Dit boek dragen we op aan iedereen die onderdeel is of was van een stiefsysteem.

In het bijzonder:

Femke, Maartje
M.J., Milou, Mike, Luuk, Hannah, Joost

Uitleg illustratie omslag

Japanse principe van ‘kintsugi’ waarbij breuken in porselein of scheuren in kleding gerepareerd worden met goud, waarna de waarde eerder toeneemt dan afneemt. Hier een met goud gerepareerd hart dat met een gouddraad andere harten omwikkelt, waardoor ze samen een systeem vormen.

DE MIJNE ZIJN DE LIEFSTE

Dynamieken in samengestelde gezinnen

Magda Hengst en Karin den Hollander

In de Wolken

© 2019
In de Wolken
Spoorlaan 9c, 5591 HT Heeze
www.in-de-wolken.nl
www.omgaan-met-verlies.nl

Foto Magda Hengst: Karin Keesmaat
Foto Karin den Hollander: Wout Ritzema
Ontwerp omslag: Renske de Kinkelder
Vormgeving: Tonny Teuwisse

ISBN 978-90-77179-55-0
NUR 767

Eerste druk april 2019
Vierde druk november 2022

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
De samenstellers hebben hun best gedaan om alle rechthebbenden te achterhalen en de voorwaarden ten aanzien van het gebruik schriftelijk overeen te komen. Wanneer iemand meent dat een bepaalde vermelding onjuist is of wanneer iemand meent enig recht te kunnen doen gelden dan verzoeken wij dit te melden.
Hoewel aan de samenstelling van deze uitgave de grootst mogelijke zorg is besteed, kan de uitgever niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten, noch kunnen aan de inhoud rechten worden ontleend.

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

1 Het samengestelde gezin: de feiten

2 Van gezin naar systeem

3 Systemische wetmatigheden

4 De Stiefcirkel

5 Afscheid nemen

6 Rouwen

7 Integreren

8 Relaties aangaan

9 Verbinden

10 Rust en waarderen

Dankwoord

Noten

Dingen gedaan

Ik heb dingen gedaan
Die ik beter had gelaten
Heb dingen gelaten
Die ik beter had gedaan
Maar het heeft weinig zin
Om de tijd terug te draaien
Al is het goed om te zien
Waar het mis is gegaan

Ik wist soms niet meer
Waar ik het moest zoeken
Zo kwam ik terecht
Waar ik niet wilde zijn
Maar je vindt soms een weg
Als je durft te verdwalen
Je ziet soms pas de kern
Van alles … als alles verdwijnt

Stef Bos

VOORWOORD

Wat een heerlijke ontdekkingen heb ik gedaan in dit boek! Natuurlijk kan ik in mijn werk als psycholoog en seksuoloog rijkelijk putten uit mijn eigen ervaringen als ‘stiefmoeder’, maar door nu een aantal essentiële zaken zo helder terug te lezen, heeft die kennis en ervaring een ware verdiepingsslag gekregen. Ik was van plan om dit boek te lezen als ‘professional’, maar als vanzelf begon ik te lezen als ‘ervaringsdeskundige’. Ik kon dat niet tegenhouden en dat betekent dat de inhoud me persoonlijk heeft ‘gepakt’. De tekst is daarom geschikt voor zowel professionele hulpverleners als voor mensen die zichzelf begeven in een samengesteld gezin en hun omgeving.

Al vlot tijdens het lezen ontdekte ik dat ik mezelf eigenlijk helemaal geen stiefmoeder had hoeven noemen, al die afgelopen jaren. Wat een opluchting! Lang heb ik geworsteld met het onderdeel ‘moeder’ in dit woord. De kinderen van mijn lief hadden immers al een moeder; dat ben ik gewoon niet. En ik vond dat ik het wel moest zijn. Ook herken ik het beschreven schuldgevoel goed: je doet je best een moeder voor ze te zijn, maar alles voelt anders dan bij je eigen kinderen en dat levert een gevoel op van fors tekortschieten. Als ik ruzie had met mijn man, ging het in 90 procent van de gevallen over de omgang met elkaars kinderen; ik lees het allemaal terug in dit boek. Daarnaast las ik over de neiging om aan de buitenwereld vooral te vertellen hoe goed het gaat; je wilt immers zo graag dat het dit keer wel slaagt. Ook dat was een feest van herkenning om te lezen. Overigens… het ging ook regelmatig echt goed bij ons. We hadden een gezellige boel in huis met vier kinderen, er gebeurde altijd wat en voordat ze echt moesten gaan slapen liep ik een rondje langs allemaal om ze een kwartiertje hun lievelingskietel te geven. De ene wilde dat zachtjes strelend op de rug, de ander kon geen genoeg krijgen van het raden van letters en woorden die ik met mijn vinger op zijn rug schreef. Gewoon echt gezellig!

