DE ROUWENDE SCHOOL

Handboek voor kinderopvang, primair en voortgezet onderwijs en mbo

Riet Fiddelaers-Jaspers

In de Wolken

Voor alle mensen in het onderwijs die met hart en ziel bij rouwende leerlingen zijn, als baken in een moeilijke tijd.

© 2011, In de Wolken

Spoorlaan 9c, 5591 HT Heeze

www.in-de-wolken.nl

www.omgaan-met-verlies.nl

Foto auteur: Wilma Jaspers

Vormgeving: Tonny Teuwisse

ISBN 978-90-77179-21-5

NUR 749

Derde druk september 2015

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De samenstellers hebben hun best gedaan om alle rechthebbenden te achterhalen en de voorwaarden ten aanzien van het gebruik schriftelijk overeen te komen. Wanneer iemand meent dat een bepaalde vermelding onjuist is of wanneer iemand meent enig recht te kunnen doen gelden dan verzoeken wij dit te melden.

Hoewel aan de samenstelling van deze uitgave de grootst mogelijke zorg is besteed, kan de uitgever niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten, noch kunnen aan de inhoud rechten worden ontleend.

INHOUD

WOORD VOORAF

INLEIDING

Gedachten van een dertienjarige

1 LEREN VOOR HET LEVEN

1.1 Leerlingen zijn ervaringsdeskundigen

1.2 Bespreekbaar maken in de groep

1.3 Een bedding vormen

1.4 De dood als lesstof

1.5 Hoe kinderen en jongeren de dood zien

1.6 Vragen over de dood

1.7 Vragen van kinderen en jongeren over hun zorgen

1.8 Casus: Afscheid van juffrouw Nellie

Ziekenhuis

2 ALS DE DOOD IN ZICHT KOMT: EEN ERNSTIG ZIEKE OP SCHOOL

2.1 Palliatieve leerlingbegeleiding

2.2 De slingerbeweging tussen leven en verlies

2.3 Communicatie met de leerling en het gezin

2.4 Behoeften van zieke leerlingen

2.5 Broers en zussen

2.6 Klasgenoten

2.7 Schoolteam

Voor juf Jacqueline

3 ALS DE DOOD TE GAST IS OP SCHOOL

3.1 Een kind, leerling of collega overlijdt

3.2 Een leerling overlijdt

3.3 Het verdrietige nieuws overbrengen

3.4 Ook de leerkracht heeft emoties

3.5 Contacten met ouders

3.6 De dagen tussen overlijden en uitvaart

3.7 De herdenkingsplek en de stilteruimte

3.8 Gebruik van rituelen

3.9 Overlijden van iemand uit het gezin van een leerling of een collega

3.10 Terug in de groep of in de klas

3.11 Erkenning en herkenning

Waar ben je nu?

