Rouwen na het verlies van je baby

Rouwen na het verlies
van je baby

Blijvend verlangen naar je kind van de toekomst

Kathy Beckers-Mansell

In de Wolken

Colofon

© 2017

In de Wolken

Spoorlaan 9c, 5591 HT Heeze

www.in-de-wolken.nl

www.omgaan-met-verlies.nl

Fotografie: Jessica Vink

Vormgeving: Tonny Teuwisse

ISBN 978-90-77179-53-6

NUR 749

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
De samenstellers hebben hun best gedaan om alle rechthebbenden te achterhalen en de voorwaarden ten aanzien van het gebruik schriftelijk overeen te komen. Wanneer iemand meent dat een bepaalde vermelding onjuist is of wanneer iemand meent enig recht te kunnen doen gelden dan verzoeken wij dit te melden.
Hoewel aan de samenstelling van deze uitgave de grootst mogelijke zorg is besteed, kan de uitgever niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten, noch kunnen aan de inhoud rechten worden ontleend.

Noem ik jouw naam

Jouw naam weeft een lint van verbinding tussen jou en mij.

Het vertelt over wie jij bent.

Het vertelt over wie ik ben.

Een bron van herkenning, dat is jouw naam.
Het draagt jouw leven in zich
en de mijne.
Je nam het mee én het blijft bij mij.

In alle toonaarden,
in stilte,
soms omfloerst door verdriet,
vol liefde
spreek ik van jou
en
noem ik jouw naam.

Kathy Beckers-Mansell¹¹

In liefdevolle herinnering

Amy, dochter van Dorien en Gerben

Brent, zoon van Iris

Chris, zoon van Ellen

Claire, dochter van Gertjan en Wilma

Danny, dochter van Ruurd en Metje

Famke, dochter van Rein en Ilse

Geert, zoon van Miriam en Peter

Guus, zoon van Peter en Harma

Jennifer, dochter van Carmen

Jesse, zoon van Edwin en Sandra

Lola, dochter van Malou en Bram

Luc, zoon van Claudia

Madelon, dochter van Sonja en Eddy

Martijn en Jonathan, zonen van Freek

Milan, zoon van Liesbet en Wim

Noortje, dochter van Miriam en Roy

Per, zoon van Roos

Sean, zoon van Nathasja, kleinzoon van Jolanda

Stephan, zoon van Rita

Thessa, dochter van Ada en Martien

Tinneke, dochter van Hilde

Xiano, zoon van Petra en Koert

Yasin, zoon van Murat en Martine

Zoë, dochter van Patricia en Marton

Danique, dochter van Jessica en Dominic

Lana, dochter van Dennis en Amanda

Liam, zoon van Marjolein en Raymond

Djayvano, zoon van Mathieu en Cynthia

Kleine Robbie, zoon van Erna en Jaap

Pim, zoon van Charlotte en Dennis

Mason, zoon van Kim en Clive

Max, zoon van Daniëlle en Koen

Juul, dochter van Nathalie en Ewout

Rodyn, zoon van Cindy en Jeff

Tess, dochter van Marjolein en Maurits

Fay, dochter van Yvanka en Remco

Kyan, zoon van Marco en Brigitte

Ben en Rob, zonen van Kristien en Steve

Jari, zoon van Ton en Kathy

Je legt je neer

bij de onverbiddelijke feiten.

Niet alleen

leg je je erbij neer,

maar je neemt ze in je armen

en je probeert ervan te houden.

Kristen Hemmerechts⁵⁸

Voorwoord

En hoe met dat zinnetje in zekere zin een einde aan mijn leven kwam. (...)
En hoe het zinnetje mijn leven verdeelde in een voor en een na.
Kristien Hemmerechts⁵⁸

Toen baby Ben op een prachtige zomerdag in 1983 stilletjes stierf in zijn wieg, bestond het begrip ‘rouwtherapie’ nog niet, althans niet in Vlaanderen, waar hij was geboren en zeven weken leefde. Veertien maanden later stierf zijn broertje Rob; hij werd elf weken oud. Wanneer ik het hier nu zo zie staan, besef ik hoe snel na Bens dood ik opnieuw zwanger werd, alsof ik ongedaan wilde maken wat niet ongedaan kon worden gemaakt. Indien mijn man en ik een rouwtherapeut hadden geraadpleegd, had die ons misschien doen inzien dat we onszelf een beetje meer tijd moesten gunnen, maar, zoals gezegd, wij zijn nooit zelfs maar in de buurt van een rouwtherapeut gekomen. In feite werd van ons min of meer verwacht dat we zouden verder leven alsof er niets gebeurd was. Dat heeft mij en mijn man veel energie gekost en we zijn er met wisselend succes in geslaagd. Ons huwelijk bleek tegen de rampspoed niet bestand, al hebben we nog altijd een stevige band, die gesmeed werd door die twee jongetjes, en ook door hun zus, natuurlijk, die intussen zelf mama is. Haar vader en ik zijn de trotse grootouders van háár kinderen, en die kinderen zijn onschatbare balsem op ons verweesde hart.

Wanneer ik op die periode terugblik, bevreemdt het me hoe we aan ons lot werden overgelaten. Je kunt uiteraard stellen dat wij zelf een therapeut in de arm hadden moeten nemen, maar we waren jong en onervaren en in de war, en therapeuten bestonden voor ons ergens ver weg, op een andere planeet. Ik ben hoe langer hoe meer tot de overtuiging gekomen dat het een vergissing is geweest om het verlies van die kindjes op die manier aan te pakken. Ik heb er vaak over gepraat en ik heb erover geschreven, maar tot vandaag voel ik het gewicht van het immense verdriet, en stel ik me de vraag of er een manier was geweest om dat verdriet te temmen, kleiner en draaglijker te maken. Ik stel het me voor als een vat met een kraantje, dat je zou kunnen opendraaien om het te laten leegdruppelen. Misschien is dat een naïeve gedachte, misschien moet de verweesde ouder – de weeouder, zoals Kathy Beckers-Mansell schrijft – aanvaarden dat je de rest van je leven zo’n vat propvol verdriet met je meesleurt, maar ik zou iedereen warm aanbevelen om een andere weg te kiezen dan de weg die ik heb bewandeld. Misschien betekent ‘flink zijn’ juist dat je wél in rouwtherapie gaat. Het boek van Kathy Beckers-Mansell is daarbij een waardevolle gids.

