STAPELTJESVERDRIET

STILSTAAN BIJ WAT IS

Een onderzoek naar de invloed van verlies op zeer jonge leeftijd

Sabine Noten

In de Wolken

Voor Wil Smeets, mijn eerste liefde en vader van Joszi en Finn

© 2015, In de Wolken
Spoorlaan 9c, 5591 HT Heeze
www.in-de-wolken.nl
Omslagfoto: Wim van Lent
Foto auteur: Theo Leidekker
Vormgeving: Tonny Teuwisse
ISBN 978-90-77179-253
NUR 749

4e druk september 2015

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel aan de samenstelling van deze uitgave de grootst mogelijke zorg is besteed, kan de uitgever niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten, noch kunnen aan de inhoud rechten worden ontleend.

WOORD VOORAF

Wie zichzelf op een onbewaakt ogenblik aantreft in ‘het Land van Rouw’, zoals dat in dit boek zo treffend genoemd wordt, kan zich intens ontheemd voelen. Die ervaring neemt Sabine Noten als vertrekpunt voor Stapeltjesverdriet; stilstaan bij wat is. Merkbaar van binnenuit gedreven, begint zij daar een tocht die voorbij de persoonlijke ervaring voert en via de weg van zorgvuldig onderzoek leidt tot algemene conclusies. Conclusies die opmerkelijk genoeg algemeen van aard zijn, maar tegelijkertijd zo nauw bij de menselijke ervaring aansluiten, dat ieder die met vroeg verlies in aanraking is gekomen, ze zal herkennen als ‘uit het leven gegrepen’.

Met haar verfijnde en invoelende werkwijze heeft Sabine de deelnemers in dienst van het onderzoek weten uit te nodigen persoonlijke, gedetailleerde en gevoelige informatie, aan de openbaarheid prijs te geven. Met het respect waarmee de auteur fragmenten uit de levensverhalen van deze mensen met onderzoeksgegevens en theorie verweven heeft, maakt zij hen tot de hoofdpersonen van deze publicatie. Het door de auteur gekozen taalgebruik brengt hun ervaringen dicht bij het hart en de ziel van de lezer, waardoor dit boek zich, behalve als een boeiend onderzoeksrapport, laat lezen als een intiem gesprek met de ziel van mensen die als jong kind verlies hebben ervaren.

Een opmerkelijke meerwaarde krijgt dit boek door het verband dat gelegd wordt tussen vroege verlieservaringen en recente traumatheorieën. Door vroege verlies-ervaringen aan te duiden als verliestrauma, worden deze gebeurtenissen en de wezenlijk ingrijpende gevolgen daarvan voor de ontwikkeling en levensloop van de mensen die het betreft, erkend en in een ruimer perspectief geplaatst. Met behulp van citaten uit het onderzoek illustreert de auteur hoe onbegrepen gedrag en ‘stapeltjesverdriet’ verstaan kunnen worden als opeengestapelde gevolgen van een op zeer jonge leeftijd ervaren verliestrauma. Zij reikt daarmee een kader aan dat betrokkenen kan helpen zichzelf beter te begrijpen en hulpverleners in staat stelt werkelijk zicht te krijgen op de oorsprong van ‘stapeltjesverdriet’ in de levens van hun cliënten.

Al lezend riep Stapeltjesverdriet; stilstaan bij wat is een vergelijking met de bergsport bij mij op. Wie zich op weg begeeft naar een of andere bergtop begeeft zich in onherbergzaam gebied waar nog geen gebaande wegen zijn. Wie vervolgens, deels op de tast, een begaanbaar spoor vindt, slaat zekeringen en brengt touwen aan en baant daarmee een weg voor wie volgt en mee samen opklimt. De gevonden weg wordt in kaart gebracht en beschreven en vormt een route, waarlangs ook anderen vroeger of later kunnen gaan. Waarbij zij die ervaring hebben en de onherbergzaamheid van het landschap doorgronden, kunnen dienen als gids. Stapeltjesverdriet van Sabine Noten, de levenservaringen van de hoofdpersonen uit het onderzoek en andere ontmoetingen met rouwende mensen doen mij denken aan enkele dichtregels van Huub Oosterhuis¹ die ik van toepassing vind.

Enkelen gaan waar geen weg is
en met iets op hun lippen bijna onhoorbaar
en met een licht in hun hoofd
dat de aarde verandert.

