en dat maakte het openlijk bespreken van moeilijke thema’s erg lastig. De gewone man ondertussen voelde de problemen aan den lijve, maar kon er nergens mee naar toe omdat het aankaarten ervan immers politiek incorrect was. Ongeacht de vraag of de gevoelens van de bevolking terecht waren of overdreven, feit was dat de gevoelens er wáren, en mensen gehoord en verstaan wilden worden. Een eerlijker bespreking van de thema’s zonder meteen als asociaal of wat dan ook geëtiketteerd te worden had veel escalatie (tot op de dag van vandaag) kunnen voorkomen.

De VVD had in de tijd voorafgaande aan Pim Fortuyn een aantal taboethema’s af en toe licht aangeroerd, maar niet sterk genoeg om deze gevoelde onrust te kunnen bezweren. Als er politici uit de oude partijen waren geweest die de moed hadden gehad deze thema’s in alle eerlijkheid aan te kaarten, hadden ook zij op steun van de kiezer kunnen rekenen. In plaats daarvan heeft voormalig premier Kok eens de woorden gebezigd dat het goed was om de kiezer ‘op te voeden’. Het is een uitspraak die begrijpelijk is in het licht van de bewuste opvattingen van de PvdA destijds, die evenals andere politieke partijen een bepaald beeld voor ogen had en geloofde dat je met de juiste politieke maatregelen ook resultaat zou behalen. De kiezer alleen zag dat nog niet helemaal. Dus moest die opgevoed worden.

De kiezers daarentegen zien dat er beslissingen worden genomen over hun hoofden heen, ze zien dat afspraken worden ‘voorgekookt’ in het torentje, voelen zich niet gehoord, en hebben daardoor niet echt behoefte om opgevoed te worden in een partijstijl die geen garantie biedt dat de problemen zullen verdwijnen. Verkiezingsopkomsten werden steeds lager, de interesse van de burger in de politiek werd steeds minder. Bij veel mensen leefde het gevoel dat het allemaal niet meer uitmaakte, je was gewoon een sofinummer en niet veel meer. Politieke apathie is echter levensgevaarlijk, omdat op het moment dat de kiezer zich afwendt hij de betrokkenheid op staat en politiek gaat verdringen, en dat kan in de loop van de tijd een explosieve toestand opleveren.

Pim Fortuyn.

En dan verschijnt er iemand op het toneel die een woordgebruik heeft en gedrag vertoont dat regelrecht tegen alle gebruikelijke en ingesleten politieke codes in gaat: Pim Fortuyn. Die ergerde zich ‘paars’ aan de politiek, het landsbestuur, de beslissingen, de ‘achterkamertjespolitiek’, iets wat hij niet onder stoelen of banken stak in zijn columns die hij jarenlang voor weekblad Elsevier schreef. Opeens werd politiek, bij de intrede van Fortuyn in de politieke arena, weer spannend, en soms regelrecht komiek. Een aardverschuiving van ongekende omvang deed zich voor, en de achterliggende dynamiek kan ik het kernachtigst omschrijven als ‘schaduwdansen’. Het effect dat het optreden van Pim Fortuyn kon sorteren kon echter alleen maar zo groot worden omdat er al een langdurig probleem sluimerde, waarvan ik hierboven een aantal facetten heb laten zien. Hoe kon het nu dat het juist Pim Fortuyn was die voor een aardschok zorgde? Ook zijn projecties speelden in het proces een doorslaggevende rol.

Niet welkom.

Fortuyn vertelde in een interview met Hervormd Nederland begin jaren negentig dat zijn geboorte zwaar was en dat voor zijn leven werd gevreesd omdat hij niet ademde. Maar hij wist te overleven, en zag eigenlijk zijn hele leven in het teken van deze strijd: hij voelde dat hij altijd moest strijden om te overleven, en was ook volledig bereid om die strijd te leveren. Dat is ook wat we zagen in de media, waar hij ondanks alle aantijgingen, waaronder zeer onethische en zwarte, overeind bleef en aangaf gewoon door te vechten.

„Zolang ik me kan herinneren heb ik ten diepste het gevoel niet welkom te zijn in deze wereld….” zo vertelde Fortuyn ook in het genoemde interview.

Hier vinden we een eerste aanknopingspunt: van jongs af aan speelt een innerlijk autoriteitsconflict hem parten. Het gevoel niet welkom te zijn geweest in de wereld (dat los kan staan van wat hij met zijn ouders heeft ervaren) geeft mensen die zoiets hebben vaak een onbewuste maar sterke drijfveer om zich te bewijzen. Datzelfde complex echter maakt dat ze heel gevoelig worden voor de ‘uitstraling’ van anderen die zich ook willen bewijzen, zichzelf belangrijk vinden, of door onbewuste drijfveren om aandacht vragen.

Een mens die kwetsbaar is en die zelf gezien wil worden, zal heel snel resoneren op mensen met een sterke autoriteit (vooral als die niet op innerlijke kracht berust) en op mensen met een verholen machtsstreven, omdat het eigen complex daar zo sterk op reageert. En zo komt de dualiteit macht versus underdog tot leven, een thema uit het leven van Pim Fortuyn.

Met andere woorden: het eigen, onbewuste conflict van Pim Fortuyn maakte dat hij aansloeg op verborgen autoriteits- en machtsthema’s in de samenleving. We konden dat op onverbloemde wijze lezen in zijn columns voor het tijdschrift Elsevier, waarin hij niet naliet degenen op wie hij het innerlijk autoriteitsconflict projecteerde, scherp en kritisch te benaderen. Koningin en politiek stonden daarbij hoog op zijn lijst.

De passieve projectie hierin is de innerlijk gevoelde opwinding en/of ergernis, de actieve projectie is de aanval. Zag hij het nu goed of verkeerd? Dat kan allebei. Fortuyn kon door zijn complex wel degelijk op het juiste spoor zitten. Complexen kunnen echt een neus hebben voor hun thema in de buitenwereld en dat feilloos opsporen! Maar diezelfde complexen kunnen dat thema vervolgens ook overdrijven of niet in de juiste proporties zien.

Zijn enorme drijfveer om ondanks alle beschuldigingen, aantijgingen en aanvallen op zijn persoon, door te gaan, onverkort en zonder compromissen, kon hij alleen maar ontlenen aan een groot complex. Datzelfde complex gaf hem enerzijds de moed om de dingen zo onverbloemd te benoemen, maar bracht hem ook in de problemen, omdat complexen nu eenmaal vaak een gebrek aan gevoel voor timing hebben, en ongenuanceerd kunnen overkomen. En complexen in de ene persoon kunnen die in een ander raken, wat een uitbarsting aan emoties en vervolgprojecties tot gevolg heeft. De kracht van het complex kan inschattingsfouten geven, terwijl datzelfde complex wel, zoals ik net al zei, de juiste thema’s kan ‘ruiken’ en er op aan kan slaan.

Fortuyn was daarom zelf deel van de strijd om zijn persoon, hij bleef de dingen direct, onopgesmukt en onverbloemd zeggen, met ongezouten kritiek, wetend dat de andere partijen daarop aan konden slaan. De in de politiek zo gebruikelijke beleefde benadering van anderen, met alle indirecte beschuldigingen, gemaskeerd achter politiek correct gedrag, lag Fortuyn niet. Hij zei de dingen recht voor z’n raap, en speelde daardoor gewild of ongewild de rol van schaduw in de politiek. Veel politici ‘hapten’ en sloegen aan op die schaduw, journalisten eveneens. Maar ook voor hen geldt: hoe sterker de emotie, des te sterker hun complexen en verdringingen. De heftigheid van de reacties sprak boekdelen.

Fortuyn als schaduw van de politiek.

Het gedrag van Pim Fortuyn raakt in alle opzichten schaduwen van de politiek destijds:

•  De politiek gebruikt versluierd taalgebruik, Pim Fortuyn zegt zonder omwegen waar het om gaat en wat hij vindt, zelfs zeer sterk en direct en vaak in stevige uitspraken.

•  Ook in andere opzichten is Pim Fortuyn open: op televisie kan de Nederlander zowel zijn huis in Rotterdam van binnen zien, als zijn vakantiehuis in Italië. Hij vertelt openlijk over zijn liefdesproblematiek en de burger ziet opeens een méns in de politiek. Geen andere politicus heeft ooit zo’n inkijk in hem of haarzelf gegeven.

•  Waar de politiek het nastreven van macht ongepast vindt (en dus een machtsschaduw heeft) zegt Pim Fortuyn onomwonden: „Ik word de volgende minister president van Nederland.” Hij windt er geen doekjes om dat hij deze positie bewust nastreeft en ook graag wil hebben.

•  Fortuyn verkleint de afstand. „Ik zeg wat ik denk, en ik doe wat ik zeg” hield hij de kiezer voor, daarmee inspelend op het brede gevoel van wantrouwen jegens de politiek in de samenleving.

•  Fortuyn lanceerde een rechtstreekse aanval op het bureaucratische gedoe in Den Haag en op de vriendjespolitiek. De politiek reageerde geschokt en woedende reacties waren het gevolg. Maar bekijken we de analyse van de hoogleraren in NRC Handelsblad, dan had Fortuyn toch echt wel een punt.

•  Pim Fortuyn benoemde al die dingen die als politiek niet correct werden gezien, en ondanks de heftige verwijten blééf hij hiermee doorgaan. Hij benoemde de problematiek in de gezondheidszorg, rond de WAO, de integratieproblematiek en de minderheden, het onderwijs, enz. Dat gaf veel mensen het gevoel eindelijk gehoord te worden en eindelijk iemand gevonden te hebben die een stem gaf aan hun problemen.

Woedend waren de reacties in de media en in de politiek, maar tegelijkertijd schiep Pim Fortuyn een aanhang die zijn weerga in de Nederlandse geschiedenis niet kende. Zijn optreden maakte duidelijk dat er onder de oppervlakte in Nederland een veenbrand gaande was, en nu waren de eerste vlammen zichtbaar.

De kracht van beelden en beeldende woorden.

Laten we weer even teruggaan naar de theorie. We zagen dat als een complex in ons onbewuste in de buitenwereld een beeld aantreft waarmee het overeenkomt, dat complex daarop zal aanslaan. Ook weten we dat hoe groter het complex is, des te heftiger de reactie zal zijn. Wanneer je je identificeert met het idee dat je het juiste gedrag vertoont, en dat je de sociale betrokkenheid zelve bent, dan is het moeilijk voor je om te zien dat je, net als ieder ander, ook een aantal minder gewenste trekken hebt. Die worden dan verdrongen. In het onbewuste zit dan een vorm van egoïsme, onbeleefdheid, agressie, jaloezie en ga zo maar door. Deze kunnen allemaal een eigen leven gaan leiden en onbewust motiveren. Dat geldt echt voor ons allemaal, niemand uitgezonderd. Deze inhouden zullen wakker worden als er een passend beeld in de buitenwereld verschijnt, en de kans is meer dan groot dat de eigen inhouden vervolgens niet gezien worden, maar worden geprojecteerd op die ander, zoals we hebben gezien.

Terug nu naar de situatie rond Pim Fortuyn, want deze man was als geen ander in staat om die ‘beelden’ te produceren waar alle complexen op aan konden slaan. Veel politici die zich (doorgaans in alle oprechtheid) identificeerden met dienstbaarheid, zagen nu opeens letterlijk het beeld op televisie verschijnen van een man die, gezeten op de achterbank van zijn dure Bently, het raampje naar beneden draaide, zijn arm naar buiten stak met de vinger opgeheven, en de woorden sprak: „Ik word de volgende minister-president van Nederland.” Pim Fortuyn verschafte ons daarmee een bééld van machtsbehoefte. Denk eraan dat het verschaffen van dat beeld niet inhoudt dat Fortuyn zelf een grote machtshonger móest hebben. Het kon, maar het is zeker niet iets wat bij voorbaat al vast staat. Hij ‘componeerde’ echter een beeld waarin dat motief door anderen wel geprojecteerd kon worden, en dat is wat er gebeurde.

Waar het uiteindelijk om gaat is dat Fortuyn met dit gedrag als het ware een ‘plaatje’ verschafte dat een perfecte maar uiterst onaangename spiegel vormde voor die politici (en anderen!) die hun machtsstreven verdrongen hadden. Even staat zo iemand oog in oog met een machtstendens in zijn eigen onbewuste, en die tendens is strijdig met zijn zorgvuldige bewuste houding. Dat geeft grote innerlijke spanningen en onrust, des te groter naarmate de houding meer verdrongen is. Iemand die door dit beeld ‘gevangen’ wordt vanuit een heftige complex-reactie, ziet in Fortuyn dan iemand die ‘zonder enige scrupules macht nastreeft’. Dat is zijn interpretatie en projectie, maar hij gelooft er wel in!

Fortuyn liet er ook geen gras over groeien, en kwam eerlijk uit voor zijn wens om premier te worden. Maar juist dát is tegen de Haagse ongeschreven regels. Wat je hóórt te zeggen is iets in de trant van „als mijn partij mij vraagt, zal ik graag mijn land op die manier dienen”. En op die manier hoef je de confrontatie met de eigen machtsschaduw niet aan te gaan. Het onbewuste complex, de tegenhanger van de bewuste dienstbaarheid, zal in het gedrag van Pim Fortuyn direct zijn eigen onbewuste motieven herkennen, en daarop direct aanslaan. Wat Pim Fortuyn deed was dus een regelrecht wakker schudden van dit onbewuste (machts)stuk bij menig politicus en bij menig tegenstander. Daarmee werd Pim Fortuyn de schaduw van deze politici, en kreeg hij de volle laag van de projecties. Dit éne beeld op televisie kan zó krachtig zijn als het een complex raakt, dat de erdoor geraakte mensen er máánden door van slag kunnen zijn, last krijgen van allerlei emoties, tot en met een obsessie jegens de veroorzaker van het beeld toe. En die veroorzaker was Pim Fortuyn.

Als het verdrongen machtscomplex zo’n beeld ziet, is dat voor de betrokkene dus heel erg onaangenaam. Het voelt als door een wesp gestoken te zijn, en hoe groter het complex, des te pijnlijker is de wespensteek. Heel vervelend voor die politici is dat kennelijk ook journalisten er op aansloegen, gezien het grote aantal keren dat uitgerekend dit beeld werd vertoond op televisie, vooral als je weet hoe lang een beeld dat je raakt je onwillekeurig kan blijven bezighouden. Ik heb ik weet niet hoeveel herhalingen gezien.

Iedereen die de kracht van een beeld in het projectieproces begrijpt, zal beseffen dat alleen al de vele herhalingen van deze scène grote gevolgen heeft, want bij elke keer komt die wespensteek weer terug. De betrokkene wordt bekropen door een onaangenaam gevoel, wordt rusteloos, gaat zich ergeren, telkens opnieuw als het beeld weer verschijnt. Pas als de betrokkene het achterliggende complex oplost en de projectie doorprikt, houden de ‘steken’ op. Maar zo snel als de gebeurtenissen zich opvolgden konden complexen niet ontmanteld worden….

De herhaling van het beeld bleef het onbewuste complex dus activeren, en als je telkens weer een ongemakkelijk gevoel krijgt als je iemand op televisie ziet in een bepaalde scène, is de stap nog maar heel klein om die ander de schuld van de eigen ongemakkelijke gevoelens te geven. Dus kreeg Pim Fortuyn de schuld van al die ongemakkelijke gevoelens van bepaalde politici, bepaalde journalisten, en anderen die zich aangesproken voelden. Pim Fortuyn kreeg de volle laag van alle projecties, en zoals we in eerdere hoofdstukken hebben gezien, hebben projecties de neiging om erg te overdrijven.

Hoe herken je dat projecties naar hem een rol speelden?

Er zijn een aantal aanwijzingen voor de aanwezigheid van projectie:

1.  Emoties en heftige reacties.

Hier hebben we het in de voorgaande hoofdstukken al uitgebreid over gehad.

2.  Verharding en verruwing van het taalgebruik.

Sterke complexen hebben de neiging om de dingen extremer te zeggen, zwart-witter te brengen, en ruwer te reageren. We zagen dat bij de tegenstanders van Pim Fortuyn, maar ook Fortuyn zelf deed uitspraken in one-liners op een manier waarvan hij kon weten dat politiek en journalistiek daar heftig op zouden aanslaan. Over het algemeen geldt dat hoe ruwer en harder het taalgebruik, des te groter is het complex en des te groter zijn de bijbehorende projecties.

3.  Buitenproportionele aantijgingen.

In hoog tempo volgden de aantijgingen tegen Fortuyn zich op, en ze werden ook steeds heftiger qua beeld. Zo deed een PvdA politicus in Rotterdam de uitspraak dat stemmen op Fortuyn kon inhouden dat we de Tweede Wereldoorlog weer gaan overdoen. Sta gewoon eens even stil bij dit beeld. Het is grotesk en buitenproportioneel, en totaal niet in overeenstemming met de werkelijkheid van Fortuyn. Maar toch doet de politicus een uitspraak die suggereert dat we met Fortuyn een oorlog in zullen gaan. Dat is heel gevaarlijk, want hiermee wordt een beeld geschapen en worden er pijnlijke dingen gezegd die een onjuiste voorstelling van zaken geven, die de zaak alleen maar kunnen doen escaleren. Het begrip ‘Tweede Wereldoorlog’ wordt nu geassocieerd met Pim Fortuyn, en daar bleef het niet bij; ook andere buitenproportionele aantijgingen waren aan de orde van de dag. Hij werd vergeleken met rechts-extremisten als Haider (Oostenrijk), Philip de Winter (België) en Le Pen (Frankrijk), terwijl Fortuyn helemaal niet rechts-extremistisch was. Hij werd een Eichmann genoemd, fascist, Untermensch (allemaal verwijzingen naar de Tweede Wereldoorlog!), werd beschuldigd van racisme, enz.

Dat leidde op 20 april 2002 in de Beurs van Berlage in Amsterdam tot de manifestatie „Gaat het in mei om de wereld van jou?”; de hoofdorganisator was Milieudefensie. Ofschoon Fortuyn zich over het milieu nauwelijks inhoudelijk had uitgelaten maar, zoals hij eigenlijk overal deed, een aantal relativerende opmerkingen had gemaakt, was de overheersende mening op de beurs dat Fortuyn een gevaarlijke man was. Op één van de stands lagen posters die landelijk verspreid zouden worden, met als tekst: „Stop de Hollandse Haider”. De Elsevier van 18 mei 2003 concludeert dat Folkert van der G. dat ‘stoppen’ zo letterlijk als maar zijn kan heeft genomen, en concludeert verder dat „ … als Van der G. misschien een incidentele gek is, hij in elk geval in een omgeving verkeerde die hem moet hebben versterkt in de gedachte dat Fortuyn de verpersoonlijking van het kwaad was.” Dit kan zeker samenhangen met de ‘Tweede-Wereldoorlogterminologie’ die gebezigd werd, waar ik zo dadelijk op in ga.

4.  Selectief weergeven van uitspraken en het uit zijn verband halen ervan.

Schaduwprojecties maken ook dat er niet geluisterd wordt omdat emoties dit doorkruisen. Het gevolg daarvan is dat dingen uit zijn verband worden gerukt en eenzijdig worden neergezet, geheel in overeenstemming met de emotie. Hoe krachtiger de verdringing is, des te krachtiger is het onbewuste complex in de betreffende persoon, des te sterker zal ook de emotie zijn en des te selectiever wordt er geluisterd naar wat die ander zegt. Eigenlijk kan die ander niets goeds meer zeggen; alles wordt geïnterpreteerd in het licht van de eigen projectie, en de kracht van de emotie maakt ook nog dat degene die projecteert zijn visie als de enige en echte waarheid ziet. Je komt dan in een enorme impasse, want een goed en eerlijk gesprek om uit die impasse te komen is dan niet meer mogelijk. Ook daarin wordt dan immers selectief geluisterd en slechts met emotie gereageerd.

De objectiviteit in de debatten en in de weergave van Fortuyns woorden verdween. Als Fortuyn een uitspraak deed in een lezing, lichtte hij zijn uitspraak toe. Maar die toelichting was vaak niet terug te vinden in de pers, waardoor een stevige one-liner elke keer weet tot enorme commotie leidde. Daarbij speelde de bijna provocerend-duidelijke stijl van Pim Fortuyn natuurlijk ook een rol. Journalisten zijn ook mensen met hun projecties, en de rol van de media is bepaald niet projectievrij geweest als we zien hoe hij is neergezet in de media en hoe selectief er gewinkeld is in Fortuyns uitspraken. Fortuyn deed harde uitspraken over de islam als religie, en werd meteen als racist neergezet. Dat Fortuyn zich enorm wilde inzetten voor de islamitische vrouw in onze samenleving omdat hij zich erg opwond over de achtergestelde positie van deze vrouwen, werd er niet bij verteld. Fortuyn zei dat Nederland vol was en er niemand meer mocht binnenkomen. Ook daar struikelde iedereen over. Maar dat hij een generaal pardon wilde voor alle buitenlanders die toen reeds in Nederland waren, en aangaf dat Nederland ook goed voor hen moest zorgen, werd er op dat moment ook niet bij gezegd.

Markant is ook het voorbeeld van de uitspraak van Fortuyn over ziekenhuizen. Waar de politiek meer geld voor ziekenhuizen wilde vrijmaken, pleitte Fortuyn juist voor een stop op de toenemende geldstroom, met als reden dat er eerst maar eens orde op zaken moest worden gesteld in deze sector (en ook in andere sectoren). Het ging niet om geld, maar om andere zaken. „Ziekenhuizen zelf oorzaak van wachtlijsten” kopte op 24 mei 2003 het nieuws. De slechte organisatie binnen ziekenhuizen zou een belangrijke oorzaak zijn, en herstructurering noodzakelijk maken voordat er extra geld naar de zorg zou moeten gaan. Ziekenhuizen zelf reageerden met te wijzen op de enorme last van regeltjes uit Den Haag, en de ermee samenhangende enorme administratieve druk én een nijpend gebrek aan personeel, volgens hen allemaal erfenissen van acht jaar Paars. Dat was dus precies wat Fortuyn bedoelde, maar hij is er ongenadig op aangevallen. Het geciteerde krantenbericht werd nog geen drie weken na zijn dood gepubliceerd.

We moeten nooit uit het oog verliezen dat de berichtgevers in de media ménsen zijn die hun eigen complexen en projecties hebben, en dat het onder het mom van objectiviteit wel degelijk mogelijk is zaken uit hun verband te halen en slechts één zin te citeren die dan vervolgens geheel verkeerd wordt geïnterpreteerd, en ziedaar – de volgende golf van emoties. Dat is een verschijnsel waar politici in het algemeen last van hebben in hun contacten met bepaalde journalisten (de goede niet te na gesproken), en dat Pim Fortuyn helemaal parten speelde.

Ik heb steeds als er in het nieuws weer heftige commotie ontstond naar aanleiding van een uitspraak van Fortuyn gezocht naar de bron, naar wat die in zijn totaliteit had gezegd. Interviews en lezingen van Fortuyn waren integraal op internet te vinden, ook op de website van zijn partij, en ik ben menig keer verbaasd geweest over de enorme verdraaiingen van zijn uitspraken. Verdraaiingen die consequent te maken hadden met de schaduw van de tegenpartij. Een onbewuste vorm van manipulatie, of een bewuste vorm van manipulatie ‘om er voor te zorgen dat Nederland gevrijwaard blijft van de invloed van Fortuyn’. Een zogenaamde dienstbare reden, met daarachter een hoop schaduwprojectie.

Tegelijkertijd waren er politici die riepen dat ze elkaar alleen op inhoud en argumenten wilden bestrijden. Maar kon men in deze situatie nog wel naar elkaar luisteren? Hoe kon je nog een onderscheid maken tussen wat Fortuyn bedoelde en echt zei, en de interpretaties ervan door zijn tegenstanders? Het werd een welhaast onontwarbare kluwen aan woorden en emoties.

Tweede Wereldoorlog.