Kristien Hemmerechts

Schrijfster en universitair docent

Een nieuw woord

ik zoek een woord
een heel nieuw woord
een woord dat niemand kent
Hans en Monique Hagen⁵⁶

Ouders die een kind verliezen, hebben niet de beschikking over een specifieke benaming die recht doet aan hun ingrijpende verlies, zoals weduwen, weduwnaars en wezen dat wel hebben. De schrijver P.F. Thomése stelt over deze leegte in onze taal een vraag in Schaduwkind, het boek dat hij schreef toen zijn dochter Isa overleed.¹⁰⁹

‘ONTBREKEND WOORD

Een vrouw die haar man begraaft, wordt weduwe genoemd, een man die zonder zijn vrouw achterblijft, weduwnaar. Een kind zonder ouders is wees. Maar hoe heten vader en moeder van een gestorven kind?’

Er wordt gezegd dat het verlies van een kind zo erg is dat elk woord voor deze ouders tekortschiet. De heilige stilte van een ontbrekend woord. Toch vloeien in mijn beleving stilte en woorden in elkaar over langs een wonderlijke grens. Stilte lijkt geen verlies of gebrek aan taal te zijn, het is een hele wereld in en van zichzelf. ‘Ondanks hun hulpeloosheid ben ik op zoek naar woorden die een weg kunnen wijzen. (...) Dus toch woorden. Anders blijft iets zonder betekenis.’⁴ Niet tegenover de stilte, maar naast de stilte, staat een nieuw woord. Het is daarom tijd dat er een antwoord komt op de vraag van Thomése, dat er een naam is voor ouders die hun kind hebben verloren. Ik volg het spoor van Thomése en zet een volgende stap, want ‘Ik moet praten. Ik moet mijn mond opendoen en er geluid uit laten komen’.⁵⁹ Niet elke ouder zal zich door een nieuw bedachte naam aangesproken voelen of vinden dat een naam nodig is. Het recht is aan eenieder voorbehouden om daar een eigen mening en een eigen gevoel over te hebben. In dit boek en in mijn dagelijks leven neem ik de vrijheid om ouders die een kind aan de dood verloren hebben, ongeacht de leeftijd van het kind, te benoemen met een nieuw woord:

weeouder, weemoeder, weevader

Gebroken glas

Als mijn omtrek vergezel je mij
geef je vaste vorm,
lijnen aan de verzameling indrukken die
tezamen ‘ik’ geworden zijn

Zoals zand de dijken dekking geeft, stut je mij
tegen de kracht van de weergaloze zee
machtig voel ik mij met jou
om mijn gebroken glas heen

Onaantastbaar door jou beschermd
de scherven van geluk
die met geen lijm
tot een geheel te helen zijn

Kathy Beckers-Mansell¹⁰

Inleiding

Waarom, waarom? Het is het allerlaatste waar je aan denkt.
Geboren worden is hetzelfde als leven.
Je wordt geboren om te leven en dan na vele jaren weer dood te gaan.
Je wordt niet dood geboren. Oude mensen gaan dood.
Gerben, vader van Amy

Onzichtbaarheid van rouw

In het dagelijks leven is rouw niet af te lezen aan de buitenkant van een mens. Toch zijn er zovelen om ons heen die onzichtbare sluiers van rouw dragen, omdat een geliefde gestorven is of omdat er zich een ander betekenisvol verlies heeft voorgedaan. De onzichtbaarheid van rouw is bij alle mogelijke vormen van verlies aan de orde, want slechts weinigen zijn in staat en bereid om de werkelijke diepte van de pijn die rouwenden ervaren, te zien en te verduren. Bij het verlies van een jonge baby wordt de onzichtbaarheid van de rouw versterkt door het feit dat een baby per definitie grotendeels ongekend is gebleven. De toekomst die zich zou ontrollen, waardoor de omgeving dit kind zou leren kennen, is bevroren door de vroegtijdige dood. De omgeving is over het algemeen geneigd om het overlijden van een baby als een enorm heftig, maar kortdurend verdriet te behandelen. Er is oprechte deelneming, waarin in ondertonen de veronderstelling klinkt dat het verdriet snel slijt, omdat de baby een ongekend schepsel zou zijn, zonder geschiedenis en zonder toekomst:

‘Het is beter zo!’

‘Je moet maar blij zijn, want het was niet goed.’

‘Als je straks weer in verwachting bent, dan ben je het zo weer vergeten.’

‘Je kunt vast wel weer zwanger worden, want je bent nog jong genoeg.’

‘Gelukkig heb je het kind niet gekend.’

‘Het was geen leven zo.’

‘Wees maar blij, want hoe had je het allemaal gered met een tweeling?’

‘Gelukkig heb je er nog één!’

Deze veronderstelling veroorzaakt extra leed bij de ouders, omdat het ervoor zorgt dat zij niet erkend worden in de impact die het verlies heeft. In de beleving van de ouders rouwen zij wel degelijk om herinnerde geschiedenis en ontbrekende toekomst.

Geschiedenis en toekomst

‘Alles heeft zijn geschiedenis.’¹²⁷ Baby’s hebben een geschiedenis die begint vanaf de conceptie, wanneer de ouder zich gaat verbinden met het vruchtje dat groeit tot een kindje. Er ontstaat gaandeweg vanuit de ouder een hechtingsproces met een dubbele grondslag: enerzijds is er het besef dat het kind letterlijk een deel van de ouder is, anderzijds ontwikkelt het kind zich als een losstaand individu. Deze tweezijdige verbinding vormt de rode draad in de gezamenlijke geschiedenis en de toekomst. Als de baby overlijdt, wordt het natuurlijk hechtingsproces afgebroken en daarmee eveneens de gezamenlijke geschiedenis en toekomst. De essentie van de impact bij het verlies van een baby ligt in deze breuk van de dubbelzijdige verbinding. De ouder kan het verlies ervaren als het sterven van een deel van het eigen zelf, metaforisch vergelijkbaar met een amputatie. Daarnaast verandert de verbinding met het kindje vanzelfsprekend van aard. Een lichamelijke verbinding, zoals die tot uiting komt in koester- en zorggedrag, is na de uitvaart niet meer mogelijk. Slechts een geestelijke of spirituele verbinding blijft als optie open.