De eerste zes tot zeven jaren waren bij ons eigenlijk de gemakkelijkste jaren, lastiger werd het toen ze alle vier in de puberteit kwamen. Niet omdat het lastige kinderen waren, want dat was echt niet zo. Het zijn vier prachtige mensen. Het probleem lag binnen mezelf: ik kon geen ruimte meer vinden voor mezelf! De kinderen gingen ongeveer gelijk met ons naar bed en ‘papa en zoon’ keken graag naar sport of actiefilms, met het volume op tien. Waar ik ook was, zij waren er ook en ik vond binnen ons huis gewoon geen ruimte meer om zelf te leven, al was het maar een telefoontje met mijn zus, een beetje werken of een boek lezen. Ik wilde per se niet een ‘zeiksnor’ worden, zo’n mens dat steeds vindt dat de tv zachter moet. Dus liet ik het gaan en verloor zelf steeds meer energie. Ook miste ik het intieme contact met mijn eigen dochters; er waren gewoon altijd overal mensen en wanneer ik iets alleen met hen wilde doen, voelde ik me eigenlijk schuldig.

We hebben toen een plan bedacht, waarvan ik nog steeds vind dat dat het beste plan is OOIT! Het heeft namelijk vooral liefde en rust teruggebracht: we zijn weer gaan latten. Ik ben samen met mijn kinderen zes kilometer verderop gaan wonen. Wat een supergoed besluit! Het intieme contact met mijn eigen meiden intensiveerde en dat was ook zo bij mijn man en zijn kinderen. En als we nu met zijn allen zijn, dan is het weer gezellig. Ik stel me niet meer op als hun moeder; ik ben gewoon hun vaders lief en hou ook van hen. Het vraagt wel lef om dit te doen. In het begin voelde het toch een beetje als ‘het begin van het einde’, maar het bleek het begin van een nieuwe start waarbij alle verhoudingen veranderden, ten goede! Ook dat lees ik terug in dit boek, dat je moet nadenken over ‘wat je eigenlijk van elkaar bent’, ‘welke rol je hebt’. Zo ontzettend belangrijk en helder beschreven.

Heb ik het leven in een samengesteld gezin onderschat? Zeer zeker! De redenen daarvoor lees je allemaal terug in dit boek. Sowieso beschrijft het zaken die je tegenkomt, het ene in sterkere mate dan het andere. Ben ik trots op hoe we het uiteindelijk hebben vormgegeven? Ook zeer zeker! En ook dat is leuk om te herkennen in dit boek. Want met creativiteit, doorzettingsvermogen en liefde is er veel moois te bouwen en kan een samengesteld gezin een rijkdom zijn in je leven. Dit boek geeft daar handvatten voor; ik had het graag vijftien jaar eerder gelezen. Ik zou het fantastisch vinden als dit boek gaat leiden tot een onderzoek naar een ‘best practice van stiefgezinnen’: hoe kenmerken die zich, wat doen ze wel en niet, hoe voorkom je bepaalde valkuilen en hoe maken mensen binnen zo’n stiefsysteem er samen iets echt moois van? De Stiefcirkel is een prachtige aanzet hiertoe.

Ik wens iedereen deze kennis toe.

Irma van Steijn

GZ-psycholoog en seksuoloog NVVS

en sinds 2003 onderdeel van een stiefsysteem

Ik moet nog leren lief te hebben

Ik moet nog leren
Lief te hebben
Vertrouwen op
De volle maan
Geblinddoekt langs
De afgrond gaan
Mezelf bewijzen
En weerleggen
Het onbekende leren kennen
Ik moet nog leren
Lief te hebben

Ik moet nog leren
Lief te hebben
Ik moet nog groeien
Naar het licht
Zoals het is
Ik moet mij van
Mezelf redden
De loop van de rivier
Het landschap zien
Verleggen
Ik moet nog leren
Lief te hebben

Stef Bos

INLEIDING

Het aantal samengestelde gezinnen in Nederland neemt jaarlijks toe en loopt al richting de 200.000 (zie hoofdstuk 1 voor de exacte cijfers). Waar het in veel boeken gaat over wat dit betekent voor de kinderen die opgroeien in deze gezinnen, richten we ons in dit boek op de effecten op het hele stiefsysteem. Met name op de betekenis voor de stiefvader en -moeder, in dit boek stiefverzorgers genoemd. We leggen later uit waarom.