Er zijn veelvuldig termen en beelden uit de Tweede Wereldoorlog op Pim Fortuyn geprojecteerd, ik noemde er daarnet al een paar. Vanuit de jungiaanse psychologie kan ik slechts zeggen dat als je een beeld of een begrip gebruikt, dat beeld zich diep nestelt in het onbewuste en heftige emoties losmaakt, zowel bij de ontvanger van de projectie als bij de toehoorders ervan. Het maakt echt heel veel verschil of je iemand met een gangbaar zwaar scheldwoord benadert of met een naam of woord waar de duisternis van de Tweede Wereldoorlog als beeld en gevoel achter zit. Want dat laatste komt veel dieper binnen en is veel en veel beladener.

Wanneer je iemand een (excusez le mot) ‘minderwaardige klootzak’ noemt, is dat bij lange na niet zo beladen als wanneer je het woord ‘Untermensch’ gebruikt. De impact en slagkracht van zulke onbewuste beelden mogen we niet te licht opnemen. Ze maken bij mensen zelfs oude pijn wakker en rijten oude wonden open, waarbij degene die deze projectie krijgt (Fortuyn dus in dit geval) het risico loopt onbewust verbonden te worden met pijn die mensen in de oorlog is aangedaan, of met beelden van destructie. En dat zet aan tot zeer negatieve projecties, tot polarisatie, en misschien tot haat. Misschien was dat laatste niet opzettelijk, dus niet de bedoeling, maar een feit is dat woorden die met beladen beelden samenhangen een veel en veel sterkere impact hebben, en de ontvanger van de projectie heeft het veel moeilijker om te laten zien dat deze beelden niet kloppen dan wanneer het gewone scheldwoorden, of zelfs hele ‘gore’ waren geweest.

Het is in dit licht dat Fortuyn, die zich gedemoniseerd voelde, érgens gelijk had. Binnen deze contekst was het voor Folkert van der Graaf ook ‘makkelijker’ om tot zijn daad te komen.

Degene die zulke zwaar beladen uitspraken doet jegens de ander zit echter zélf met een weggedrukt thema dat precies is wat hij of zij de ander verwijt, en hoe extremer het verwijt, des te serieuzer de betrokkene eens in zichzelf zal moeten kijken of er geen oneerlijke onbewuste motieven in het eigen handelen meespelen: motieven voortvloeiend uit de eigen schaduw die nu op de ander wordt geprojecteerd. Dat geldt eveneens voor de man die tot een extreme daad van actieve projectie overging: de moordenaar Folkert van der Graaf.

Van der Graaf echter kon alleen maar zo aanslaan op Fortuyn wanneer Fortuyn ook voor hém schaduwgedrag genoeg vertoonde. Als Van der Graaf echter zelf vastzit in een krampachtig stelsel aan verdringingen, zal hij in zijn emotie en projectie niet meer in staat zijn tot nuanceringen. In zo’n geval zal het iemand makkelijker vallen om tot extreem gedrag over te gaan wanneer er al sprake is van een grote collectieve projectie, vooral de negatieve projecties in media en politiek (al is een deel van de pers na verloop van tijd wel iets genuanceerder geworden).

Niet lang voor de dood van Pim Fortuyn bleek in een interview met Bert Stoop van Animal Freedom al dat Van der Graaf een fanatieke en onwrikbare activist was. Van der Graaf zei letterlijk: „Ik handel niet zozeer uit dierenliefde, ik heb gewoon een basisnorm.” Fanatisme, humorloosheid en onwrikbaarheid wijzen op een of meer dwingende complexen. Strak willen vasthouden aan regels en een basisnorm verraden vaak een vorm van het autoriteits- of vadercomplex, en daarmee kon Van der Graaf aanhaken op wat er zich op dat moment aan collectieve projecties voordeed.

De ‘heldschaduw’.

Fortuyn was heel gevoelig voor macht die underdogs schept, maar ook de macht van de underdog die de zwakke plek van de machthebber gebruikt. Het is een combinatie die in positieve zin iemand tot een instrument kan maken tot herstructurering, maar in negatieve zin ook kan maken dat hij of zij vanuit een slachtoffergevoel gaat opereren. Bij Pim Fortuyn waren beide dynamieken aanwezig.

In zijn boeken en columns zie je hem worstelen om een eigen weg te vinden, waarbij hij allerlei zaken aan de kaak stelt. Hij wil niet zo maar andermans gezag of inzichten accepteren, en heeft moeite zich te voegen naar ideologieën of bestaande ideeën. Dat maakte hem als leider of deelhebber aan een politieke partij bepaald niet altijd even makkelijk om mee te werken. Tegelijkertijd zagen we in interviews een opmerkelijke openhartigheid. Van welke politicus kennen we het interieur van zijn woonhuis, en alle liefdesperikelen? Fortuyn was in dat opzicht heel toegankelijk. Daarmee schiep hij opnieuw een schaduwbeeld, maar nu op een andere manier. Hij werd de drager van de ‘heldschaduw’ voor een deel van de Nederlanders, en vooral die groep, die het gevoel had niet langer gehoord of gezien te zijn door de politiek. Dit is een deel van de ‘veenbrand’ die ik daarstraks noemde.

Het proces gaat als volgt: wanneer iemand zich in een situatie van machteloosheid bevindt, zal een eerste impuls zijn te trachten weer greep te krijgen en het heft weer in handen te nemen, zodat we op eigen kracht verder kunnen. Wanneer dat echter gedurende langere tijd niet kan of niet mogelijk is, treden er psychisch veranderingen op. Er kan verzet gaan smeulen, boosheid, wrok en meer van dergelijke emoties. Maar wat minstens zo gevaarlijk is dat mensen zich dan gaan áfkeren van de situatie. Ze willen er niet meer aan denken, niet meer over praten, want ze kunnen er tóch niets mee – ze zijn onmondig gemaakt. In deze situatie zie je hen dus hun eigen kracht en hun gevoel van eigenwaarde gedeeltelijk verdringen. Ze ervaren dat ze stuklopen op de situatie (en lees hier gerust de vele regeltjes en de bureaucratie), ervaren dat er niet naar hen geluisterd wordt, en dat zijn zaken die niet bevorderlijk zijn voor een gevoel van kracht en eigenwaarde.

Als een gevoel van kracht en eigenwaarde verdrongen is, wordt het deel van de schaduw, dus van de eigen complexen. Daar zullen ze sluimeren en wachten tot ze door een bepaald beeld in de buitenwereld worden wakker geschud. Een beeld waar dit op aan zal slaan is het beeld van een held die opstaat tegen dat wat als oorzaak van de machteloosheid wordt ervaren: bureaucratie, politiek, etc. Het beeld van de held vraagt echter om een bepaald soort invulling: degene op wie dat geprojecteerd wordt moet op een of andere wijze kracht tonen of uitstralen, moed tonen, en iets van vechtlust en kordaatheid. Dat is precies gedrag waar de complexen van Fortuyn hem toe aanzetten. Fortuyn kon dus voldoen aan het beeld.

In het onbewuste van een deel van de bevolking groeide ook de honger naar gezien en gehoord worden, en de wens van zich te doen spreken. Als er dán iemand opstaat die zegt wat jij denkt, komt dat heel sterk binnen. Inderdaad, ook projectie. Door een stem te geven aan wat een breed deel van de bevolking dacht en voelde, maar wat als politiek niet correct werd beschouwd, kon Pim Fortuyn ook de held van deze groep worden, en op handen gedragen worden.

Als er sprake is van maar enkele Nederlanders die met het gevoel van machteloosheid en de daarop volgende verdringing te kampen hadden, dan had Pim Fortuyn nooit zo’n sterk fenomeen kunnen worden met zo’n grote aanhang. Als voldoende Nederlanders het gevoel hadden gehad gehoord te worden, had Fortuyn evenmin zo kunnen appelleren. Alleen als bij een voldoende aantal mensen ditzelfde proces speelt, kan een beweging deze proporties krijgen. Voor een behoorlijk grote groep Nederlanders was Fortuyn een held, wat indrukwekkend tot uitdrukking kwam bij zijn begrafenis.

Die heldprojectie echter heeft wel enkele haken en ogen. Want we zagen al eerder dat alles wat aan projectie vanuit het onbewuste komt géén zicht heeft op de werkelijkheid, en geen gevoel heeft voor verhoudingen, en inschattingsfouten kan maken. Als het onbewuste ‘hongert’ naar een held, kan het iedereen in de buitenwereld als held gaan zien die duidelijk en krachtig zijn mond opentrekt en stelling neemt. Wat degene die projecteert niet kan zien is de vraag of zijn held evenwichtig of juist gefrustreerd is, hij kan niet zien of zijn held ook een echte held is. Zodra iemand aan het bééld van duidelijkheid, vechtlust en krachtige uitspraken voldoet, kan op hem de heldprojectie vallen. Dus ook op iemand die de vreselijkste dingen zegt, die hogelijk gefrustreerd of zelfs gevaarlijk is.

Een heldprojectie is daardoor even ongenuanceerd als een demoniserende projectie! Voor een grote groep Nederlanders was Pim Fortuyn een held, en voor hen was het moeilijk om te zien dat Fortuyn bepaald geen makkelijk man was. Ze wilden hun held als premier, en Fortuyn had ook echt kans om premier te worden. Pim Fortuyn werd echter vermoord, en daarmee kwam er een abrupt einde aan deze spannende tijd in de Nederlandse politiek.

We zullen nooit weten hoe hij het er als premier van afgebracht zou hebben. Hij zou zeker een heel verfrissende wind hebben laten waaien, maar een karakter dat hem tot held van een deel van de Nederlandse bevolking maakte hoeft nog niet te betekenen dat hij ook een goed premier zou worden. Zou hij in staat geweest zijn om het spel iets meer mee te spelen en zich wat meer in te houden? Ik denk het niet, gezien wat hij deed bij de onderhandelingen voor het bestuurscollege van Rotterdam, waar zijn partij een éclatante overwinning behaalde. Hij zei daar dat „nu de PvdA aan zet is, maar ik wens ze geen succes, want dat gun ik ze niet….” Het is een welhaast botte eerlijkheid, maar dit is niet het type gedrag dat bij een premier hoort, archetypisch gesproken. Fortuyn zou in dat nieuwe ambt dus beslist nog wel de nodige confrontaties hebben gehad…. En Fortuyn heeft er meermalen blijk van gegeven niet zo veel geduld te hebben om aardig te blijven als iets hem niet beviel. Ook niet tegen journalisten, en dat leverde met enige regelmaat nieuwsitems met krasse uitspraken op.

Iemand die de heldprojectie krijgt moet voor de projecterende partij ook aan dat beeld blijven voldoen. Als Pim Fortuyn premier zou zijn geworden, zouden zijn eigen complexen zijn gedrag nog steeds blijven aansturen op de ‘vechtende’ manier die bij hem hoorde, en ook het complex dat samenhangt met het gevoel niet welkom te zijn in deze wereld was dan nog niet opgelost. In zijn nieuwe functie hadden die behoorlijk grote stoorzenders kunnen worden.

Dat neemt niet weg dat de bureaucratisering en regelgeving en de groeiende afstand tussen politiek en burger, gevoegd bij een toenemend gevoel van machteloosheid (onmondigheid) van de burger de achterliggende oorzaak zijn geweest van deze heftige uitbarsting in de Nederlandse politiek. De ‘oude’ politiek heeft de signalen van de burger te weinig onderkend en te weinig serieus genomen. Dit probleem speelt ten tijde van het schrijven van dit boek nog steeds, ondanks pogingen van de politiek hierin verandering te brengen. Het gaat dan met name om wat de burger voelt en ervaart van die veranderingen, en die zijn nog onvoldoende. De veenbrand is dus nog niet over. De roep om een held blijft bestaan, en dat kan ‘helden’ of ‘heldinnen’ geven die het politieke landschap opnieuw opschudden.

Wil je het probleem werkelijk aanpakken, dan moet de bron van deze heldprojectie worden weggenomen: geef de burger weer een gevoel van macht over zijn eigen leven, neem hem serieus, knel hem niet in, en luister naar hem. De man die veel burgers dit gevoel teruggaf was Pim Fortuyn.

Schaduwdansen.

En in deze grotere context stond Pim Fortuyn op. Hij zou nooit zo’n grote schok en schrik hebben kunnen bewerkstelligen wanneer de democratie écht en open zou zijn geweest. Maar omdat politiek en bestuur een enorme schaduw hebben opgebouwd (ik verwijs opnieuw naar deze bijlage van de NRC), konden de reacties van de politiek zo heftig worden. En alleen omdat die schaduw zo groot was, kon Pim Fortuyn er de zijne op kwijt. Het is inderdaad een schaduwdansen waarbij je altijd twee partijen moet hebben die op elkaar projecteren om zo’n heftige escalatie te krijgen.

Het waren de krachtige complexen van Fortuyn die hem deden opstaan tegen het systeem waar hij zo’n moeite mee had. Het waren de krachtige complexen van politici, journalisten en anderen die hier in alle heftigheid op aansloegen, en het was een krachtige beweging in het onbewuste van veel Nederlanders, die behoefte hadden en hebben aan een held die voor hen stáát. Dit culmineerde allemaal rond het fenomeen Fortuyn. Er is niet een specifieke schuldige aan te wijzen. Aan alle kanten waren er verdringingen en projecties, bij Fortuyn, bij de politiek, bij de media, bij veel Nederlanders, bij Folkert van der Graaf, de man die Fortuyn vermoordde. Voor een schaduwdans heb je meerdere partijen nodig! Het was een intense tijd die opeens veel aan het licht bracht. Veel van wat Pim Fortuyn zei is nu deel van verschillende programma’s van politieke partijen, ook regeringspartijen. Dat alleen al laat zien dat Nederland toe was aan een verandering. Als er het nodige is vastgelopen, zijn het vaak heftige emotionele crises die de zaak weer kunnen vlottrekken en een begin van vernieuwing kunnen inluiden….

Alles is nét even anders….

Wat ik geleerd heb van het projectiemechanisme is dat je voorzichtig moet zijn. En bescheiden, omdat je altijd rekening moet houden met mogelijke onbewuste motieven bij jezelf. Wees, waar het om nieuws, journalistieke berichtgeving, analyses, oordelen, het aanhalen van uitspraken van anderen gaat, altijd op je hoede en probeer steeds éérst de bron zelf te vinden alvorens een uitspraak te doen. Want wie het projectiemechanisme kent, weet dat je heel vaak te maken krijgt met het verschijnsel dat alles toch nét even anders is dan je denkt!

Hoofdstuk 17

Bewegingen in het collectief onbewuste.

Alle grote culturen op aarde kennen in hun mythologie tijdperken van bloei, de zogenaamde gouden tijdperken, en tijdperken van duisternis. Die laatste komen we tegen in aanduidingen als Kali Yuga of er wordt gesproken van een eindtijd, enz. Het lijkt er dus op alsof de mensheid als zodanig weet heeft van het bestaan van perioden in de geschiedenis waarin er een relatief grotere nadruk ligt op het kwade of duistere en dreigende, en in andere tijdperken juist weer een groter accent op het lichte. Niets blijft wat het is, licht en donker wisselen elkaar af als dag en nacht, en dat wat eens bloeide zal ook verval meemaken. Geen enkele cultuur zal altijd blijven bestaan. „Het enige dat zeker is, is dat alles verandert,” zegt de I Tjing. Onbewust weten we dit, en heeft de mens dit altijd geweten.

Dat weten is in alle tijden in mythen tot verhalen geweven, verhalen met een symbolische boodschap. We zien dat als de mensheid verandert ook haar mythen veranderen, als volkeren zich ontwikkelen ook hun mythen nieuwe symbolen als uitdrukkingsvormen vinden. Alle bewegingen in het collectief onbewuste van volkeren of groepen mensen vinden hun uitbeelding in veranderingen in mythen. De veranderingen op dat diepe niveau in de psyche weerspiegelt zich zelfs in wat we de tijdgeest noemen als het om grotere delen van de wereld gaat.

Als zich iets in de diepste lagen van de menselijke psyche roert, geldt dat niet voor een enkeling, maar voor grote delen van de mensheid, zo niet de hele mensheid. Die beweging zal dan voor ieder mens voelbaar worden, al zullen verschillende landen en verschillende mensen daar op hun eigen manier op reageren.

Die bewegingen in de diepten van ons wezen hangen samen met de archetypen. Op een bepaald moment lijkt er een bepaald archetype ‘wakker’ te worden en in beweging te komen. Zo’n geactiveerd archetype kan echter op dat diepe niveau zelf niets uitrichten, het heeft nog een weg af te leggen, zoals we in het eerste gedeelte van dit boek hebben gezien. Daar zagen we ook dat archetypen de kernen zijn van onze complexen in het persoonlijk onbewuste, en dat betekent dat als een archetype in de diepste lagen van het collectief onbewuste van de mensheid zich roert, het automatisch ook in ieder individu in ieders persoonlijk onbewuste een complex in beweging brengt.

Via ons persoonlijk onbewuste dringt die beweging dus bij ons binnen. De manier waarop we dat ervaren en de manier waarop dat voor ons uitpakt verschilt. We leven nu in een tijd die door veel mensen ervaren wordt als een donkere tijd, na een eeuw met twee verschrikkelijke wereldoorlogen, en een wereld die nog steeds afschuwelijke brandhaarden kent. Een eeuw met wrede dictators en veel leed, kortom een tijd die overeen lijkt te stemmen met wat in het hindoeïsme wel Kali Yuga of tijdperk van de duisternis genoemd wordt. Hoewel de manifestatie van het kwade geen aangename aangelegenheid is, veel lijden met zich meebrengt en veel destructie inhoudt, betekent de doorbraak van dit kwaad, van deze grote schaduw tegelijkertijd dat we op een punt van omslag zijn gekomen, en daarmee aan een transformatieproces kunnen beginnen. Veel tekenen in de maatschappij wijzen erop dat dit proces al stevig is begonnen, al komen die soort signalen niet altijd even duidelijk naar voren in het dagelijkse nieuws.

Terug naar de bewegingen in het collectief onbewuste. Als zich daarin schaduwthema’s op heel diep niveau roeren, dan kunnen die in mensen op heel uiteenlopende wijze vorm krijgen, bijvoorbeeld:

•  Er zullen mensen zijn die door hun eigen natuur en de keuzes die ze in hun leven hebben gemaakt vatbaar zijn voor deze grote energieën, en instrumenten worden om hieraan vorm te geven. Dat kunnen wreedaards zijn als een Saddam Hoesein, maar ook mensen die zichzelf heel keurig vinden maar in die diepten van hun onbewuste zwarte en duistere bijbedoelingen hebben. Mensen die zich verschuilen achter een ideologie en op grond daarvan de vreselijkste dingen doen, zoals Pol Pot met zijn Rode Khmer in Cambodja. Maar ook in het klein kan dit spelen, bij mensen die een keurig masker hebben en al het donkere in henzelf in hun schaduw opgeborgen hebben, en onder het mom van regels, procedures, ideologieën of wat dan ook de vreselijkste dingen in hun omgeving doen. Deze mensen geven actief vorm aan het donkere principe, omdat de beweging in het collectief onbewuste via hun persoonlijke complexen in de laag van hun persoonlijk onbewuste hen persoonlijk heeft kunnen aangrijpen en bewegen.

•  Bij heel veel mensen zal deze collectieve beweging echter niet zozeer actief worden geleefd op destructieve schaal, maar vooral gevoeld en ervaren worden in de vorm van angst of onrust. Doemdenken, angst voor oorlogen, terrorisme, etc. staan dan op de voorgrond. Het is een tijd als de onze, een tijd waarin meer dan de helft van de Amerikanen blijkt te geloven dat nog tijdens hun leven de bijbelse eindtijd zich zal voltrekken. Deze angst vloeit uiteraard voort uit onverwerkte en verdrongen inhouden in het onbewuste van deze mensen.

•  En er zullen mensen zijn bij wie deze bewegingen in het collectief onbewuste leiden tot innerlijke beelden, die op geheel eigen wijze tot vorm kunnen komen. Dat kan in schilderkunst en muziek, maar natuurlijk ook in de vorm van schrijven. De bewegingen in het collectief onbewuste kunnen via de enkeling ook een richting wijzen, de enkeling in wie het doorwerkt kan ook een instrument worden dat de uitweg uit het kwade toont. Zijn of haar werk kan dan instrumenten aanreiken om te laten zien waar de vernieuwing ligt, waar de verandering moet plaatsvinden en waar de zin van het gebeuren ligt. J.R.R. Tolkiens „In de Ban van de Ring” zou daar een goed voorbeeld van kunnen zijn, waarbij een van de belangrijkste boodschappen is dat het lot van de wereld niet alleen afhangt van wat grote machten elkaar aandoen, maar de beslissing van een ogenschijnlijk eenvoudig individu het keerpunt inluidt. Het is de eenvoudige hobbit Frodo die voelt dat het zijn lot is om de queeste te vervullen, dat het zijn weg is, en die, zonder te weten hoe, of wat te doen, op weg gaat. Het is het beeld van de enkeling die, als hij zijn innerlijk pad trouw blijft en werkt aan zijn schaduw, een veel grotere betekenis voor de wereld kan hebben dan hij zelf kan bevroeden. De krachten die zich in het collectief van de mensheid roerden en die in de Tweede Wereldoorlog tot de Holocaust leidden omdat Hitler ze een voertuig bood, roerden zich in diezelfde tijd in een man die ze tot een archetypisch epos kon verwerken dat beelden aanreikt die tot vernieuwing kunnen leiden – Tolkien.

•  De thema’s en beelden zullen herkend worden door een groot publiek, omdat dit resoneert met wat zich in de diepten van hun eigen psyche afspeelt. Dat heeft tot gevolg dat eerst het boek, en later de prachtige verfilming, velen hebben gefascineerd en nog fascineren. Om bij Tolkien te blijven: zijn werk heeft kenmerken van een mythe.

Alle bewegingen in de diepten van het collectief onbewuste leiden tot een verdere ontwikkeling van de mensheid. Toch kan dat alleen maar gebeuren doordat elke afzonderlijke mens het thema oppakt en er iets mee doet. Dat kan actief in negatieve zin (dictators), actief in positieve zin (een creatieve uiting in kunst of literatuur), of passief in negatieve zin (angst) of in positieve zin (het gefascineerd consumeren van kunst of literatuur e.d.). Het zijn altijd de persoonlijke complexen die ‘aangezet’ worden door deze collectieve bewegingen. De een resoneert daar sterker op dan de ander, en kan een voortrekker worden, of juist bang, al naar gelang de eigen onbewuste situatie. Iets met de thema’s van een tijdgeest doen is zelden een vrije keuze. Het zijn bewegingen van binnenuit waar we op de een of andere manier iets mee moeten.

We zagen in het vorige hoofdstuk aan de hand van een analyse rond het fenomeen Fortuyn al hoe bewegingen in het onbewuste van mensen binnen één land kunnen werken. In het volgende hoofdstuk gaan we kijken naar grotere collectieve resonanties, waarbij ik als voorbeeld een aantal films neem.

Hoofdstuk 18

Films, visioenen en bewegingen in het collectief onbewuste.

Kassakrakers.

De filmindustrie doet er alles aan om kassakrakers te produceren, en laat geen technisch of commercieel middel onbeproefd om haar doel te bereiken. De nieuwste technieken hebben geleid tot spectaculaire filmscènes, tot bijzondere special effects en tot het creëren van imaginaire werelden. Met daarbij een uitgekiende reclame en, waar mogelijk, de productie van aanverwante spullen, van tassen en posters tot en met dekbedden bedrukt met filmfiguren of filmscènes, kop en schotels, kleding, of wat dan ook, als het maar enigszins kan wordt geprobeerd er een hype van te maken.

Maar sommige films hebben geen extra stimulans nodig; mensen stromen in groten getale toe en zijn op de een of andere manier gefascineerd. Dan hebben we grote kans te maken te hebben met een resonantie op diepere bewegingen in het collectief onbewuste, waar ik in het vorige hoofdstuk al even naar Tolkien verwees. Er wordt vaak gezocht naar verklaringen als de bijzondere effecten, de knappe beelden, de indringende opnamen, zoals destijds bij de succesfilms „Jurassic Park”, en later bij „In de Ban van de Ring”. Maar het gaat echt om veel meer dan alleen een aantal uiterlijke filmkenmerken of technieken die volle zalen trekken.