Dit geheel van het verbindingsproces met inbegrip van de breuk, vormt de basis van de geschiedenis die de ouder ervaart met het kind. Ook een ernstig ziek geboren of doodgeboren baby laat concrete en emotionele geschiedenis achter: de geschiedenis van de conceptie, de zwangerschap, de geboorte en de levensdagen die er al dan niet zijn geweest. Naast deze verbindingsgeschiedenis is er een geschiedenis in blauwdruk aanwezig: de ontbrekende toekomst. Telkens weer bedenkt de ouder hoe het had moeten zijn: de spiegel van het beloofde land. Geschiedenis is inherent aan het menselijk bestaan. Een baby draagt geschiedenis met zich mee vanaf het moment dat de ouders het kind beleven als een mens met een verwachte toekomst. Het verlies van een baby is daarom een betekenisvol verlies, dat vraagt om erkenning.

Kind van de toekomst

In 1996 verloren mijn man en ik onze zoon Jari na zesentwintig levensdagen. Ons leven en dat van onze drie levende kinderen is door Jari’s overlijden beïnvloed. Na zijn dood ben ik nooit opgehouden zijn moeder te zijn. Ik heb mij een weg gebaand in dat duistere en verborgen deel van mijn moederschap, totdat ik kon zeggen dat het geluk in mijn leven groter aanvoelt dan het verdriet om zijn dood. Een van de invloeden van zijn overlijden is dat ik rouwtherapeut ben geworden. In de loop van de jaren zag ik dat vele ouders het verlies van hun baby als levensingrijpend ervaren en tegelijk grotendeels in verborgenheid dragen. Ik wilde dat begrijpen en ik wilde weten hoe het komt dat het overlijden van een baby die geen of nauwelijks levenstijd heeft gehad, toch zo kan ingrijpen in het leven van de ouders. Ik deed onderzoek en dat resulteerde in het boek Kind van de toekomst. Verhalen over de impact van het verlies van een baby, waarin zesendertig ouders vertellen hoe het overlijden van hun baby hun leven heeft beïnvloed. Wanneer we de verhalen van alle ouders uit Kind van de toekomst bekijken vanuit rouwtheoretische kaders, is er een heel boek te vertellen. Zo ontstond dit boek, Rouwen na het verlies van je baby, waarin ik delen uit Kind van de toekomst verwerk om te illustreren hoe rouw zich manifesteert in het leven van alledag. Deze delen worden voorafgegaan door dit symbool .

Rouwen na het verlies van je baby

De grondtoon in Rouwen na het verlies van je baby is dat elk rouwproces het unieke van een ‘vingerafdruk’⁶⁵ heeft. Weeouders noch andere rouwenden laten zich vangen in een rouwbeeld dat voor hen allen hetzelfde is of in een oordeel over wat goed of fout is. Wel zijn er herkenningspunten, parallellen, in hoe rouw beleefd wordt. Vanuit deze parallellen kan gekeken worden naar hoe ouders omgaan met de leegte die is ontstaan na de dood van hun baby. Daaruit kunnen deze ouders, hun naasten en hun hulp- en zorgverleners mogelijk beter begrijpen hoe die leegte ervaren wordt.¹²⁸ Mijn wens is een veld te belichten dat tot nu weinig belicht is en woorden te geven aan de stilte die daaromheen heerst.

In het eerste deel van het boek De toekomst in het verleden, Over de bodem van liefde kijk ik naar de liefdesband tussen de ouders en hun overleden baby. Deze band wordt gevormd door een natuurlijk, bij het menselijk bestaan horend, proces van hechting. Als een baby overlijdt, stopt het hechtingsproces niet, maar worden de geschiedenis van het kindje en de blauwdruk van de gekoesterde toekomstverwachtingen als het ware bevroren in het verleden.

In het tweede deel Voelen, denken, doen en laten, Over het dragen van rouw bezie ik hoe rouw zich uit bij de ouders, die te vaak nog te kampen hebben met een gebrek aan vrijheid om op een eigen wijze te rouwen. Zij zijn gebaat bij een omgeving die niet zoekt naar rouw volgens voorschriften, maar als het ware naast de rouwende gaat staan om met open blik te zien hoe de rouw zich manifesteert.

In het derde deel Het nieuwe gezin, Over de weg van de overlevenden heb ik aandacht voor het krachtenspel in het gezin waarin zich het verlies van een baby heeft afgespeeld. De ouders rouwen elk op hun eigen wijze en zien zich geconfronteerd met de rouw van hun partner. De andere kinderen in het gezin groeien op naast een lege plek. De grootouders zien met machteloosheid dat de generatielijn wordt afgebroken en hebben naast hun eigen rouw, de rouw van hun kind en kleinkinderen te verduren.

In het vierde deel Zien met het hart, Over de omgeving die helpen kan richt ik ten eerste mijn blik op de professionele helpers zoals artsen, verpleegkundigen. Daarnaast heb ik aandacht voor de sociale omgeving, de werkomgeving en de lotgenoten. Ieder kan van betekenis zijn voor de ouders, tenminste, als we bereid zijn te zien met het hart.

In het vijfde deel Drenkeling en jutter, Over begrijpen, verklaren en zin geven sluit ik af met de uiteindelijke consequenties van het verlies in termen van de beproefde drenkeling die gebroken en gelouterd vraagt naar het waarom. De rand van rouw die zich onontkoombaar langs het leven heeft uitgestrekt, moet door de drenkeling aanvaard worden. Later in het leven is er, voor de drenkeling die bereid is te jutten, onder de rouwrand mogelijk een zilveren randje te ontwaren.