Wat ons bezighield was waarom iets wat begint als een geweldige verliefdheid, zo vaak eindigt in een echtscheiding of einde van de relatie. Eerst lijken er geen of weinig obstakels te zijn, zelfs niet als blijkt dat je nieuwe liefde kinderen heeft. Enthousiast wordt de wereld van de ander verkend, een wereld waar ook kinderen wonen. Die blijken al snel een grotere rol te spelen dan je verwacht had. Na een tijdje blijkt het vaak minder soepel te gaan dan je had gehoopt en komen de eerste teleurstellingen. De roze wolk begint anders te kleuren. Je gaat snappen waarom ruim 60 procent van de relaties met iemand die al kinderen heeft binnen enkele jaren strandt. Leven in een samengesteld gezin is ingewikkeld. De ex blijft altijd in beeld, de rouw over een overleden partner/ouder is nog zo (of opnieuw) voelbaar, je stiefkinderen zien je misschien liever gaan dan komen en je krijgt niet altijd de steun die je nodig hebt, van je partner of je omgeving. Misschien vraag je je soms vertwijfeld af: waar ben ik aan begonnen en gaan we dit wel redden?

Een stiefsysteem is gebouwd op een fundament van rouw en bestaat uit de brokstukken van een of meerdere gezinnen maar vaak ook op eerdere verliezen in het leven. Daarom hebben we er bewust voor gekozen om aandacht te schenken aan het verleden van de ouders. Het is immers vaak zo dat de kinderen de schuld krijgen wanneer er iets in het stiefsysteem niet loopt, terwijl die verantwoordelijkheid niet bij hen ligt. Wel zijn kinderen enorme spiegels voor wat vanbinnen bij de stiefverzorgers leeft. Volwassenen hebben de taak wijs om te gaan met alle verschillende dynamieken in het stiefsysteem. Als volwassenen naar hun eigen situatie kijken en daarbij de spiegel gebruiken voor hun eigen ontwikkeling, kan dat alleen maar bijdragen aan een steviger fundament onder het nieuwe stiefsysteem.

Wij, schrijvers van dit boek, zijn gepokt en gemazeld in het stiefsysteem. Magda Hengst verloor haar man Arie, de vader van haar twee dochters. Daarna had ze tien jaar een relatie met een weduwnaar met drie dochters. Sinds kort heeft ze een nieuwe liefde. Hij heeft vijf volwassen kinderen. Karin den Hollander kent de positie van stiefdochter én van stiefmoeder van binnenuit. Toen ze zeventien was, overleed haar moeder en kreeg ze na enige tijd te maken met een stiefmoeder. Karin heeft een relatie met een weduwnaar met twee kinderen en kreeg met hem nog een zoon en een dochter.

We nemen je in dit boek stap voor stap mee in de wereld van het samengestelde gezin en alle aspecten die invloed hebben op de onderliggende, onzichtbare dynamieken ervan. Wij doen dit aan de hand van een overzichtelijk model: de Stiefcirkel. De Stiefcirkel is verdeeld in zes stappen. Iedere stap beschrijft een belangrijk aspect van de ontwikkeling van het samengestelde gezin. Die ontwikkeling is weergegeven als een cirkel, omdat je niet kunt spreken van een begin en een eind; het is een doorlopend proces waarbij het ene deel steeds invloed heeft op het andere deel. In dit boek bespreken we iedere stap afzonderlijk.

Hoewel we ons er duidelijk van bewust zijn dat niet alle relaties man vrouwrelaties zijn, en dat er ook kinderen zijn met twee moeders of twee vaders, zijn we in de schema’s en modellen uitgegaan van man-vrouwrelaties. Daarmee bedoelen we de biologische ouders van het kind. We realiseren ons dat ook een niet-biologische ouder een verworven loyaliteit met het kind kan hebben opgebouwd die het gevoel van een biologische band zeker benadert. Denk bijvoorbeeld aan twee moeders of vaders die samen een kind krijgen of aan adoptieouders. Als lezer kun je ook andere relatievormen voor ogen houden.

