Inhoud

Inleiding

1  Wat kunnen kinderen begrijpen over doodgaan?

2  Hoe vertel je aan kinderen dat iemand dood is of doodgaat?

3  Wat vertel je aan kinderen over de dood?

4  Welke vragen kun je van kinderen verwachten?

5  Hoe kun je kinderen betrekken bij de regelingen?

6  Wat gebeurt er tussen overlijden en uitvaart?

7  Laat je kinderen afscheid nemen?

8  Hoe leg je uit wat begraven is?

9  Hoe leg je uit wat cremeren is?

10 Neem je kinderen mee naar de uitvaart?

11 Zijn er eigentijdse rituelen voor kinderen?

12 Hoe rouwen kinderen?

13 Hoe lang rouwen kinderen?

14 Wat helpt rouwende kinderen?

15 Wat vertel je in moeilijke of dramatische omstandigheden?

16 Tips

Belangrijke adressen en websites

Aanbevolen boeken

Inleiding

Als je aan kinderen denkt, dan komt een beeld van zorgeloosheid, plezier maken, spelen, leren en groeien. Maar ook kinderen kunnen te maken krijgen met de verdrietige kanten van het leven. Hun favoriete knuffel is op de parkeerplaats achtergebleven, hun beste vriendinnetje verhuist en op een morgen ligt de hamster dood in zijn kooitje.

Het leven biedt dagelijks aanleidingen die kinderen van jongs af aan vertrouwd maken met verlies en zelfs met doodgaan. Want op het moment dat kinderen te maken krijgen met een groot verlies moeten ze het doen met de bagage die ze in hun rugzak hebben meegekregen. Daarin zit ook wat ze geleerd hebben over omgaan met verdriet en teleurstelling. Of misschien zit dat er niet in omdat ze er altijd van weggehouden zijn. Kinderen die geleerd hebben dat verdriet bij het leven hoort en dat je verdrietig mag zijn wanneer je iets of iemand verliest, hebben een voorsprong wanneer iemand overlijdt die ze goed kennen en om wie ze geven. Bijvoorbeeld wanneer hun broertje ongeneeslijk ziek wordt, mama kanker krijgt en niet meer beter kan worden, een klasgenootje verongelukt, of opa na een korte ziekteperiode doodgaat.

Betrek kinderen bij wat er gebeurt

Wanneer er bij een verlies kinderen betrokken zijn, heb je wellicht vragen over de manier waarop je hen betrekt bij wat er gebeurt. Wat is het beste voor kinderen: hen zoveel mogelijk beschermen en weghouden bij de verdrietige gebeurtenissen? Of hen juist zoveel mogelijk betrekken en vooral niet buitensluiten? Hierover kan binnen families zeer verschillend gedacht worden. De beste bedoelingen zijn niet altijd het beste voor kinderen. In deze brochure geven we aan wat goed is voor kindern, op basis van onderzoek en ervaring. Toch is het altijd van belang om ook naar het individuele kind te kijken. Kinderen uit het autistische spectrum en kinderen met een verstandelijke beperking hebben soms andere behoeften. Maar ook de behoeften van kinderen uit hetzelfde gezin kunnen uiteen lopen. Ook daar moeten we rekening mee houden.

Kinderen weten meer dan je denkt

Kinderen kun je de verdrietige kanten van het leven niet besparen. Diep vanbinnen zouden we dat het liefste willen; liever hebben we zelf pijn en verdriet dan dat we onze kinderen zien lijden. Het is een natuurlijke behoefte – en toch helpen we hen er niet mee. We doen kinderen tekort wanneer we hen in hun eentje laten worstelen met de schaduwzijden van het leven. Als we hen beschermen leidt dat juist tot angst en eenzaamheid. Het voelt voor hen of ze in het ongewisse worden gelaten en het helemaal alleen moeten uitzoeken en oplossen. Bovendien is het een misverstand te denken dat kinderen zich niet bezig houden met de dood. Van jongs af aan zie je bij kinderen het thema ‘dood’ in hun spel: ze schieten elkaar zogenaamd neer (en staan weer op), ze spelen begrafenisje of laten auto’s fatale botsingen krijgen. Uit onderzoek blijkt dat 87% van de twaalfjarigen heeft meegemaakt dat iemand in hun omgeving is overleden. Kinderen zijn dus veel meer ervaringsdeskundig dan we denken.