Mijn kind, mijn vingerafdruk

Door mijn onderzoeksreis heb ik zelf meer zicht gekregen op de rouw na de dood van mijn zoon Jari. Hij blijft voor altijd mijn kind, over de grenzen van leven en dood heen. Het helpt als de omgeving dat gegeven erkent. Een baby is een volwaardig kind van de ouders en daarom is rouw na de dood van een baby in essentie vergelijkbaar met rouw na de dood van een ouder kind. Het verlies van een kind, ongeacht de leeftijd ervan, is een specifiek domein in het terrein van rouw en verlies. Ouders hebben vaak langdurige en verdiepte rouwreacties en ondervinden nog lang nadelige gevolgen van het verlies. Alle mensen uit de omgeving van ouders van overleden kinderen zouden zich dit moeten realiseren. Tijdens de gesprekken met de ouders voor mijn eerste boek was zichtbaar dat elk van hen contact maakte met een elementaire pijn om het overlijden van hun kind. De onverbrekelijke band tussen ouders en hun overleden kind doet zich gelden zolang de ouders leven. Daarom is de dood van een kind een verlies als geen ander én een catastrofe met levensgrote lijdensdruk. Toch kan ieder mens slechts voor zichzelf spreken over de betekenis van zijn verlies. Ik schuw ‘leedhiërarchie’. Niemand anders dan de rouwende in kwestie kan afmeten hoe zwaar een verlies weegt. Alle vormen van verlies liggen in een individuele bedding en ieder mens heeft het recht op een eigen beleving: ‘We hadden elk ons verhaal.’⁵⁹

Naar huis

‘Als je weten wil van toen je klein was,
dat alles nog te overzien,
dat je toen bij ons was.
Dat wij uren op je kamertje behangen en beschilderd,
elkaar in de maling en de armen namen.

Namen bedachten voor dat wat zichtbaar was,
als een onverwachte zomerbui op komst.
Dat we bezeten, kritisch en onwetend
jouw bedje hebben uitgezocht,
toen je nog zo klein was als een speen.

Als je weten wil
van onvoorwaardelijk en waar,
van licht en zwaar,
van troost
en wat wij er nou van vinden.
Als je ons wilt vinden,
als je weten wilt van thuis,
kom dan maar naar huis.’

Fragment uit lied Naar huis, tekst van Eva Schuurman, uitvoering door Herman van Veen en Trijntje Oosterhuis¹⁰⁰

Deel 1

De toekomst in het verleden

Over de bodem van liefde

Hechting en verlies

‘Gehechtheid is de emotionele band tussen een kind
en zijn beschermende opvoeder (...).
Die band komt het duidelijkst tot uitdrukking in tijden van angst en spanning,
zoals bij ziekte, scheiding of ander dreigend gevaar. (...)
Het belang van gehechtheid kan niet onderschat worden.
De hulpeloze baby is voor overleving aangewezen op bescherming.’⁶²

Hechting is een wederkerig proces: niet alleen het kind ervaart de emotionele band, ook de ouder voelt de natuurlijke kracht van hechting, die uitmondt in liefde. Die verbinding tussen ouder en kind voltrekt zich langs een onafgebroken draad van prenatale hechting naar postnatale hechting: een geheel dat ‘integrale hechting’ wordt genoemd.¹¹³ Deze onverbrekelijke hechtingsband tussen ouder en kind komt onder spanning te staan als een baby dreigt te overlijden of daadwerkelijk overlijdt. De ouder wil vanuit het oerinstinct de hechtingsrelatie voortzetten en het kind beschermen, maar kan alleen nog maar afscheid nemen. Het natuurlijk proces van hechting verandert noodgedwongen van richting: het buigt om naar afscheidsgerichte hechting. De draad van liefde strekt zich uit langs een verbintenis die levenslang met de ouders lijkt mee te gaan.

Prenatale hechting

Vaders en moeders houden al vroeg van hun baby: we hechten ons aan ons kind, ook als het nog niet geboren is. Vanuit de klassieke hechtingstheorie wordt hechting gezien als een proces met een wederzijds karakter dat na de geboorte door het kind ingezet wordt om zich te verzekeren van de zorg van de ouders om te kunnen overleven. Een bredere visie op hechting bestempelt dit hechtingsgedrag vanuit het kind slechts als een van de uitingen van een hechtingsproces dat begint bij de conceptie. De baby is vanaf het prille begin intens verbonden met lichaam en geest van de moeder en vol van ervaringen die een belangrijk effect hebben op het latere leven. In deze bredere visie past het concept ‘prenatale hechting’, waarbij met name de moeder vanaf het moment van conceptie haar ongeboren kindje ervaart als een onlosmakelijk deel van haar lichaam en haar identiteit. Tegelijk gaat ze ook steeds meer het kind in haar buik als een individu ervaren voor wie ze liefde voelt. Meegezogen in het emotionele kielzog van de mama’s, ervaren veel papa’s eveneens een hechtingsverbinding met hun nog ongeboren kindje. Deze nieuwe invulling van het begrip hechting doet recht aan hoe wij in deze tijd en onder normale omstandigheden ons in liefde verbinden met ons kindje in de buik. Moeders voelen een band met hun ongeboren kind. Die band bevat een kernervaring van liefde en kan beschreven worden als een zich ontwikkelende relatie waarin de moeder probeert haar kind te leren kennen, het naderbij te komen, scheiding en verlies van het kind te vermijden en in de behoeften van het kind te voorzien. Ook vaders vertellen over een dergelijke kernervaring van liefde.

Roy, vader van Noortje: ‘Je houdt meteen van je kind, dat je eigenlijk nog niet kent.’