Wanneer dit boek deel gaat uit maken van de basisuitrusting van hulpverleners en andere betrokkenen blijkt wellicht op den duur steeds vaker dat het landschap van het Land van Rouw eenvoudiger te ontsluiten zal zijn wanneer men in goed gezelschap verkeert.

Margriet Wentink
Juli 2009

welkom

welkom kindje

wat fijn dat jij er bent

het wonder van het leven

mag in jouw wezen zijn

je lichaam is van jou

de aarde heeft het jou geschonken

wij zullen enkel hoeders zijn

bij wie je hebt gedronken

Gerdine Smit
Uit: In alle tijd

INLEIDING

‘Je kunt pas afscheid nemen als je ook werkelijk verwelkomd bent.’

Mijn dochter is drie jaar oud en mijn zoontje is een week daarvoor een jaar oud geworden als hun vader en mijn eerste liefde plotseling overlijdt. We hebben toen aan den lijve ondervonden wat het betekent om als ouder en kind terecht te komen in het Land van Rouw.² Ik, als volwassen vrouw, beleefde het landschap in eerste instantie als totaal vreemd en nogal onherbergzaam. Pas veel later ontdekte ik dat ik er al een paar keer eerder was geweest maar die ervaringen had ik blijkbaar ergens diep van binnen weg gestopt. Voor mijn kinderen was het landschap nieuw en op de een of andere manier wist ik dat het mijn taak was ze te dragen op dit pad. Het was een soort weten, dat ik als ouder de wegwijzer moest zijn voor mijn kinderen in dit onbekende land. Tijdens onze tocht was de liefde van hun vader altijd voelbaar. Onderweg hebben we van alles ontmoet, ook dierbare mensen die met ons mee zijn gelopen in het ritme van onze pas. We hebben verloren en ook weer gewonnen. Samen zijn we (weg)wijzer geworden.

In mijn praktijk Stapeltjesverdriet begeleid ik mensen van verschillende leeftijden rondom het thema verlies en de rouw die daarbij hoort. Rouw is de achterkant van de liefde, ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Waar mensen contact maken, is liefde en waar liefde is, is rouw. Hoe klein je ook bent, zodra je in staat bent om lief te hebben, ben je in staat om rouw te ervaren. Rouwen is een gezond en normaal proces waarmee we een plek voor onszelf creëren, om met ons verlies te leren omgaan en werkelijk afscheid te kunnen nemen. Het is een uniek proces waarin mensen een bedding nodig hebben waardoor ze zich gedragen voelen. Mensen hebben mensen nodig, in liefde en in rouw, om met elkaar al die verschillende gevoelens te delen en uiteindelijk te kunnen aannemen dat rouw, net als liefde, bij het leven hoort.

Dit proces van afscheid nemen, gaat niet altijd zoals we het eigenlijk willen. Sommige mensen lopen op de een of andere manier vast en hebben professionele hulp nodig. Mijn ervaring heeft mij geleerd dat er vaak een overeenkomst bestaat tussen deze mensen, of ze nu jong of oud zijn. Ze hebben meestal al meer groot verlies meegemaakt, soms al op hele jonge leeftijd. Op de een of andere manier blokkeert dat jong verlies de rouw in het hier en nu. In het jong verlies worden kinderen nogal eens alleen gelaten, ze missen een bedding waarin rouw gedeeld kan worden, waarin alle gevoelens er mogen zijn. Er is weinig of geen erkenning geweest voor het jong verlies en daardoor raken ze ook een stukje van zichzelf kwijt, namelijk het kleine kind dat zoveel verdriet heeft om hetgeen het verloren heeft. Om te overleven hebben deze kinderen overlevingsstrategieën ontwikkeld, waar ze veel aan te danken hebben. Maar op een gegeven moment zijn de overlevingsstrategieën als het ware uitgeput. Ze functioneren niet meer en blokkeren de levensenergie.

Ook de kinderen van nu ontmoet ik in mijn praktijk samen met hun ouders en verzorgers. Ze vragen om hulp omdat het niet meer gaat, er dingen gebeuren die eigenlijk niemand wil. Ze zijn samen en alleen op weg in dit Land van Rouw. Waarom, hoe en waartoe volbreng je deze tocht is een grote vraag die antwoord verdient. De ouders en verzorgers van deze kinderen worden geconfronteerd met hun eigen rouw en tegelijkertijd is er de zorg voor het rouwende kind. Ze vragen om begrip, steun en informatie, ze willen een wegwijzer in dit vreemde landschap. Omgaan met verlies hoort jammer genoeg nog niet tot onze basiskennis. Het is geen onderwerp dat als vanzelfsprekend aan bod komt in de opvoeding of op school.