4 OMGAAN MET VERDRIET EN ROUW

4.1 Wat is rouw?

4.2 De rouwtaken

4.3 Het herkennen van signalen en gedrag van rouwende kinderen en jongeren

4.4 Tips bij het geven van steun aan rouwende leerlingen

4.5 De mogelijkheid van groepsbegeleiding op school

4.6 (Na)zorg voor leerkrachten en leidinggevenden

4.7 Casus: bijeenkomst voor een rouwend team

Jij

5 HET LEVEN WEER OPPAKKEN

5.1 Weer moeten presteren

5.2 Kunnen leerkrachten helpen?

5.3 Terugkerende gebeurtenissen

5.4 Eenmalige gebeurtenissen

5.5 Onverwachte momenten

5.6 Casus: juf Ilona neemt afscheid

Voor mij – Voor Norah

6 UIT DE PRAKTIJK

6.1 De plotselinge dood van Hamed

6.2 Als een vader bij school wordt doodgeschoten

6.3 Teambijeenkomst kinderopvang een half jaar na de dood van Norah

Woorden

7 GEBRUIKMAKEN VAN VERHALEN

7.1 De bellenblaasbrievenbus

7.2 Op reis

7.3 Bellenblaaspost

7.4 De rugzak

7.5 De grote vogel

Ik heb je lief

8 WERKVORMEN IN DE GROEP OF KLAS

8.1 Werkvormen rond het overlijden

8.2 Werkvormen voor een poos na het overlijden

Van binnen, van buiten

9 VOORBEELDBRIEVEN

9.1 Brief van een kinderdagverblijf aan ouders bij het overlijden van een kind

9.2 Brief kinderdagverblijf na dood van een kindje op de opvang.

9.3 Brief kinderopvang naar aanleiding van de dood van een kindje op een collega-kinderdagverblijf

9.4 Brief aan de ouders over een ernstig zieke leerling

9.5 Brief van ouders over hun ernstig zieke zoon of dochter aan de ouders van de andere leerlingen

9.6 Brief basisschool na de tragische dood van een van de leerlingen

9.7 Brief bij afscheid van een leerkracht na een bewogen jaar

9.8 Nieuwsbrieven op de website van een basisschool na overlijden van een leerling uit groep

9.9 Brief aan de ouders bij het plotselinge overlijden van een leerkracht

9.10 Brief om de ouders op de hoogte te stellen van de wijze van afscheid nemen van een leerkracht.

9.11 Brief aan ouders na zelfdoding van een leerkracht

9.12 Informatie op de website over regelingen rond de uitvaart

9.13 Brief over nazorg na het overlijden van een collega

10 DRAAIBOEK, PROTOCOL EN CHECKLIST

10.1 Protocol Verdriet en rouw voor Kinderopvang en Peuterspeelzaal

10.2 Checklist voor primair en voortgezet onderwijs en mbo

10.3 Enkele aandachtspunten bij het overlijden van een gezinslid

11 ONDERSTEUNENDE INFORMATIE EN MATERIALEN

11.1 Informatieve boeken over verlies en rouw

11.2 Boeken over verlies en rouw voor kinderen en jongeren

11.3 Materialen

11.4 Muziek en film

11.5 Informatieve websites

Ik zonder jou

DANK JE WEL

NOTEN EN LITERATUURVERWIJZINGEN

WOORD VOORAF

In mijn werk als docent levensbeschouwing en leerlingbegeleider op een middelbare school, kruisten leerlingen die een dierbare hadden verloren, mijn pad. Ik wilde graag een stukje meegaan op hun weg door het leven, een weg die getekend wordt door het gemis. Wat heb ik veel van hen geleerd, ze hebben mijn leven verrijkt en diepgang gegeven. Daarom laat ik ook enkelen van hen hier aan het woord.

‘Ik wil u bedanken voor de tijd en de hulp die u mij gaf. Ik voel ook dat ik er sterker door ben geworden.’

Deze tekst schreef een brugklasser op een papieren hart.

Tijdens een bijscholing voor leerlingbegeleiders kwam ik samen met een collega terecht bij de workshop van Riet en maakten we kennis met het in die tijd pas ontwikkelde materiaal. We gaven ons op voor een training om te leren werken met dat materiaal. We gingen zelf ook ‘de diepte in’ en hebben aan den lijve onder-vonden welke emoties er loskomen als je geconfronteerd wordt met eigen, soms weggestopte rouwpijn.

Ik had al veel ervaring opgedaan met het individueel begeleiden van rouwende leerlingen, meestal in de vorm van gesprekken. Omdat op onze grote scholengemeenschap steeds meer kinderen een beroep op me deden, was het bijna onmogelijk om voldoende tijd te vinden hen goed te begeleiden. Ik besefte dat, naast deze praktische reden, het ook beter was om leerlingen met verlieservaringen met elkaar in contact te brengen. Doorverwijzen naar een instantie was geen optie; ze wilden niet met vreemden praten over hun verdriet en boosheid.

‘Juist in deze groep mag je zeggen wat je wilt en doen wat je wilt, alles blijft tussen jou en je groep. Als iets je flink aangrijpt, bijvoorbeeld muziek of een film, mag je gerust huilen, niets is gek!’

Dit schreef Joris op de laatste bijeenkomst toen we gingen evalueren. Wat hebben deze leerlingen het gewaardeerd dat we hen met elkaar in contact brachten, er ontstonden vriendschappen voor het leven.

We gingen met hen mee op het moeilijke deel van hun levensweg, we deelden hun verdriet, maar we lieten hen ook naar de toekomst kijken. We hielpen woorden te vinden voor het onbenoembare, in de hoop dat ze dat ook met anderen zouden delen. Bij de een lukte dat beter dan bij de ander. Soms hoorde ik pas bij de diploma-uitreiking wat de groep indertijd voor hen had betekend.

Riet heeft op een identiteitsdag van onze school een lezing gehouden over rouw bij jonge mensen. Ons doel was collega’s hiervoor gevoelig te maken en het belang van een rouwgroep over te brengen. Dit heeft zoveel impact gehad, want bij veel collega’s kwamen eigen verlieservaringen naar boven. Er werd verteld en geluisterd, emoties en verhalen waar we soms geen weet van hadden, werden gedeeld.

In de eerste rouwgroep die we hebben opgezet, zat Marika. Haar stiefvader was onverwacht overleden. Hoewel ze er erg tegenop zag om mee te doen, hoorde ik later hoe goed het haar had gedaan. Marika is nu docente op onze school en gaat zich scholen om zelf leerlingen te begeleiden. Als geen ander weet zij hoe belangrijk het is om op school je verhaal kwijt te kunnen: de cirkel is rond!

Lieve Riet, ik vind het geweldig dat je naast je drukke werkzaamheden toch tijd hebt gevonden om je nieuwe boek ‘De rouwende school’ te schrijven. Je kon volgens mij niet anders, het is je roeping en passie om kinderen en jongeren te helpen en die passie heb je overgedragen op anderen, in ieder geval op mij. Bedankt dat je deze bron in mij hebt aangeboord! Van harte hoop ik dat je veel lezers zult inspireren om met compassie leerlingen met een verlieservaring op een deskundige manier te begeleiden.

Corry Stam-Timmermans

INLEIDING

Midden jaren negentig verschenen mijn eerste boeken over verlies en rouw op school: Doodnormaal en Afscheid voor altijd. Er was nog geen sprake van mobiele telefoons in die tijd, laat staan dat leerlingen massaal een eigen smartphone zouden hebben. What’s appen bestond nog niet en Facebook, Instagram en dergelijke moesten nog bedacht worden. De realiteit van deze communicatiemiddelen zet de richtlijnen over geheimhouding en informatievoorziening in een ander kader. Ook waren scholen in die tijd niet geïnformeerd en toegerust om een plotseling verlies het hoofd te bieden. Het hing af van de betrokken personen of ze de situatie aan zouden kunnen. Konden ze rustig blijven, hun hoofd helder houden en hun hart openhouden? Ze hadden uitsluitend hun eigen kwaliteiten. Die zijn, ook nu nog, het belangrijkste maar het is prettig om steun te hebben aan informatie, richtlijnen en middelen. Inmiddels zijn er diverse boeken verschenen over rouw bij kinderen en jongeren in het algemeen en omgaan met verlies op school in het bijzonder. Ook op internet is een scala aan informatie beschikbaar. In de tussenliggende periode heb ik mijn wetenschappelijk onderzoek naar de betekenis van school voor rouwende leerlingen afgerond.¹