Je kunt alledaagse gebeurtenissen aangrijpen om kinderen te leren omgaan met verlies en verdriet. Enkele voorbeelden:

•Je staat met je kind stil bij het verdriet om een verloren geraakte knuffel en je troost het kind. Zo leer je het kind dat het verdriet er mag zijn.

•De hamster is doodgegaan en je gaat die samen begraven. Je maakt samen het kooitje schoon en luistert naar de kinderen wanneer ze vertellen dat ze verdrietig zijn om hun dode hamster. Na een tijdje kun je samen weer een nieuwe hamster gaan kopen.

In deze situaties leer je kinderen dat verdriet er mag zijn en tijd nodig heeft. Je leert hen dat dingen waar je om geeft en die je verliest niet onmiddellijk vervangen worden maar dat je eerst mag rouwen om het verlies. Dat is een totaal andere boodschap dan: ‘Kom op, hier is een zakdoek, doe die tranen maar weg, we gaan dadelijk meteen naar de dierenwinkel, daar hebben ze genoeg hamsters’. Je leeft kinderen voor hoe ze met verdriet om kunnen gaan en je leert hen ervaren wat troost is.

Leven en dood

Om te weten wat dood-zijn precies is, moeten kinderen onderscheid kunnen maken in levende en levenloze dingen: mama leeft en de bal niet. Levende dingen veranderen en groeien. Wanneer kinderen het verschil zien tussen levende en levenloze dingen kun je een koppeling maken tussen leven en doodgaan:

•Als bloemen gebloeid hebben, verwelken ze en gaan ze dood.

•Een vogel is tegen het raam gevlogen, hij beweegt niet meer en ligt dood op de stoep.

•De goudvis drijft levenloos in het water.

Dit alledaagse sterven is goed te gebruiken om kinderen te leren wat dood-zijn inhoudt. Vooral gebeurtenissen die weinig emotie oproepen zoals een verwelkte bloem of een dode mier lenen zich hier goed voor. Kinderen leren zo dat als iets eenmaal is doodgegaan het niet meer kan groeien en bewegen en ook niet meer gaat leven.

Waarom mensen doodgaan

De volgende stap is dat kinderen zien dat dood veroor- zaakt kan worden door ziekte, ouderdom of een onge- luk. Opa is dood omdat hij heel erg oud was, Jeroen omdat hij al lang erg ziek was en de allerbeste dokter hem niet meer beter kon maken, de papa van Monique is doodgegaan omdat hij met de auto tegen een boom is gereden, de buurman leeft niet meer omdat hij zichzelf heeft doodgemaakt.

Je kunt kinderen uitleggen wat er na de dood met het lichaam gebeurt. De dode vogel kan in de tuin begraven worden. Het hamstertje krijgt zelfs een echt kistje van een klein doosje en een ‘grafsteentje’ in de tuin. Dit zijn kostbare momenten die je als ouder niet zomaar voorbij moet laten gaan. Door het ritueel van het begraven uit te voeren, raken kinderen vertrouwd met de dood. Bij kinderen groeit het besef dat blijkbaar iedereen dood kan gaan. Zelfs papa en mama en ook zijzelf.

Informatie opzoeken

Deze brochure heeft als doel om snel informatie op te zoeken wanneer je met vragen zit over kinderen die met een verlies door de dood te maken krijgen. Want misschien ben je op dat moment niet in de gelegenheid om uitgebreid een boek te lezen. Je hoeft deze brochure niet helemaal door te lezen, je kunt de hoofdstukken kiezen waarin de informatie staat waar je naar op zoek bent. Hij kan dienen als steuntje in de rug, of voor momenten wanneer je door reacties uit de omgeving gaat twijfelen over je aanpak.

Deze brochure kent al heel wat drukken. De vorige druk was een geheel vernieuwde versie. In deze druk zijn enkele gedichten opgenomen en informatie over thanathopraxie (lichte balseming) omdat dit steeds vaker wordt toegepast.

Wil je je uitgebreider verdiepen in het thema kinderen en verlies dan raden we het boek Jong verlies; rouwende kinderen serieus nemen aan of voor jongeren Mijn troostende ik (zie Aanbevolen boeken).