Emotie en fascinatie.

Ben je wel eens heftig geraakt door een film, boek, televisie-uitzending of iets dergelijks? Dan ben je geraakt door een beeld. Ook een verhaal dat je in een boek leest, vormt zich tot een beeld, en dat is precies waar complexen op aan slaan.

Wanneer je gegrepen wordt door een beeld in de buitenwereld weet je dus in elk geval dat iets in je onbewuste in beroering is gekomen. Maar ons onbewuste zou voor tekstverklaring op examens zakken, en het loopt evenmin met een spandoek rond met daarop een simpele mededeling in de trant van: je voelt je opgewonden, emotioneel of gefascineerd omdat zus en zo met je aan de hand is. Dat maakt ook het duiden van dromen en imaginaties zo lastig; het begrijpen van emoties en fascinaties is doorgaans evenmin eenvoudig.

Wat is er echter aan de hand wanneer zelfs de halve wereld stormloopt voor een film en er van onder de indruk blijft? Er zijn meer kassakrakers, films die je ‘goed’ of ‘mooi’ vond en graag zag, maar dat is niet te vergelijken met films waar mensen steeds weer naar toe willen, of waar ze de dvd(’s) van blijven bekijken, die hen blijven bezighouden en beroeren. „Jurassic Park” was zo’n film, en „In de Ban van de Ring” is er zo een. Als mensen in zo groten getale geëmotioneerd en gefascineerd raken door zo’n film, is er dan bij ál die mensen een complex geraakt? Ja, nou en of.

Lopen we dan allemaal met eenzelfde complex rond? Dat is niet ondenkbaar, als we voor ogen houden dat een complex niet alleen iets persoonlijks is, maar uit meerdere lagen bestaat, waarvan alleen de buitenste (vaak dikste) laag bestaat uit onze eigen persoonlijke psychologie, of liever gezegd: uit wat we niet (meer) van onszelf weten. Maar de laag daaronder is die van onze familie en daaronder ligt weer de laag van onze cultuur. De problemen en de verdringingen van de (eeuwenoude) cultuur waarbinnen we geboren zijn dragen we allemaal met ons mee.

Wanneer een beeld een grote groep mensen aanspreekt, of zelfs een werelddeel of cultuur, dan is niet alleen de persoonlijke laag van ons complex geraakt, maar is ook de daarachter liggende collectieve laag wakker geworden. Massale bewegingen hebben altijd met de emoties van die collectieve lagen te maken, hoewel ik daarbij wél moet aantekenen dat de emoties alleen maar zo kunnen opkomen als ook de persoonlijke laag ‘dik genoeg’ is, met andere woorden: als we rond het thema van het complex nog te weinig hebben uitgewerkt en ons daar nog onbewust zijn, óf als we daar sluimerende persoonlijke talenten hebben.

Relatieve gelijktijdigheid.

Door de grote bewegingen in de collectieve psyche zie je culturen en maatschappijen veranderen. Maar zichtbare veranderingen komen niet tot stand als er geen ménsen zijn die er een kanaal voor bieden, en al evenmin als er geen mensen zijn die er op aanslaan. Dat zagen we in het vorige hoofdstuk. Grote bewegingen in de collectieve psyche die daadwerkelijk doorbreken en bij veel mensen ook emoties geven, zijn daardoor ook altijd een signaal dat het tijd is voor een verandering. Dat zijn hele belangrijke signalen!

Waar die verandering mee te maken heeft, ligt besloten in het beeld of de beelden waar het collectief op resoneert. Als iets vanuit die archetypische diepten op doorbreken staat, zie je ook dat het relatief gelijktijdig op verschillende plaatsen op aarde gebeurt, zonder dat degenen die er het kanaal voor zijn dat van elkaar weten. Dat geldt ook voor ideeën en uitvindingen; zo is het wiel relatief gelijktijdig op verschillende plaatsen op aarde uitgevonden.

Het kan zelfs zo zijn dat auteurs zónder het van elkaar te weten eenzelfde thema in hun nieuwste boek verwerken. Dat is dan dus geen plagiaat. Dat geldt vooral voor thema’s die collectief binnen een cultuurgebied zijn gaan borrelen en onbewust door de enkeling worden opgepakt, die er dan ook iets mee gaat doen. Wat eveneens voorkomt is dat een auteur zó gegrepen wordt door een thema van een andere auteur, dat het een innerlijke beeldenstroom losmaakt die hem dwingt te schrijven – over datzelfde thema.

Is dát dan plagiaat? Niet in de jungiaanse zin van het woord. Want het verhaal dat zo ontstaat draagt niet alleen de kenmerken van het verhaal waaraan het ontleend is, het draagt heel veel andere kenmerken, voornamelijk die van de complexen van de auteur, en niet in de laatste plaats ook kenmerken van het collectieve deel van dat complex, dus van de (sub)cultuur waar de auteur deel van uitmaakt.

Wanneer een auteur het schrijven als antwoord op een bestaand boek of verhaal voelt als iets wat móet, als het hem blíjft bezighouden, en als hij er ook de energie in steekt om het daadwerkelijk vorm te geven, dan weten we één ding zeker: het boek van de ándere auteur heeft bij hem een diepliggend complex geraakt dat hem als het ware dwingt het een gezicht te geven. Dat complex, met zijn persoonlijke en collectieve verdringingen, kan een verhaal produceren dat te duiden is als ware het een droom van de schrijver zelf, maar het kan evenzeer belangrijke thema’s bevatten voor de familie van de schrijver, dan wel de (sub)cultuur waarbinnen de schrijver zich bevindt. Ook het collectievere deel van het complex werkt mee aan de vorming van innerlijke beelden! Dat er nog facetten van het oorspronkelijke boek van een andere auteur in doorwerken is heel begrijpelijk, omdat het deze facetten, deze details, of deze structuur van het verhaal zijn geweest waar het innerlijk van de volgende auteur op heeft gereageerd en mee heeft geresoneerd. Maar hij heeft het vervolgens met eigen innerlijke beelden ingevuld. Het is misschien nog het beste te vergelijken met een geleide fantasie, waarin het plot en de verhaallijn vastliggen, maar die iedereen met andere beelden en vormen invult, in overeenstemming met zijn eigen complexstructuur.

Harry Potter en Tanja Grotter.

Ik heb heel sterk de indruk dat het déze dynamiek is die speelde rond de controverse Harry Potter–Tanja Grotter. De Russische auteur van kinderboeken Dimitri Jemets is een bewonderaar van Rowling, maar vond haar Goed–Kwaad tegenstelling te duidelijk, en de figuur Harry Potter was in zijn ogen teveel een doetje. Hij wilde Rowling allerminst literair beconcurreren, maar wel „een andere geschiedenis vertellen, een beetje een parodie, een beetje droevig, een beetje grappig”.

Het heeft er in eerste instantie alle schijn van dat Jemets het plot heeft overgenomen en ingevuld met nieuwe figuren. Dat vonden althans de advocaten van Rowling, die een proces aanspande, en zo oordeelde ook de rechter, waardoor de Nederlandse vertaling van Tanja Grotter niet mocht verschijnen. Er zijn inderdaad een aantal opmerkelijke parallellen, maar als we de verhalen symbolisch bekijken, zit er een wereld van verschil tussen, en zijn de verhalen totaal maar dan ook totaal anders. Sterker nog, ze zullen heel andere complexen wakker maken!

In Tanja Grotter zitten veel verwijzingen naar Russische auteurs als Tsjechov en Poesjkin, er zitten veel Russische folkloristische elementen in, maar misschien is de kern van het plot wel het belangrijkste verschil: Harry Potter strijdt tegen het Kwaad, en borduurt daarmee voort op ridderthema’s uit het westen, en op de manier waarop in de westerse wereld meestal de strijd tussen goed en kwaad verloopt. En de held wint.

De aankleding van die held verschilt per tijdperk; waren het in de Grieks-Romeinse mythologie Herakles (Hercules) en in de Middeleeuwen ridderlijke figuren, in onze tijd, die hunkert naar de terugkeer van het irrationele en magische, is het een tovernaarsleerling. Hoewel de uiterlijke vorm verschilt, is de kern hetzelfde: een mannelijke held bestrijdt het kwaad en komt voor een aantal netelige situaties te staan.

Hierin verschilt het boek van Jemets. Tanja Grotter is een meisje, en geen held die strijd tegen het kwaad, maar een meisje dat, jungiaans geduid, nog in contact staat met de wereld van het irrationele. Zij is het die deze wereld van witte en zwarte magiërs wil behouden en behoeden voor de dreigende Chaos, en moeilijke situaties moet overwinnen om haar doel te bereiken.

Wie meermalen in Rusland is geweest en contact heeft gehad met de gewone Rus, zal begrijpen hoezeer dit thema de Russische ziel grijpt. Ik ben vlak na de val van de Berlijnse Muur in Rusland geweest, en ben er nog een paar keer teruggeweest. Ik heb met mensen gesproken die tijdens al die jaren van het communisme thuis toch stiekem bezig waren met astrologie, met Tarot, met theosofie, met Gurdjieff en Ouspensky, en nog veel meer. Ze hongerden naar geestelijke voeding op dit gebied en koesterden hun kennis. Daarin konden ze hun gevoel kwijt. In de snel kapitalistischer wordende Russische samenleving, waarin ondanks de strakke hand van het Kremlin de chaotische krachten groot zijn, is het gevaar groot dat dit contact met de wereld van het irrationele en spirituele aan chaos ten prooi zal vallen: de chaos van de maatschappelijke ontwikkelingen, de chaos van het toenemen van ‘boeddhistische zonden’ als hebzucht e.d., de chaos van overleven, de chaos van het verwestersen en het vergeten van een dimensie die zo lang als onderstroom deel is geweest van de Russische ziel.

En dat is precies wat Jemets in zijn boek meeneemt. Geen wonder dus dat Jemets’ boek in Rusland vele malen beter verkoopt dan Harry Potter. Het plot en de figuur Tanja Grotter raken in Rusland een collectiever deel, wat Harry Potter daar minder zal doen. Rowling en haar advocaten echter zien deze dimensie niet, en beschuldigen Jemets ervan dat hij met zijn zogenaamde plagiaat de Russische markt voor de boeken van Harry Potter heeft bedorven.

De Russische Dwaas.

In 1992 kocht ik in Moskou een Russisch tarotspel, ontworpen door een Russische kunstenaar, die zijn eigen inspiratie vrij baan heeft gegeven. De kaart van De Dwaas zoals hij die had weergegeven trof me direct.

De Dwaas is gewoonlijk een afbeelding van een figuur die het hoofd naar boven gericht heeft en vlak bij een afgrond staat waar hij in kan vallen, maar gewaarschuwd wordt door een hond. Op dit thema is in de verschillende soorten tarotspellen al eindeloos gevarieerd, en we kunnen de hond, de kleding en de houding op heel uiteenlopende wijzen zien op de verschillende tarotspelen. Maar deze Russische tarot had iets wat ik nergens anders ben tegengekomen: onder de rotsachtige punt die uitstak en waar de Dwaas van af kon vallen als hij nog een stap verder zette, lag een krokodil. De krokodil heeft verschillende betekenissen, maar is bij uitstek het symbool voor de verslindende kracht van het onbewuste, en dat is een zó verslindende kracht, dat je bewustzijn er niet of nauwelijks meer uit kan komen. Jungiaans gesproken betekent het verslonden worden door de krokodil het doven van het licht van het bewustzijn en het ten prooi vallen aan de krachten van de chaos.

Als we bedenken dat de Dwaas als kaart vooral dáár verschijnt waar mensen een volgende, belangrijke stap in hun leven moeten zetten, waarbij ze dingen moeten gaan doen die ze nog helemaal niet gewend waren of waar ze zelfs nog weinig van weten, dan zien we dat deze Russische kunstenaar het kanaal is geweest voor een proces waar de voormalige Sowjetunie mee geconfronteerd werd: na de val van de Berlijnse Muur brokkelde de macht van de totalitaire communistische regimes af en werd de bevolking, die generaties lang ‘geleid en gestuurd’ was en niet zelfstandig had mogen leren denken, geconfronteerd met een nieuwe stap. Er ontstond een nieuwe situatie, een heel chaotische situatie, waarin de veiligheid van de structuur verdween en chaotische krachten de overhand namen, van harde criminaliteit en instinctieve uitingen aan de ene kant, tot aan het naar boven komen van creativiteit die tot dan verdrukt was geweest aan de andere kant.

Centraal echter stond nu het proces dat ieder individu voor zichzelf moest gaan leren kiezen, en als er generaties lang sprake van is geweest dat er voor jou gekozen wordt, dan is er een groot gevaar dat veel mensen slechts een gebrekkige ego-ontwikkeling hebben (in jungiaanse zin). Het is een zwak ego dat slaaf wordt van instincten en ten prooi kan vallen aan chaos. Het is een zwak ego dat de verbinding met de scheppende krachten van de wereld van het onbewuste verliest en door datzelfde onbewuste opgeslokt kan worden.

Ik was erg onder de indruk dat dit proces, waar de burgers van de voormalige Sowjetunie collectief mee te maken zouden kunnen krijgen, symbolisch zó duidelijk in de kaart van De Dwaas in de Tarot van deze Russische kunstenaar was weergegeven. Hij was kennelijk het kanaal voor wat zich collectief roerde in dat deel van de wereld. En hij weerspiegelde daarmee precies hetzelfde thema, alleen in een heel ander beeld, als wat we kunnen proeven uit Tanja Grotter. En daarmee is Tanja Grotter, hoezeer het plot ook overeenkomsten vertoont met Harry Potter, toch een geheel eigen boek.

De controverse rond Potter en Grotter speelt zich dus op veel niveaus af. In het nieuws horen we slechts over de juridische en economische kanten. Het spel van complexen en de collectieve component daarvan wordt niet belicht, maar dat vind ik vele malen interessanter. We gaan na dit voorbeeld eens kijken wat er, vanuit jungiaans perspectief gezien, allemaal gebeurt wanneer een collectief thema op doorbreken staat.

Het individu als kanaal.

Zoals ik al aangaf, moeten er altijd individuele mensen zijn die het kanaal worden voor iets wat vanuit het collectief wil doorbreken. Er kan alleen dan iets uit het collectief doorbreken, wanneer het voldoende energie heeft opgebouwd. Dat kan op twee manieren:

•  óf er is in de natuurlijke ontwikkelingsgeschiedenis van de mensheid een moment aangebroken waarop een nieuwe ontwikkeling moet inzetten;

•  óf er is in een bepaalde cultuur een belangrijke archetypische waarde of instinct dermate lang en intensief verdrongen, dat deze verdringing nu collectief ‘onrustig’ wordt in het onbewuste van een groot deel van de mensen binnen deze cultuur. Het is als het ware een collectief complex geworden.

Het collectief onbewuste begint met een nog onduidelijke, maar onmiskenbare ‘tegenbeweging’ en zal voor onrustige en onduidelijke emoties gaan zorgen door de bewegingen in de diepten van de psyche van allen die tot die cultuur behoren. In het vorige hoofdstuk zagen we op welke verschillende manieren dat in een individu naar voren kan komen en door mensen opgepakt worden.

De mensen die geroerd, geëmotioneerd of gefascineerd raken door bepaalde thema’s en beelden, zijn de mensen die het betreffende thema tot leven brengen. Dat kan in dromen gebeuren, ze kunnen opeens een visioen krijgen, of de beelden breken door in imaginaties, fantasieën, etc. Ook het lezen van een boek, of het nu een verhaal of een wetenschappelijk onderzoek is, of het zien van een afbeelding of beeld kan al genoeg zijn om dat innerlijke proces op gang te brengen. In feite zie je een stukje van de persoonlijke ontwikkeling van de betrokkene parallel lopen aan een collectieve ontwikkeling, zonder dat de betrokkene dat weet of vermoedt.

Als we dit op de wereld van het witte doek betrekken, zien we identieke processen. Een schrijver, scriptschrijver e.d. krijgt bijvoorbeeld een persoonlijk beeld, imaginatie of visioen, raakt daardoor gegrepen en gaat het uitwerken. Dat beeld kan puur persoonlijk zijn, maar het is heel goed mogelijk dat het vanuit een grotere diepte komt en ook een collectieve dimensie heeft. Dat merkt de betrokkene niet, omdat de bijbehorende emotie en fascinatie als heel persoonlijk wordt ervaren. Als het een collectieve dimensie heeft, is de betrokkene in wezen het kanaal voor die collectieve beweging. Vervolgens zien we een regisseur en/of filmmaker die op dat thema aanslaat en er veel in ziet. Ook hij vormt een kanaal. Het kan natuurlijk ook andersom, dat een regisseur pér se een bepaald thema wil uitvoeren.

(Een filmmaker kan ook eenvoudig een beeld hebben of onbewust iets voorvoelen van waar hij een film over maakt, zoals bijv. een film over een ernstige hotelbrand, terwijl in het jaar na het uitkomen van de film in de wereld opeens een reeks zware hotelbranden zijn geweest, die overigens niet waren aangestoken – dus niet waren geïnspireerd op de film.)

Het persoonlijke is echter altijd ook kleurend voor de boodschap die er in tot uitdrukking wordt gebracht. Daarmee bedoel ik te zeggen dat degene die het kanaal biedt, dat alleen maar kan doen via zijn of haar eigen psyche. Het verhaal, de film, het plot etc. zal dan ook onmiskenbaar het stempel dragen van een aantal complexen van degene die het kanaal is van de collectieve bewegingen. In de trilogie van Tolkien bijvoorbeeld, die moeite had met het tot uitdrukking brengen van het vrouwelijke, spelen vrouwen een veel mindere rol en zijn hun karakters ook minder uitgesponnen dan die van mannen. Dat is waar de regisseur die Tolkiens werk verfilmde veel moeite mee had. Hij heeft daarom bewust een aantal vrouwelijke karakters meer vorm gegeven en meer op de voorgrond gezet.

De collectieve beweging.

Als een filmregisseur en het script een kanaal voor de diepere bewegingen vormen, doen zich vaak een aantal verschijnselen voor, waarbij me vooral is opgevallen dat ze een thema naar voren brengen dat in de decennia die volgen op de een of andere manier op de voorgrond komt te staan. Het kan letterlijk dat thema zijn, maar ook figuurlijk, maar het is ook altijd symbolisch. En het is een thema dat zich ook roeren wil en als het ware klaar ligt in de psyche van miljoenen mensen om wakker geschud te worden en door te breken. Juist omdat het ‘klaarligt’ zullen bioscoopondernemingen ‘er iets in zien’ en zullen media er ook aandacht aan geven, en zullen er televisiezenders zijn die zullen proberen de betreffende film als eerste zodra het mogelijk is de huiskamer binnen te brengen. Overigens kunnen ook al heel lang bestaande werken, van romans tot Griekse tragedies, van kunstwerken tot oude epische verhalen, opeens weer opgediept worden en in plaats van in, of ook náást de bioscoop via televisie of toneelvoorstellingen of exposities wereldwijd op de voorgrond komen te staan.

Ik wil dat aan de hand van een paar voorbeelden toelichten:

•  het oude epos van India, de „Mah∞bh∞rata”, dat in 1989/1990 als bioscoop- en televisiefilm de hele wereld over ging. In Nederland heeft de VPRO het destijds integraal achter elkaar uitgezonden in een méér dan avondvullend programma; als ik het me goed herinner duurde de hele voorstelling meer dan vijf uur.

•  „Jurassic Park”, dat in 1993 een ware hype werd; de film werd gevolgd door een tentoonstelling met de dinosaurussen die in de film zijn gebruikt, tot en met de bewegende exemplaren. Deze tentoonstelling is tot twee maal toe de hele aarde rond geweest.

•  „In de Ban van de Ring”, een cyclus die in december 2001 begon en waarvan de derde en laatste film in december 2003 zijn première had. Ik hoef niet uit te leggen hoe groot de inslagkracht van deze trilogie is geweest.

Het lijken op zichzelf staande bioscoopfilms met bijbehorende bewegingen te zijn, maar het zou me niet verbazen als ze alledrie deel zijn van één hele grote beweging waar we mondiaal in zitten. Om dat toe te lichten zal ik de mogelijke symboliek van alle drie eerst kort toelichten en dan een grotere samenhang proberen te ontwaren.

De “Mahabharata”.

In het boek „De Anugita. Een vervolg op de Bhagavad Gita” schrijft Rudi Jansma, de vertaler: „Het „Mahabharata” verhaalt over de allegorische en vermoedelijk ook historische oorlog tussen de meer spiritueel en de meer materieel georiënteerde afstammelingen van Bharata, die uiteindelijk weer afstamde van de zon en de maan.” In de „Bhagavad Gμt∞”, onderdeel van de „Mah∞bh∞rata”, lezen we een tweegesprek tussen de aanvoerder van de meer spiritueel georiënteerde groep, Arjuna, en zijn wagenmenner, die niemand minder is dan de god Krsna (Krisjna). In dat gesprek wordt duidelijk dat Arjuna, bij wie de moed tot het gevecht begint weg te ebben, móet vechten. Hij wordt daartoe ook aangemoedigd door Krsna. Arjuna is immers lid van de strijderskaste en heeft de plicht om er alles aan te doen (dus ook te vechten) om de goddelijke rechtvaardigheid in de wereld te herstellen. Jansma licht dit als volgt toe: „Allegorisch gaat het om de innerlijke strijd die ieder mens moet voeren tegen zijn lagere zelf: zijn eigen zwakheden, gehechtheden, wereldse verbintenissen en vooroordelen….” wat uiteindelijk tot volkomen geestelijke bevrijding zal leiden.

Waarschijnlijk heeft de strijd waarover het epos vertelt daadwerkelijk plaatsgevonden. Subhash Kak publiceerde in India op 28 juni 2003 een artikel waarin hij op basis van onderzoek ook met twee mogelijke jaartallen komt: op basis van de Puranische genealogieën zou het 1924 voor Chr. betreffen, maar op basis van een studie van astronomische aanwijzigen in de Veda’s en de literatuur rond de Veda’s kan het ook 3137 voor Chr. zijn. De verhalen die deel uitmaken van het epos duiken in het midden van het eerste millennium voor Chr. op, en zijn rond 350 na Chr. uitgegroeid tot ’s werelds omvangrijkste epos ooit. Het is dan uitgegroeid tot één geheel, dat beschouwd werd en wordt als een heilige tekst, een tekst met een diep religieuze, psychologische, filosofische en kosmologische inhoud. Het belichaamt de grondslagen van het Hindoeisme.

Je kunt het lezen als een verhaal, maar het is een diepzinnig en diep symbolisch verhaal dat eigenlijk over onze eigen innerlijke weg gaat. Daarom is het ook een verhaal dat nog steeds de mens kan beroeren, vooral in tijden waarin diezelfde strijd tussen het spirituele en materiële in de wereld voelbaar wordt en deze strijd tussen het spirituele en materiële in ieder van ons wordt uitgevochten. Want alleen als een voldoende groot aantal mensen de strijd in het voordeel van het spirituele in zichzelf heeft weten te beslechten, kan de wereld weer een aangenaam en veilig oord worden.

Die strijd is heftig en diepgaand, en je beslecht hem niet door jezelf spiritueel te noemen en geraakt te worden door mooie boeken en studies. Als je de waarden niet tot in de kleine dingen van het dagelijks leven weet te integreren, is de strijd nog niet gestreden. Een studie spiritualiteit doen en er vol van zijn, maar ondertussen alleen illegaal gekopieerde software gebruiken, betekent dat je in feite nog aan de strijd waar Arjuna voor staat moet begínnen, om maar een voorbeeld te noemen!

Het is belangrijk om deze individuele dimensie erbij te halen, omdat een collectieve beweging niet op zichzelf staat, maar, zoals we weten, gevormd wordt door een voldoende groot aantal individuen.