Een belangrijke verandering is dat momenteel veel meer instanties geprofessionaliseerd zijn in het omgaan met verlies. Indertijd kreeg ik regelmatig telefoontjes uit alle hoeken van het land wanneer een leerling of leerkracht overleden was, met de vraag om ondersteuning te bieden. Slechts een enkele GGD was hierop voorbereid en ook bij Slachtofferhulp had men nog weinig expertise opgebouwd. Nu zijn de meeste GGD’s ingesteld op het omgaan met verliessituaties op school en zijn er vaak verlieskoffers beschikbaar met ondersteunende materialen (zie pargr. 11.3). Bij Slachtofferhulp is een grote professionaliseringsslag gemaakt en zijn mensen beschikbaar die speciaal zijn opgeleid om hiermee om te gaan. Diverse grote schoolbesturen zijn overgegaan tot het aanstellen van een verliesdeskundige. Meestal is dit een leerkracht die in de gelegenheid is gesteld om de opleiding Land van Rouw/Omgaan met Verlies Kinderen & Jongeren te volgen.² Deze leerkracht wordt bij verliessituaties vrijgesteld om eigen collega’s te ondersteunen.

Een ding is hetzelfde gebleven: als leerkracht en als leidinggevende hebben we het vooral te doen met het belangrijkste instrument dat we in huis hebben en dat zijn we zelf. Vaak zit er meer in onze rugzak om in te zetten dan we in eerste instantie beseffen. We vergeten in de ontstane paniek en verwarring die eigen rugzak te openen. Rustig blijven, even afstand nemen – al is het maar een paar minuten – om jezelf bij elkaar te rapen, iemand vragen met je mee te kijken; dat beetje is vaak voldoende om je rugzak te openen en de kwaliteiten aan te spreken die erin opgeborgen zijn. Ik weet uit ervaring hoe moeilijk het is als je er middenin zit.

  Op een donderdag krijg ik een telefoontje dat mijn neefje Frank in het ziekenhuis ligt en dat zijn toestand stabiel is. Ik weet nog van niks en het dringt niet tot mij door wat er aan de hand is. Stabiel betekent toch dat het goed gaat? Ik ben er niet gerust op. Twee uur later belt de vader van Frank en vraagt of zijn broer, mijn man, thuis is. Hij vertelt dat er nog enkele onderzoeken worden gedaan bij Frank maar dat hij daarna door mijn man naar huis gebracht moet worden. Ik ben totaal in verwarring. Wat zegt hij? Waar gaat dit over? Mijn man heeft een uitvaartonderneming, privé en werk lopen hier ineens door elkaar heen met totale verwarring bij mij als gevolg.

In een helder ogenblik roep ik mijn man terug van zijn werk zodat hij nog als broer naar het ziekenhuis kan gaan om zijn jongste broer en zijn vrouw bij te staan. We vertrekken van huis, niet als professionals maar als verontruste familieleden. Bij aankomst blijkt dat Frank als gevolg van de meningokokkenbacterie hersendood is. In de loop van de middag overlijdt hij. We worden bij de arts geroepen die vraagt of het wel verstandig is dat wij de uitvaart van Frank gaan begeleiden. Weten we wel waar we mee bezig zijn? Eerst ben ik verontwaardigd, maar in feite laat de arts ons even stilstaan en nadenken over een impulsief besluit. Is het wel goed om de uitvaart van het kind van je broer te regelen? Moet je niet gewoon broer blijven en niet in je professionele rol stappen? Toch kiest mijn man er bewust voor om de uitvaart van Frank te regelen vanuit de positie van een broer die er toevallig verstand van heeft.  

  Frank gaat mee naar huis en de volgende dag zullen de regelingen rond de uitvaart plaatsvinden. Ik wil me niet opdringen en sta klaar om naar mijn werk te gaan. Geen enkele hersencel in mij bedenkt dat de basisschool waar Frank en zijn tweelingbroertje Niek, of het college waar zijn oudere broer en zus op zitten, mijn expertise wel eens kunnen inroepen. Elke school in de omgeving doet dit wanneer ze geconfronteerd worden met een verlies. Nu moet mijn man er mij op wijzen dat dit kan gebeuren.

Hij heeft het nog niet gezegd, of de basisschool belt. Daarna belt de moeder van Frank of ik wil komen om te helpen met het voorbereiden van de afscheidsdienst. Ik zit in het oog van de storm waardoor ik geen zicht meer heb op de realiteit. De achtereenvolgende interventies van de arts, mijn man en mijn schoonzus, zorgen ervoor dat ik uit die turbulentie kan stappen en mijn hoofd helder wordt. Ik ga naar de basisschool om ondersteuning te bieden en weet bij het volgende telefoontje van het voortgezet onderwijs met de vraag om hulp dat ik ‘nee’ moet zeggen en verwijs door naar een collega. Ik ben nodig bij het gezin van Frank.  

Zelfs ik, als expert op het gebied van omgaan met rouw op school, vergat op het cruciale moment dat ik een rugzak met kennis en vaardigheden heb die ingezet kan worden. Ik had het nodig om even stil te staan, enkele minuten rust te nemen om erover na te denken en iemand die me erop wees en er samen met mij naar keek. Ik denk zelfs dat het goed is om even de weg kwijt te zijn en niet meteen je professionele rugzak te openen. Dat zou weinig recht doen aan de situatie en vooral weinig recht aan jezelf omdat je in de eerste plaats rouwende bent en pas in de tweede plaats toevallig ook deskundige op dat terrein. De balans zoeken tussen die twee posities is niet eenvoudig.