We hebben vaak voor hij of voor zij gekozen maar waar de mannelijke vorm staat, kun je ook de vrouwelijke lezen en andersom.

Leeswijzer

In hoofdstuk 1 gaan we in op de cijfers en de feiten. Hoofdstuk 2 begint met de uitleg waarom hét samengestelde gezin niet bestaat. We introduceren nieuwe termen die we in het boek zullen gebruiken. In hoofdstuk 3 beschrijven we de onzichtbare dynamieken die doorwerken in een nieuw gevormde samenlevingsgroep: de systemische wetmatigheden. In hoofdstuk 4 volgt de uitleg van de Stiefcirkel, waarna in de daaropvolgende hoofdstukken de verschillende stappen worden beschreven. We beginnen in hoofdstuk 5 met ‘Afscheid nemen’. Hierin wordt beschreven waar de leden van het samengestelde gezin afscheid van moeten nemen voor en tijdens het leven in een samengesteld gezin. In hoofdstuk 6 gaan we dieper in op ‘Rouwen’ en het herkennen en erkennen van gevoelens die liggen ónder het eventuele zichtbare gedrag. We kijken naar wat dit inhoudt voor de verschillende leden van het samengestelde gezin. Hoofdstuk 7 laat de integratie van gevoelens zien. In hoofdstuk 8 beschrijven we wat er gebeurt bij het aangaan van nieuwe relaties. De mogelijkheden die de verschillende leden van het samengestelde gezin hebben tot het aangaan van verbindingen binnen het samengestelde gezin en welke dynamieken zij bij het samenstellen serieus hebben te nemen (hoofdstuk 9), zijn bepalend voor het succes van het nieuwe ‘gezin’. In hoofdstuk 10 gaan we in op de stap ‘Rust en waarderen’. Elk hoofdstuk is voorzien van illustratieve citaten en oefeningen.

We hebben dit boek met veel enthousiasme en genoegen geschreven. We hopen dat bij jou als lezer puzzelstukjes op hun plaats vallen en je meer inzicht krijgt in de vaak onzichtbare dynamieken onder het stiefsysteem, die van grote invloed zijn op het functioneren van het systeem. We wensen je veel leesplezier.

Magda en Karin

We kiezen onze partner
vanuit de plek
waar we zelf
nog moeten leren.
Daar wordt alles wakker geschud
wat nog giftig ligt te slapen.

Wibe Veenbaas

Draden van verbondenheid

De draad van
de liefde
verbindt mij
met jou

de draad van
het gemis
verbindt mij
met jou

zoveel draden
verbinden mij
met zoveel
mensen

altijd is er
die draad met jou
ze doorkruist
alle andere draden

ze geeft betekenis
aan alle levensdraden

de draad van
liefde
verbindt
voor altijd

de draad van
‘t gemis
verweeft zich
met die van de liefde

Marinus van den Berg

1 HET SAMENGESTELDE GEZIN: DE FEITEN

Waar ben ik?
Wat was mijn plek?
Wat wordt mijn plek?
Wie ben ik?

Riet Fiddelaers-Jasper

We zien de afgelopen decennia een duidelijke stijging in het aantal samengestelde gezinnen. We spreken van een samengesteld gezin als een of beide volwassenen kinderen hebben uit een eerdere relatie. Samengesteld verwijst naar het fundament van het gezin. Twee biologische ouders zijn uit elkaar gegaan. Als een van de ouders een nieuwe relatie krijgt, kan er een nieuw ‘gezin’ gaan ontstaan. Dat samengestelde gezin bestaat uit elementen van de eerdere kerngezinnen; vandaar de term ‘samengesteld gezin’.

In 2003 waren er 104.000 samengestelde gezinnen in Nederland. Momenteel zijn dat er naar officiële schattingen 187.000.¹ Dit aantal is slechts het topje van de ijsberg. Want dit zijn alleen de samengestelde gezinnen waar de kinderen hoofdzakelijk wonen; 70 procent woont ² De co-oudergezinnen en de weekend-stiefgezinnen (vaak de vader met een nieuwe vriendin en haar of hun eventuele kinderen) zijn niet meegeteld. Als we die allemaal zouden meetellen, zou het daadwerkelijke aantal samengestelde gezinnen veel hoger uitkomen.