Dit oude epos werd verfilmd en kwam in 1989 uit. De film werd in de hele wereld vertoond, in bioscopen en op televisie. De regisseur was Peter Brooks en de scenarist Jean-Claude Carriere. In 1990 kwam de film uit op drie video-cassettes en op 26 november 2002 kwam de dvd ervan op de markt. In 2002 kwam er ook een Indiase verfilming op dvd beschikbaar, 16 dvd’s wel te verstaan met in totaal zo’n 65 uur film! Het is de integrale weergave van zesennegentig afleveringen, die in verschillende landen op televisie zijn geweest.

In het tijdschrift Sunrise van juli/aug. 1997 schrijft Hilde Davidson daarover:

„Toen de serie op de Indiase televisie werd uitgezonden, moest de dienstregeling van de spoorwegen worden aangepast omdat elke week bijna het hele land voor de tv zat. Toen het Ramayana werd uitgezonden gebeurde hetzelfde en kwam het hele openbare leven bijna tot stilstand. We houden allemaal van helden – zowel bij kinderen als volwassenen vinden heldhaftige daden weerklank – en wat is er heroïscher dan deze heldendichten. Op een dieper niveau is er altijd die filosofische diepgang en psychologische wijsheid waardoor de verhalen in de ziel blijven leven en we telkens weer ertoe worden aangetrokken.”

In India heeft het aantoonbaar voldoende individuen geraakt, maar ook in veel andere landen werden mensen aan de buis gekluisterd en vonden de video’s gretig aftrek (of werd de film zelf op video opgenomen).

De „Mah∞bh∞rata” is altijd belangrijk geweest, maar 1989 is het jaar waarin de verfilming wereldwijd mensen pakt, en geboeid houdt tot op de dag van vandaag. De fascinatie voor deze verfilming is van een heel andere aard dan die van „Batman”, een succesfilm die in juni 1989 in de VS in première ging en een kassakraker werd, waar een vermogen werd verdiend aan de bijproducten, met name ‘batman’-speelgoed. Voor de „Mahabharata” was weinig of geen reclame gemaakt, er zijn hier geen commerciële bijproducten op de markt gekomen, en toch blijft in de westerse wereld vraag bestaan naar het boek, de video’s en de dvd’s. Vanaf 1989 heeft het een vaste plek gekregen. En terwijl de „Mahabharata” in 1989 en 1990 over de wereld ging en een groot publiek wist te raken, werd de wereld ook geraakt door andere, heel belangrijke ontwikkelingen.

1989 was een bijzonder jaar. We herinneren ons allemaal de val van de Berlijnse Muur, de afbrokkeling van het communisme in de Oostbloklanden, met ondenkbare ontwikkelingen: Václav Havel die aan het begin van 1989 nog tot gevangenisstraf werd veroordeeld maar niet lang daarna president van Tsjechoslowakije werd. Er vinden op politiek gebied ware aardverschuivingen plaats; de wereld veranderde definitief. Tal van ontwikkelingen waar we nu in zitten, vonden in deze jaren hun begin of hun kiem. Het is onmogelijk alles te noemen, maar ik wil een paar gebeurtenissen er uit lichten.

•  In Zuid-Afrika werden de eerste gevangen ANC-leden vrijgelaten, en werden er voorbereidingen getroffen voor de vrijlating van Mandela begin 1990. Zuid-Afrika was een nieuwe weg ingeslagen die zou leiden tot een gigantische omwenteling.

•  In Israël werd op 6 juli 1989 een aanslag gepleegd op een bus, waarbij 14 mensen werden gedood en 27 werden gewond. Vandaag de dag is het bijna gewoon nieuws geworden, maar dit was de allereerste keer. Kort daarvoor was ook de eerste intifada begonnen. Op 20 mei 1990 richt een 21-jarige Israëli een bloedbad aan onder Palestijnse arbeiders uit de Gazastrook: 8 mensen werden gedood en 10 zwaar gewond. Dit was de eerste keer dat een Israëli dit deed, en de regering van Israël noemde hem een gek. Nu is het de regering zelf die gericht Palestijnen liquideert.

•  In 1990 valt Irak Koeweit binnen, wat aanleiding is tot de Eerste Golfoorlog, en vele jaren later ook mede leidt tot de Tweede Golfoorlog. De banden tussen het Saoedische vorstenhuis en de Verenigde Staten (lees: vooral vader en zoon Bush) werden steeds nauwer, vooral om commerciële redenen zoals onontkoombaar bleek uit een documentaire van de VPRO over de Carlyle groep (in 2003 uitgezonden). Eén zoon van de rijke Saoedische top kwam in verzet tegen de aanwezigheid van de in zijn ogen verdorven kapitalistische Amerikanen in het land met de heilige steden van de islam. Zijn naam was Osama bin Laden.

•  In 1989 vindt de studentenopstand in China plaats en de bloedige onderdrukking ervan op het Plein van de Hemelse Vrede

•  In 1989 spreekt Khomeini de fatwa uit over Salman Rushdie vanwege diens boek „De duivelsverzen”. Khomeini sterft enige maanden later zelf

De paradox van 1989/1990 is dat de val van de Muur en de vrijlating van Mandela bij veel mensen over de gehele wereld euforische gevoelens opriep. Er was een explosie van hoop op vrede en een betere toekomst; sommige westerse landen wilden zelfs grootscheeps snoeien op defensie-uitgaven.

Maar niet veel later is de wereld tot over haar oren verwikkeld in een strijd, een strijd tegen het terrorisme, waarbij overigens beide partijen de ander terrorist noemen. Het is een strijd die trekken vertoont van het goede tegen het kwade, maar het probleem is dat beide partijen denken de ‘goede’ te zijn en ‘kwade’ middelen gebruiken in hun strijd.

Er is geen aparte goede en kwade partij meer, het gaat veel meer om de strijd ín jezelf! Als je het kwade in jezelf niet erkent, onder ogen ziet en aanpakt, projecteer je het in alle heftigheid buiten je. Voor Bush is Osama bin Laden het Kwaad, voor Osama bin Laden is het Bush die het Kwaad vertegenwoordigt. Voor beide partijen, én hun aanhangers, volgelingen en medestrijders is het méér dan tijd om de lessen van de „Mah∞bh∞rata” te leren, oftewel de strijd tussen het materiële en spirituele in zichzelf te voeren.

In de „Mah∞bh∞rata” zijn het familieleden die tegen elkaar vechten: ze zijn allen afstammelingen van Bh∞rata. Het is als het ware het thema ‘broedertwist’, een thema dat zich ook heftig manifesteert in onze tijd. Denk maar eens aan het feit dat het Joodse en het Palestijnse volk dezelfde oorsprong hebben, en daardoor in wezen broedervolkeren zijn. En denk aan de letterlijke familietwist in de hoogste kringen van Saoedi-Arabië, waar een deel van de familie van Osama op de hand van de VS is, en een deel op de hand van Osama. We horen in het nieuws vaak over spanningen tussen verschillende groepen, vooral religieuze groepen. Maar (grote) spanningen binnen eenzelfde volksgroep of familie of land zijn evenzeer aan de orde van de dag.

De „Mah∞bh∞rata” vertelt ons iets over de diepere achtergronden van onze tijd, én wijst ons de weg als we de symboliek achter het verhaal weten te doorgronden. Wist Peter Brooks dat toen hij het epos wilde gaan verfilmen? Waarschijnlijk niet, al kan hij het zich vagelijk bewust zijn geweest. De kans is groot dat hij zelf geboeid of gegrepen werd door het epos, en er iets in zag. Als regisseur kon hij er een film van maken.

Het werd een film die uitkwam op een moment dat de wereldgeschiedenis in een belangrijk tijdgewricht zat, waarin de collectieve lagen in het onbewuste van heel veel mensen in beroering waren, en waarin de kiemen van de innerlijke en uiterlijke oorlog lagen. „Batman”, in hetzelfde jaar uitgekomen, is weggeëbt. De „Mahabharata” echter is nu in een grootse editie van 16 dvd’s verkrijgbaar. Het is NU wereldwijd de tijd om stil te staan bij de relatie materie en spiritualiteit. Dat NU moeten we overigens niet zien als beperkt tot één of enkele jaren, maar beslaat een bepaalde tijdperiode waarin de „Mahabharata” als film uitkwam en waar we nog steeds in zitten. En het is NU dat elk individu afzonderlijk in zichzelf een antwoord moet vinden op de vraag hoe hij (comfortabel) wil leven in overeenstemming met kosmische wetten, en zonder het Leven te schaden. Dat kan tot en met het heroverwegen van kennis en kunde zijn, iets waar de volgende film die ik wil aanstippen naar wijst.

„Jurassic Park.”

In 1993 kwam de film „Jurassic Park” uit, een film naar het gelijknamige boek van de succesvolle auteur Michael Crichton en geregisseerd door Steven Spielberg. Vanwege het succes kwamen er meerdere vervolgen in de jaren daarna. Het zijn een aantal films die steeds varianten op hetzelfde thema zijn. Voor het thema projectie en bewegingen in het collectief onbewuste, zijn de volgende twee punten uit de films van belang:

•  de confrontatie van de huidige mens met levende dinosauriërs, die 65 miljoen jaar geleden al zijn uitgestorven;

•  de hybris van de wetenschap, die de technische kennis over DNA gebruikt om in te grijpen in natuurlijke processen en denkt alles te kunnen beheersen, maar aanloopt tegen de gevolgen van haar eigen hoogmoed. Geen ondenkbaar scenario! En hoewel het in 1993 nog niet mogelijk was, nu zijn geleerden in het écht bezig met het klonen en tot leven wekken van uitgestorven dieren. De mammoet is er één van.

Crichton heeft voor verschillende van zijn boeken gebruik gemaakt van de allernieuwste kennis op het betreffende gebied; hij hield bijna als een wetenschapper de ontwikkelingen bij en kon daardoor in zijn boeken ook allerlei treffende technische details verwerken die een en ander nog overtuigender maakten, zo schreef ook het blad Time lovend. Het plot in „Jurassic Park” is als volgt:

Wetenschappers hebben het DNA van dinosaurussen weten te destilleren uit insecten (die deze dieren gestoken moeten hebben) die in barnsteen bewaard zijn gebleven. De ontbrekende stukjes vullen ze aan met kikker-DNA en weten zo daadwerkelijk verschillende soorten dinosaurussen te klonen. Een rijke oudere man, Hammond, laat deze gekloonde dinosaurussen onderdeel zijn van een nieuw door hem uitgedacht, opgezet en gefinancieerd themapark, een pretpark op een eiland, dat hij „Jurassic Park” noemt en het Jura-tijdperk als thema heeft. Hij denkt alles onder controle te hebben, maar hij maakt twee grote inschattingsfouten:

•  de eerste is van technische aard en gaat over de keuze die zijn wetenschappers doen om het ontbrekende DNA aan te vullen: kikkers. Hammond zorgde ervoor slechts één geslacht te produceren, zodat er geen voortplanting zou zijn en hij de dino-bevolking kon blijven controleren. Maar dan had hij geen aanvullend kikker-DNA moeten gebruiken, want levende kikkers kunnen van geslacht veranderen als dat nodig is, en gebruik van dit kikker-DNA is er in de film de oorzaak van dat de dinosauriërs zich tóch blijken voort te planten.

•  de tweede is van menselijke aard, waarbij Hammond geen rekening houdt met de schaduwkant van de mens. Zijn computermedewerker Nedry, die ook het veiligheidssysteem programmeert en bedient, blijkt corrupt en kan voor veel geld dinosaurusembryo’s verkopen. Hij legt het beveiligingssysteem plat om met de gestolen embryo’s te kunnen ontsnappen, waardoor de aanwezige mensen (een select aantal gasten om een en ander te bekijken voordat het park voor het publiek opengaat) groot gevaar loopt.

Deze twee typen fouten zijn misschien wel de meest voorkomende fouten waardoor dingen in ons leven misgaan: we kunnen eenvoudig niet louter technisch alles in de hand houden, en ook de menselijke factor is niet altijd voorspelbaar. In dat opzicht krijgen we door deze film dus een spiegel voorgehouden.

Maar naast de gewone psychologische en technische waarschuwingen is er symbolisch gesproken meer aan de hand. Je kunt dat het beste analyseren door te doen alsof deze film een droom is. Wat zou het betekenen wanneer je droomde dat prehistorische dieren weer over de aarde rond zouden lopen en een gevaar zouden vormen, en al je kunstgrepen mis zouden gaan en deze reusachtige dieren uit zouden breken? Dat is een redelijk nachtmerrie-achtige droom.

Een belangrijke functie van de droom is het compenseren van de houding van het bewustzijn. De dingen die we verkeerd zien, over het hoofd zien, verkeerd inschatten etc. worden in een droom op symbolische wijze ten tonele gevoerd, en het verdere droomverhaal geeft symbolisch de situatie weer waarin we ons op dat moment psychisch bevinden. Ook laat de droom vaak zien hoe een en ander zich verder ontwikkelt als we doorgaan op de wijze waarop we dat deden. In die zin is een droom voorspellend, maar wanneer we ons bewust worden van de betreffende eenzijdigheid van ons bewustzijn en de boodschap in ons leven integreren, dan verandert automatisch ook onze verdere ontwikkeling en zullen de dingen dus anders gaan lopen dan onze droom aanvankelijk aangaf. Het is belangrijk te beseffen dat een nachtmerrie geen onontkoombaar toekomstbeeld geeft.

Het duiden van dromen is een voorzichtig werk, waarbij dromer en duider samen toewerken naar een mogelijke verklaring. Op grond van persoonlijke associaties wordt naar de betekenis achter het symbolische beeld gezocht; dit betekent ook dat er vanuit het gezichtspunt van de jungiaanse psychologie geen kant- en klare droomduidingsboeken kúnnen bestaan. Als ik van een vis droom kan dat wat anders betekenen dan wanneer iemand anders ervan droomt. Wél zien we dat veel symbolen ook een collectieve betekenis hebben in de zin dat ze binnen een bepaald betekenisveld tot uitdrukking komen in mythen, sprookjes, legenden, folklore, rituelen, etc. In dit voorbeeld over „Jurassic Park” kan ik vanzelfsprekend alleen maar gebruik maken van de collectieve betekenissen.

Er zijn een paar makkelijke vuistregels die je snel op weg kunnen helpen bij het zoeken naar een betekenis:

1.  elke droominhoud zegt in principe iets over de dromer zelf. Dat geldt niet alleen voor de mensen in zijn droom, ook voor de dieren, planten, rotsen, objecten, etc.

2.  dieren in dromen hebben heel vaak te maken met de wereld van de instincten.

3.  gedomesticerde dieren (bv. een hond of kat) symboliseren inhouden die dicht bij ons bewustzijn liggen. Wilde dieren (bijv. een wolf of een tijger) symboliseren inhouden die dieper in het onbewuste liggen, wat betekent dat ze enerzijds natuurlijker zijn, anderzijds mogelijk destructiever, enerzijds dringender en meeromvattend zijn, anderzijds minder makkelijk voor ons bewustzijn voor het grijpen liggen.

4.  nabijheid in tijd is een aanduiding dat iets dicht bij het bewustzijn ligt en snel herkend en opgepakt kan worden; ver weg in de tijd geeft aan dat het ook ‘ver van ons bed’ lijkt en minder gemakkelijk begrepen wordt, maar niettemin is het wel dringend aan (h)erkenning toe wanneer we dromen van een inhoud uit een ver verleden. Het pure feit dat de inhoud zich manifesteert is vragen om integratie en assimilatie van die inhoud.

Terug nu naar „Jurassic Park”. Als iemand dat verhaal gedroomd had, zou je de volgende zaken kunnen afleiden:

•  dromen van dinosaurussen als dier verwijst naar de wereld van de instincten;

•  dromen van uitgestorven dieren verwijst naar heel diepe collectieve lagen in ons onbewuste, en ook van inhouden die heel lang heel ver weg zijn geduwd;

•  dromen van zulke reusachtig grote beesten die verpletterend en destructief kunnen zijn wijzen op het gevaar dat er een enorme instinctieve, maar verdrongen lading in het onbewuste aanwezig is, die nu om erkenning vraagt en waar je mee aan de slag moet. Doe je dat niet, dan ga je vanuit de eenzijdigheid van het bewustzijn fouten maken (zie Hammond in dit verhaal) en dreigt een grote crisis of is er gevaar van ineenstorting van de persoonlijkheid.

Overigens wil ik op deze plaats graag vermelden dat in jungiaanse zin een instinct niets slechts is. De natuur heeft ons een aantal instincten meegegeven waarmee we automatisch en zonder nadenken kunnen handelen om in situaties van gevaar of crisis te kunnen overleven, dan wel de soort in stand kunnen houden. We kunnen dus absoluut niet zonder instincten! Maar instincten zijn ruw, ongepolijst en werken elkaar ook tegen, daarom is de ontwikkeling van bewustzijn zo belangrijk, zodat we kunnen beslissen of we de instinctieve aandrang ook toelaten of niet.

Je kunt een instinct dus ook verdringen, zoals de verschillende grote wereldgodsdiensten destijds seksualiteit hebben afgewezen en verdrongen. We hebben ook onze band met de natuur verdrongen; de westerse mens met name is zich steeds meer gaan gedragen als heerser over de natuur (en dat is iets heel anders dan een goede rentmeester!). Door een verkeerde houding, een kortzichtige op materie, geld en gewin gerichte commercie zijn onze zeeën bijna leeggevist, zijn delen van de aarde vergiftigd, en zijn de longen van de wereld, de tropische regenwouden, bijna verdwenen. De verdringing van onze band met het Leven is gepaard gegaan met uitbuiting en een gebrek aan ware spiritualiteit.

Zou iemand „Jurassic Park” als droom hebben gehad, dan zou dat een ernstige waarschuwing zijn om zijn levenshouding eens aan een nader onderzoek te onderwerpen, en vooral na te gaan waar hij of zij leeft op een manier die tegen de wetten van het leven in gaan, leeft op een manier die niet alleen hem/haarzelf schade zal berokkenen, maar zelfs op grotere schaal gevaarlijk kan zijn.

Grote bewegingen in de collectieve psyche, in veel mensen dus, zijn te vergelijken met dromen, maar dan voor hele groepen, landen of (sub) culturen. De beelden waar grote groepen mensen op resoneren, die hen emotioneren, boeien, beangstigen of fascineren, zijn beelden die ook uit een compenserend mechanisme voortvloeien. Als bepaalde waarden binnen een cultuur heel lang verdrongen zijn geweest, dan komt er een moment dat het voldoende krachtig in beweging komt in een voldoende groot aantal mensen: er is een beweging gekomen om de eenzijdigheid te compenseren en een nieuw evenwicht te scheppen. Als een inhoud of waarde héél lang en heel krachtig is weggedrukt, dan is het niet onmogelijk dat het onbewuste een geweldige tegenactie onderneemt, zodat uiteindelijk de bestaande situatie in haar tegendeel omslaat: het proces van de enantiodromie.

Grote bewegingen in de collectieve psyche kunnen we beschouwen als boodschappen van het onbewuste van onze cultuur, boodschappen die wijzen op een onbalans. De vorm die het aanneemt is het symbool van de onbalans, symbool van de situatie en symbool van wat er aan de hand is. En nogmaals: die grote bewegingen en emoties zijn het gevolg van wat zich in de enkeling afspeelt. Als het maar een groot aantal enkelingen is. Dat betekent in dit geval, met ons voorbeeld van „Jurassic Park”, dat als zoveel mensen er door bewogen worden, wij allemaal te maken krijgen met de confrontatie met verdrongen instincten, de verdrongen natuur in ons en met onze verkeerde houding naar de natuur. Je zou daarom de resonantie op „Jurassic Park” kunnen beschouwen als een voorbode van het werk van Al Gore met zijn film „An inconvenient Truth”. Het thema ‘relatie mens–natuur’ was in het collectief onbewuste van de mensheid actief geworden omdat de onbalans te groot was geworden. Datzelfde thema leidde vervolgens ruim een decennium later tot de Nobel-prijs voor de vrede voor Al Gore. Het gaat bij de film van Al Gore voor ons onbewuste niet om de vraag of hij in alle feiten gelijk heeft. Waar het om gaat is dat ons onbewuste meebeweegt met het tijdbeeld, en Al Gore verschafte op het juiste moment het juiste beeld. We zijn onbewust in grote delen van de mensheid collectief op zoek naar het herstel van het contact met onze innerlijke natuur, ons innerlijk natuurlijk weten. Dat gaat hand in hand met aandacht voor de uiterlijke natuur. Dat wat in 1962 begon met eenzame voortrekkers als Rachel Carson met haar alarmerende boek „Silent Spring” en 10 jaar later was het bekende Rapport van de Club van Rome het begin van een wakker worden van dit thema in het onbewuste van de westerse mens. Zulke processen kunnen lang duren voordat ze werkelijk een tijdsbeeld veranderen. Films als „Jurassic Park” hebben voor menigeen de juiste beelden kunnen leveren om er hun onbewuste op aan te laten slaan en dit grotere proces onder de oppervlakte voort te zetten. Al die jaren waren er talloze milieugroeperingen over de gehele wereld, actievoerders en voortrekkers. Maar kennelijk was de beweging in het collectief onbewuste op een kritiek punt gekomen op het moment dat Al Gore met zijn film kwam.

We kunnen verantwoording nemen voor wat we feitelijk met de natuur hebben gedaan en ons gedrag daadwerkelijk veranderen. Maar we kunnen ook onze schouders ophalen en zeggen dat het in je eentje toch onzin is om te doen. Als een groot aantal mensen in deze laatste houding gaat zitten, zal er een moment komen waarop ten gevolge van onze eenzijdig doorgedreven en toegepaste technische kennis, de natuur vanuit haar onbalans zal terugslaan en destructief worden. Nu al is het zo dat een deel van de Middellandse Zee rond havensteden als Marseille van alle leven beroofd wordt door een plant die in zijn groei niet te stuiten is. Het is een genetisch gemanipuleerde aquariumplant die over de gehele wereld is verkocht. Hij heeft geen vijanden, verstikt alle leven, vissen kunnen er niet bij en door gedijen, en hij is met onze huidige middelen niet te verwijderen, omdat hij zich heel ‘geniepig’ voortplant. Onder water is er al een dinosaurisch proces begonnen! Ik ben van nature geen pessimiste, maar ik heb niet de illusie dat dit het enige is dat zich als symbool voor onze wanverhouding tot de natuur zal manifesteren.

„Jurassic Park” veroorzaakte een geweldige rage. Ik weet er nog alles van, ook mijn kinderen waren gefascineerd, verzamelden plastic dinosaurussen en wisten met gemak meer dan vijftig moeilijke soortnamen uit hun hoofd te noemen en te beschrijven. We hebben menige tentoonstelling over dinosaurussen bezocht, en waren daarin niet de enigen. Tot in China toe liepen kinderen met broodtrommeltjes met een tyrannosaurus- of velociraptor-opdruk ’s ochtends naar school….

Hebben die kinderen dan al die verdringingen? Ja, maar dat wil niet zeggen dat het hun schuld is. Domweg door geboren te worden in een wereld of cultuur die geen evenwichtige band met de natuur heeft, wordt het kind reeds met een complexmantel en een verdringing opgezadeld. Het leert kijken door de ogen van zijn cultuur, leert wat binnen die cultuur als ‘gezond verstand’ wordt gezien en wat normaal is in een bepaalde tijd zal hij ook als normaal ervaren, en het is van binnenuit moeilijk om te zien wat er dan níet normaal aan is.