Terug naar de school. Iedere school heeft regelmatig te maken met verdriet en rouw. Een leerkracht overlijdt plotseling, een leerling verliest een ouder, de vrouw van de conciërge overlijdt, een leerling verongelukt, of de zoon van een van de teamleden maakt een eind aan zijn leven. Zeker bij een onverwacht verlies kan paniek ontstaan: wat moeten we in hemelsnaam doen? Je hebt, ook als professional, in je leven op een bepaalde manier geleerd om te gaan met verdriet en rouw. Dat zijn de instrumenten die je hebt meegekregen van thuis waarmee je het moet doen als leerkracht, intern begeleider, mentor, collega of schoolleider. Juist in moeilijke tijden kun je voor de leerlingen en collega’s heel belangrijk zijn. Je komt een heel eind wanneer je je basisvaardigheden gebruikt zoals aandacht geven, luisteren en omgaan met gevoelens. Maar ook door leiding te nemen, sturing te geven en je verantwoordelijkheid niet uit de weg te gaan. Kortom: door je verstand te gebruiken, je hart open te houden en die twee met elkaar te verbinden. De leerling heeft vooral baat bij het kleine gebaar. Afhankelijk van de leeftijd en de relatie een aai over de bol, een klap op de schouder, een blik, even vragen hoe het gaat, op rouwbezoek gaan, een bezoekje brengen, bij de uitvaart aanwezig zijn, een berichtje met persoonlijke woorden sturen.

We geven in dit boek handreikingen, geen gedetailleerd protocol. Een draaiboek is geen Haarlemmer wonderolie. Het is belangrijk een draaiboek te hebben, het is echter geen wet maar een richtlijn, een baken in moeilijke tijden. Een draaiboek gebruiken als een rigide instrument levert weerstand op en kan leiden tot verstarring. Schakel je hart in en toets de richtlijnen steeds weer aan de werkelijkheid. Bij elk overlijden zijn de omstandigheden en de mensen die erbij betrokken zijn verschillend en dat vraagt om flexibiliteit in de aanpak. Wat de ene keer werkt, pakt de volgende keer verkeerd uit. Afstemming is het sleutelwoord. Daarom reikt het boek telkens een aantal mogelijkheden aan met het doel je gevoelig te maken voor de signalen die de betrokkenen uitzenden.

Dit boek is gebaseerd op literatuur, onderzoek en ervaring. De theoretische beschrijvingen worden afgewisseld met ervaringen van scholen. Ik dank iedereen die hieraan een bijdrage heeft willen leveren. Door deze beschrijvingen van de dagelijkse realiteit is het, ondanks het onderwerp, een zeer levendig boek geworden.³

Riet Fiddelaers-Jaspers

Heeze, 10 september 2011

Gedachten van een dertienjarige

Ik ga slapen, ik ben bang.

Oh, wat duurt een nacht toch lang.

Moeder stopt me stevig in.

Dekens hoog tot op mijn kin.

Knuffelt eventjes mijn wang.

Grote jongens zijn ook bang.

’k Doe mijn beide ogen dicht.

Maar toch zie ik dat gezicht

van mijn opa; hij is dood.

In zijn kist lijkt hij zo groot.

’t Is of hij daar ligt te slapen.

’k Wil hem zomaar wakker maken.

Vader zegt: ‘Hij hoort en ziet

jou en mij en moeder niet.’

’k Zal hem heel erg, heel erg missen.

Nooit meer scrabble.

Nooit meer vissen.

Nooit meer samen met hem schaken.

Nooit meer huiswerk met hem maken.

Nooit meer vluchten uit het huis.

Hij was immers altijd thuis.

Net als opa op mijn rug.

In het donker draai ik vlug

op mijn buik en op mijn zij.

’k Wil niet liggen zoals hij.

Ik ben dertien, maar niet groot.

Als ik slaap dan ga ik dood.

’k Hoor mijn moeder op de gang.

’k Wil niet slapen, ik ben bang.

Tom Bezemer¹

1 LEREN VOOR HET LEVEN

Ik ben dertien, maar niet groot.

Als ik slaap dan ga ik dood.

’k Hoor mijn moeder op de gang.

’k Wil niet slapen, ik ben bang.

Tom Bezemer¹

Tom zit de volgende dag in de klas, verdrietig omdat zijn opa dood is, moe omdat hij niet heeft kunnen slapen, bang dat hij zelf ook dood kan gaan. Die gevoelens blijven niet thuis achter wanneer hij de deur achter zich dichttrekt. Leerlingen brengen het verdriet in hun rugzak mee naar school, dat is een feit. Ook als ze school als een welkome afleiding zien van de verdrietige sfeer thuis. In hun ‘backoffice’ dragen ze het verlies met zich mee.

  Ik vind het lastig dat sommige leraren denken dat het na een paar maanden wel beter met je gaat. Gelukkig zijn er een paar leraren waar ik altijd naar toe kan gaan. Mijn klasgenoten weten wat er is gebeurd, maar ik merk wel dat ze het moeilijk vinden om mij te vragen hoe het met me is.  

Martijn, 16 jaar.