Kinderen hebben liefdevolle aandacht nodig, ze willen gehoord en gezien worden, ook in hun jong verlies. Het is niet alleen het verlies zelf waar kinderen onder gebukt gaan, het is misschien nog meer de manier waarmee er wordt omgegaan door de kring van volwassenen om hen heen. Hele jonge kinderen worden vaak niet erkend als het gaat om rouw: ‘Ach, ze zijn nog zo jong, ze weten nog van niets!’, is een veel gehoorde uitspraak. Vaak afkomstig van volwassenen die ook zelf, als kind, alleen zijn gelaten met hun verlies. Kinderen passen zich van nature aan aan de omstandigheden waarin ze verkeren, dat is de enige manier om te overleven.

In de begeleiding van deze ‘kinderen’ heb ik geleerd en ervaren hoe belangrijk het is om werkelijk contact te maken met het kleine kind in de volwassene, dat het er helemaal mag zijn met alles wat er is en er juist niet is. In de begeleiding betekent dit herinneringen voorzichtig wakker maken, het vertellen van het familieverhaal en er samen naar kijken, stil staan bij het jong verlies en het (her)beleven van de gevoelens. Van hieruit krijgt het kind van toen, de mogelijkheid om het verlies te integreren in zijn of haar levensverhaal. Als de rouw van toen er mag zijn, kan de liefde weer stromen. De volgende stap is contact te maken met de verschillende overlevingsstrategieën en ze te bedanken voor hun belangrijke taak. Dat geeft ruimte voor het verlies in het hier en nu en de rouwgevoelens die daarbij horen. Op deze manier krijgt elk verlies zijn verdiende plek. De onderdelen van de stapel van verdriet worden stuk voor stuk gezien en gehoord.

rouwen

buitenkant vervalt

binnenkant zo zichtbaar

open en bloot

kwetsbaar

in contact

intimiteit

langzaam sluiten

beetje bij beetje

schuilt de binnenkant

achter de buitenkant

weer zichtbaar

en eenzaam

rouwen

Sabine Noten

1 BASIS VAN HET ONDERZOEK

Dit is het verhaal over het kwalitatieve onderzoek Stapeltjesverdriet naar heel jong verliestrauma en wat daarvan de gevolgen zijn op het beleven van later verlies. De verschillende verliezen stapelen zich als het ware boven op elkaar, vandaar het begrip Stapeltjesverdriet.

1.1 Doel(groep) van dit onderzoek

Mijn overtuiging is dat de manier waarop de omgeving omgaat met jong verlies veel invloed heeft op het levensverhaal van het kind. Dat het van invloed is op hoe het kind in de wereld zal staan, hoe het (liefdes)relaties en het ouderschap zal beleven en hoe het zal omgaan met winst en verlies.

Dit onderzoek gaat over:

• | de kinderen van toen, nu wat ouder, die vroeger jong verlies hebben meegemaakt. Op dat jong verlies hebben zich soms nieuwe verliezen gestapeld.
• | de kinderen van nu, die heel jong verlies meemaken.
• | ouders en verzorgers van kinderen die heel jong verlies meemaken.

In veel situaties zie je dat deze drie doelgroepen deel uit maken van een en hetzelfde gezinssysteem. Het gezinssysteem bestaat uit kinderen met hun ouders, grootouders en over(over)grootouders.

Werken met gestapeld verdriet is samen met de kinderen van toen, opnieuw kijken naar de opeenstapeling van verliezen en de manier waarop daarmee is omgegaan en wat voor invloed dat heeft op het levensverhaal en het omgaan met verlies in het hier en nu.

Het gaat ervan uit dat kinderen, hoe klein ze ook zijn, gevoelens van rouw ervaren en ze hierin liefdevolle begeleiding nodig hebben. Dat ouders en verzorgers zelf in staat zijn om die liefdevolle begeleiding aan hun kinderen te geven als er ook liefdevolle aandacht en begrip is voor hun eigen verlies. Daarnaast hebben alle partijen de juiste informatie nodig om zich zelf en de ander beter te kunnen begrijpen in dit Land van Rouw.

Ik ga uit van de hypothese dat inzicht in het werken met gestapeld verdriet kan helpen bij het vroeger diagnosticeren van verstoorde en gecompliceerde rouw en dat het nieuwe interventiemogelijkheden biedt voor rouwtherapeuten en andere hulpverleners in de begeleiding van rouwende mensen.