Juist in zulke situaties zijn het de mensen die iets doen met de creatieve impulsen die in hen doorbreken, die ongemerkt en ongewild een kanaal kunnen zijn voor de droombeelden van het collectief. „Jurassic Park” is m.i. zo’n film. Hij waarschuwt voor oerdriften die in het onbewuste van heel veel mensen in beweging zijn gekomen. Die driften kunnen nietsontziend doorbreken, en alleen mensen die bewust werken aan de integratie van hun schaduw en de ontwikkeling van hun bewustzijn kunnen uit de greep en uit de projecties van deze inhouden blijven. En écht: álles hangt er van af of voldoende mensen dat doen! Meer dan ooit ligt de verantwoordelijkheid voor de verandering van de wereld bij de enkeling. Graag verwijs ik naar het boek „Ethiek voor de toekomst” van Erich Neumann. Hij schreef het vlak na de Tweede Wereldoorlog en het is nog onverminderd van belang: hij legt uit waarom ieder van ons, ook al denken we dat we nog zo onbeduidend zijn, een rol van formaat speelt voor de toekomst wanneer we de verantwoording nemen om onszelf en ons bewustzijn te ontwikkelen, en het leven dat bij ons hoort op een creatieve manier te aanvaarden. Dat is een van de onderliggende thema’s van de laatste film die ik wil aanstippen:

„In de Ban van de Ring.”

In het prachtige en ruige Nieuw-Zeeland zijn de drie delen van „In de Ban van de Ring” opgenomen; achter elkaar. Drie opeenvolgende kerstvakanties stonden vanaf 2001 wereldwijd in het teken van deze trilogie, en de belangstelling is nog altijd groot. Bij deze film moeten we eigenlijk naar twee perioden kijken: de publicatie van het boek en het uitkomen van de film.

De publicatie van het boek lag natuurlijk al eerder, en het boek is in de 20ste eeuw na de Bijbel het meest verkochte boek in de Engelstalige wereld. Tolkien had al wereldwijd een gigantische schare fans en lezers. De verfilming echter maakte het boek helemaal een beststeller: als een drietrapsraket vlogen de verkoopcijfers de hoogte in, en inmiddels zijn er ook de nodige commerciële bijproducten, van posters tot zwaarden en bedrukte dekbedden.

Rijk is Tolkien er zelf niet van geworden; hij schijnt zelf slechts enkele duizenden ponden te hebben overgehouden aan zijn werk. Dat is overigens niet ongewoon voor mensen die als auteur een kanaal zijn voor collectieve bewegingen. Het betreffende werk behoort dan tot de eerste signalen dat er wat aan de hand is, alleen ziet niemand dat nog. En opeens breekt zo’n werk dan op grootse wijze door, wat nog tijdens het leven van de auteur kan zijn, maar net zo goed kort of lang na diens dood. Hoewel Tolkien nog bij leven heeft mogen meemaken dat zijn boek populair werd, is het de verfilming ervan die de wereld in zijn greep kreeg.

Wanneer je de trilogie „In de Ban van de Ring” jungiaans zou willen duiden, dan zou dat al gauw een heel boek in beslag nemen. Ik zal daarom in het kader van dit hoofdstuk alleen een paar punten naar voren halen die te maken hebben met het visionaire karakter van het boek en het filmdrieluik.

•  het is een bijna mythologisch epos over de strijd tussen goed en kwaad;

•  er is sprake van een duister machtsthema;

•  de wereld staat op het punt in de greep van het duister te komen;

•  er is al veel schade aangericht;

•  elfen, dwergen en wezens uit een voor ons onwerkelijke en irrationele wereld dreigen te verdwijnen;

•  het is Frodo, tezamen met zijn trouwe Sam, die als eenvoudige hobbit het tij kan (doen) keren;

•  hij moet daarmee op een bepaalde manier samenwerken met een element van het kwaad: Gollem

•  en Frodo moet op de een of andere manier zijn bestemming en lot accepteren.

Deze strijd tussen Goed en Kwaad heeft een belangrijke essentie: het is de strijd tussen materialisme en macht enerzijds en spiritualiteit en betrokkenheid anderzijds. De magiër Sauron, die de wereld op een nietsontziende manier in zijn greep wil krijgen, zaait dood en verderf waar maar mogelijk is. Hij heeft de beschikking over de ringgeesten als spionnen, waar hij macht over heeft en die willoos zijn geworden. En hij heeft een bondgenootschap met een andere magiër: Saruman, die zijn opdrachten uitvoert.

Dit is een mythisch of sprookjesachtig beeld dat kan staan voor een bepaalde negatieve energie in onze wereld, een energie die alleen op macht en geld uit is, en een ‘over-lijken’-mentaliteit heeft. Deze energie heeft al het nodige vernietigd en opgeslokt, en er zijn altijd mensen die aanklampen bij een machthebber die deze energie vertegenwoordigt: dan heb je zelf ook macht, en je lijkt even aan de ‘veilige kant’ te staan omdat je dan je comfortabele leven kunt voortzetten. Dictatoriale regimes bijvoorbeeld kunnen alleen overleven als er voldoende ‘sarumannetjes’ zijn om de bevelen uit de voeren en het vuile werk op te knappen.

Aan de andere kant staan Gandalf, Aragorn, Frodo en alle anderen aan hun zijde, die vanuit hun liefde voor land en wereld en betrokkenheid op elkaar oude vetes en verschillen aan de kant schuiven om gezamenlijk te redden wat er te redden valt. Hier zien we een samenwerking van hobbits, elfen, dwergen, een tovenaar en mensen, kortom: een beeld dat een samenwerking laat zien van een bewustzijn dat openstaat voor en kan werken met de wereld van het irrationele. Dit zijn degenen die niet alleen tegen het kwaad in de buitenwereld ten strijde trekken (dus tegen Mordor), maar ook steeds geconfronteerd worden met de werking van hun eigen schaduw: het is ook het kwaad ín hen dat bestreden moet worden. Dat wordt in boek en film uitgedrukt in de aantrekkingskracht van de ring: de meesten zouden hem eigenlijk best zélf wel willen dragen of bezitten, maar moeten zich steeds bewust blijven van het grotere doel waaraan zij ondergeschikt zijn. In feite zien we in het verhaal van „In de Ban van de Ring eenzelfde thematiek naar voren komen als in de „Mahbharata”!

Het is verleidelijk om deze machtsproblematiek op hedendaagse machthebbers te projecteren. Want hoezeer velen op het moment van verschijning van de films de op dat moment zittende president Bush jr. en de Amerikaanse maatschappij ervoeren als een uitdrukking van de hang naar macht, invloed en geld, zonder rekening te houden met milieu en Derde Wereld, het is niet alléén dat. Het gaat om veel en veel meer. Degenen die in de Verenigde Staten het symbool van de donkere krachten uit deze films zien, zijn zélf aan het projecteren. Dat ondanks dat er best wel kapstokken bij Bush en de Verenigde Staten zijn om die projectie aan op te hangen.

En ook al besteden de VS hun budget voor ontwikkelingslanden wel wat bizar in de ogen van de gewone Europeaan (er gaat rond het schrijven van dit boek gemiddeld uit dit budget per jaar 500 dollar per hoofd van de bevolking van Israël naar dat land, en 3 cent per hoofd van de bevolking naar de armste landen op aarde), thema’s als macht, olie, invloed, hebzucht vinden we overal. Een paar willekeurige voorbeelden, zoals het expansieve China, dat overal in de wereld ten koste van het milieu aan grondstoffen wil komen. We zien het in sommige Afrikaanse landen, waar nieuw verkozen regeringsleiders hun eigen stamleden bevoordelen met baantjes en zichzelf zo snel mogelijk verrijken ten koste van langetermijnverbeteringen voor bevolking en land. Zo zagen we een prachtig welvarend Zimbabwe onder Mugabe aan de bedelstaf raken en de bevolking volkomen verarmen. We zien het ook aan het collectief leegvissen van de oceanen, de walvisjacht door zowel Noorwegen als Japan, onder de ‘objectieve smoes’ van onderzoek voor de wetenschap. En zo kunnen we eindeloos doorgaan.

In feite gaat het om de bekende zonden zoals die door zowel boeddhisme als christendom zijn verwoord, en de verwikkelingen waarin wij allemaal als individu zitten als gevolg van diezelfde zonden. Het grote weerspiegelt het kleine. Het gaat om onze eigen hebzucht en andere zonden die het grote in stand kunnen houden. Zolang we niet aan de slag gaan met die algemeen menselijke schaduwtrekken, zullen we medeverantwoordelijk zijn voor schaduwprocessen die zich elders op de wereld voltrekken. Het maakt daarbij niet uit of je rijk of arm bent; ook bij rijke mensen zien we de hebzuchtschaduw nog volop aan het werk, hoewel ze het extra geld dat ze er mee krijgen niet nodig hebben om van te leven. We lezen met regelmaat over fraude of hebzucht van degenen die aan de top staan. Zouden zij niet het goede voorbeeld moeten geven en als rolmodel functioneren? Vlak voor het ter perse gaan van dit boek is de hoogste baas van de Duitse Post, Klaus Zumwinkel, gearresteerd. Met zijn jaarinkomen van 4 miljoen Euro sluisde hij jarenlang aanzienlijke sommen geld weg naar de Liechtensteinse LGT Bank om belasting te ontduiken. En met hem tussen de 600 en 700 andere vermogende Duitsers. Zumwinkel stond bekend als ingetogen manager wie de sociale harmonie binnen de Deutsche Post zeer ter harte ging, en hij was zo’n beetje het model van hoe een echte Duitse manager moest zijn. De schaduw van de hebzucht had hem echter nog in zijn greep.

Nee, als we het thema van de donkere schaduw uit „In de Ban van de Ring” willen begrijpen, zullen we hem niet moeten projecteren op landen of mensen buiten onszelf, maar eerst kijken wat deze dynamieken in onszelf teweegbrengen. Waar staan we zélf? Het boek is symbolisch voor de innerlijke strijd in ieder van ons, en herkenning van krachten van het kwade in de buitenwereld is niet verkeerd, maar het moet ons niet afleiden van de vraag waar het werkelijk om gaat: om onze eigen schaduw.

We leven nu in een tijd waarin we als het ware over de snelweg richting ondergang racen. We zien overstromingen ten gevolge van het kappen van bossen op hellingen en het proberen rivieren te bedwingen; klimaatveranderingen die zelfs op korte termijn de warme Golfstroom kunnen beïnvloeden en het hele evenwicht op de Aarde kunnen verstoren, smeltende ijskappen, een in rap tempo uitsterven van dier- en plantensoorten, onverklaarbare sterfte van grote zeedieren zoals walvissen ten gevolge van het gebruik van onderwatersonar voor militaire doeleinden, en zo kun je doorgaan. (Inmiddels is er ook al een bioscoopfilm met als thema het plotseling invallen van extreme kou als gevolg van klimaatsveranderingen!)

Deze uitwassen kunnen alleen doorgaan als er sprake is van een eenzijdige kijk op de wereld, één die gebaseerd is op een materialistische hebzucht die onverzadigbaar is, gepaard aan de illusie dat je alles kunt sturen en in de hand kunt houden. Dat is het Sauron-idee, belichaamd in machthebbers die aan de leiband van industriële belangen lopen, maar evenzeer belichaamd in onze eigen sluimerende driften en schaduw.

Misschien zijn we zelf dan wel geen bewoner van de eerste toren, Sauron, maar de bewoner van de tweede toren, Saruman, is ongemerkt al aan de oppervlakte gekomen, misschien zelfs zonder dat we het beseffen en zonder dat we denken dat dat acuut kwaad kan. Een simpele gedachte slechts: als wij met aandelen op de beurs speculeren om er zo veel mogelijk gewin uit te halen, mogen we dat misschien wel als sport zien, maar in wezen houden we de hebzuchtstructuur in stand die bedrijven doet neigen naar ‘op een koopje produceren’. Het boek van David Korten „Bedrijfsleven aan de macht” (uitgeverij. Lemniscaat) laat zien hoe dat ten koste gaat van de zwaksten in onze samenleving en in de Derde Wereld.

Net als in het verhaal van „In de Ban van de Ring” is er al veel schade aangericht, ook onherstelbare schade. Dat is waar we nu staan, en de vraag is simpel: gaan we door in de ingeslagen richting, of hebben we de moed om rigoureus het roer om te gooien. Dat laatste is moeilijker dan we misschien denken. Veel mensen zijn echt heel goedwillend, maar zolang we niet geleerd hebben gelukkig te zijn met wie we zijn, en het leven te leiden dat bij ons hoort, lopen we het risico om ons geluk te projecteren in bezittingen. We denken dan dat als we zús en zó eenmaal hebben, we wel gelukkig zouden zijn, maar de praktijk wijst anders uit.

Ook mensen die zich aansluiten bij de beweging die ik voor het gemak aanduidt met ‘genoeg is genoeg’ en bewúst consuminderen, kunnen met de beste bedoelingen anderen toch schaden. Zo las ik eens de oproep om de krant de deur uit te doen en één krant te delen met een aantal buren. Dat is natuurlijk veel goedkoper. Maar als een voldoende groot aantal mensen dat daadwerkelijk doet, houdt de krant op te bestaan, want de kosten die gemaakt worden om ons het nieuws te brengen zullen toch betaald moeten worden.

Waar het om gaat is niet zozeer het consuminderen zelf, want dat kan nog altijd vanuit een ‘zonde’-gedachte gebeuren, namelijk vanuit het idee dat het je dan zo min mogelijk kost, wat (misschien onbedoeld) toch ten koste van een ander gaat. Wanneer de consuminderen-gedachte echter uitgaat van het principe dat als je iets wilt bezitten, lezen, of wat dan ook, je er dan ook bewúst voor kiest en er de wérkelijke kosten voor betaalt, dan is er evenwicht. En wérkelijke kosten betekent ook dure groenten en fruit, om de milieuschade erin te verdisconteren.

Díe omslag lijkt in het huidige politieke klimaat nog niet haalbaar, en je hoort dan ook best wel mensen zeggen: waarom zou ik me dingen ontzeggen, waarom zou ik meer gaan betalen voor biologisch verantwoorde producten als toch de meeste mensen gewoon doorgaan met het oude leven en nog ‘beloond worden ook door de dingen op een koopje te krijgen?’ Het lijkt inderdaad zinloos, maar stel je voor dat Frodo gezegd zou hebben: „Waarom moet ik allerlei beproevingen doorstaan terwijl de anderen in de Gouw gewoon hun lekkere leventje leven?”

„In de Ban van de Ring” toont ons voor onze tijd juist een heel belangrijk facet: de enorme verantwoordelijkheid van de énkeling.¹⁾ Voelen we ons nietig en machteloos in de wereld waarin grote (commerciële en andere) krachten werken? Probeer die gedachte uit je hoofd te zetten, en te beseffen dat je op aarde bent gekomen met een bepaalde bestemming. Dat is misschien niet een verheven bestemming in de vorm van een grootse missie, maar vergis je niet! Wanneer je de talenten die je hebt meegekregen bij je geboorte ontwikkelt en vorm geeft, en je weet je te verzoenen met de tijd waarin je leeft, een tijd die dingen meer of minder makkelijk maakt, dan kunnen handelingen die in jouw ogen misschien klein zijn in een verdere toekomst tot grootse ontwikkelingen leiden.

Als jij je kinderen in alle eerlijkheid en bescheidenheid, met een besef van levenswaarden opvoedt, kan dit bij je kinderen doorwerken in de wijze waarop zij hún kinderen begeleiden, wat uiteindelijk kan leiden tot een kleinkind dat door deze achtergrond de moed heeft een stap te zetten die belangrijk is voor de wereld.

Frodo begreep zijn lot en zijn bestemming, en ging op weg, ondanks alle angsten en twijfels, ondanks de onzekere vooruitzichten, en ondanks het feit dat hij wist dat er ontberingen zouden komen en zijn weg misschien wel tot zijn dood zouden leiden. Dat is wat ik bedoel met het pad bewandelen dat bij je hoort; dat is dus niet hetzelfde als dat leuke baantje willen hebben. Het is het leven léven zoals het zich voor jou aandient, én de talenten gebruiken die je hebt meegekregen.

„In de Ban van de Ring” laat ons tegen de achtergrond van een wereld die ten onder dreigt te gaan de kracht van de enkeling zien, de enkeling die zijn bestemming accepteert en vervult, en daarmee een actieve rol speelt in de verandering van de wereld en het keren van het tij. In een tijd als de onze, waarin velen zich nauwelijks meer dan een (sofi) nummer voelen, zich onbelangrijk vinden en zich geplet voelen door wetgeving die over onze hoofden en veelal tegen onze zin gepleegd wordt, en waarin we bij wijze van spreken achtervolgd dreigen te worden door politieagenten die hun minimum aantal bekeuringen nog moeten scoren, is de symboliek rond Frodo er een waar we sterk op zullen aanslaan. Ons onbewuste herkent maar al te goed dat ook wíj, ongeacht hoe klein we onszelf ervaren, een heel belangrijke spil zijn in het levensweb van dit moment.

Frodo werkt samen met Sam, zijn trouwe dienaar en vriend. Zonder Sam zou de missie niet geslaagd zijn, maar paradoxaal genoeg zou de missie evenmin geslaagd zijn zonder Gollem, die toch mede een verpersoonlijking van kwade krachten is omdat hij al te zeer is opgeslokt door de macht van de ring. Aan het einde van de missie, als Frodo met de ring bij het vuur op de Doemberg staat, het enige vuur dat deze ring van macht kan vernietigen en daarmee de macht van Sauron kan breken, is de ring ook voor Frodo te sterk en weigert hij hem in het vuur te gooien.

Dat is in meerdere opzichten symbolisch: hoe vaak zien we niet dat we de neiging hebben om in het zicht van de haven op te geven, waardoor alle inspanningen tevergeefs zouden zijn geweest? Maar hoe vaak zien we niet ook dat we in een laatste fase struikelen, pech hebben, tegenslag moeten verwerken, etc., maar tóch uiteindelijk ons doel kunnen bereiken? Als we Sam en Gollem zien als delen van Frodo, wordt het duidelijker. Sam is de niet-aflatende stimulans om door te gaan, trouw aan het pad, en Gollem is een stuk schaduw waar Frodo een vorm van wapenstilstand mee heeft weten te sluiten, maar die hij nog niet overwonnen heeft. Zo kunnen wij ook in het dagelijks leven, op een beslissend moment, overvallen worden door een stuk schaduw waarvan we dachten dat we dat al verwerkt, of op zijn minst onder controle hadden.

In het gevecht dat Gollem en Frodo op de rand van de afgrond op de Doemberg voeren om het bezit van de ring, bijt Gollem de vinger van Frodo af waaraan de ring zit, en krijgt hem zo in zijn bezit, maar glijdt in zijn vreugdedans uit en verdwijnt in de diepte, waardoor de missie van Frodo alsnog slaagt.

Onze levensweg is er een waarop we doelen bereiken, gevaren overwinnen en sterker worden. Maar we zijn en blijven mens, en kunnen tot het laatst toe overvallen worden door een facet van onze schaduw, dat ons ook verwondt. Maar als we op ons levenspad een ego opgebouwd hebben dat sterk genoeg is (in jungiaanse zin, zie „Blij zijn met jezelf”, hoofdstuk 7), dan zullen we niet ten onder gaan aan die confrontatie, en kan het ons niet afhouden van ons uiteindelijke levensdoel. Het kwade kan het dan eenvoudig niet meer definitief winnen en slechts tijdelijk even de kop op steken.

De verfilming van „In de Ban van de Ring” is visionair in de zin dat het brede publiek, ook de tallozen die nog níet de boeken hebben gelezen, geconfronteerd wordt met een symbolisch verhaal dat hen eigenlijk vertelt: onze wereld is in gevaar als gevolg van macht en manipulatie, gevoed door misbruik van techniek. Maar het is de enkeling, dus ook jíj, die het tij kan keren, mits je bereid bent om je schaduw te blijven zien – zoals Frodo met Gollem deed –, en je levenspad trouw blijft, zelfs als dat je op wegen leidt die onbekend voor je zijn en zelfs angst kunnen inboezemen.

In die trouw aan je levenspad staan een paar vragen centraal die eigenlijk op het volgende neerkomen:

•  doe ik de dingen uit eigenbelang, of als deel van het grotere geheel?

•  doe ik de dingen die mij bevoordelen ten koste van anderen, of doe ik de dingen die het Leven bevorderen?

•  ofwel: ben ik vanuit materialistische of vanuit een spirituele levenshouding bezig? En dan zijn we weer terug bij het oude epos uit India: de „Mah∞bh∞rata”.

De kosmos heeft zo zijn eigen oog voor details, en presenteerde bij de verfilming van de trilogie een merkwaardige samenloop van omstandigheden. Want terwijl de voorbereidingen voor en opnamen van het tweede deel, „De Twee Torens” in volle gang waren, kwam het ‘tweetorenmotief’ op indringende wijze in het nieuws door de aanslag op de Twin Towers in de Verenigde Staten. De firma Blokker deed nog een duit in het zakje bij de aankondiging van de verkoop van de dvd van de tweede film, „The Two Towers”. In de catalogus stond deze dvd beschreven als: „De Twin Towers”!

De samenhang tussen de drie films….

Drie films die de wereld in beroering brachten en de collectieve onbewuste beroering van de wereld in symbolische vorm hebben gevisualiseerd. Ze grepen elk op een andere manier aan, maar hebben meer gemeenschappelijk dan op het eerste gezicht lijkt. Ik wees al op de overeenkomende thematiek van de strijd tussen een materialistische en spirituele levenshouding. Maar er is meer aan de hand. Het ene werk, de „Mahabharata”, is al duizenden jaren oud, heeft altijd een belangrijke rol gespeeld en kwam opeens voor de wereld buiten India sterk tot leven.

Het andere, „Jurassic Park”, was een recent boek, dat vrij kort na verschijnen als film uitkwam, en het derde, „In de Ban van de Ring”, bestond al zo’n vijftig jaar voordat het verfilmd werd. Alle drie de films kwamen echter uit in een historische periode dat in menig opzicht cruciaal is, en waarin maatschappij en wereld razendsnel veranderen. De films hebben alle drie eenzelfde basisboodschap die we al gezien hebben, maar misschien zit er zelfs wel (onbedoeld? ongemerkt?) nog een andere boodschap in die we in alle drie kunnen ontwaren.

In de film „Jurassic Park” draait het in principe om genetische manipulatie en het scheppen van levensvormen. Crichton heeft dat thema bewust uitgewerkt in zijn boek, met inbegrip van een aantal technische en wetenschappelijke gegevens die het verhaal zo écht maken. Hij heeft goed voorzien dat genetische manipulatie, als daar niet uiterst zorgvuldig mee wordt omgegaan, wel eens een heel groot dilemma voor de mens zal worden. Tot hoever moet en kun je gaan, en wat zijn de risico’s?

Bij Tolkien kun je, maar nu op indirecte wijze, eenzelfde probleem zien. Daar is het Saruman die in opdracht van Sauron een leger vormt door eigenschappen te combineren om zo een verschrikkelijk, nietsontziend, ruw en instinctief schepsel te maken dat simpelweg opdrachten uitvoert en zonder enig ethisch besef kan moorden en plunderen: de Uruk-hai. De beschrijving doet wel heel erg sterk denken aan genetische manipulatie, het kan er beslist symbool voor staan.

Het is Saruman die, als we het op deze wijze bekijken, door gebruik te maken van kennis en technieken zónder ethisch besef, in feite zijn kennis misbruikt en destructie in gang zet. Gewoon maar een verhaal? Neen, het is al werkelijkheid aan het worden. In een uitzending van Discovery Channel vertelde een Amerikaanse legerdeskundige dat er momenteel hard gewerkt wordt aan een soort robot met computer- en menselijke intelligentie door gebruik te maken van circuits tussen chips en hersencellen, zodat het zelflerend vermogen van de robots heel groot wordt. Doel: deze nieuwe creaturen kunnen, in plaats van mensen, gevaarlijke militaire missies gaan uitvoeren, zodat het aantal slachtoffers aan Amerikaanse zijde in oorlogssituaties drastisch zal verminderen. Ik ben er van overtuigd dat deze robotachtige creaturen er wat mooier uit zullen zien dan de Uruk-hai van Saruman. Maar beangstigend is dat het doel van deze Amerikaanse ontwikkelingen hetzelfde is als het doel waarvoor Saruman zijn monsters ontwierp: oorlog.