Soms zie je nog wel eens de volgende Latijnse tekst staan boven de deur van een oud schoolgebouw. Non scolae vitae discimus: niet voor de school maar voor het leven leren wij. Het is een opdracht voor het onderwijs om niet alleen de verplichte schoolkost maar ook het leven te betrekken in het leerproces. En bij het leven hoort het omgaan met de dood. Afscheid, overlijden, missen, verdriet, verlangen, dit alles is meer in school aanwezig dan je zou denken: kinderen en jongeren worden nu eenmaal regelmatig met afscheid geconfronteerd. Ze kunnen iemand in het gezin verliezen of ze kunnen op school te maken krijgen met een overlijden van een medeleerling, een leerkracht of een andere medewerker. Veel scholen hebben de laatste jaren te maken gekregen met traumatische gebeurtenissen zoals zelfdoding, (gezins)moord, een moord op school zoals de achtjarige jarige Jesse in 2006 (zie pargr. 5.6), docent Hans van Wieringen op het Terracollege in 2004, de vader van een kleuter in 2007 op de Berg en Bosschool in Apeldoorn (zie pargr. 6.2), de vermissing van en de moord op de broertjes Ruben en Julian in 2013. Of een ramp waarbij leerlingen van school betrokken waren zoals de vuurwerkramp in Enschede, de brand in de nieuwjaarsnacht in Volendam, de vliegtuigramp in Tripoli waarbij de negenjarige Ruben als enige overleefde en de ramp met de MH17.

De opdracht om zowel leven als dood een plek te geven, geldt ook voor peuterspeelzalen en kinderopvang: het overlijden van een ouder of groepsleidster, de baby die dood in zijn bedje wordt gevonden (zie hfst. 3, de casus van Norah), en een ramp zoals de schietpartij bij de kinderdagverblijf Fabeltjesland in Dendermonde (B) in 2009.

1.1 Leerlingen zijn ervaringsdeskundigen

Uit onderzoek blijkt dat kinderen al ervaringsdeskundigen zijn. Zevenentachtig procent van de twaalfjarigen heeft al meegemaakt dat iemand die ze goed kennen, is overleden. Vaak is dat een oma of opa of een ander familielid, in anderhalf procent van de situaties betreft het een van de ouders en een nog kleiner percentage van de kinderen heeft ervaring met de dood van een broer of zus. In bijna alle klassen zit wel een leerling bij wie in het eigen gezin iemand overleden is. Wanneer de leerlingen vijftien zijn, heeft inmiddels 99 procent ervaring met de dood in naaste kring.² Elk jaar verliezen 6400 minderjarigen een ouder, blijkt uit recente cijfers.³

Wanneer leerlingen met een verlieservaring het gevoel hebben dat de school geen oog heeft voor hun behoeften en gevoelens, wordt het voor hen lastig om de verbinding met school te blijven voelen.

  Geen enkele leraar besteedde aandacht aan mijn verdriet. Zelfs de opleidingscoördinator zei alleen maar: ‘Het is wel heel erg voor je ouders.’

Ik mocht niet meer over Lucs dood praten, dat stoorde de les. Ze hadden geen van allen door hoeveel verdriet ze mij deden. Ook mijn klasgenoten vroegen niet meer hoe het ging. Iedereen vond het heel normaal dat ik elke dag naar school kwam. Omdat ik merkte dat iedereen altijd snel over iets anders ging praten, stopte ik om over Luc te beginnen. Voor mijn omgeving was het leven na drie weken weer net zo als daarvoor.⁴  

De zeventienjarige Claudi van wie bovenstaand citaat afkomstig is, zat net twee maanden op het mbo. Teleurgesteld ging ze terug naar haar oude school om getroost te worden en werd daar met open armen ontvangen. Ze voelde zich op haar nieuwe school niet gezien. Claudi is een doorzetter en zij maakte haar opleiding af, maar voor veel leerlingen is ‘het niet gezien worden’ in hun verdriet een reden om met school te stoppen of gedragsproblemen te gaan vertonen die uiteraard wél opgemerkt worden.

Juist bij ontregelende omstandigheden zoals een overlijden of een calamiteit is de school een stabiliserende factor. School betekent contact en kan tegelijk afleiding bieden.

  Soms vond ik het heel fijn om weg te zijn van thuis. Ik bleef soms zelfs een uurtje langer op school, om even weg te zijn van het verdriet thuis. Thuis huiswerk maken ging in die tijd niet zo goed. Mijn mentor die ik toen had, was echt geweldig. Hij ging er heel goed mee om en heeft de avond nadat het was gebeurd al gebeld. Hij bleef contact zoeken en vragen hoe het met me ging.  

Anna, 16 jaar.

School betekent regelmaat en structuur in een ontregeld leven. En bij grootschalige drama’s is het feit dat de school weer draait een belangrijk en hoopvol signaal voor leerlingen dat alles weer goed zou kunnen komen.

1.2 Bespreekbaar maken in de groep

De wetenschap dat veel kinderen en jongeren ervaring hebben met verlies, is geen reden om het thema uit de weg te gaan.

In kringgesprekken op de basisschool worden allerlei ervaringen gedeeld zoals de nieuwe auto van papa, de geboorte van een broertje of zusje, de nieuwe schoenen, de aanstaande verhuizing maar ook de dood van het konijn, opa die in het zieken-huis ligt, of mama die niet meer beter wordt. Soms vinden leerkrachten het lastig wanneer kinderen groot verdriet inbrengen in het kringgesprek. Ze weten niet hoe ze ermee om kunnen gaan of het raakt iets bij hen zelf.

  De mama van de zevenjarige Stijn en de vijfjarige Walter heeft borstkanker en gaat overlijden. De ouders bespreken met school wanneer en op welke wijze de klasgenootjes worden ingelicht. Moeder beseft hoe moeilijk het is om het te vertellen. Zelf kwam ze er onlangs achter dat ze, zonder het te beseffen, nog nooit het woord ‘dood’ in de mond genomen had. Ze vertelde haar zoontjes dat ze niet meer beter werd en ze merkte hoe anders de boodschap was toen ze zei: ‘Ik ga dood.’ Stijn wilde het zelf vertellen in de kring en zijn leerkracht vond dat prima. Walter wilde liever dat de juf het vertelde. Achteraf vond hij dat ze te weinig het woord ‘dood’ had gebruikt. Misschien snapten de andere kinderen het daardoor niet goed. Vijf jaar en al zo wijs om te beseffen dat de boodschap duidelijk en rechtstreeks gebracht moet worden. Maar voor de juf was dit misschien een te grote opgave.  