Tot slot bedanken we Floortje Agema omdat we enkele van haar prachtige gedichten mochten gebruiken.

Riet Fiddelaers-Jaspers & Renske Fiddelaers

Heeze, juli 2014

1 Wat kunnen kinderen begrijpen over doodgaan?

Als je aan kinderen moet vertellen dat iemand die ze goed kennen is doodgegaan, gebruik je woorden die ze kunnen begrijpen. Wat ze kunnen begrijpen hangt samen met hun leeftijd en hun verstandelijke vermogens. Jonge kinderen gaan anders om met het begrip doodgaan dan twaalfjarigen. Om een indruk te geven van het besef dat kinderen hiervan hebben, gebruiken we een indeling in leeftijdsfasen. Deze indeling is bij benadering, want bij dit besef spelen de ontwikkeling en ervaring van kinderen ook een rol.

Baby’s en peuters

Kleine kinderen, tot en met ongeveer drie jaar, hebben geen echt besef van de dood. Maar dat wil niet zeggen dat wat er gebeurt geen invloed heeft op hen.

Papa blaast het kaarsje zelf wel uit, hè mama?
Anouk (2) bij het graf van haar papa

Ze hebben nog geen woorden, ze kunnen het alleen ervaren. En die ervaring slaan ze in hun lijfje op.

Ze merken in het contact dat dingen veranderen. Hoewel ze de woorden niet verstaan, ‘verstaan’ ze andere dingen des te beter. Ze merken spanningen en emoties heel goed op. Iemand die verdrietig is, gaat anders met het kind om. Een baby merkt dat bijvoorbeeld aan de spierspanning. Rouwende ouders zijn vaak een tijdlang niet in staat om anders dan op de automatische piloot voor hun kinderen te zorgen. De kleintjes zijn zich niet bewust van het verlies maar worstelen meer indirect omdat de ouder, letterlijk of figuurlijk, minder beschikbaar is en anders reageert. Hierdoor ontstaat voor kinderen een minder veilige omgeving die ze op onbewust niveau ervaren. Het is informatie die ze meenemen in hun verdere leven en die later soms op een of andere manier weer een rol gaat spelen. Dan is het vaak onduidelijk waar het vandaan komt omdat er immers geen woorden aan gekoppeld waren.

Baby’s en peuters spreken met hun lichaam over hun verlieservaring. Het is een soort ‘orgaantaal’ die ze uiten in de vorm van spugen, darmkrampen of diarree. Als er veel emotionele pijn is, zie je dat bij baby’s in een vorm van huilen waarbij ze meer spanning in hun lichaam hebben dan gewoonlijk. Ze hebben dan de neiging zich te overstrekken, hun vuistjes te ballen en hun armpjes en beentjes sterk te bewegen.

Wat ze nodig hebben is een veilige omgeving waarin ze vastgehouden en geknuffeld worden en liefdevolle aandacht krijgen. Voor hen is regelmaat en het laten doorgaan van de gewone alledaagse dingen van belang.

Martijn (3) is van slag sinds mama in het ziekenhuis ligt en alles anders is thuis. Pas als een zus van papa in huis komt en de regelmaat zoveel mogelijk herstelt, wordt hij rustiger. Zijn tante neemt hem op schoot en vertelt hem over mama en hoe ziek ze is. Papa was hier niet toe in staat.

Wellicht begrijpt Martijn de ernst van de situatie nog niet maar hij voelt zich wel betrokken en serieus genomen. En het doet hem goed dat alles weer op de normale manier gaat, ook al is mama er niet.

Peuters gaan op hun eigen wijze met de dood om en reageren vanuit hun eigen behoeften. Meestal zijn ze niet bang voor iemand die dood is. Vaak willen ze de overledene van dichtbij bekijken, aaien of een handje geven.

Oma ligt thuis, in haar eigen bed, opgebaard. Wanneer mama met de driejarige Max naar oma gaat kijken, knijpt hij eens flink in oma’s wang. Hij wil zeker weten dat ze niet slaapt, maar dood is.

Het kan geen kwaad als kinderen de overledene aanraken of knuffelen. Het kind dwingen om dit te doen, is niet de bedoeling. Stem zo goed mogelijk af op het kind en waar deze behoefte aan heeft. Belangrijk is dat je je eventuele eigen angst niet overbrengt op kinderen.