Mijn visie en manier van werken met gestapeld verdriet wil ik graag doorgeven aan andere wegwijzers (opvoeders, hulpverleners en therapeuten) in dit Land van Rouw. Dat vraagt van mij dat ik mijn manier van werken toespits op verworven kennis en vaardigheden. Dat ik laat zien dat mijn theorie gebaseerd is op waarachtige feiten. Dat ik antwoord geef op vragen die dit alles oproept bij de wegwijzers onder ons en dat zijn wij in feite allemaal, ieder op onze eigen wijze.

Al deze ervaringen, op persoonlijk gebied als ook op professioneel gebied, bracht mij tot het onderzoek Stapeltjesverdriet, dat vernoemd is naar de stapel van verlies.

Stapeltjesverdriet: een onderzoek naar de impact van een betekenisvol verlies bij (ongeboren) baby’s en kinderen tot en met vier jaar, op het omgaan met rouw bij latere belangrijke verlieservaringen.

In 2006 ben ik gestart met dit onderzoek door zorg te dragen voor de financiële basis. De interviews en het analyseproces vonden plaats tussen september 2006 en oktober 2007. In 2008 ben ik begonnen met schrijven van het onderzoeksrapport, dit heb ik eind mei 2009 afgerond. Tijdens het gehele proces heb ik een uitgebreide literatuurstudie gedaan en verschillende relevante seminars, trainingen en opleidingen gevolgd.

1.2 De zoektocht

Stapeltjesverdriet is de naam van dit onderzoek en zo heet ook mijn praktijk. Het begrip is ontstaan tijdens het schrijven van mijn eindwerkstuk voor de systemische vervolgopleiding ‘De Maskermaker’ van Wibe Veenbaas. Stapeltjesverdriet staat voor de opeenstapeling van verlies in een mensenleven en het wordt gesymboliseerd door een stapel van stenen. Iedere steen van de stapel vertegenwoordigt een belangrijk verlies. De onderste steen staat symbool voor het allereerste verlies en soms is dat een heel jong verlies. Mijn overtuiging is dat juist deze steen van grote betekenis is voor de rest van de stapel. Letterlijk draagt deze steen de andere stenen. Wat draagt deze steen nog meer bij? Hoe krijg je de onderste steen boven? Dit beeld bracht mij tot de volgende vraagstelling:

Wat is de invloed van een betekenisvol verlies waarmee kinderen voor hun vijfde levensjaar geconfronteerd worden op het omgaan met rouw bij latere belangrijke verlieservaringen, zoals bijvoorbeeld het overlijden van dierbaren, verlies door scheiding, verlies van gezondheid, werk, geboorteland of ongewenste kinderloosheid?

Deze vraagstelling impliceert dat jong verlies inderdaad invloed heeft op het omgaan met later verlies. Dit roept weer vragen op, zoals wat gebeurt er met het jonge kind dat verlies meemaakt? Wat gaat er in hem of haar om? Hoe maken hele jonge kinderen contact over het verlies? Wat voor invloed heeft de omgeving op het kind? Hoe neemt het kind deze verlieservaring mee, in zijn of haar levensverhaal? Hoe uit dat jong verlies zich in nieuwe verliessituaties? Voorafgaand en tijdens het onderzoek ben ik op zoektocht gegaan naar het antwoord op al deze vragen. Allereerst wilde ik weten wat er al bekend is. Dat wil ik graag duidelijk maken vanuit de verschillende invalshoeken die ik gebruikt heb. Waarom ik juist voor deze invalshoeken kies, heeft te maken met de specifieke onderzoeksvraag en natuurlijk met mijn achtergrond, kennis en visie als rouwtherapeut en opleider.

Rouw en verlies

Vanuit deze hoek is er veel kennis over jong verlies en de gevolgen daarvan. Ik geef diverse voorbeelden die in het kader van de vraag relevant zijn.

‘Ruim 10% van de mensen die nu tussen de 20 en 70 jaar zijn hebben vóór hun 20ste levensjaar één of beide ouders verloren door overlijden. Een dergelijk verlies op jonge leeftijd is een zeer ingrijpende gebeurtenis die nog tientallen jaren later haar sporen kan nalaten.’ (Ankersmid, 2002). Ankersmid geeft aan dat door een nieuw ingrijpend verlies de oude wond weer wordt opengemaakt. De emoties die dan naar boven komen, zijn lang niet altijd in verhouding tot de gebeurtenis van dat moment. ‘De overlevingsstrategieën, die altijd zo goed hun werk deden, blijken nu niet meer te helpen of een verdere ontwikkeling juist in de weg te zitten.’ (Ankersmid, 2002). Ankersmid heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan het werken met verlaat verdriet.