Wanneer de omstandigheden dramatisch zijn, kan het nog lastiger worden voor leerkrachten.

  De vader van de negenjarige Anne heeft zichzelf opgehangen. Voordat Anne weer in de klas terugkeert, heeft haar leerkracht al verteld dat de papa van Anne dood is maar over de omstandigheden heeft ze angstvallig gezwegen. Anne voelt zich ongemakkelijk in de klas en weet eigenlijk niet goed waarom. Tot een klasgenootje vraagt: ‘Anne, maar hoe is jouw papa doodgegaan?’ Dan vindt juf het goed dat Anna het op haar manier vertelt aan de klas. ‘Ik vond het fijn, want nu was het geen geheim meer,’ vertelde Anna aan haar moeder.⁵  

Voor kinderen, zowel voor Anna als haar klasgenootjes, is het belangrijk dat ‘de waarheid’ wordt verteld. Hierin moeten kinderen serieus worden genomen. Ze kunnen vaak veel meer aan dan volwassenen denken. Het niet-weten, het vermoeden, het idee dat er dingen voor je worden achtergehouden doen meer schade dan de waarheid. Dat betekent overigens niet dat kinderen en jongeren alle details te horen moeten krijgen, wel de grote lijnen. Kinderen kunnen het zelf heel helder uitleggen met een gemak waar volwassenen jaloers op kunnen zijn.

  Zelfdoding is als iemand niet door kanker of een ongeluk doodgaat, maar als iemand het zelf gedaan heeft. Zoals mijn vader, hij heeft het zelf gedaan met een touwtje om zijn nek. Hij heeft zich opgehangen aan een boom in de tuin.  

Pim, 9 jaar.

  Mijn vader is van een flat gesprongen. Iemand die daar woont probeerde hem nog tegen te houden. Dit is niet gelukt.  

Teun, 10 jaar.

1.3 Een bedding vormen

Als je op school aandacht hebt voor het overlijden van de hamster, het dode vogeltje op het schoolplein, een verbroken relatie, de dood van een bekende popartiest, dan maak je een bedding waarin alles er mag zijn, zowel vreugde als verdriet. Dan kun je ook in tijden van groot verdriet veel voor de leerlingen betekenen. Als leerkracht is het goed als je je eigen verliesverhaal kent en weet wat jou raakt. Als je in staat bent je eigen gevoelens te tonen, nodig je leerlingen uit zich te uiten. Je hoeft niet alles onder controle te hebben en overal een antwoord op te hebben. Leerlingen vragen geen perfectie, ze vragen dat je aanwezig bent met de deuren van je hart open, met je kwetsbaarheid en ook je kracht. Daar hebben ze houvast aan en leren ze van. Het is leren voor het leven.

Het vraagt naast persoonlijke kwaliteiten ook iets van de school als systeem. Van leerkrachten die in de personeelsruimte nooit over de verdrietige kanten van het leven praten, kun je niet verwachten dat ze dit wel met de leerlingen doen. Wat gebeurt er op school als een van de ouders van een collega is overleden? Is hier aandacht voor? Of hangt alleen de rouwbrief op het prikbord? Is het de gewoonte dat een aantal collega’s bij de uitvaart aanwezig is?

  Het eerste jaar dat ik voor de klas stond, eenentwintig jaar oud en net getrouwd, overleed mijn schoonvader plotseling. Het was voor het eerst in mijn leven dat ik, uitgezonderd bij mijn grootouders, van zo dichtbij met de dood te maken kreeg. Bij de uitvaart waren tot mijn grote verbazing dezelfde collega’s aanwezig die een half jaar eerder ook op onze bruiloft waren geweest. Ze waren er in goede en in slechte tijden en dat raakte me zeer. Ik had het niet verwacht maar voelde me door hen gedragen. Mijn verbondenheid met dit team is altijd groot gebleven. Misschien is deze ervaring wel een van de redenen dat ik omgaan met verlies op school als een kernthema in mijn werk beschouw.  

(R.F-J.)

Op sommige scholen wordt het overlijden van de ouders van een medewerker gezien als een individuele zaak die wordt afgedaan met een kort verlof en een condoleancekaart van de schoolleiding. Dan kan het gebeuren dat een collega de dag na de uitvaart in de docentenkamer zegt: ‘Wat zit jij te kniezen. Met het verkeerde been uit bed gestapt?’

De schoolleider die een leerkracht vraagt of hij er behoefte aan heeft om op de sterfdag van zijn vrouw vrij te nemen, laat merken dat hij meeleeft. Het is een invoelend en ondersteunend gebaar, ongeacht of de betreffende leerkracht er gebruik van wil maken of niet.

Wanneer leerlingen in aanraking komen met de dood, ervaren ze een scala aan gevoelens. Niet alleen verdriet, maar ook boosheid, jaloezie, woede, zich in de steek gelaten voelen. Verwerken van verlies is een intense leerervaring. Kinderen en jongeren leren dat afscheid nemen pijn doet en dat de gevoelens die ze daarbij ervaren normaal en natuurlijk zijn.