Deze intuïtieve liefde komt tot uiting in een basaal gevoel van herkenning die ouders bij de geboorte van hun kind hebben, ondanks het feit dat ze hun kindje niet op grond van gebruikelijke zintuigelijke waarnemingen hebben leren kennen. Zowel vanuit het perspectief van ouders als van het kind is het duidelijk dat de vroegste relatie niet bij de geboorte begint. ‘Onze geboorte is een overgang. Het leven begint negen maanden eerder, namelijk bij de verwekking.’113 De doorgaande lijn vanaf de prenatale naar de postnatale hechtingsontwikkeling van een baby wordt door babypsychotherapeuten Rien Verdult en Gaby Stroecken aangeduid met de term ‘integrale hechting’. Deze integrale hechtingstheorie biedt ook vanuit de kant van de ouders een kader waarbinnen de emotionele beleving van zwangerschappen en het leed dat ontstaat bij het verlies van een baby beter beschreven en begrepen kan worden.

Integrale hechting

Als we een kindje verwachten, bevinden we ons in een doorlopend proces van integrale hechting. Dit proces – het negentakenmodel – bestaat uit negen gebeurtenissen c.q. taken die prenataal én aansluitend postnataal onze ouderlijke liefde voeden: plannen van de zwangerschap, bevestigen van de zwangerschap, aanvaarden van de zwangerschap, voelen van de zwangerschap, aanvaarden van het ongeboren kind als een individu, baren van de baby, zien van de baby, aanraken van de baby en zorgen voor de baby.¹²⁹ Voor de vader gelden weliswaar andere accenten in het proces dan voor de moeder, maar ook hij kan de zwangerschap ‘voelen’ als onderdeel van zijn verbinding met de moeder. Hij kan de bewegingen in de buik van buitenaf beleven, horen en zien op de echo, voelen onder zijn handen. Daarnaast is in onze tijd de vader doorgaans intensief betrokken bij het baringsproces van de moeder. Hoewel met andere accenten, kan dit negentakenmodel van moederlijke gehechtheid ook gelden voor vaderlijke gehechtheid. Papa en mama vormen zich, voorafgaand aan de geboorte, een beeld van hun kindje en hoe na de geboorte de fysieke aanwezigheid van dit kindje zal bijdragen aan het gezinsleven. Murat had ideeën over hoe het leven zou zijn met zijn zoon Yasin. Zo verheugde hij zich erop om met Yasin op schoot, van de glijbaan in hun tuin af te gaan.

Vanzelfsprekend variëren deze gevoelens en de psychische voorbereiding van moeder tot moeder en parallel ook van vader tot vader, afhankelijk van de wenselijkheid van de zwangerschap en van hoe de ouders in het leven staan. Bij ouders die hun ongeboren kind niet met open armen kunnen verwelkomen, zijn er andere processen aan de orde, die buiten het kader van dit boek vallen.

Vanaf de eerste ademteug en gedurende de eerste levensjaren van het kind, nemen mama en papa een belangrijk deel van het wezen van het kindje voor hun rekening. Het kind is in deze fase immers afhankelijk van de ouders, die de taak van zelfsturing voor hem vervullen. De moeder heeft vanuit haar biologisch-sociale rol bij de geboorte van het kind een prominentere plaats hierin dan de vader. De moeder bepaalt oriëntatie in plaats en tijd van het kindje, voorziet hem van een omgeving, geeft toestemming voor de bevrediging van sommige van zijn impulsen en verbiedt hem de bevrediging van andere impulsen. De moeder voorziet in het zelfbewustzijn en het geweten van haar baby, omdat de baby daar zelf nog niet over beschikt. Dit draagt bij aan het eerdergenoemde gevoel van tweezijdigheid bij de moeder: naast de wetenschap dat de baby een onafhankelijk individu is, voelt het kindje ook aan als een verbreding van het eigen zelf. Hieruit is het gevoel van vereenzelviging te begrijpen dat na het overlijden van de baby bij de moeder zorgt voor rouw om het sterven van een deel van zichzelf. Nathasja over de as van haar zoon Sean: ‘Het is allemaal eigen. Ik pak af en toe de urn vast en ik knuffel hem even.’ Ook de vader kan zich langs de draad van de integrale hechting vereenzelvigen met zijn ongeboren kindje en neemt in de huidige maatschappelijke context ook meer van de dagelijkse zorg voor het kindje op zich. Daarom is het evident dat ook de vader een deel van de zelfbewustheid en het geweten voor zijn kindje aandraagt. Het overlijden van een jonge baby kan daarom ook bij de vader een gevoel van verlies van een deel van zichzelf veroorzaken. Het kind is een deel geworden van de identiteit van beide ouders en dat deel van hun identiteit gaat verloren wanneer een baby sterft. Liesbet, moeder van Milan: ‘Een deel van mij is met hem gestorven.’ Gevoelens van vereenzelviging kunnen zowel bij vaders als moeders ver reiken en heftige innerlijke botsingen teweegbrengen, bijvoorbeeld wanneer er ethische beslissingen in het belang van het kind genomen moeten worden. Na een onderzoek naar zijn ethische waarden, besloot Freek dat hij de behandeling van zijn zoon Martijn wilde staken. ‘Hoe ontzettend contradictoir ook, het was de juiste beslissing. Het voelde heel zuiver. We hadden voor zijn welzijn gekozen, niet voor onszelf. We gingen tegen de natuurlijke reflex in om als ouder je kind te willen behouden.’

Bij het verlies van een baby is niet zozeer de tijdspanne waarin de baby heeft bestaan bepalend voor de aard en intensiteit van de rouw, maar de hechting die de ouders hebben ervaren met hun kind. Een gewenst kind is in de huidige tijd een kind met een grote persoonlijke betekenis voor de individuele ouders. ‘Vandaag heeft het kind een unieke plaats in het gezin. Het is zorgvuldig gepland. Zijn toekomst is sterk geïndividualiseerd en zorgvuldig bekeken.’⁶⁶ De toepassing van mogelijkheden van de voortplantingstechnologie, zoals zwangerschapstesten voor thuisgebruik, echo-onderzoeken en vruchtbaarheidsbehandelingen, maken dat ouders al een emotionele verbinding kunnen maken met het prille biologische begin van het gewenste kind. Frequente monitoring, bijvoorbeeld met behulp van echo’s, draagt eraan bij dat het kindje in de buik voor de ouders de maatschappelijke status van een persoon krijgt. Roy zag achttien weken lang zijn dochter Noortje groeien en bewegen bij de medisch geïndiceerde wekelijkse controle-echo’s. Dat vond hij telkens spannend en fijn. Door die ‘ontmoetingen’ groeide bij hem het besef van zijn band met Noortje.