Samengestelde gezinnen zijn er in vele varianten. Een vrouw krijgt bijvoorbeeld een nieuwe vriend. Zij heeft zelf geen kinderen, maar de man is wel al vader. Of een gescheiden vrouw ontmoet een gescheiden man; beiden hebben ze kinderen uit een eerdere relatie. Of een weduwnaar blijft achter met zijn kinderen en wordt opnieuw verliefd. Soms komt er in deze situaties nog een gezamenlijk kind bij. Dan ontstaat een nieuwe gezinssamenstelling. De wens is dat de losse elementen op termijn samen één geheel gaan vormen.

Het aantal samengestelde gezinnen groeit dus in rap tempo. Meer dan 600.000 Nederlandse kinderen onder de 17 jaar woonden in 2015 niet in een gezin met twee eigen ouders. Dat zijn er bijna 200.000 meer dan 20 jaar eerder. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) verwacht dat deze stijgende trend aanhoudt.

Nog enkele cijfers:

•Meer dan één op de drie huwelijken loopt stuk (in 2016 was het echtscheidingspercentage 39 procent, in 2014 zelfs 40 procent).³

•Ieder jaar zijn meer dan 33.000 kinderen betrokken bij een scheiding. In 2016 waren dat er 33.561, in 2015 waren het er 34.650 en in 2014 35.727.³

•Jaarlijks worden ruim 6.000 minderjarigen (half)wees. Kinderen wonen na verlies van hun moeder vaker in een stiefgezin, pleeggezin of zelfstandig dan na verlies van hun vader.⁴

•Meer dan de helft van de tweede en volgende huwelijken en samenwoonrelaties valt uiteen.⁵

•Van de nieuw samengestelde gezinnen (waarbij kinderen betrokken zijn) strandt bijna twee derde binnen vijf jaar.⁶

Laten we dit laatste cijfer eens goed tot ons doordringen... twee derde van de samengestelde gezinnen redt het niet. Dit zijn gezinnen met kinderen die al eerder een scheiding hebben meegemaakt of van wie een van de ouders is overleden.

Daarnaast zijn er enkele onderzoeken gedaan naar de beleving en ervaringen van kinderen in samengestelde gezinnen. Uitkomsten uit deze onderzoeken zijn onder meer:

•Kinderen in vadergezinnen (vader met stiefmoeder) hebben meer problemen dan kinderen in moedergezinnen (moeder en stiefvader).⁷

•Kinderen met een stiefouder scoren lager op de Cito-toets.⁸

•Kinderen uit stiefgezinnen gaan eerder uit huis dan kinderen die bij hun eigen ouders wonen.⁹

1.1 De complexiteit van een samengesteld gezin

Een samengesteld gezin is gebouwd op een fundament van rouw. Er is altijd iets aan voorafgegaan wat kapotging: het is gebouwd op de ‘resten’ van een of twee eerdere gezinnen. Juist dat brokkelige fundament is wat het extra lastig maakt om van het nieuwe gezin een succes te maken. Tot nu toe werd in literatuur over stiefgezinnen gezegd dat het vormen van een stiefgezin vier tot zeven jaar duurt.¹⁰ Volgens de nieuwste bevindingen, die terug te vinden zijn in dit boek, is dit gegeven juist. Als je door deze periode heen bent, dan is de kans van slagen groter.

Tegelijkertijd blijkt het vormen van een samengesteld gezin een levenslang project! Dit klinkt zwaar en negatief, maar zo erg is het niet. Wat we daarmee wel willen zeggen is dat het een proces is dat altijd doorgaat. We maken dit in dit boek duidelijk aan de hand van een cirkelvormig model (de Stiefcirkel).¹¹ Vaak verloopt het proces van samenstellen moeizaam. Samen een nieuw gezin worden is bijzonder complex. Door deze complexiteit dreigt er weer een breuk. Een breuk op een breuk. Duizenden kinderen die opgroeien in deze gezinnen krijgen tijdens hun jeugd niet altijd voldoende vertrouwen in het bestaan van duurzame relaties. Zij ervaren dat het steeds verkeerd afloopt. De cijfers hierover zijn bekend: kinderen van gescheiden ouders hebben 34 procent kans om later ook te scheiden (ten opzichte van 16 procent als de ouders niet gescheiden zijn). Als beide partners in een nieuwe relatie gescheiden ouders hebben, is het percentage van deze stellen dat voor een scheiding kiest zelfs 54 procent.¹² In sommige gevallen durven deze volwassenen niet eens meer aan een relatie, met eventueel nog gezamenlijke kinderen, te beginnen.