  Cas (14) vraagt zijn mentor wanneer die pijn nu eens overgaat. Hij heeft er veel last van. Hij moet nog vaak huilen, gelukkig niet op school maar wel ’s avonds in bed, want hij mist zijn vader zo. De mentor legt uit dat houden van en rouwen twee kanten van dezelfde medaille zijn. Als je niet van iemand zou houden dan zou je ook niet zo verdrietig zijn als die persoon doodgaat. Verdriet betekent dus dat je veel om die persoon geeft. Het kan niet anders dan pijn doen, dat is eigenlijk heel normaal, hoe lastig het ook is. Voor Cas is dat nieuwe informatie en hij leeft ervan op: ‘Dus ik moet huilen omdat ik zoveel van mijn vader houd!’  

Voor leerlingen die te maken krijgen met een betekenisvol verlies, lijken de normale levenspatronen verstoord. Ze vragen zich af of het ooit nog gewoon wordt. Daarom willen leerlingen, zeker pubers, op school graag zo normaal mogelijk worden behandeld, ze willen geen uitzondering vormen.

  Ik vind dat leraren gewoon met kinderen van wie de vader of moeder dood is, om moeten gaan. Bij mij op school doen ze dat ook. Maar ik vind dat wanneer kinderen er niet over willen praten, ze dat ook niet hoeven. Toen ik in groep 6 zat, moesten we voor Moederdag een bloemetje knutselen. Ik vroeg: ‘Voor wie moet ik het nou maken, voor mama op het graf, of voor Marion, de nieuwe vriendin van papa?’ De meester zei: ‘Doe het maar voor allebei’. Dat vond ik heel lief.  

Maartje, 12 jaar.

Leerlingen normaal behandelen, wil niet zeggen dat je geen rekening met hen moet houden. Ze willen niet in de spotlights staan en toch willen ze merken dat je weet wat er met hen aan de hand is. In feite is het een paradoxale opdracht: doe normaal tegen mij én houd rekening met mij.

Marieke (14) verloor haar broertje en verwoordt de dubbele boodschap als volgt.

  Ik vind ’t vervelend dat wanneer de lerares erover begint, iedereen je aankijkt en er dan een stilte valt (dan weet ik namelijk niet waar ik kijken moet).

Op school wisten ze in het begin niet goed hoe ze ermee om moesten gaan. Mijn coördinator houdt er nu veel meer rekening mee; die is wel eens té enthousiast. Soms heb ik het gevoel dat ze me heilig verklaard heeft. Dat is nou ook weer niet nodig. Ik vind het niet fijn wanneer alles, wanneer het even niet goed gaat, gekoppeld wordt aan de dood van Frank. Ik ben ook gewoon, net als de anderen. Wel vind ik dat veel leraren ervan uitgaan dat het ooit over gaat, maar dat is niet zo. Ik vind dat ze er rekening mee moeten houden wanneer het nodig is. Ik ben erachter gekomen dat ik het zelf moet zeggen, want zij vergeten het weer zo vlug. Meestal zeg ik het niet in de klas maar ga ik even apart naar de leraar toe. Ik zou het wel fijner vinden wanneer ze er vaker zelf aan zouden denken. Ik wil het niet steeds zeggen, dat is irritant. Ik wil geen uitzondering zijn en steeds zeuren.  

Haar twee jaar oudere broer Jan zegt het recht voor zijn raap.

  Mijn advies aan leraren: niets vragen in de volle klas (geen hand geven). Ik had liever dat ze me met rust lieten in de klas. Buiten de klas kan het wel, maar niet waar een grote groep mensen bij staat want dan moet je (als die mensen niet weten wat er gebeurd is) namelijk alles weer uitleggen.  

Ben je bewust van het effect van opdrachten als: vul het beroep van je vader en moeder in. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Misschien is het voor sommigen een lastige vraag. Dan mag je ook het beroep nemen van iemand die heel belangrijk voor je is.’

1.4 De dood als lesstof

In Amerika is dead-education een normaal vak op veel scholen. Ik zie zelf meer in het aansluiten op de belevingswereld van leerlingen. Ik bedoel daarmee: wanneer de actualiteit of gebeurtenissen in de naaste omgeving er aanleiding toe geven, je op dat moment de kans aangrijpt om met kinderen en jongeren over de dood te praten en hen dingen te leren die belangrijk zijn voor het leven. Op de kinderopvang en de basisschool kan dat het dode vogeltje zijn dat buiten op de stoep ligt, of het moment in de kring dat een van de kinderen vertelt dat zijn opa niet meer beter wordt. In het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs kan dat de dood van een bekende zanger of acteur zijn, een drama dat in het nieuws komt zoals de Noorse schutter die in de zomer van 2011 vele jongeren neerschoot tijdens hun kamp op een eiland of de ramp met de MH17 in 2014. Verliesgebeurtenissen waar jongeren zich bij betrokken voelen. Dat werkt beter dan een curriculum waar in week 36 de dood behandeld moet worden.

Maar zeker in het voortgezet onderwijs en binnen sociale en medische beroepsopleidingen komen aspecten van leven en dood regelmatig aan bod. Bij het vak Nederlands bijvoorbeeld. In literatuur is naast liefde, de dood een van de meest beschreven thema’s. Denk aan De kleine blonde dood van Boudewijn Buch of Komt een vrouw bij de dokter van Kluun, boeken die door veel jongeren worden gelezen (of de film ervan zien). In gedichten en verhalen, maar ook in teksten die kinderen en jongeren zelf schrijven, is de dood een veel beschreven thema. Zo schreef Angie het volgende gedicht.

Ik mis je

jij bent ver van mij

ik kan je niet zien

ik kan je niet horen

moet ik een gaatje boren?

Bij levensbeschouwing wordt gesproken over leven na de dood, rituelen in verschillende religies, reïncarnatie, abortus en euthanasie. In sommige methodes wordt een apart hoofdstuk aan de dood gewijd.