Wanneer een baby doodgeboren wordt of na korte tijd overlijdt, verliezen ouders een kind dat emotioneel al sterk met hen verbonden was. De dood maakt op dat moment een breuk in die emotionele verbinding en dwingt de verbinding van aard te veranderen, waarbij het instinctieve koester- en zorggedrag van ouders wordt getart. ‘Later op het bed liggen in de kamer waar zijn lege wieg staat. Zijn naam fluisteren. Ben, Ben, waar ben je, je mama is hier.’⁵⁹

Afscheidsgerichte hechting

Als we geen levend kind meer hebben om vast te houden, te voeden, te koesteren en te hoeden, wordt de taak van ouders om voor hun kind te zorgen ruw doorbroken. De diepe onvervulbare drang tot zorg die dan ontstaat, kan enigszins gestild worden door een andere vorm van hechting: afscheidsgerichte hechting, die omschreven kan worden als de behoefte om verbinding te maken met het levenloze lichaam van de baby en dit te koesteren als ware het kindje nog levend. Dat hierbij sprake kan zijn van een zekere verdringing van de realiteit van de dood, hoeft in dit stadium niet zorgelijk te zijn, maar kan begrepen worden als een uiting van de natuurlijke drang tot ouderlijke koestering én als de aanvang van gezonde rouw. Petra en Koert namen hun overleden zoon Xiano mee naar huis, waar hij thuis werd opgebaard met koelelement en het raam open. Wanneer Petra hem op de arm nam, pakte zij een dekentje dat op de kachel was gelegd. ‘Een baby hoort warm te zijn.’

Door middel van de afscheidsgerichte hechting tracht de ouder een verinnerlijkt beeld te krijgen of te behouden van het kind dat binnen enkele dagen afgestaan moet worden aan het graf of het vuur. Het is moeilijk om het lichaam af te staan, omdat de door hormonen versterkte hechtinggevoelens de tegengestelde beweging stimuleren: we willen als mama’s en papa’s onze kindjes verzorgen en koesteren. Ellen, moeder van Chris: ‘Toen hij net begraven was, zeiden Marco en ik tegen elkaar: We halen hem gewoon weer op. Als hij maar gewoon thuis is.’

Deze tegenstrijdige vorm van hechting is uiteraard geen hechting volgens de algemeen gehanteerde definitie, omdat het geen wederzijds proces beschrijft, niet gericht op het overleven van het kind, wel op zijn welzijn en omdat het in concrete zin van zeer tijdelijke aard is, beperkt tot de tijd tussen overlijden en de uitvaart. Toch lijkt het zinvol om in de context van een overleden baby de term hechting te gebruiken, omdat de emoties en de handelingen die de basis vormen voor de afscheidsgerichte hechting, nauw aansluiten op het proces van prenatale hechting en postnatale hechting wanneer de baby levend geboren wordt. Rein vertelt hoe belangrijk het was om zelf veel te kunnen doen voor zijn overleden dochter Famke. ‘Na het overlijden hebben we haar zelf gewassen en aangekleed. (...) Bij ons thuis hebben we haar zelf volledig verzorgd met koelblokken. We hebben zélf het mandje naar het uitvaartcentrum gebracht en zélf naar het grafje gedragen. We hebben haar ook zélf in haar grafje gelegd. Ze heeft al die dagen heel veel kusjes gehad, heel veel.’ Het aaneengesloten proces van integrale hechting wordt verlengd door de afscheidsgerichte hechting. Ouders worden door een complex samenspel van neurochemische systemen gestimuleerd om zich te verbinden met hun kindje. Wanneer het proces van hechting door de dood verbroken wordt, worden ouders door de fysiologische processen aangezet om hun hechtingsgedrag voort te zetten. Gevoelsmatig willen ze niet voor waar aannemen dat hun baby werkelijk is overleden. Ondanks het feit dat Wim al aan de telefoon had gehoord dat zijn zoon Milan was overleden, vertelde hij bij aankomst in het ziekenhuis dat hij kwam voor zijn zoon die gereanimeerd werd.

Afscheidsgericht hechtingsgedrag zet het aaneengesloten proces van integrale hechting voort en heeft ook een duidelijke functie: het biedt bevestiging en erkenning voor het feit dat het kindje werkelijk heeft bestaan. Het bewijsmateriaal dat door afscheidsgerichte hechtingshandelingen ontstaat, kan getoond worden aan de sociale omgeving. Zo kan de omgeving verbaasd reageren als ze op foto’s zien dat een doodgeboren kindje in de armen van de ouders lijkt op een slapend kindje. Ouders moeten daarnaast soms zichzelf, met hulp van foto’s, voorwerpen en de herinnering aan hoe zij afscheid hebben genomen, wijzen op de realiteit dat hun kindje geen zinsbegoocheling was, maar echt heeft bestaan. Martine, moeder van Yasin: ‘Soms lijkt het alsof het over iemand anders gaat, alsof ik het niet heb meegemaakt. Maar ik ben het echt zelf en hij heeft echt bestaan. Als ik tussen zijn spulletjes kijk, dan zie ik een foto van zijn longetjes: een bewijs dat hij echt is geweest.’