‘Verondersteld wordt dat vooral de confrontatie met de dood van een van beide ouders op jonge leeftijd, van invloed kan zijn op het ontstaan van gecompliceerde rouwreacties bij latere verliezen.’ (Bowlby, 1980). Volgens deze visie beïnvloeden dergelijke ervaringen de persoonlijkheidsontwikkeling en kunnen zich ten gevolge van een verlies op jonge leeftijd psychische problemen ontwikkelen die verlies op latere leeftijd en de verwerking ervan kunnen bemoeilijken.

Edelman (1996, 2006) heeft prachtig geschreven over wat het betekent als je als klein meisje of als jonge vrouw je moeder verliest en welke invloed dat heeft op het moederschap.

Weggemans schrijft over het verlies van een broer of zus en de betekenis hiervan in een mensenleven. Over heel jong een broer of zus verliezen schrijft zij: ‘De schaduw van je broer of zus ligt over je hele jeugd, en misschien zelfs wel over je hele leven.’ (Weggemans, 2005).

Over het jonge rouwende kind schrijft Fiddelaers-Jaspers: ‘Op energetisch niveau voelen ze onbewust het verdriet en de pijn als ze vastgehouden of zelfs vastgeklampt worden.’ (Fiddelaers-Jaspers, 2005). In haar boek geeft ze informatie over hoe kinderen omgaan met verlies en wat ouders en verzorgers hierin kunnen betekenen.

Er is ook een aantal boeken verschenen vanuit het perspectief van de kinderen zelf. Van Essen deed onderzoek naar kinderen en rouw en liet ze zelf aan het woord in haar prachtige boek Ik krijg tranen in mijn ogen als ik aan je denk (Van Essen, 1999). Tot slot wil ik op deze plek ook het ontroerende boekje Mijn vader is een engel noemen, geschreven door Liël Braitman, een vierjarig meisje. Met behulp van haar moeder schrijft ze over het leven en de dood, over verliezen en verder gaan: ‘Ik mis papa een klein beetje, soms ben ik verdrietig. Sommige dingen zijn leuk voor me, de kermis vind ik leuk. Soms ben ik niet verdrietig.’ (Braitman, 2008).

Trauma

Heel jong verlies is een verliestrauma volgens Ruppert. Hij is professor in de psychologie aan de Katholieke Stiftungsfachochschule in München en erkend psychotherapeut. Hij is gespecialiseerd in het gebruik van opstellingen als therapeutische methode bij mensen met ernstige traumatische ervaringen en psychische aandoeningen zoals psychose, schizofrenie en borderline. Hij wordt wereldwijd gevraagd en erkend als deskundige op het gebied van traumabehandeling met behulp van opstellingen. Zijn werk is een belangrijke inspiratiebron geweest tijdens de gehele onderzoeksperiode.

Ook Levine is expert op het gebied van traumabehandeling en was de grondlegger van Somatic Experiencing. Hij gaat ervan uit dat traumaverschijnselen eerder biologisch zijn dan psychologisch en daarom het best op een lichaamsgerichte manier kunnen worden bestreden, door iemand de oorzaak van het trauma opnieuw te laten beleven en daarbij het lichaam in staat te stellen de geblokkeerde overlevingsenergie los te laten (Levine, 2007).

Familietherapie/systemisch werk

Jong verlies speelt zich af in een familiesysteem. Ieder kind wordt geboren uit een vader en een moeder die allebei een eigen familiesysteem met zich mee dragen. Boszormenyi-Nagy (1994, 2000) staat internationaal bekend als een van de grondleggers van de gezins- en familietherapie, ofwel de contextuele benadering. Hij beschrijft de wetten, rechten en plichten binnen familiesystemen. Ook het Systemisch werk van Hellinger is hier grotendeels op gebaseerd, met als specifieke werkvorm de familieopstelling. In het kader van dit onderzoek het volgende citaat: ‘Door te handelen uit liefde, volgen kinderen hun ouders, zelfs in lijden, en hoewel het doorgaans niet bewust gebeurt, zetten ze het lijden van hun ouders voort door hen na te doen.’ (Hellinger, 2001). Het laat zien dat kinderen onbewust het verhaal van hun ouders vertellen.