Kleuters

Kinderen van vier tot zes jaar gebruiken de woorden leven en dood, ook in hun spel: ‘Jij bent dood! Je moet blijven liggen.’ Maar ze weten niet precies wat dood-zijn inhoudt. Ze weten wel dat mensen en dieren dood kunnen gaan maar beseffen niet hoe onherroepelijk dat is. Ze zien dood als iets tijdelijks, een soort slaap, waarbij de overledene niet meer kan kijken en niet meer kan bewegen. Na enkele weken vinden ze dat het spelletje afgelopen moet zijn en de overledene maar weer terug moet komen.

Drie weken na de crematie van opa, vindt Sem (4) het wel genoeg. ‘Opa is nu lang genoeg in de oven geweest, hij is wel gaar. We kunnen hem er nu wel uithalen.’

Kleuters proberen te begrijpen wat er precies aan de hand is maar dat lukt hen nog moeilijk. Bovendien blijven ze ook hopen dat de dood toch ‘over’ zal gaan en de overledene weer terugkomt. Daarvoor bedenken ze oplossingen zoals met een laddertje naar de hemel klimmen of zelf naar de sterren gaan. Ze verwerken hun ervaringen in hun spel.

De papa van de vijfjarige Oscar heeft een einde aan zijn leven gemaakt door van een flat te springen. Op school ziet de leerkracht dat Oscar regelmatig met de parkeergarage speelt en voortdurend poppetjes van het dak naar beneden laat vallen.

Omdat ze niet door hebben dat dood-zijn voor altijd is, wekken kleuters soms de indruk het de gewoonste zaak van de wereld te vinden dat opa is doodgegaan. Ze tonen grote belangstelling voor de lichamelijke en praktische kanten van de dood. ‘Hij ziet wit’, ‘Kan hij niet meer lopen?’, ‘Kan opa nog horen als ik iets zeg?’

Juf heeft in de klas verteld dat Jezus na zijn dood weer is opgestaan. Joris (5) komt met dit verhaal thuis en vraagt aan zijn moeder of de overleden oma van mama dat ook kan doen.

Kinderen willen onderzoeken hoe het precies zit en gebruiken daarbij al hun zintuigen: ze kijken, ruiken, luisteren, voelen. Bovendien controleren ze soms of het lichaam echt niet meer werkt door de ogen van de overledene te openen of aan een oor te trekken.

Ze voelen nog geen angst voor de dood omdat voor hen een scheiding door die dood nog niet definitief is. Je kunt hier uitleg over geven met behulp van prentenboeken zoals Lieve oma Pluis, Kikker en het vogeltje en Derk Das blijft altijd bij ons (zie de boekenlijst achterin deze brochure). Jonge kinderen vertonen soms reacties die voor volwassenen niet altijd te begrijpen zijn. Je vertelt aan je dochtertje van vier dat haar papa dood is en vervolgens vraagt ze: ‘Mag ik nu buiten gaan spelen?’. Misschien snap je hier niks van omdat je ervan uitgaat dat ze net zo verdrietig is als jijzelf. Toch is dit een normale reactie voor een vierjarige. Ze kunnen het nog niet beseffen, zeker niet in eerste instantie.

Kleuters kunnen in verwarring raken omdat een uitvaart in hun belevingswereld veel kenmerken heeft van een feest. Er komt bezoek, ze krijgen aandacht, soms krijgen ze zelfs cadeautjes, ze krijgen mooie kleren aan en er is vaak iets lekkers zoals cake. Ze beseffen niet dat het afscheid definitief is. Leg hen daarom zo goed mogelijk uit wat er aan de hand is en beantwoord hun vragen hierover iedere keer weer opnieuw. Want kinderen houden hoop en grijpen ieder teken aan waaruit blijkt dat iemand mogelijk toch terugkomt.

Merijn van vier is helemaal niet zo verdrietig als opa begraven wordt. Hij gaat na de koffietafel nog een keer met zijn ouders kijken bij het graf. Dat is nu dicht en er liggen bloemen op. ‘Morgen is opa er weer!’ stelt hij vrolijk vast. Want dat ziet hij op tv: de Teletubbies springen toch ook iedere dag uit zo’n heuveltje met bloemen erop? Dus dat kan opa ook.