Verbindingsgedrag en verbindingssymbolen

Als ouders afscheid nemen van hun overleden baby, moet in zekere zin in enkele dagen een heel leven verpakt worden. Dat gebeurt met verbindingsgedrag, zoals kusjes geven, koesteren, wassen en met verbindingssymbolen, zoals foto’s, afdrukken van voetjes, waarmee de voortdurende verbinding tussen de ouders en het overleden kind wordt gesymboliseerd en tastbaar gemaakt. Deze verbindingssymbolen worden linking objects en keepsakes genoemd. Dichtregels op de in-memoriam-site van Chris door moeder Ellen: ‘Aanwezig door afwezigheid, maar voor altijd in ons hart.’ Elk verbindingssymbool, zoals een haarlokje, polsbandje of wiegenkaartje, kan een reeks aan herinneringen oproepen. Vooral foto’s en video-opnamen kunnen herinneringen losmaken die verder gaan dan alleen het geregistreerde moment. Wanneer een baby te vroeg geboren is, levensbedreigend ziek is, gaat overlijden of overleden is, kunnen zorgverleners de ouders wijzen op Stichting Earlybirds Fotografie, Stichting Still en Stichting Make a Memory¹³⁰, die vanuit ideële doelstellingen een kosteloze professionele fotoreportage aanbieden aan ouders. Naast babyspulletjes en beeldmateriaal kunnen ook opgeschreven herinneringen, een Facebookpagina, dagboekfragmenten of een rouwadvertentie voor ouders dienen als symbolen die de verbintenis tussen hen en hun overleden baby herbergen.

Pas nadat Ilse en Rein een lijst hadden gemaakt van hun herinneringen aan Famke, kon Rein rustiger in zijn verdriet zijn.

Verbindingssymbolen kunnen iets zeggen over de verwachte, maar door de dood bevroren toekomst van de overleden baby, zoals een eerste voetbalschoentje in babymaatje.

Door eigenschappen van de verbindingssymbolen kan enigszins tegemoetgekomen worden aan de hechtingsbehoefte die niet van de ene dag op de andere losgelaten kan worden. De babyspulletjes kunnen net als kinderen bekeken, vastgehouden en gestreeld worden. Daarnaast kunnen deze verbindingssymbolen, net als het kindje dat ze symboliseren, gekoesterd en beschermd en met trots en ontroering getoond worden aan anderen om bewondering te oogsten. Voor Rita, moeder van Stephan, voelt het drieluik van geboortekaartje, voetafdruk en foto dat aan de wand in de woonkamer hangt, als een bewijs van Stephans bestaan.

Op den duur kunnen herinneringen, bevroren toekomstverwachtingen en andere verbindingen die opgeslagen zijn in een verbindingssymbool, als het ware ‘geabsorbeerd’ worden door het symbool, dat daarmee ‘de bewaarplaats van het verdriet’ wordt. Bewaard in deze veilige bewaarplaats kan het verdriet om het kindje mogelijk tijdelijk losgelaten worden, zodat de ouders ‘lichter’ voort kunnen in het dagelijks leven. Het verdriet kan dan op zelfgekozen momenten uit de bewaarplaats worden gehaald en ervaren worden, waarna het weer bewaard kan worden. Op deze wijze lijken verbindingssymbolen ‘zelf die herinneringsarbeid te kunnen uitvoeren.’¹⁸ Claudia had jarenlang op de schoorsteenmantel een kaartje staan dat ze had gekregen toen haar zoon Luc stierf. De letters waren op sommige plaatsen weggevaagd, maar het herinnerde aan Luc en aan de troost die zij kreeg toen hij stierf.

Wanneer het behouden en koesteren van deze verbindingssymbolen niet verhinderen dat de realiteit van het verlies wordt aanvaard, kunnen ze ondersteunend en troostend zijn voor ouders. Zo kunnen ouders besluiten om het kamertje van hun overleden kindje intact te laten, omdat dat troost geeft. Malou heeft de kamer van haar dochter Lola precies zo gelaten zoals hij was toen Lola stierf. Elke dag haalt ze de kleren van haar zoontje Joaquim uit de kast in die kamer. ‘Misschien wil ik het volgende week wel opruimen, misschien wil ik het over een aantal jaren nog steeds niet. Maar nu kan en wil ik het niet.’

De vermelding van de naam van de overleden baby of een symbolisch sterretje op kerstkaarten, kan houvast geven en als het ware afdwingen dat de omgeving erkent dat het overleden kindj e een plek heeft in het leven van de ouders. O Dorien schrijft Amy’s naam op de kerstkaarten. ‘Voor mij voelt het nu goed, want ze hoort bij ons gezin.’

Zulke verbindingshandelingen en daaruit voortvloeiende verbindingssymbolen bieden concreet houvast bij het behouden van herinneringen en kunnen jaren aangewend worden, soms zo lang de ouder leeft. Het is stigmatiserend en schadelijk om zulke uitingsvormen van rouw per definitie te classificeren als tekenen van gecompliceerde rouw. De context waarin deze uitingsvormen voorkomen is van belang bij het interpreteren of er sprake is van gezonde rouw.

Een bewijs van officiële registratie van een overleden baby kan een belangrijk verbindingssymbool zijn waarin maatschappelijke erkenning besloten ligt. Het kindje van Parool-columniste Roos Schlikker stierf tijdens de zwangerschap, waarna zij met succes een overlijdensakte aanvroeg bij de gemeente. ‘In mijn zak brandt de overlijdensakte van mijn dochter. (...) Dit voelt als erkenning. Ze mag er zijn.’⁹⁷ Hoewel in onze tijd ouders niet meer belet zullen worden hun overleden kindje te zien, kan er nog altijd hier en daar sprake zijn van een zekere ontkenning, als vastgeroeste erfenis uit vroegere tijd. Een dergelijke situatie is aan de orde rondom de mogelijkheid van bijschrijving van doodgeboren baby’s in de Basisregistratie Personen (BRP). Deze mogelijkheid is op initiatief van moeders door middel van de petitie Ik wil ook in het BRP! aangevraagd bij de regering, want ‘kinderen die rond de geboorte overlijden bestaan juridisch niet’.³ Ouders van een doodgeboren baby lopen soms hard aan tegen een maatschappelijke ontkenning: ‘Zo schrijft een moeder op de petitiesite over haar dochter die na 35 weken dood werd geboren. De verzekeraar deelde direct mee dat het ‘geen echt kind’ zou zijn.’¹⁰⁴ De petitie is succesvol gebleken: de mogelijkheid tot inschrijving van doodgeboren kinderen zal gaan gelden.¹¹⁴

Het aanzicht van de dood

In weerwil van de instinctieve zorgbehoefte die leidt tot afscheidsgericht hechtingsgedrag, kunnen ouders angst en weerzin voelen om het levenloze lichaam van hun kindje te zien of aan te raken. Meestal, maar niet altijd, verdwijnt de angst uiteindelijk grotendeels of volledig, soms met enige aanmoediging van verpleegkundigen, uitvaartbegeleiders of andere betrokkenen. Iris vond het eng om haar zoon Brent na zijn overlijden vast te houden. Ze is blij dat de fotograaf van Stichting Make a Memory haar over de hoge drempel heen hielp. ‘Ze hebben mij niet gedwongen, maar wel gestimuleerd. Toen heb ik hem vastgehad en daarna heb ik hem vrijwel de hele tijd vastgehad.’