„In de Ban van de Ring” laat het onethische misbruik zien dat gebaseerd is op machtsmotieven en hebzucht. In „Jurassic Park” was het motief van Hammond op een bepaalde manier ook macht, of misschien eerzucht om iets unieks te hebben. Hoe dan ook een ego-strelend doel. En Nedry, die dinosaurusembryo’s probeerde te verkopen, was gewoon op geld uit. Een ander verhaal, maar eenzelfde thema: genetische manipulatie in combinatie met macht, geld, eer en aanzien. Tot mijn verrassing lijkt er rond dit thema ook in de „Mahabharata” een aanknopingspunt te zijn – tenminste, als we de wetenschapper Matapurkar moeten geloven.

In mei 2002 verscheen er een bijzonder bericht in „The Times of India”. Er werd verslag gedaan van een wetenschappelijk congres in Hyderabad over stamcellenonderzoek, georganiseerd door de All India Biotech Association. B.G. Matapurkar is een chirurg van het Maulana Azad Medische College in New Delhi, en bezit een Amerikaans patent op een techniek van orgaanregeneratie, dat 10 jaar geleden door hem ontwikkeld is.

Het is de periode waarin de „Mah∞bh∞rata” in India weer op de voorgrond is komen te staan (zie boven) en Matapurkar kende en bestudeerde dit epos zelf. Hij vertelt in zijn voordracht op dit congres dat hij stuitte op het verhaal dat Gandhari de moeder is van honderd zonen, die Kauravas genoemd werden, en dat hij haast huiverde van opwinding hierover.

„Geen enkele vrouw kan honderd kinderen baren gedurende haar levensloop, die bovendien allemaal van het mannelijk geslacht zijn en op de koop toe allemaal even oud zijn. Zijn conclusie is dat de Kauravas werden gecreëerd uit een enkel embryo van Gandhari, en dat men ze heeft laten volgroeien in een gescheiden ‘container’, en dat de Kauravas dus producten waren van een technologie die de moderne wetenschap nog niet heeft ontwikkeld.”

Hij zegt dit af te leiden uit de beschrijving uit de ‘Mahabharata’ zelf, na een zorgvuldige tekstanalyse. „Met andere woorden”, vertelde Matapurkar,

„ze kenden niet alleen maar reageerbuisbaby’s en embryonale celsplitsing, maar beschikten ook nog over de technologie om de menselijke foetussen buiten het lichaam van een vrouw te laten groeien en ontwikkelen, iets wat (nog) onbekend is in de (blanke/westerse) moderne wetenschap.”

In India was dit overal een belangrijk nieuwsfeit. Ik heb geen idee of het kan kloppen, maar feit is dat Matapurkar als een zeer kundig en serieus wetenschapper te boek staat. Het westen echter vond het niet de moeite waard om het ook maar érgens te vermelden.

In de „Mah∞bh∞rata” wint Arjuna met hulp van Krsna. Het is de spirituele natuur van de mens die wint. In de film „Jurassic Park” plaatst chaostheoretisch wiskundige Dr. Ian Malcolm, een wetenschapper die was uitgenodigd om voor opening het park te bekijken, een aantal heel kritische kanttekeningen en wijst het idee dat je de natuur kunt beheersen en in de hand kunt houden af. „De natuur weet altijd een weg” is zijn reactie, en in wezen wint de natuur. In de trilogie „In de Ban van de Ring” zien we de natuur ook terugslaan, bijvoorbeeld in de vorm van de Enten, de oudste bomen, die de toren en het werk van Saruman vernietigen. Maar wat vooral wint in „In de Ban van de Ring”, is de kracht van de enkeling die volgens zijn aangeboren natuur de weg gaat die hij moet gaan.

De drie films belichten elk de strijd tussen het kwade en het goede, de strijd tussen materialisme en spiritualiteit, en geven elk een van de niveaus weer waarop de strijd gewonnen wordt:

•  door de natuur zelf („Jurassic Park”);

•  door het goddelijke in de mens („Mahabharata”);

•  door de kracht van het individuatieproces, dus de kracht van het individu dat trouw blijft aan zichzelf en zijn leven („In de Ban van de Ring”). Dat is de weg die Jung het individuatieproces heeft genoemd, een weg die leidt tot de ontwikkeling van Bewustzijn.

In zijn boek „The Creation of Consciousness” schrijft Edward Edinger:

„Geschiedenis en antropologie leren ons dat een menselijke maatschappij niet lang kan overleven, tenzij haar leden zich gedragen voelen door een centrale en levende mythe. Zo’n mythe voorziet het individu van een reden voor zijn bestaan. Ze geeft antwoord op de ultieme vragen rond het menselijke bestaan, antwoorden die bevredigend zijn voor de ontwikkeldste leden van deze maatschappij. En wanneer de creatieve, intellectuele minderheid in harmonie is met de daar gangbare mythe, zullen de andere lagen van de maatschappij volgen. Hun kan zelfs een directe confrontatie met de lotszwangere vragen rond de betekenis van het leven bespaard blijven.”

Het begrip ‘mythe’ is het beste te vergelijken met een symbolisch verhaal waarin grote levensvragen beantwoord worden, en zolang dit verhaal gevoeld, beleefd en ervaren wordt, werkt het bezielend, biedt het veiligheid en samenhang, en kunnen mensen er antwoorden in vinden zonder zelf op zoek te hoeven gaan.

Edinger constateert echter dat de westerse maatschappij niet langer een levende functionerende mythe heeft, en dat de belangrijkste wereldculturen in een toestand zijn geraakt waarin ze in meer of mindere mate een staat van mytheloosheid hebben bereikt. Het ineenstorten van de centrale en samenbindende mythe vergelijkt hij met het breken van een vat dat een kostbare essentie bevat: de vloeistof wordt verspild, sijpelt weg en wordt door de omliggende, ongedifferentieerde materie opgezogen. Zin en betekenis zijn nu verloren, en in plaats daarvan worden primitieve en atavistische inhouden wakker en geactiveerd.

„Gedifferentieerde waarden verdwijnen en worden vervangen door elementaire motivaties vanuit macht en plezier, en anders wordt het individu blootgesteld aan gevoelens van leegheid en wanhoop. Met het verlies van het bewustzijn van een transpersoonlijke werkelijkheid (God), nemen de innerlijke en uiterlijke anarchieën van met elkaar wedijverende wensen het over. Het verlies van een centrale mythe brengt een ware apocalyptische toestand voort, en dit is de staat van de moderne mens.”

schrijft Edinger verder. Het boek is uit 1984, en als we kijken hoe we er in de wereld nu voor staan, is dat wat hij beschrijft heel herkenbaar. Maar het was Jung die als eerste het probleem van het ontbreken van een centrale mythe voor de moderne mens beschreef.

In het hoofdstuk „De confrontatie met het onbewuste” in zijn boek „Herinneringen, dromen, gedachten” beschrijft Jung een innerlijke dialoog:

„ … Ik had de mythen van oude volkeren verklaard; ik had een boek over de held geschreven, over de mythe waarin de mens van oudsher leefde. ‘Maar in welke mythe leeft de mens van deze tijd?’ – ‘In de Christelijke mythe, zou je kunnen zeggen.’ – ‘Leef jíj daarin?’ – werd me gevraagd. ‘Als ik eerlijk moet zijn, nee! Dat is niet de mythe waarin ik leef.’ – ‘Dus hebben we geen mythe meer?’ – ‘Nee, blijkbaar hebben we geen mythe meer.’ – ‘Maar wat is dan jouw mythe? De mythe waarin jij leeft?’ – Dat werd onaangenaam en mijn gedachten stokten. Ik was aan een grens gekomen.”

Jung voelde dat hij weliswaar veel wíst van het christendom, maar dat de bezieling eruit was en dat hij als mens niet leefde binnen die werkelijkheid. Dat dreef hem uiteindelijk tot een meesterlijk werk: „Antwoord op Job”, waarin hij de weg terug vond naar een nieuwe mythe om te leven, wat wil zeggen: een nieuw, samenhangend wereldbeeld dat levensvragen beantwoordt en waarin je jezelf kunt vinden en uitdrukken.

Jungs aanvankelijke innerlijke mytheloosheid liep parallel met die van de moderne maatschappij, maar in zijn worsteling met de zin en betekenis van het christendom kwam hij via het boek Job bij het voor hem echte antwoord: niet alleen had de mens Gód nodig; ook het omgekeerde gold: God had ook de méns nodig om zich bewust te kunnen worden van zichzelf. (Het zou een artikel op zich zijn om dat toe te lichten). Maar die mens moet zich dan wel eerst bewustworden van wie hij zélf is. Zo werd voor Jung bewustwording van jezelf een parallel voor bewustwording van het Goddelijke in jezelf, en werden schaduwwerk en het individuatieproces het instrument. Jungs psychologie, zo schrijft Edinger, heeft alles in zich om een nieuwe mythe te vormen waar de moderne mens zichzelf en de kosmos in kan vinden, en antwoorden kan vinden op levensvragen.

De nieuwe mythe die we zouden moeten gaan leven, en die ook met bezieling verwelkomd zal worden door de mens die begrijpt waarom het gaat, is dus het bewustworden van jezelf en daarmee van de kosmos. Het zal niet langer gaan om het volgen van erediensten om Jezus te ontmoeten en Satan buiten je te houden; in de mythe die gaat komen zullen Jezus en Satan bínnenin jezelf ontmoet en geïntegreerd worden. Volgens Edinger vertelt de nieuwe mythe niets minder dan dat het individuele ego van ieder van ons, wie we ook zijn en waar ter wereld we ons ook bevinden, een vat is dat kan dienen om de Heilige Geest te ontvangen. De mens die de moed heeft te lijden door het spanningsveld van de tegendelen in het leven (het getal 2!), en die bouwt aan een bewustzijn en werkt aan zijn schaduw, zal in meer of mindere mate deel hebben aan de kosmische schepping.

Jung zou zeggen dat het bewustzijn niet alleen correcties krijgt uit het onbewuste, maar dat onze bewustzijnsontwikkeling op zijn beurt ook de toestand van het onbewuste beïnvloedt, individueel én collectief. Dat betekent dat íeder leven vol betekenis is, en íeder leven scheppend bijdraagt aan de wereld. En dat is precies de ondertoon van het epos „In de Ban van de Ring”.

Onbewust weten we dat al – de nieuwe mythe, het nieuwe paradigma roert zich al een tijdje in ons. Jung was daar één van de voorlopers van als het om het verwoorden voor de moderne mens gaat. Maar het zit in ons allemaal. Geen wonder dat we, nu we toe zijn aan een nieuwe mythe om te leven, een mythe waarin wijzelf een scheppende plek krijgen, „In de Ban van de Ring” zovelen raakt!

Als je nu onder je „In de Ban van de Ring”-dekbed kruipt, dan weet je nu dat het je helpt herinneren aan je eigen weg die je moet gaan. Waarom? Omdat je een belangrijk deel van de schepping bent en je bijdrage hoe dan ook ter zake doet. En als je als Arjuna ten strijde trekt om het spirituele te laten winnen, zal Krsna je wagenmenner zijn.

In een wereld vol terrorisme en negativiteit laten visionaire films ons via het witte doek resoneren op een positieve boodschap, een boodschap die zich collectief in ons allemaal roert. En hoe kunnen we op weg gaan om onze eigen scheppende plek te krijgen? Precies: door de inzichten in het projectiemechanisme te gebruiken om je schaduw te leren kennen en de inhouden ervan te integreren!

Voetnoot

1.  Een uitgebreide Jungiaanse benadering hiervan heb ik gegeven in mijn boek „Psychische groei en individuatiesymboliek in Tolkiens ‘In de ban van de Ring’”.

Hoofdstuk 19

De positieve rol van de schaduw in maatschappelijke ontwikkelingen.

We hebben uitvoerig stilgestaan bij de lastige kanten van de schaduw, en gezien hoe belangrijk het is om je schaduw bewust te maken en te integreren. Maar er is nog een facet van de schaduw: hij speelt een onmisbare rol in de ontwikkeling van de maatschappij. Dat klinkt op het eerste gehoor misschien vreemd, omdat de schaduw het onaangepaste stuk in onszelf is dat juist problemen bij ons functioneren in onze omgeving in het klein en de maatschappij in het groot schept. Maar het is juist het onaangepaste waarin de kiem van maatschappelijke vernieuwing ligt!

Stel je een maatschappij voor waarin iedereen keurig aangepast is en zich ruimschoots houdt aan de wetten en regels. Lekker rustig? Dat is maar schijn. Want alle niet-gemaakte keuzen (dus ongehoorzaamheid, dwarsheid, etc.) verdwijnen collectief naar de schaduw, en bereiden daar voor de langere termijn een flinke aardbeving voor. Maar tot het zo ver is, lijkt het ideaal.

Een heel gehoorzame bevolking loopt echter een groot risico, want wanneer iemand in een machtspositie een besluit neemt dat schadelijk is (bijvoorbeeld voor een bepaalde bevolkingsgroep), dan zal dat besluit gehoorzaam uitgevoerd worden, zeker als het met heel veel idealistische bombarie wordt neergezet. In kleine stappen kan een gemeenschap of een volk dan afglijden naar een destructieve samenleving, waarin niet alleen onveiligheid (schaduw!) binnensluipt, maar waarvoor een grote prijs betaald wordt. Het collectivisme neemt toe, het systeem wordt repressief om zich in stand te houden, en individualiteit wordt de kop in gedrukt. George Orwells boek „1984” is daar een prachtige spiegel van. Hoe vaak zien we niet dat revoluties die idealistisch begonnen uiteindelijk starre systemen tot gevolg hadden, of zelfs een dictator voortbrachten. De Franse Revolutie legde de kiem voor Napoleon, de Russische leverde Stalin, om maar een paar voorbeelden te noemen.

Na de val van de Berlijnse muur ging de deksel in voormalig Oost-Duitsland van de put, en kwamen er onthutsende zaken aan het licht over het werk van de Stasi, de geheime dienst. Feitelijk werd bijna iedereen bespioneerd door iedereen. Zelfs binnen gezinnen was men niet veilig, je eigen levenspartner kon je de das om doen door (al dan niet ware) informatie aan de Stasi te melden. Kortom: angst, repressie en wantrouwen, die hand in hand gingen met regels waar de bevolking zich aan moest houden, beslissingen die voor je werden genomen, geen vrijheid van reizen, en ga zo maar door. Binnen dit kader is het bijzonder moeilijk om je persoonlijkheid te ontplooien en je te ontwikkelen tot dat waarvoor je in de wieg bent gelegd, wat een groeiende schaduw tot gevolg heeft. Er ontstaat in zo’n maatschappij echter een bepaalde norm, bepaalde opvattingen over wat wel en niet goed is, hoe je je hoort te gedragen, etc. Als die norm door veel mensen wordt geleefd, ook al is het uit angst, zal het tegendeel van de norm een collectieve verdringing worden. Hetzelfde zagen we ook in andere communistische landen. Volgzaamheid, gehoorzaamheid en trouw aan de partij waren belangrijke waarden, en daarmee verdwenen mondigheid, kritiek en twijfel aan de partij naar het rijk van de schaduw bij het overgrote deel van de bevolking.

Er zijn echter mensen bij wie die schaduw op de deur klopt en die hem opendoen, om welke reden dan ook. Ze doen hun mond open, of gaan actie ondernemen, of protesteren. Ze doen iets wat binnen die maatschappij binnen de geldende wetten en regels gezien wordt als ongepast of ongewenst, ongeacht het feit dat misschien heel wat mensen het met ‘de dissident’ eens zijn. De mensen die opstaan tegen de ‘normale’ gang van zaken zijn de mensen die op dát moment de schaduw van die maatschappij leven. De Russische dissidenten, die wisten dat ze gestraft zouden worden met strafkampen en verbanning, en met het ontnemen van hun rechten, maar toch verzet boden tegen hun regime, zijn er een voorbeeld van. Hun namen kennen we nog steeds: Andrej Sacharov en Aleksandr Solzjenitsyn bijvoorbeeld in de voormalige Sowjetunie, of de bekende Václav Havel in Tsjechoslowakije. Of een man als Nelson Mandela in Zuid-Afrika, die zich aanvankelijk vreedzaam en later met gebruik van geweld verzette tegen het apartheidsregime. Maar ook elders in de wereld, zoals in de Verenigde Staten zagen we voorbeelden van de schaduw opstaan. Halverwege de vorige eeuw was de scheiding tussen blank en zwart in de Verenigde Staten even normaal als de apartheid in Zuid Afrika. Er waren regels waar kleurlingen niet mochten komen. Of regels die bepaalden dat kleurlingen in de bus hun plaats aan een blanke moesten afstaan. In Montgomery weigerde op 1 december 1955 een eenvoudige zwarte vrouw, Rosa Parks, haar zitplaats af te staan aan een blanke. Op dat moment vertegenwoordigde zij de schaduw van de Amerikaanse samenleving: ze overtrad immers de als normaal beschouwde wet in de staat Alabama. Het gevolg was dat de politie erbij werd gehaald en Rosa Parks werd gearresteerd en meegenomen. Ze kreeg een boete van $ 10,– die ze weigerde te betalen. Een rechtszaak volgde, waarin ze in februari 1956 werd berecht voor verstoring van de openbare orde.

Maar ze stond niet alleen. Al begin jaren ’50 was ze actief gaan deelnemen aan de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, samen met mensen als de beroemde zangeres Mahalia Jackson, en de man die de onsterfelijke woorden „I have a dream” sprak: Martin Luther King. Ook diens vrouw was activiste, en toen King te horen kreeg dat Rosa Parks veroordeeld was, organiseerde hij samen met anderen een boycotactie tegen de bussen in Montgomery. Het busbedrijf zweefde uiteindelijk op het randje van faillissement, toen het de scheiding tussen blank en zwart in de bussen afschafte. De opwinding over het hele gebeuren leidde op grote schaal tot protesten tegen de scheiding van de rassen.

De zaak Rosa Parks was inmiddels bij het Amerikaanse Hooggerechtshof beland, dat een opmerkelijke uitspraak deed: Rosa Parks kreeg gelijk. Het gevolg was ook dat het Hooggerechtshof de scheiding tussen blank en zwart als ongrondwettig verklaarde.

Het was één symbolische daad van een eenvoudige vrouw, een daad die volop schaduwgedrag van die tijd was in die samenleving, die uiteindelijk tot gevolg had dat een discriminerend beginsel uit de grondwet verdween. Tot dan toe was rassensegretatie beschouwd als een normaal deel van de Amerikaanse samenleving; maar wat normaal is kan veranderen!

Kijken we naar een man als Nelson Mandela, dan zien we een vredelievende, vriendelijke en warme man, die ondanks decennialange opsluiting in staat bleek om menselijk en aardig te blijven, en zelfs in staat bleek om samen te werken met die mensen die hem zo lang gevangen hadden laten houden. Maar voorafgaande aan zijn gevangenneming was Mandela de leider van gewelddadige acties van het ANC, acties waar hij volledig bewust voor had gekozen, en die hij met overtuiging had geleid.

In hoofdstuk 42 van zijn boek „Long Walk to Freedom” schrijft hij: „Ik, die nooit een soldaat ben geweest, die nooit in een gevecht heeft gevochten, die nooit op een vijand had geschoten, is de taak gegeven om een leger te vormen.” Hij vertelt verder hoe hij begon, namelijk door te lezen en door met experts te praten. Hij speurde naar de fundamentele principes om een revolutie te starten en ontdekte dat hier al heel wat over geschreven was. Zo werkte hij zich door de beschikbare literatuur over gewapende strijd in het algemeen, en guerrilla-oorlogvoering in het bijzonder, heen. Hij wilde weten welke omstandigheden geschikt waren voor een guerrilla-oorlog, hoe je er een begon, hoe je trainde, hoe je een guerrilla-kracht in stand kon houden, hoe het bewapend moet worden, waar je de voorraden vandaan krijgt, kortom alle elementaire vragen. En hij las alles wat los en vast zat.

Maar Nelson Mandela benadrukte ook dat zijn doel alleen instellingen waren. Als hij geweld gebruikte of liet gebruiken, dan was dat nooit tegen mensen.

Hij wordt uiteindelijk gevangen genomen, en als advocaat voert hij zijn eigen verdediging. In zijn verklaring bij de opening van zijn verdediging in dat wat in de geschiedenis bekend is geworden als de Rivonia Trial aan het Hooggerechtshof van Pretoria op 20 april 1964, zegt hij onder meer:

„Ten eerste meenden wij dat, als gevolg van het regeringsbeleid, geweld vanuit het Afrikaanse volk onvermijdelijk was geworden, en dat, tenzij een verantwoord leiderschap de gevoelens van ons volk zou kanaliseren en in toom houden, er een terrorisme zou losbreken dat een intense verbittering en vijandschap zou oproepen tussen de verschillende rassen van dit land, die zelfs oorlogen niet zouden voortbrengen.

Ten tweede hadden wij het gevoel dat er zonder geweld geen weg open zou liggen voor het Afrikaanse volk in hun strijd tegen de principes van de blanke overheersing. Alle legitieme middelen om tegen dit beginsel oppositie te voeren waren door wetgeving afgesloten, en we werden in een positie geplaatst waarin we ofwel een permanente staat van minderwaardigheid hadden moeten accepteren, of de regering moesten aanvallen.

We kozen om de wet te trotseren. Eerst overtraden we de wet op een manier die elk gebruik van geweld vermeed. Toen dit door wetgeving niet langer mogelijk was, en de regering haar toevlucht nam in machtsvertoon om de oppositie tegen haar politiek te vermorzelen, pas toen hebben we besloten om geweld met geweld te beantwoorden.”

Deze citaten laten zien dat Nelson Mandela bewust gekozen heeft om de weg van geweld te bewandelen, en hij nam er de volledige verantwoordelijkheid voor toen hij oog in oog met de rechter stond. Stel nu dat dit in onze tijd, begin 21ste eeuw was gebeurd. Dan zou Mandela heel makkelijk een terrorist genoemd kunnen worden.

In hoofdstuk 15 ben ik ingegaan op de projectie op terrorisme, en heb ik aangegeven dat er een gevaarlijke kant aan deze projectie zit. Nog even kort samengevat: als we een bepaalde, voor ons belangrijke psychische inhoud (zoals bijvoorbeeld een talent) geen kans geven en niet bewust een plek geven, dan zal deze inhoud aanvankelijk allerlei signalen geven om ons op zijn bestaan te wijzen. Die signalen vinden we terug in dromen, in fantasieën, in fascinaties en natuurlijk in projectie. Daar manifesteert het zich in een symbolisch beeld. Zulke beelden moeten we léren lezen. Als zo’n inhoud jaar na jaar niet gehoord wordt, dan ontstaat er een boze en destructieve energie die zich tegen ons bewustzijn gaat verzetten. Het bééld van de terrorist past daar symbolisch bij. Als we onze innerlijke werkelijkheid geen recht doen, en niet beseffen wat er aan de hand is, kan dat een grote angst voor een uiterlijke terrorist geven. Dan lopen we het risico dat we ongenuanceerd tegen het fenomeen terrorisme aankijken, en uit angst alles willen uitbannen. In zo’n geval zijn we ook niet in staat om nuances aan te brengen.

Als we vanuit die ongenuanceerde angst en gevoel van dreiging die met ons eigen innerlijk samenhangt naar Mandela zouden kijken als hij zijn strijd in ónze tijd had gevoerd, dan zouden we heel makkelijk belangrijke nuancerende feiten over het hoofd zien, of verkeerd interpreteren. Want in feite zijn er grofweg twee soorten verzet tegen regeringen en autoriteiten:

1.  Een verzet dat dwingt om een andere, rigide structuur aan te nemen die de vrijheid van ontwikkeling van het individu in de weg staat, of

2.  Een verzet dat de autoriteiten moet dwingen om beperkingen voor bepaalde groepen op te heffen om een volwaardiger en menselijker bestaan op te bouwen voor deze groepen, en de mensen die tot deze groepen behoren meer kans op individuele ontwikkeling te geven.