De ontwikkelingspsychologie

Dit onderzoek gaat over verlies bij de foetus, baby, peuter en kleuter. In mijn literatuurstudie naar de verschillende ontwikkelingsstadia ben ik op zoek gegaan naar bevestiging van mijn overtuiging dat deze groep wel degelijk in staat is de gevoelens te ervaren die bij verlies horen en daarover op een geheel eigen wijze te communiceren. Er is veel onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van foetus tot baby en de hechtingsproblematiek. Bowlby (1980) is de geestelijke vader van de hechtingstheorie. Verny (2002) is een van de grootste autoriteiten op het effect van de prenatale en vroege postnatale omgeving op persoonlijkheidsontwikkeling. Chamberlain (1999) werd onderscheiden met de Thomas Verny Award voor zijn baanbrekend werk op het gebied van de prenatale psychologie. Hij benadrukt in zijn werk de ongelofelijke mogelijkheden van de foetus. Solter (1991, 2000) is ontwikkelingspsychologe en een internationale autoriteit op het gebied van binding, trauma’s en disciplineren zonder straffen en belonen. Zij schreef een aantal boeken voor ouders en verzorgers over opvoeden en communicatie met hele jonge kinderen. Stroecken en Verdult (2006), deskundigen op het gebied van baby-therapie evenals Bosch (2003, 2007) hebben veel geschreven over de ontwikkeling van overlevingsmechanismen bij jonge kinderen om onveilige vormen van hechting te kunnen overleven.

De verschillende invalshoeken staan niet los van elkaar, er is juist veel overlap. Naast een uitgebreide literatuurstudie heb ik allerlei workshops, studies en seminars gevolgd die relevant waren voor dit onderzoek:

• | werken met Verlaat Verdriet bij cliënten, door Mieke Ankersmid.
• | twee seminars van prof. dr. Fr. Ruppert:
| - | Trauma, Hechting en Familieopstellingen.
| - | De verborgen zin van Symptomen.
• | een tweedaagse training bij het Centrum voor Psychodrama & Psychotherapie rond het werken met Psychodrama Puppets Kit.
• | een masterclass voor het werken met handpoppen.
• | de lezing: Trauma, Splitsing en Innerlijke Heling door prof. dr. Fr. Ruppert.
• | de driedaagse training ‘Breek de stilte’, door Margriet Wentink (Interakt), gebaseerd op het werk van Ruppert.

De laatste training heeft me veel gebracht met name omdat dingen op hun plek vielen. Het werk van Ruppert was mij bekend, ik was aanwezig tijdens zijn seminars, waarin hij zijn laatste inzichten zichtbaar maakt. Ik heb gezien hoe hij het traumagebeuren letterlijk laat zien en de heilzame werking die een opstelling heeft voor de cliënt. In de training ‘Breek de stilte’ werd ik zelf aan het werk gezet als begeleider, maar ook als cliënt. Ik werd weer bevestigd in het feit dat je als persoonlijk begeleider ook zelf moet ervaren om de theorie werkelijk tot je te nemen. Vandaar dat juist deze laatste training mij veel inzicht heeft gegeven over jong verliestrauma en de gevolgen daarvan. Ik herkende het traumadeel dat zo graag gezien wil worden, de verschillende overlevingsdelen die ontzettend hun best doen en het gezonde deel dat graag wil dat het innerlijk op orde komt. Het was exact dat wat de onderzoekskandidaten mij verteld hadden tijdens de interviews. Alles viel op z’n plek, ineens werd het helder en kon ik de resultaten van het onderzoek plaatsen in een theoretisch kader en mijn bevindingen opschrijven en kon dit boek er komen.

Tijdens dit onderzoek heb ik de trainersopleiding van Wibe Veenbaas afgerond waar ik de training Stapeltjesverdriet (voor hulpverleners) heb ontwikkeld. Deze opleiding heeft mij, naast het vakmanschap, veel persoonlijk inzicht gegeven in mijn eigen (onderzoeks)proces.

Je kinderen zijn je kinderen niet
zij zijn de zonen en dochteren
van ’s levens hunkering naar zichzelf.

Zij komen door je,
maar zijn niet van je,
en hoewel zij bij je zijn,
behoren ze je niet toe.

Jij moogt hun geven van je liefde,
maar niet van je gedachten,
want zij hebben hun eigen gedachten.

Jij moogt hun lichamen huisvesten,
maar niet hun zielen,

want hun zielen toeven in het huis van morgen,
dat je niet bezoeken kunt,
zelfs niet in je dromen.

Kahlil Gibran
Uit: De Profeet