Gelukkig zijn er de afgelopen jaren veel boeken over dit onderwerp verschenen. Ook zijn er initiatieven genomen om samengestelde gezinnen inzichten en hulp te bieden. De complexiteit wordt uitgebreid besproken en alle valkuilen die je kunt tegenkomen op je pad worden benoemd. Er is al veel ontwikkeld om deze gezinnen in het dagelijks leven te helpen: het ouderschapsplan, het Stiefplan, professionele hulp voor nieuwe stellen en kinderen, ontmoetingsdagen, workshops, symposia en lotgenotengroepen.¹³ En toch blijft het aantal scheidingen bij samengestelde gezinnen verontrustend en blijkt bewustwording om niet onvoorbereid aan een samengesteld gezin te beginnen noodzakelijk.

1.2 Tijd voor een andere kijk

Er is al veel hulp, maar de cijfers blijven groeien. Wat maakt nou dat deze cijfers schokkend blijven? En waarom groeit deze trend steeds meer uit tot een serieus maatschappelijk probleem? Ook al houden we ons aan het Stiefplan en alle gemaakte afspraken, waarom blijft het toch zo zeer doen? Hoe komt het dat we bij de ene partner tot de conclusie komen dat het niet werkt en we bij een volgende partner, na een periode van geweldige verliefdheid, opnieuw dezelfde pijn ervaren en we in het ergste geval moeten constateren dat het weer niet werkt? Waarom lopen zo veel van deze relaties vast op issues rond de kinderen? Waarom voelen je eigen kinderen toch echt anders dan die van je nieuwe partner? Zijn de mijne toch de liefste? Waarom botert het vaak niet tussen stiefouder en stiefkinderen? Waarom laten veel stiefmoeders zich zo raken door hun stiefkinderen? Waarom wordt het groeiproces van een nieuw gezin soms een lijdensweg waarin we gefrustreerd raken en worstelen met gevoelens van onmacht en jaloezie? Waarom brengt de situatie nou juist het slechtste in je naar boven? We kunnen de schuld aan de partners en aan de stiefkinderen geven en weer een nieuwe partner zoeken natuurlijk. Maar zou er niet iets anders aan de hand kunnen zijn? Het is hoog tijd dat we gaan kijken naar de onderliggende dynamieken in een samengesteld gezin. Laten we het niet alleen meer hebben over het (figuurlijke) huis dat we bouwen waar we als kersvers nieuw gezin in gaan wonen. Laten we samen ook kijken naar het fundament ónder dit huis. Het fundament dat bepaalt hoe stevig het nieuwe huis staat.

Scherven helen

Dat hier leven is geweest, dat hier eerder
is gerouwd, gefeest, geruzied en gevreeën.
In lagen opgetast, zoals bij oude beuk
het jaar in ringen. Uit wat achterbleef,

in scherven blootgelegd, verschijnt
na het harden van de lijm het sprekende
bewijs, geheeld geeft het zijn vormen
prijs: uit deze kan is klare wijn geschonken.

Nu er tijd verstreken is, om precies te zijn
een jaar, is er opnieuw iets stuk gegaan.
Ik krijg het niet meer in elkaar. Traag

vormt zich een nieuwe laag. Misschien dat
later iemand zal verstaan waarom er barsten
zijn ontstaan. Een vreemde hand heelt beter.

Herman Verweij

2 VAN GEZIN NAAR SYSTEEM

The only real voyage of discovery consists not in seeking the landscape but having new eyes.

Marcel Proust (1871-1922)

De start van een samengesteld gezin verschilt in niets van de start van een kerngezin. Je wordt verliefd. De hormonen gieren door je lijf. Je ziet in die leuke man of lieve vrouw degene met wie je verder wilt. Tot zover geen probleem en er is nog geen verschil met een gewone relatie. Toch worden verschillen al snel zichtbaar. Het is mogelijk dat een van jullie beiden of zelfs jullie allebei al kinderen hebben. Of je nu komt uit een scheiding of je partner is overleden, in beide situaties spelen de kinderen meestal al vlug een rol in de verdere kennismaking. Misschien is dat al zo bij het regelen van de volgende date. Wanneer zijn de kinderen bij mijn ex-partner of is de oppas beschikbaar? En waar spreken we dan af? Worden we dan gezien? En vertel ik het de kinderen wel of niet? Of heb je misschien nog niet verteld dat je kinderen hebt? Er zijn voorbeelden waarbij de drempel om dit te vertellen erg groot is, omdat vaders en moeders bang zijn voor de gevolgen.