De nadruk van het hedendaags moslim-extremisme ligt in de wens om wereldwijd de islamitische wet, de shari‘a, in te voeren, die grote beperkingen heeft voor de evenwichtige individuele ontplooiing van de mens, en met name vrouwen. De nadruk van mensen als Rosa Park en Nelson Mandela was niet om een bepaald regime op te leggen, maar de achterstelling van bepaalde groepen aan de kaak te stellen en ongedaan te maken. Voor de ongenuanceerde, angstige mens zijn de mensen uit beide groepen terroristen. Voor de genuanceerde mens is het duidelijk dat groep 2 heel anders is, heel andere motieven en doelen heeft en dus door heel andere ogen bekeken moet worden.

In beide gevallen is er sprake van strijd, harde strijd. Maar een strijd die gevoerd wordt vanuit een systeem om een beperkend systeem op te leggen gaat tegen de levenswetten in, tegen het principe van psychologische groei. Strijd die gevoerd wordt voor ruimte en ontwikkeling is een strijd die pro levenswetten is. Jung heeft vaak benadrukt dat de niet ontwikkelde talenten de kwaadaardigste kiemen vormen. Een strijd om het ontwikkelen van bepaalde talenten (al dan niet voor delen van de gemeenschap) te beperken is daarom een strijd die uiteindelijk kwaadaardige kiemen doet ontstaan, en van daaruit tegen de levenswetten is.

Ik haal graag het voorbeeld van Mandela aan met zijn stap naar geweld om een aantal dingen te laten zien:

•  De kalmte waarmee hij zijn eigen pleidooi hield voor het gerechtshof, en waarin hij de weg beschreef die hem richting geweld bracht;

•  Het feit dat hij er zelf de verantwoording voor nam, en geen schuld afschoof op mede-ANC-leden;

•  Hij verschool zich niet achter allerlei ‘excuses’ als bijvoorbeeld een smoes dat hij er toe gedwongen zou zijn. Integendeel, hij hield zich hier verre van;

•  Als voorbeeld van besmettelijkheid van projecties. De toenmalige regering van Zuid-Afrika zag het ANC als een bijzonder bedreigend bolwerk, beschuldigde het ANC van communistische sympathieën (die Mandela categorisch heeft ontkend), en de grote angst voor het ANC maakte dat er een reeks wetten en maatregelen kwam om het ANC monddood te maken en uiteindelijk te verbieden. Intussen bleef er land afgenomen worden van de oorspronkelijke Afrikaanse bevolking, en bleven de misstanden die aanleiding hebben gegeven tot het ontstaan van het ANC bestaan. De acties van de regering, namelijk onderdrukking, verbod en gewelddadig ingrijpen, die het gevolg waren van een heel duistere projectie vol angst op het ANC, heeft uiteindelijk geleid tot het gewelddadig worden van het ANC. Want dat was pas in een heel laat stadium. Het ANC was de schaduw van blank Zuid-Afrika, en door de schaduw geen plek te geven werd deze gewelddadig. Zoals het in het klein, in ieder van ons gaat, zo gaat het ook in het groot!

Mandela groeide op in een traditionele omgeving in de uitgestrekte natuur en heeft van jongs af aan een diepe liefde voor zijn land gevoeld. Richard Stengel, de journalist die samenwerkte met Nelson Mandela bij de samenstelling van diens boek „Long Walk to Freedom” en die veel tijd met Mandela in Transkei doorbracht, geeft in een interview een aantal aanknopingspunten die de achterliggende motivaties van Mandela laten zien. Hij vertelt dat hij Mandela vaak in privé-omstandigheden heeft meegemaakt, en duidelijk heeft gezien dat „er geen brandende ambitie in hem zat om een groot leider te zijn, tenzij het voor hem noodzakelijk was om een groot leider te worden…. Wat hem tot een groot man maakte was het feit dat zijn waardigheid geweld werd aangedaan.” Toen Mandela de wijde wereld in trok en ging studeren, besefte hij dat het niet alleen iets van hemzelf was. „Wanneer ik mijzelf zo diep afgewezen en veracht voel, en alles zo onrechtvaardig jegens mij is, wat moet het dan wel niet zijn voor al die anderen die niet zo weerbaar zijn als ik?” Dat werd de motor achter zijn handelen.

Fatima Meer beschrijft in haar boek „Nelson Mandela. De biografie”, dat ze in samenwerking met Nelson Mandela geschreven heeft, het volgende over de jeugd van Mandela.

Hij was tien jaar oud toen zijn vader stierf, en zijn vader liet geen geld of middelen van bestaan na. Mandela’s moeder kon niet lezen en schrijven en had geen plannen om haar zoon naar school te sturen. Maar binnen de traditionele gemeenschap waarin Mandela opgroeide was er geen strikte scheiding in gezinnen. De kinderen van je ooms en tantes werden niet als neven en nichten gezien, maar als broers en zusters. En zo werd Mandela opgevoed door een ander lid van de stam. Vanzelfsprekend en zonder dat er een vergoeding voor werd gevraagd. „Volgens ons gebruik was ik zijn kind en zijn verantwoordelijkheid. Ik heb alle lof voor deze instelling, niet alleen omdat het een deel van mij is, maar ook omdat het zo zinvol is.” zegt Mandela. Dit gevoel voor verantwoordelijkheid is Mandela altijd bijgebleven.

Er is één anekdote die Richard Stengel vermeldt die dit illustreert. Hij vertelt hoe Mandela eigenlijk altijd onderweg was voor zijn werk en de activiteiten voor het ANC. Maar hij had ook een gezin met vier kinderen, die hij veel te weinig zag. Mandela vertelde over de verschrikkelijke momenten in zijn jonge volwassen leven toen hij en zijn gezin in Soweto woonden, en hij elke avond weg moest, of voor langere tijd moest vertrekken, en zijn kinderen smeekten: „Pappa, waarom ben je er niet? Ik mis je. Ik voel me alleen.” Mandela vertelt dan dat hij de tragische woorden moest spreken: „Er zijn nog een heleboel andere kinderen, en die zijn alleen en verdrietig, en die hebben ook geen vader. Ik moet ook aan hen denken.”

Ook andere ervaringen vormden de jonge Mandela. Als de hoofdmannen of stamhoofden van alle districten bij elkaar kwamen en hun zaken afgehandeld hadden, gingen ze naar de eetzaal en spraken daar met elkaar. Alle kinderen mochten daarbij zijn, en luisterden muisstil. „Wij kinderen gingen erbij zitten en hoorden daar een historie die niet in onze schoolboeken voorkwam. Zij spraken over Thembu-koningen die roem en glorie hadden vergaard en over Thembu-koningen die compromissen hadden gesloten en land verkocht hadden aan de Engelsen en de bevolking tot de bedelstaf brachten.” Nelson Mandela luisterde gefascineerd naar die verhalen, vooral naar die van de oude Tatu Joyi. Ntombizodwa, de laatste vrouw die over is uit de tijd van de jonge jaren van Mandela, vertelt aan Fatima Meer hoe Tatu Joyi vertelde dat de blanken „splitsingen veroorzaakten tussen broeder en broeder en het volk van Ngangelizwe opsplitsten in delen om vervolgens die delen te vernietigen.” Nelson Mandela luisterde aandachtiger dan alle anderen, en zoog alle misstanden en trucs van de Engelsen in zich op. Ntombizodwa vertelt: „Wij luisterden naar Tatu Joyi en wij werden kwaad dat de Engelsen ons deze dingen hadden aangedaan en wij schaamden ons dat onze voorouders dat met hen hadden laten gebeuren. Ook toen zag ik dat Nelsons woede groter was dan die van de anderen.” En over het pleidooi dat Nelson Mandela zelf hield bij zijn rechtszaak zegt Ntombizodwa: „Ik las ieder woord dat hij gezegd had en het was waar en in die woorden hoorde ik de stem van Tatu Joyi.” De ervaringen met sleutelfiguren in zijn jeugd hebben een grote rol gespeeld bij het latere activisme van Nelson Mandela.

Als we dit bekijken in het licht van het projectiemechanisme, zien we de volgende samenhangen.

De onderdrukking van de oorspronkelijke bewoners van Zuid Afrika en het ontwrichten van de bestaande oorspronkelijke samenleving heeft in eerste instantie een situatie geschapen waarin de ene bevolkingsgroep als minderwaardig aan de andere, de blanke, werd gezien. Dit ontwikkelde zich tot een situatie die door de autoriteiten als normaal werd gezien.

Ondertussen vormde zich door de eenzijdigheid van deze situatie een explosief mengsel in het onbewuste van zowel de blanke als de kleurling:

•  De eenzijdigheid maakte dat bij het bevoorrechte deel van de bevolking keuzen werden gemaakt ten koste van een ander deel van de bevolking. We weten dat het niet-gekozene niet weg is, maar in het onbewuste verdwijnt. Nu zou je kunnen tegenwerpen dat veel blanken eenvoudig niet beter wisten en zo opgevoed waren. Dat klopt, maar ons onbewuste heeft daar geen boodschap aan. Als iets tegen ‘de levenswetten’ in gaat, tegennatuurlijk is, dan heeft het onbewuste daar weet van. Een groep stelselmatig benadelen zonder te zien wat dat betekent is een vorm van onbewustheid die schaduwen in het persoonlijk onbewuste van de blanke bevolking schept. Die schaduw gaat zich vroeg of laat roeren, en onrustige gevoelens geven. Die kunnen op hun beurt weer worden geprojecteerd op de onderdrukte groep kleurlingen.

•  De eenzijdigheid vormde een tegengestelde schaduw in het onbewuste van de verdrukte bevolkingsgroep. Hun dagelijkse ervaring de mindere te zijn, verwerpelijk te zijn en niet mee te tellen constelleerde in het onbewuste een sterke drang tot individualiteit, eigenheid en ontplooiing; het archetype van de held ging zich constelleren.

Wanneer in deze situatie een of meer personen binnen de verdrukte groep een complex rond het thema individualiteit, autoriteit en gezag heeft, kan die persoon een voertuig worden voor de frustratie. Zowel het aangeboren karakter van Nelson Mandela als zijn ervaringen met sleutelfiguren in zijn jeugd vormden kennelijk de juiste mix om bevattelijk te worden voor deze schaduwprocessen.

Als iemand een voertuig voor de frustratie wordt, dan is het echt te hopen dat het iemand is die zelf de nuance zoekt en evenwicht nastreeft; want dat is beslissend voor de wijze waarop leiderschap wordt ingevuld.

Nelson Mandela voelde zich geworteld in zijn verleden en traditie en cultuur, en voelde zich tegelijkertijd Zuid-Afrikaan die iets voor zijn land wilde doen. Hij voelde zich een heilige strijder, zoals hij dat zelf eens in een interview heeft gezegd. Als de heldrol echter wordt ingevuld door iemand die hetzelfde complex heeft rond individualiteit, autoriteit en gezag, maar een opeenstapeling aan vroege frustraties niet heeft kunnen verwerken, dan is de kans groter dat dan ook de nuance zoek is.

Overal waar onderdrukking op onevenwichtige wijze een rol speelt, zullen er mensen opstaan wier eigen complexen resoneren met het collectieve probleem, en bij wie er een actieve projectie ontstaat die hen tot handelen aanzet. In destructieve zin zagen we het bij Osama bin Laden en Hitler, in veel genuanceerdere zin bij mensen als Václav Havel en Nelson Mandela. Het zijn mensen door wie de geschiedenis een andere loop krijgt, mensen die op het moment van hun handelen de spreekbuis zijn geworden van een doorgebroken collectieve schaduw.

Voor het blanke regime van Zuid Afrika was Nelson Mandela destijds de verpersoonlijking van de schaduw, en daardoor iemand die koste wat het kost vervolgd moest worden. Het is echter een illusie te menen dat het berechten en opsluiten (of zelfs doden) van iemand met een symboolfunctie een einde aan de problemen maakt. Het paradoxale is dat de symboolfunctie dan alleen maar stérker wordt, en zo kon Mandela in de gevangenis tot een internationaal symbool worden van de strijd tegen apartheid.

Als we het grote toneel van politiek en wereld even loslaten en kijken naar wat zich in ons zelf afspeelt, dan zien we dat als we bang zijn voor een bepaalde inhoud en die zo veel mogelijk proberen weg te drukken en te ontkennen, we hem alleen maar versterken. Het complex groeit door en we ervaren van binnenuit steeds meer spanning (waar we de buitenwereld natuurlijk de schuld van geven) en komen de thema’s ook steeds sterker in de buitenwereld tegen door het projectiemechanisme. Als we dus de strijd aanbinden met die inhoud om hem onder de duim te houden, maken we hem niet alleen groter, maar ook ongrijpbaarder. En er komt een moment dat we er een harde confrontatie mee krijgen.

In het groot gaat het precies zo. Alleen kan het dan wat langer duren. Er kunnen generaties overheen gaan, maar vroeg of laat komt de rekening van de onbalans en de verdrukking. Als we iets onder het mom van veiligheid en duidelijkheid te sterk de duimschroeven aandraaien, geven we dat wat we willen onderdrukken juist meer kracht – een kracht die op groter geworden complexen is gebaseerd wel te verstaan, en daarmee een kracht die buitenproportioneel kan worden. Ik kijk dan ook met zorg aan tegen al te harde maatregelen die voorgesteld worden in de strijd tegen het terrorisme anno begin 21ste eeuw.

Het is een groot dilemma. Was de Zuid Afrikaanse regering er destijds niet van overtuigd dat het ANC een reëel gevaar was voor de orde en de veiligheid? Vanuit de bewustzijnssituatie van toen leken ze gelijk te hebben, maar de geschiedenis maakte van de schaduw van weleer een president, iets wat ook Václav Havel overkwam. Daarom zullen we in de huidige wereld heel, heel voorzichtig moeten zijn en de overtuiging van ons eigen gelijk altijd moeten durven relativeren. Met de schaduw kun je geen spelletjes spelen, niet in het klein en niet in het groot.

Mandela heeft tot op hoge leeftijd de moed behouden om de schaduw van zijn land te spiegelen. Aids bijvoorbeeld is heel lang een taboeonderwerp in Zuid-Afrika geweest. Ondanks het verwoestende effect van aids in Zuid-Afrika was het moeilijk bespreekbaar en schaamden mensen zich voor hun naasten die aan aids overleden. Makgatho Mandela was een zoon uit het eerste huwelijk van Nelson Mandela, en op 6 januari 2005 maakte Mandela bekend dat deze zoon aan aids was overleden. Hij belegde binnen enkele uren een persconferentie waarbij hij openlijk over de dood van zijn zoon sprak, en greep deze trieste gebeurtenis aan om aan te dringen op meer openheid over aids. „Het is de enige manier waarop dit een gewone ziekte zal worden, net zoals tuberculose en kanker.” zei hij op die persconferentie. Opnieuw bracht hij een schaduwthema van Zuid-Afrika aan het licht.

Mandela voelde de wond die de kolonialisering van Zuid-Afrika had geslagen in zijn stam, zijn land en in zijn ziel. Het maakte dat hij de schaduw van het toenmalig Zuid-Afrika op zich nam en er heel hard voor heeft gewerkt. Maar een nadrukkelijke keuze voor het ene, dus iets krachtig in het licht van het bewustzijn zetten, doet andere facetten van de psyche in het donker belanden. Zo’n facet bij hem was gezinsleven. Zijn kinderen waren verdrietig hun vader steeds weer te zien vertrekken. De twee dochters die hij bij zijn tweede vrouw, Winni Mandela kreeg, hebben moeten opgroeien met een vader die in de gevangenis zat als gevolg van zijn keuzen. Het feit dat hij zo vaak afwezig was deed zijn eerste huwelijk met Evelyn Ntoko Mase stranden, en zijn dochters hebben openlijk over de pijn van het gemis van een vader gesproken. Elke keuze heeft een schaduw, elk groots mens blijf gewoon mens met zijn eigen innerlijke conflicten. Het gaat er echter niet om of je conflicten hebt. Waar het om gaat is hoe je er mee om gaat.

Het is niet makkelijk om van schaduwheld president te worden. Je rol is opeens totaal tegenovergesteld aan die je voorheen had. Het vereist een enorme flexibiliteit en zeker ook een zekere mate van in het reine zijn met je complexen. Václav Havel worstelt er tot op de dag van vandaag mee, zoals uit zijn zelfportret „To the Castle and Back” blijkt.

Václav Havel was de bekendste dissident van voormalig Tsjechoslowakije, een dissident die niet naliet zijn mond open te doen en kritiek te leveren op het toenmalige communistische regime. Al in zijn schooljaren en studententijd werd hij actief tegengewerkt door het communistische regime, omdat hij uit een ondernemende en intellectuele familie kwam die nauw verbonden was met de culturele en politieke ontwikkelingen van Tsjechoslowakije in de jaren 1920–1940, en zulke mensen waren ongewenst onder het nieuwe regime. Na de harde onderdrukking van de zogenaamde Praagse Lente in 1968 werd Havel politiek veel actiever, wat tot veelvuldige vervolgingen en zelfs gevangenneming leidde. Zelf was hij een groot voorstander van geweldloos verzet, en speelde een hoofdrol bij de zogenaamde Fluwelen Revolutie in 1989, toen het communistisch regime in Tsjechoslowakije zonder bloedvergieten viel.

Wat hij nooit voor mogelijk had gehouden, ja zelfs nooit gewild had, gebeurde toen: hij werd unaniem gezien als de enige geloofwaardige president van na de omwenteling, een man die het volk een nieuwe weg kon wijzen. Václav Havel had vaak gezegd helemaal niet in politiek geïnteresseerd te zijn, en president had hij al helemaal niet willen worden. Deze ironie van het lot heb ik vaker gezien — dat mensen precies daar belandden waar ze altijd tegen gevochten hadden. Het innerlijk autoriteitscomplex van Václav Havel houdt immers naast het activisme tegen beperkend gezag ook in dat je zélf een autoriteit en leider wilt zijn, hoe weinig je je hier misschien ook van bewust bent.

In zijn boek „To the Castle and Back” kun je zien hoe hij nog altijd twijfelt bij de vraag of hij er goed aan heeft gedaan ook daadwerkelijk president te worden. Was het allemaal een misverstand? De persoonlijkheid en achtergrond van Havel was anders dan die van Mandela, waardoor hij ook op een andere manier zijn presidentschap heeft vormgegeven en ingevuld. Maar beide mannen waren eens de vervolgde schaduw van hun regime. En beide mannen konden alleen maar deze rol in actieve projectie spelen omdat de verdrukking aanhaakte bij persoonlijke complexen. Er is dus een positieve rol van de schaduw, en een positieve rol van projectie op het wereldtoneel mogelijk: het is een onmisbaar mechanisme om stagnerende of destructief wordende ontwikkelingen in een gemeenschap, land of volk af te doen buigen. Zonder schaduw is er dus geen ontwikkeling mogelijk! Maar de drager van de schaduw, met name degene die tot actieve projectie overgaat, betaalt bij leven daarvoor vaak een hoge prijs.

Hoofdstuk 20

De kracht van het individu.

Het is het individu, niemand uitgezonderd, in wie de collectieve schaduw zich roert. Maar het is een enkeling die er in het groot een instrument van wordt, omdat de eigen complexstructuur aansluit bij het thema dat zich roert. Het kunnen Mandela’s zijn, maar ook Hitlers.

Jung was tegen het einde van zijn leven bezorgd. Door alles wat hij gezien had wist hij dat eenzijdig gedrag altijd zijn tegendeel schept, en dat is een geváárlijk tegendeel als het onbewuste zich roert in een massa mensen waarvan het overgrote deel onbewust is en weinig schaduwwerk heeft gedaan. Hij heeft zelfs eens gezegd dat een Derde Wereldoorlog alleen voorkomen kan worden als voldoende mensen projecties terugnemen en hun schaduw integreren.

Voor een waarachtig individuatieproces waarin je kunt uitgroeien tot de mens die je bedoeld was te zijn, is ruimte nodig. Psychische ruimte met kansen en ontwikkelingen, een psychische ruimte ook waarin je mag vallen en weer opstaan. Een maatschappij waarin alles tot in detail geregeld is, waar elk toeval moet worden uitgesloten, waar steeds meer regels en beperkingen komen en de privacy steeds vaker in het geding is, houdt psychologisch gesproken een groot risico in.

Veel burgers, in welk land ook, voelen zich niet alleen vervreemd van de politiek, ze voelen zich ook ingeperkt en niet gehoord. In het onbewuste groeit daardoor de roep om gezien te worden, en baas over je eigen leven te mogen zijn. Als dit lang genoeg ‘gesudderd’ heeft en bij een voldoende groot aantal mensen speelt, kan een doorbraak van onbewuste inhouden niet uitblijven, en we hebben gezien dat die doorbraken erg onaangenaam kunnen zijn. Als de politiek en bestuurders zouden beseffen hoe de schaduw en het projectiemechanisme werkt, zouden hun maatregelen er anders uitzien. Door kennis van deze mechanismen komen we wel terecht in een wereld van paradoxen. Bijvoorbeeld: er is op bepaalde stukken snelweg in Nederland een permanente controle, met een 100% pakkans. Reden is de begrijpelijke wens om het aantal verkeersdoden terug te brengen. Maar het is precies deze maatregel die het gevaar in het verkeer terugdringt, die psychologisch juist heel gevaarlijk is. Een 100% pakkans geeft het signaal van totale beheersing door de overheid, en als geen enkele uitweg meer gevoeld kan worden, ervaart de psyche dit als dictatuur. Ook de automobilist die zich altijd keurig aan de snelheid houdt zal onbewust het signaal van inperking en big brother is watching you oppakken, en het zal zijn innerlijke onrust doen toenemen.

Veel mensen zijn zich niet bewust waar die onvrede of onrust echt mee samenhangt, maar ze ervaren ‘iets’ dat zich manifesteert in de zogenaamde onderbuikgevoelens. Ik heb politici daar nogal denigrerend over horen spreken. Die onderbuikgevoelens, zeker als ze al bezig zijn aan de oppervlakte te komen, betekenen echter dat in het onbewuste van de bevolking een sterke beweging gaande is. Ik merk dit ook bij de afzonderlijke mensen met wie ik werk. We mogen die gevoelens daarom niet te licht terzijde schuiven!

Een maatschappij waarin alles over-beregeld is, die toenemend onvrij is en waar de privacy steeds meer bedreigd wordt, is een maatschappij die de individuele ontwikkeling van de mens, dus zijn individuatieproces, remt. Het gevolg is dat de collectieve schaduw groeit. Als er teveel inperkingen zijn, kunnen destructieve tendensen groeien en doorbreken. De letterlijke beperkingen die het voormalige apartheidsregime aan het ANC oplegde was de feitelijke oorzaak van de keuze voor geweld door een man die in de kern vredelievend was: Mandela. De inlijving van Tibet door China, en de daaropvolgende onderdrukking van de Tibetanen heeft gemaakt dat door en door vredelievende Tibetaanse monniken de optie van geweld niet langer afwijzen, zelfs de Dalai Lama begrijpt deze monniken. Als een bevolking van een land te lang een gevoel van inperking krijgt, van cameracontroles, gekoppelde bestanden en uitvoeren van wetten volgens bureaucratische regels in plaats van naar de menselijke maat, dan weten we één ding zeker, namelijk dat er een tijdbom in het onbewuste tikt. Misschien gaat hij tijdens ons leven niet af. De geschiedenis heeft laten zien dat het decennia en langer kan duren. De veiligheidsmaatregelen van nu leggen echter een immens schaduwprobleem op het bord van onze kleinkinderen. Tenminste, als we doorgaan op deze onbewuste weg.

Erich Neumann schreef vlak na de Tweede Wereldoorlog in zijn „Ethiek voor de Toekomst”:

„De toekomst van het collectief leeft in het heden van de in hun problemen verstrikte enkelingen die deel uitmaken van dit collectief.”