De angst voor het dode lichaam kan komen door de wijze waarop wij in het Westen tegen de dood aankijken. Ook kunnen er psychologische factoren zijn, zoals een verhoogd angstniveau door een eerder beleefd trauma of door een lang aanhoudende crisissituatie rondom de zwangerschap. Hierdoor kan er een blokkade optreden bij de afscheidsgerichte hechting, zoals bij de geboorte van een gezond, levend kind ook de hechting geblokkeerd kan worden door verschillende oorzaken. De aanname dat het voor elke ouder goed is om het overleden kind te zien en te koesteren, is niet per definitie geldig en kan leiden tot extra traumatiseren. Zowel Miriam als haar man wilden dat hun dochter Noortje na haar overlijden naar het ziekenhuismortuarium werd gebracht. De verpleegkundigen vroegen continu of ze Noortje toch niet op haar kamer wilde. Dat gaf Miriam het gevoel dat ze ‘het heel fout deed’.

Sommige ouders zijn gebaat bij het op een afstand houden van hun overleden kind en geven op hun eigen wijze vorm aan de afscheidsgerichte hechting. Er is een tere scheidslijn tussen aanmoediging en ongewenste druk vanuit de zorgverleners. Bij het bewaken van deze lijn is fijngevoeligheid, tijd en oprechte aandacht nodig om samen met de ouders in een respectvol gesprek te onderzoeken welke keuze voor hen een heilzame is. Soms ontstaat als vanzelf ruimte. Roy en Miriam, ouders van Noortje: ‘We hebben lieve spulletjes meegenomen om in haar kistje te leggen en nog lieve woordjes tegen haar gezegd.’

Er kan sprake zijn van een zichtbare, soms schokkende afwijking bij kinderen met een aangeboren aandoening. Om verder te kunnen leven met de werkelijkheid van een verlies, is het doorgaans nodig en helend om het verlies op een of andere, soms aangepaste, wijze met de eigen ogen te zien, te constateren dat het verlies definitief is en dat er door het verlies een nieuwe werkelijkheid is ontstaan.

Harma mocht haar zoon Guus niet zien vanwege zijn open schedeltje. ‘Ze hadden ons kunnen uitleggen hoe het hoofdje eruitzag en een deel kunnen afdekken, dan had ik mijn zoon wel even kunnen vasthouden of desnoods een voetje of een handje.’

Vertrouwen in het zelfbeschermingsmechanisme en de autonomie van gezonde volwassenen lijkt op zijn plaats wanneer er een baby geboren wordt met een aandoening die een schokkende aanblik kan bieden. Daarnaast is enige bescherming vanuit hulpverleners gewenst, bijvoorbeeld in de vorm van het licht bedekken van ernstig aangetaste lichaamsdelen van het kindje. Sonja mocht haar dochter Madelon zien en koesteren en zag ook even het open schedeltje, dat eerst met een doekje en later met een mutsje bedekt was. ‘Dat heb ik niet als traumatisch ervaren, maar ik was ook in een roes.’

Ook moeilijke en verdrietige aanblikken van een overleden baby kunnen dierbare herinneringen zijn die verinnerlijkt worden en bijdragen aan afscheidsgerichte hechting.

Eervol afscheid

Het eervol laten begraven of cremeren van een overleden baby is een belangrijk deel van afscheidsgerichte hechting, waarbij de vader en moeder hun ouderlijke zorgtaak kunnen vervullen. Miriam gaf zichzelf de opdracht om met de grootste toewijding de begrafenis van Noortje te regelen. ‘Alles wat ik kon doen, wilde ik ook voor haar doen. Ik ben echt tot het uiterste gegaan, uren achtereen. Pas toen alles tot in de puntjes geregeld was, kreeg ik rust.’

Wanneer een uitvaart om welke reden dan ook niet mogelijk is, laat dat een onnoemelijke leegte en onverteerbaarheid achter bij de ouders. De realiteit en het definitieve karakter van het verlies worden door een uitvaart bevestigd. Bevestiging van het verlies is bevorderend voor een gezond rouwproces. Het kind krijgt met een graf of urn een tastbare plaats, waaraan ouders zorg zouden kunnen geven, waar het overleden kind ‘een soort van lichaam dat men kon blijven bezoeken’ behoudt.¹⁸ Er zijn in de loop van de jaren naast een urn vele andere asbestemmingen mogelijk geworden, zoals verwerking in sieraden, kunstwerken of tatoeages, uitstrooiing over land of zee, in een ballon oplaten, of bijzetting in een rif in de oceaan. Nathasja maakt af en toe het urntje van Sean open. Er zit niet veel in, het is een klein laagje as. ‘Ik wil ook graag een tatoeage van de handafdruk van Sean met zijn as erin.’

De uitvaart is in principe het eindpunt van zorggedrag voortkomend uit afscheidsgerichte hechting.

De afscheidsgerichte hechting is een onderdeel van het verbindingskoord van liefde dat ouders via de prenatale en postnatale hechting hebben met hun jonggestorven baby. Als de uitvaart van de baby is geweest, strekt het verbindingskoord van liefde zich verder uit langs de herinneringen van de ouders die tezamen de geschiedenis van het kindje vormen. Ouders kunnen alleen nog zorg aan hun kind geven door het zich te herinneren.