Als blijkt dat de relatie inderdaad leuk is en vatbaar voor vervolg, komt het volgende naar boven: op welk moment en hoe ga je de kinderen aan je nieuwe partner voorstellen? Menig dierentuin of pretpark wordt bezocht door (soms op tenen lopende) nieuwe geliefden met hun kinderen. De conclusie na een dergelijke dag kan zijn dat het gezellig was en dat de kinderen het zo goed met elkaar konden vinden. Alle reden dus voor een volgende afspraak, die vol vertrouwen wordt geprikt.

Als er op een bepaald moment besloten wordt samen in één huis verder te gaan, blijkt al snel dat samenstellen geen gemakkelijke opgave is. Alleen al de logistiek: haar kinderen zijn er doordeweeks en gaan ieder weekend naar hun vader. Zijn kinderen komen iedere woensdag en twee weekenden per maand. En als er een gezamenlijk kindje wordt geboren, is dat er zeven dagen per week. Voilà: de complexiteit van het samengestelde gezin in een notendop.

De uitdagingen liggen niet alleen op logistiek vlak. Samenstellen blijkt daadwerkelijk een werkwoord. Wat met name opvalt is dat het lijkt alsof de kinderen en de ex-partners ervoor zorgen dat er steeds ruzie komt. Alsof ze een wig drijven tussen de geliefden. Op allerlei manieren wordt er geprobeerd afspraken te maken, maar het is net alsof het maken van afspraken constant op de proef wordt gesteld. Je spreekt met je nieuwe partner een scala aan regels af voor de kinderen. Je probeert op allerlei manieren grip op de zaak te houden maar merkt dat je elkaar uit het oog verliest. Ziet hij nou echt niet dat zijn zoon zich zit aan te stellen en vaak gewoon om aandacht vraagt? Begrijpt zij nou niet dat zijn zoon nu eenmaal wat meer tijd nodig heeft dan haar kinderen, die er altijd zijn? In een uiterste poging wordt er een stiefplan geschreven, met daarin duidelijke afspraken.¹ Maar dan nog... Het blijft zo hard werken en het verlangen naar rust wordt steeds groter.

Er zijn boeken volgeschreven over ‘de struikelblokken en valkuilen’ van stiefouders. Ervaringsdeskundigen die na knokken hebben moeten opgeven, waarschuwen aspirant-stiefouders: let op, twee op de drie gezinnen klappen uiteindelijk weer uit elkaar.²

Maar wat is nou behulpzaam geweest voor de gezinnen die wél slagen? Wat zijn de lessen die we kunnen leren van stiefgezinnen die wel in staat zijn gebleken met elkaar rust en waardering te bereiken? Kunnen we het geheim blootleggen van die 33 procent die het wel redt?

2.1 Samengestelde gezinnen

Een samengesteld gezin is een gezin waarvan een of beide partners kinderen heeft uit een eerdere relatie. De andere biologische ouder van het kind (de kinderen) is ofwel overleden, ofwel ex-partner na scheiding of is de donor van het kind (en niet in de ouderrol aanwezig in het leven van het kind). De leeftijden van de kinderen kunnen variëren, evenals het aantal kinderen. Ook de eventuele zwangerschappen en kinderen die niet meer thuis wonen, kunnen gerekend worden tot het samengestelde gezin.

2.2 Juridische positie

Op het moment dat je trouwt of een geregistreerd partnerschap aangaat met de moeder of vader van een minderjarig kind dat bij haar of hem ingeschreven staat, word je juridisch stiefouder. Dat wil zeggen dat je de plicht hebt naar draagkracht mee te betalen aan de opvoeding en verzorging van de minderjarige kinderen van je partner.³ Als het kind ouder is dan 18 jaar is de stiefouder verplicht mee te betalen aan de kosten voor studie en levensonderhoud totdat hij of zij de leeftijd van 21 jaar heeft bereikt.⁴ Dit geldt alleen wanneer het kind deel uitmaakt van het gezin van de stiefouder. Naast de onderhoudsplicht heeft de stiefouder (ook de ongetrouwde) ook een opvoedplicht.⁵ In tegenstelling tot de plichten die stiefouders aangaan, hebben ze geen zeggenschap over de stiefkinderen en nauwelijks rechten. Die kunnen alleen opgeëist worden bij lange zorgrelaties door inschakeling van een rechter.