Hij licht dat verder toe met:

„Zowel het probleem als de psychische laag die de oplossing voortbrengt, wordt zichtbaar in het individu, maar beide zijn in het collectieve gegrondvest. Dat maakt ook de ervaring van de enkeling zo veelbetekenend. Wat zich afspeelt in de enkeling staat model voor het geheel, en de eerste pogingen tot oplossing, die voor hem oplossing en bevrijding zijn, vormen de aanzet tot toekomstige waarden en symbolen van het collectief.

De enkeling en zijn lot gelden als prototype van het collectief. Zij zijn de retorten waarin de giften en tegengiften van het collectief worden gedestilleerd. Daarom is het proces dat zich in de diepte van de enkeling afspeelt en in hem doorgrond kan worden, van buitengewoon grote betekenis voor een tijd van overgang en verval van collectieve normen….”

Deze woorden hebben een enorme betekenis voor ieder van ons. Erich Neumann onderschrijft hiermee wat Jung ook steeds benadrukt: de toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen zijn gegrondvest in wat ieder van ons in het nú doet, en met name hoe ieder van ons oplossingen zoekt voor de eigen problemen en hoe ieder van ons omgaat met de schaduw.

We zagen al dat er mensen zijn die als het ware de vaandeldragers zijn van nieuwe ontwikkelingen. Dat zijn ontwikkelingen die uit de collectieve schaduw voortkomen. Zelf weten ze echter niet dat ze dragers van iets groters zijn, want wat zich in hen roert voelen ze als iets eigens. Het is verbonden met hun eigen persoonlijkheid, met eigen problemen en bijbehorende projecties, en eigen motivaties. Het is de geschiedenis die laat zien dat hun rol ook een grotere was. Neumann zegt over deze mensen:

„Toch gaat het hier om een toekomstig probleem van de mensheid dat in hem tot uiting komt en hem tot een confrontatie dwingt. Dit verklaart waarom deze mensen zo uit de pas lopen in de tijd waarin ze leven; het verklaart hun isolement en hun eenzelvigheid, maar ook hun profetisch-baanbrekende rol. Want van deze enkelingen neemt het collectief niet alleen de problemen over, maar ook de kant-en-klare oplossingen; niet alleen de kritiek die het oude afbreekt, maar ook de synthese die het nieuwe opbouwt.

De samenhang tussen de problematiek van de enkeling en die van het collectief is veel groter dan de mensheid over het algemeen beseft. …. De huwelijkstragedie van de enkeling is het toneel waarop het collectief de wijzigingen in de man-vrouw-relatie uitvecht – een probleem met collectieve draagwijdte, ook buiten de huwelijksconflicten van de enkeling.”

Dat is niets minder dan een oproep om verantwoordelijkheid te nemen voor onze individuele schaduw, en onze projecties terug te nemen. Dat brengt onszelf in evenwicht, en niet alleen dat. Door dit dynamische evenwicht dragen we niet langer bij aan de opbouw van een eenzijdig collectieve schaduw. Door het hoofd te bieden aan onze eigen problematiek en door het terugnemen van projecties scheppen we creatieve oplossingen in ons leven die mede de grondslag kunnen vormen voor positieve maatschappelijke ontwikkelingen. Het betekent ook dat in wat voor tijd we ook leven, het initiatief tot verandering en verbetering bij het individu ligt. Dat oude gezegde „Verbeter de wereld, begin bij jezelf” is dus nog zo gek niet. En met de inzichten in de schaduw en het projectiemechanisme hebben we een machtig instrument om daadwerkelijk aan de slag te gaan.

Literatuur

— Birgelen, J.H. van & P.E. de Vries – Ek: Alchemie en psychologie. Alchemistische beelden in moderne dromen. Rotterdam, 1999. (Eerder verschenen onder de titel: De geest in de fles.)

— Brown, B.: Zie jezelf in mildheid. Bevrijd je van de rechter in jezelf. Amstelveen, 2004.

— Chodorow, J. (ed.): Jung on Active Imagination. Princeton, 1997.

— Edinger, Edward F.:

Ego and Archetype. Individuation and the Religious Function of the Psyche. Boston & London, 1992.

— Anatomy of the Psyche. Alchemical Symbolism in Psychotherapy. La Salle, 1985.

— Franz, Marie-Louise von:

Projection and re-collection in Jungian psychology. Reflections of the soul. La Salle & London, 1978.

Creation Myths. Revised edition. Boston & London, 1995.

Psychotherapy. Boston & London, 1993.

Archetypal Dimensions of the Psyche. Boston & London, 1997.

De werkelijkheid in het sprookje. Rotterdam, 1981.

De vrouw in het sprookje. Rotterdam, 1980.

Het kwaad in het sprookje. Rotterdam, 1983.

— Freud, Sigmund: Totem und Tabu. Einige Übereinstimmungen im Seelenleben der Wilden und der Neurotiker, Wenen, 1913.

— Guggenbühl-Craig, Adolf: Macht als gevaar in gezondheidszorg en welzijnswerk. Rotterdam, 1995.

— Gurian, M.: Dansend in moeders spiegel. De relatie moeder-zoon en de invloed daarvan op zijn latere (liefdes)leven. Amstelveen, 2006.

— Hamaker-Zondag, Karen M.: Psychische groei en individuatiesymboliek in Tolkiens ‘In de ban van de Ring’. BF Uitgeverij, Amstelveen, 2008.

— Havel, Václav: To the Castle and Back. Reflections on My Strange Life as a Fairy-tale Hero. New York, 2007.

— Harding, E.:

The I and the Not-I. A study in the development of consciousness. Princeton, N.J., 1973.

Psychic Energy: Its Source and Its Transformation. New York & London, 1963.

— Hort, Barbara E.: Onzalige Honger. Ontmoet de psychische vampier in jezelf en anderen. Amstelveen, 2007.

— Jacobi, Jolande:

Komplex, Archetypus, Symbol inder Psychologie C.G. Jungs. Zürich, 1957.

De Psychologie van C.G. Jung. Een inleiding tot zijn werk. Zeist, 1963

Die Seelenmaske. Einblicke in die Psychologie des Alltags. Olten, 1972.

Der Weg zur Individuation. Olten, 1971.

— Jacoby, Mario: The Analytic Encounter. Transference and Human Relationship. Toronto, 1984.

— Johnson, Robert A.: Inner Work. Using Dreams & Active Imagination for Personal Growth. San Francisco, 1986.

— Jung, C.G.:

Letters. 2 Vols. Princeton, New Jersey, 1973.

Herinneringen, dromen, gedachten. Rotterdam, 1976.

Collected Works, zie specificaties hieronder.

— Keller, T.: Beginnings of active imagination – analysis with C.G. Jung and Toni Wolff, 1915-1928. In Spring, 279–94.

— Mandela, Nelson: Long Walk to Freedom. Back Bay Books, 1995.

— Meer, Fatima: Nelson Mandela. De biografie. Weert, 1988.

— Meier, C.A.:

Persönlichkeit. Der Individuationsprozess im Lichte der Typologie C.G. Jungs. Olten, 1977.

Bewusstsein. Erkenntnistheorie und Bewusstsein. Bewusstwerdung bei C.G. Jung. Olten, 1975.

Die Empirie des unbewussten. Mit besonderer Berücksichtigung des Assoziations-Experiments von C.G. Jung. Zürich, 1968.

Die Bedeutung des Traumes. Olten, 1972.

— Neumann, Erich: Ethiek voor de toekomst. Dieptepsychologie en nieuwe ethiek. Rotterdam, 1982.

— Singer, June: Boundaries of the Soul. Garden City, NY, 1972

— Westerloo, Gerard van: De illusie van de democratie. NRC-Handelsblad bijlage van 4 mei 2002.

— Wolff, Toni: Studien zu C.G. Jungs Psychologie. Zürich, 1959.

— Zweig, Connie & Steve Wolf: Omgaan met je schaduw. De kracht van verboden gevoelens en verborgen talenten. Utrecht, 1997.

— Zweig, Connie & Jeremiah Abrams (red.): Ontmoeting met je schaduw. De potentiële kracht van de donkere, onderdrukte kant van je psyche. Utrecht, 1993.

Jung noemt in veel van zijn werken het projectiemechanisme; in het onderstaande vinden we een overzicht van de plaatsen waar Jung projectie of het projectiemechanisme noemt. De genoemde delen zijn die van zijn Engelse Collected Works, uitgegeven door Routledge & Kegan Paul, London and Henley. Op precies dezelfde wijze is het werk ook in de Bollingen serie uitgegeven bij Princeton University Press, VS. Daar waar de tekst ook in een in het Nederlands vertaald werk van hem is verschenen, wordt dat achter de Engelse verwijzing gezet. De nummers verwijzen naar de genummerde alinea’s in de Collected Works. Voor de volledigheid zijn ook de alinea’s gegeven waar Jung in een voetnoot ‘projectie’ noemt.

Volume 1 & 2: Geen verwijzingen.

Volume 3 – The Psychogenesis of Mental Disease.

The Psychology of Dementia Praecox: 175

On Psychological Understanding: 406,

On the Psychogenesis of Schizophrenia: 522

Volume 4 – Freud and Psychoanalysis.

Some Crucial Points in Psychoanalysis: 663

Volume 5 – Symbols of Transformation. An Analysis of the Prelude to a case of Schizophrenia.

92, 170, 296, 320, 436, 445, 450, 456, 462, 495, 507, 576, 644, 672 (In het Nederlands: Verzameld Werk deel 7: Libido in transformatie, en deel 8: De held en het moederarchetype. Rotterdam, 1987.)

Volume 6 – Psychological Types.

12, 212, 305, 399, 402, 413-14, 421, 486, 491, 495, 783-4 (In het Nederlands: Psychologische Typen. Rotterdam, 2003)

Volume 7 – Two Essays on Analytical Psychology.

The Psychology of the Unconscious: 94, 98, 110, 142-4

The relations between the Ego and the Unconscious: 297, 373, 375, 513 (In het Nederlands: Het Ik en het Onbewuste, Verzameld Werk deel 3, Rotterdam, 1985.)

Volume 8 – The Structure and Dynamics of the Psyche.

On Psychic Energy: 99

Psychological Factors Determining Human Behaviour: 253,

On the Nature of the Psyche: 407 (In het Nederlands: Theoretische gedachten over het wezen van het psychische, in Verzameld Werk deel 2: Archetype en onbewuste. Rotterdam, 1985)

General Aspects of Dream Psychology: 507, 515, 517, 519 (In het Nederlands in: Verzameld Werk deel 1: Psychologie en praktijk, Rotterdam, 1985)

The Psychological Foundations of Belief in Spirits: 584

Analytical Psychology and ‘Weltanschauung’ : 712

Synchronicity: an acausal connecting Principle: 866 (In het Nederlands: Synchroniciteit. Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam, 2000.)

Volume 9 deel 1 – The Archetypes and the Collective Unconscious.

Deels in het Nederlands in: Verzameld Werk deel 2: Archetype en onbewuste. Rotterdam, 1985.)

Archetypes of the Collective Unconscious: 7, 54

Concerning the Archetypes, with Special Reference to the Anima Concept: 120, 121, 130, 134

Psychological Aspects of the Mother Archetype: 160

Concerning Rebirth: 238

The Psychology of the Child Archetype: 297

The Psychological Aspects of the Kore: 315 (In het Nederlands in: Bewust en onbewust. Rotterdam, 1981. Deel van de Kleine Jung Bibliotheek.)

Volume 9 deel 2 – Aion. Researches into the Phenomenology of the Self.

De eerste vijf hoofdstukken van dit boek zijn in het Nederlands verschenen als Ik en Zelf, Rotterdam, 1982, deel van de Kleine Jung Bibliotheek.

12, 17, 24, 37, 43, 44, 60, 219, 320

Volume 10 – Civilization in Transition.

The Role of the Unconscious: 41-43,

Archaic Man: 131-2, 139,

After the Catastrophe: 437 (In het Nederlands in: Goed en kwaad. Kleine Jung Bibliotheek, Rotterdam, 1984)

The Undiscovered Self: 572, 577

Flying Saucers: A Modern Myth: 607, 608, 610, 614, 616, 622, 624, 635, 649, 706, 782, 789, Address to the Copenhagen Congress: 1065

Volume 11 – Psychology and Religion: West and East.

Psychology and Religion (The Terry Lectures): 85, 95, 140, 143, (In het Nederlands: Psychologie en religie, Rotterdam, 2000 en in het Verzameld Werk deel 4: Mensbeeld en godsbeeld, Rotterdam, 1986)

A Psychological Approach to the Dogma of the trinity: 268

Transformation symbolism in the Mass: 375, 389, (In het Nederlands: in het Verzameld Werk deel 4: Mensbeeld en godsbeeld. Rotterdam, 1986.

Psychological Commentaries on ‘The Tibetan Book of the Great Liberation’ and ‘The Tibetan Book of the Dead’: 765, 833, 849 (In het Nederlands opgenomen in: Westers bewustzijn, oosters inzicht, Rotterdam, 1998)

Volume 12 – Psychology and Alchemy.

11, 12, 40, 43, 152, 187, 249, 332, 345, 346, 350, 375, 376, 380, 389, 394, 396, 398, 399, 406, 410, 411, 413, 416, 425, 432, 436, 448, 462, 472, 496, 555, 557, 558, 559 (In het Nederlands: Verzameld Werk Deel 5: Droom en individuatie, en Deel 6: Verlossing in de alchemie. Rotterdam, 1986)

Volume 13 – Alchemical Studies.

The Secret of the Golden Flower: 36, 49, 52, 55

The Visions of Zosimos: 88, 117, 121, 122, 123, 141, 143 (In het Nederlands in Verzameld Werk deel 9: Mens en cultuur, Rotterdam, 1987)

Paracelsus as a spiritual phenomenon: 173, 195, 209, 216

The Spirit Mercurius: 248, 253, 259, 277, 285, 286

The Philosophical Tree: 374, 391, 395, 439, 443

Volume 14 – Mysterium Coniunctionis. An inquiry into the separation and synthesis of psychic opposites in alchemy.

1, 52, 86, 94, 100, 106, 129, 134, 147, 150, 212, 218, 222, 252, 263, 294, 336, 342, 410, 446, 453, 486, 505, 507, 509, 511, 593, 647, 673, 696, 697, 737, 775, 776

Volume 15 – The Spirit in Man, Art and Literature.

Paracelsus the Physician: 37 (In het Nederlands: Paracelsus als arts. In: Verzameld Werk deel 9: Mens en cultuur, Rotterdam, 1987)

Volume 16 – The Practice of Psychotherapy.

Problems of Modern Psychotherapy: 144

Psychotherapy Today: 212, 218, 223 (In het Nederlands: Psychotherapie in onze tijd. In Verzameld Werk deel 1: Psychologie en praktijk. Rotterdam, 1985)

Fundamental Questions of Psychotherapy: 239 (In het Nederlands: Kernproblemen van de psychotherapie. In Verzameld Werk deel 1: Psychologie en praktijk. Rotterdam, 1985)

The Therapeutic Value of Abreaction: 278, 285 (In het Nederlands: De therapeutische waarde van het afreageren. In Verzameld Werk deel 1: Psychologie en praktijk. Rotterdam, 1985)

The Psychology of the Transference: 357, 359, 364, 366, 368, 383, 397, 420, 440, 442, 454, 462, 471, 486, 499, 504. (In het Nederlands: in Verzameld Werk deel 3: Persoonlijkheid en overdracht. Rotterdam, 1985)

The Realities of Practical Psychotherapy: 542

Volume 17 – The Development of Personality.

Analytical Psychology and Education: 225

The Significance of the Unconscious in Individual Education: 260

Marriage as a Psychological Relationship: 339, 341 (In het Nederlands: Het huwelijk als psychologische relatie. In: Verzameld Werk deel 9: Mens en cultuur. Rotterdam, 1987)

Volume 18 – The Symbolic Life. Miscellaneous writings.

The Tavistock Lectures: 312-14, 315, 316, 318, 322, 351, 359, 368-9 (Nederlands: Grondslagen van de analytische psychologie, Rotterdam, 1978)

Symbols and the interpretation of dreams: 506

On occultism: 756

Psychology and National Problems: 1330

Marginalia on Contemporary Events: 1364

Religion and Psychology: A Reply to Martin Buber: 1511

Het begrip schaduw in de Collected Works van Jung is in de volgende werken in de volgende alinea’s te vinden. Als de tekst ook in het Nederlands beschikbaar is, staat de uitgave daarbij vermeld; zie ook het overzicht over het begrip projectie bij Jung voor verwijzing naar Nederlansdse uitgaven.

Volume 1 t/m 4: Geen verwijzingen.

Volume 5 – Symbols of Transformation. An Analysis of the Prelude to a case of Schizophrenia.

267, 393, 566, 611, 654

Volume 6 – Psychological Types.

76, 268, 271

Volume 7 – Two Essays on Analytical Psychology.

The Psychology of the Unconscious: 27, 35, 41, 42, 47, 78, 103, 152, 154, 185

The relations between the Ego and the Unconscious: 248, 388, 400, 438

Volume 8 – The Structure and Dynamics of the Psyche.

On the Nature of the Psyche: 409, 426

Basic Postulates of Analytical Psychology: 665

Volume 9 deel 1 – The Archetypes and the Collective Unconscious.

Archetypes of the Collective Unconscious: 44, 45, 61, 62, 80, 86

Psychological Aspects of the Mother Archetype: 185, 189

Concerning Rebirth: 222, 244

The Psychological Aspects of the Kore: 309

The Phenomenology of the Spirit in Fairytales: 396 (In het Nederlands in: Oerbeelden. Kleine Jung Bibliotheek, Rotterdam, 1982)

On the Psychology of the Trickster-Figure: 469, 474, 477-8, 479, 485

Conscious, Unconscious and Individuation: 513

A Study in the Process of Individuation: 552, 560, 567, 600

Concerning Mandala Symbolism: 634, 705

Volume 9 deel 2 – Aion. Researches into the Phenomenology of the Self.

13-19, 42, 53, 62, 64, 76, 167, 183, 240, 261, 292, 370, 390, 422, 423

Volume 10 – Civilization in Transition.

Woman in Europe: 236, 261 (In het Nederlands: De vrouw in Europa. In Verzameld Werk deel 9: Mens en cultuur. Rotterdam, 1987)

The State of Psychotherapy Today: 362

After the Catastrophe: 417, 418, 424, 439, 440

The Fight with the Shadow: 444-57 (In het Nederlands: in Goed en Kwaad. Kleine Jung Bibliotheek, 1984.)

The Undiscovered Self: 544, 559, 560, 572, 578, 579

Flying Saucers: A Modern Myth: 653, 714

Good and Evil in Analytical Psychology: 872, 885 (In het Nederlands in Verzameld Werk deel 9: Mens en Cultuur, Rotterdam, 1987. Ook in los deeltje van de Kleine Jung Bibliotheek: Goed en kwaad.)

Volume 11 – Psychology and Religion: West and East.

Psychology and Religion: 131, 132, 133, 134, 140

A Psychological Approach to the Dogma of the trinity: 245, 277, 286, 290, 292

Transformation symbolism in the Mass: 313

Psychotherapists or the Clergy: 528

Answer to Job: 717, 725 (In het Nederlands: Antwoord op Job. Rotterdam, 1998, Ook opgenomen in het Verzameld Werk deel 4: Mensbeeld en godsbeeld. Rotterdam, 1986)

Volume 12 – Psychology and Alchemy.

37, 41, 36-8, 43, 121, 192, 220, 297, 425

Volume 13 – Alchemical Studies.

The Secret of the Golden Flower: 70

The Spirit Mercurius: 293, 296

The Philosophical Tree: 342, 355, 425, 435, 481

Volume 14 – Mysterium Coniunctionis. An inquiry into the separation and synthesis of psychic opposites in alchemy.

125, 128, 129, 147, 148, 175, 203, 235, 257, 330, 332, 342, 343, 513, 514, 602, 646, 673, 704, 705, 706-8, 741

Volume 15 – geen verwijzingen.

Volume 16 – The Practice of Psychotherapy.

Problems of Modern Psychotherapy: 134, 145

Fundamental Questions of Psychotherapy: 234, 254

The Psychology of the Transference: 399, 452, 462, 470

Volume 17 – The Development of Personality.

Marriage as a Psychological Relationship: 327

Volume 18 – The Symbolic Life. Miscellaneous writings.

The Tavistock Lectures: 38, 40, 41, 43, 367,

Symbols and the interpretation of dreams: 509, 561, 562, 580

The Symbolic Life: 638

On occultism: 708

The Structure and Dynamics of the Psyche: 1158

Foreword to Neumann: ‘Depth Psychology and a New Ethic’: 1410, 1414, 1417

Jung and Religious Belief: 1594, 1617, 1683

Address at the presentation of the Jung Codex: 1830

Karen M. Hamaker-Zondag

„Jungs Psychologische typen in de praktijk.”

Introvert, extravert en de vier bewustzijnsfuncties.

Een praktische gids om je kind, je partner, je baas, en vooral jezelf beter te begrijpen. Vol herkenbare situaties uit het dagelijks leven. Een feest der herkenning!

ISBN: 978 90 74899 39 0
256 blz., ingenaaid.

Karen M. Hamaker-Zondag

„Van burn-out … naar heelheid.”

Wijsheden en overwegingen voor het hier en nu.

Een nieuwe kijk op burn-out aan de hand van de symboliek van het sprookje „Het meisje zonder handen”
Indringend en zéér onthullend.

ISBN: 978 90 74899 19 2
208 blz., ingenaaid.

Kijk voor méér boeken op:

www.symbolon.nl

Uitgeverij Aionion Symbolon©

Amsterdamseweg 156,

1182 HK Amstelveen.

Karen M. Hamaker-Zondag

„Blij zijn met jezelf.”

De psychologie van plezier.

Genieten mág – maar waarom kunnen we het zo moeilijk? Leer van jezelf en van het leven te houden. Analyses en achtergronden, en veel positieve aanwijzingen.

ISBN: 978 90 74899 49 9
250 blz., ingenaaid.

Karen M. Hamaker-Zondag

„Psychische groei en individuatiesymboliek in Tolkiens ‘In de ban van de Ring’.”

Duiding van belangrijke boek- en filmfragmenten in het licht van de psychologie van C.G. Jung.

ISBN: 978 90 76277 62 2
192 blz., ingenaaid.

Kijk op:

WWW.SYMBOLON.NL

BF Uitgeverij

óók voor boeken van

BF Uitgeverij. BF Uitgeverij

Over de schrijfster…

Karen Hamaker-Zondag (1952) is aan de UvA, de Universiteit van Amsterdam, afgestudeerd in de sociale geografie en de planologie (doctoranda = dra.). Ze heeft in Amstelveen een 3-jarige opleiding in de symbolische psychologie gebaseerd op de psychologie van Carl Gustav Jung, met vervolgjaren voor symboliek van de Tarot en mythologie (Stichting Odrerir).

Daarnaast geeft zij een 4-jarige beroepsopleiding in de astrologie, de oudste overgebleven ‘symbolische’ traditie in de westerse wereld.

Ze oefent al bijna 30 jaar een astrologische en psychologische consultpraktijk uit. Verder geeft ze lezingen over de hele wereld, van de VS tot Japan, en is verbonden aan o.a. de eerste universitaire astrologieopleiding, Kepler College in Seattle, Washington.

Naast vele, ook in andere talen (waaronder Engels, Frans, Portugees, Spaans, Russisch, enz.) vertaalde astrologische boeken, schreef ze o.m. „Jungs psychologische typen in de praktijk”, „Blij zijn met jezelf. De psychologie van plezier.”, „Van burnout … naar heelheid.” „Spiritualiteit voor alledag.”, „Meditaties. Genezende en geleide fantasieën en meditaties.” en, die alle verschenen bij uitgeverij Aionion Symbolon©.

Bij BF Uitgeverij verscheen ook „Mythologie en werkelijkheid”, met essays over de relatie tussen mythologie, psychologie en de tastbare werkelijkheid, en „In harmonie met ‘The Secret’ … ook als het even niet lijkt te werken”.