Bij geschiedenis komt de dood aan de orde bij de behandeling van onderwerpen als oorlogen, trauma-ervaringen, begrafenisgebruiken, mummificatie. Bij biologie is het bijvoorbeeld een onderwerp wanneer het gaat om de levenscyclus van de mens, het onderscheid leven-dood-levenloos, de vergrijzing en het hebben van een donorcodicil. Zelfs de lesstof van economie biedt mogelijkheden om over de dood te praten, met onderwerpen als erfrecht, levensverzekeringen, hypotheken en overlijden, gezin en samenleving. Bij aardrijkskunde komen geboorte- en sterftecijfers aan de orde. Bij maatschappijleer en mentorlessen wordt gesproken over zelfdoding, druggebruik, leefgewoonten, medische ethiek en omgaan met verlies.

Bij natuurkunde kan de dood aan de orde komen naar aanleiding van de begrippen veiligheid en snelheid. Tekenen en handvaardigheid bieden uitingsmogelijkheden.

  Voor de opdracht om bij creatieve vakken een ontwerp te maken voor een houtsnede, tekende ik een masker waarachter ik verscholen bleef. Ik schreef er onder ‘Je riz en pleurs’ maar ik durfde het niet in te leveren, bang dat de leraar mijn verborgen verdriet zou ontdekken. Ik maakte snel een ander, minder persoonlijk ontwerp.  

Akke, 15 jaar.

Kortom, elk vak geeft raakvlakken met afscheid, dood en persoonlijke ervaringen van leerlingen.

  De eerste zin van het dictee ging over het aantal verkeersdoden dat Nederland jaarlijks kent. Ik was meteen de kluts kwijt.  

Robert, 16 jaar.

1.5 Hoe kinderen en jongeren de dood zien

Wat kinderen en jongeren kunnen begrijpen over doodgaan, is afhankelijk van hun leeftijd en hun verstandelijke vermogens. Vanuit de ontwikkelingspsychologie, gebruiken we een indeling in leeftijdsfasen om aan te geven hoe het besef van de dood zich ontwikkelt. Omdat individuele kenmerken en de ervaring van kinderen ook een rol spelen bij dit besef, is deze indeling bij benadering.⁶, ⁷, ⁸

Baby’s en jonge peuters

Kleine kinderen, tot ongeveer vier jaar, hebben geen werkelijk besef van de dood. Maar dat wil niet zeggen dat wat er gebeurt, geen invloed op hen heeft. Ze hebben nog geen woorden, ze kunnen alleen ervaren. En die ervaring slaan ze in hun lijfje op. Baby’s zijn zeer gevoelig voor spanningen en veranderingen in hun omgeving. Uit onderzoek is gebleken dat ze tijdens de zwangerschap en het eerste levensjaar deze stress opslaan in hun lijf en dat dit van invloed is op hun (psychische) gezondheid in hun leven.

Jonge kinderen merken in het contact dat dingen veranderen. Hoewel ze de woorden niet verstaan, ‘verstaan’ ze andere dingen des te beter. Ouders die verdrietig zijn, gaan anders met hun kind om. Een baby voelt het verschil bijvoorbeeld aan de ademhaling en de spierspanning en stemmen zich daarop af. Rouwende ouders zijn vaak een tijdlang niet in staat om anders dan op de automatische piloot voor hun kinderen te zorgen. De kleintjes zijn zich niet bewust van het verlies maar worstelen meer indirect omdat de ouder, letterlijk of figuurlijk, weinig beschikbaar is en anders of minder reageert. Hierdoor ontstaat voor jonge kinderen een minder veilige omgeving.

Op de kinderopvang en de peuterspeelzaal is de verandering te merken. Baby’s en peuters spreken namelijk met hun lichaam over hun verlieservaring. Het is een soort ‘orgaantaal’ die ze uiten in de vorm van spugen, darmkrampen of diarree. Ze drinken slechter en zijn onrustig (zie hoofdstuk 3 de casus van Norah). Als er veel emotionele pijn is, zie je bij baby’s een vorm van huilen waarbij ze meer spanning in hun lichaam hebben dan gewoonlijk. Ze hebben dan de neiging zich te overstrekken, hun vuistjes te ballen en hun armpjes en beentjes sterk te bewegen.⁹

Wat ze nodig hebben, is een veilige omgeving waarin ze vastgehouden en geknuffeld worden en liefdevolle aandacht krijgen. Ook regelmaat en de gewone dingen van elke dag laten doorgaan, is van belang voor hen. Peuters vertonen deels dezelfde reacties als jonge kleuters.

Oudere peuters en kleuters

Kinderen van drie tot zes jaar kennen de woorden leven en dood, maar niet de werkelijke betekenis. Voor hen is dood iets tijdelijks, een soort slaap, waarbij de overledene niets meer kan zien en niet meer kan bewegen. Ze snappen niet wat er precies aan de hand is en blijven vaak hopen dat de dood ‘over’ zal gaan en de overledene weer terugkomt. Ze bedenken zelf oplossingen om die ander weer te zien, bijvoorbeeld door een laddertje naar de hemel te maken. Of ze willen naar de sterren gaan, om mama daar te bezoeken. Omdat ze niet doorhebben dat dood zijn voor altijd is, wekken ze soms de indruk het de gewoonste zaak van de wereld te vinden dat opa is dood gegaan. Ze tonen grote belangstelling voor de lichamelijke en praktische kanten van de dood. ‘Hij ziet wit’, ‘Kan hij niet meer lopen?’, ‘Kan opa het nog horen als ik iets zeg?’ Na enkele weken vinden ze dat opa nu maar weer terug moet komen.