Dit alles geeft de indruk dat er aan wordt gewerkt om de stiefouder een plek te geven binnen het stramien van het gezin. ‘Erbij horen’ is vaak ook een verlangen van de stiefouder zelf. En de omgeving vindt het vaak maar wat fijn als er (na een ellendige periode) weer een gelukkig ‘gezin’ zichtbaar wordt. Maar is dit ook hoe de stiefgezinnen dit in de dagelijkse praktijk ervaren? Zijn ze wel een gezin?

We begonnen vol goede moed aan ons nieuwe gezin. Mijn vriendin Suzanne had een lastige scheiding achter de rug en ikzelf had na een lange ziekte mijn vrouw verloren. Toen wij verliefd op elkaar werden, waren we allebei zo dankbaar weer het geluksgevoel te kunnen ervaren. Ook onze kinderen konden hier in het begin goed in meegaan. We deden veel leuke dingen als we samen waren. Het was dan ook heel logisch dat we in één huis gingen wonen. Ik weet nog hoe blij ik was als ik na mijn werk naar huis fietste en binnenkwam in een huis waar Suzanne al lekker stond te koken en het huis zich vulde met heerlijke geuren en gezelligheid. Eindelijk had ik weer een gezin en een thuis en hoefde ik niet alles meer alleen voor elkaar te ploeteren. Mijn familie en vrienden waren blij voor me dat het weer goed ging. Toen we bij de notaris waren voor de koop van ons huis en het geregistreerd partnerschap, bleek zelfs dat we juridisch een positie kregen ten opzichte van elkaars kinderen. Het werd me duidelijk dat ik zelfs volgens de wet moest bijdragen aan het opvoeden van de kinderen van Suzanne.

Maar... hoe langer we samenwoonden hoe complexer het werd. De kinderen van Suzanne en mijn kinderen bleken toch wel heel verschillend. En mijn manier van opvoeden was niet gelijk aan die van Suzanne. Daar gingen dan al snel onze eerste ruzies over. We hebben heel veel gepraat over hoe wij over opvoeden denken. Ik deed er alles aan om met haar jongens een goede band op te bouwen. Balletje trappen op het veldje, helpen met huiswerk en ik heb me zelfs verdiept in de games die ze spelen. Ik wilde heel graag een goede stiefvader voor ze worden, dat vond ik heel belangrijk. Achteraf denk ik dat ik dit té graag wilde. Want op een zondagmiddag knalde de boel. Suzanne was even bij haar ouders op bezoek. Ik vroeg haar oudste zoon Bas om zijn vieze voetbalkleren gewoon eens een keer in de wasmand te gooien, hoe moeilijk kon dat zijn? Hij snauwde me af met de woorden: ‘Jij hebt niks over me te zeggen, je bent mijn vader niet!!’ Toen knapte er iets in me. Ik ben de deur uit gegaan, heb Suzanne opgebeld en tierend aan de telefoon deed ik haar verslag van de woede die ik voelde. Hoe durfde hij? Wat een ondankbaar jong! Denkt hij dat ik zijn vieze puberstinksokken ga zoeken? Ik doe al alles voor ze en ik betaal zelfs mee aan zijn studie!! Ik was radeloos en voelde alleen maar ‘Ik geef alles en wat krijg ik ervoor terug? Niets!’ Ik vond dat Suzanne hem maar eens aan moest pakken, want zo kon het niet. Lekker gezin zijn we zeg, mooi niet!

Dit was het moment dat we moesten inzien dat de spanningen zo hoog waren opgelopen dat we het gevoel hadden dat we aan een onmogelijk project waren begonnen. Tijd om de balans op te maken. Achteraf was dat juist het keerpunt, want dat was ook het moment dat we aan elkaar toe konden geven dat het allemaal zo anders voelde dan we ons hadden voorgesteld en dat het verlangen naar een écht ‘thuis’ zo groot was. Het heeft heel wat spanningen gekost, maar het moment dat we tegen elkaar uitspraken dat we zo duidelijk voelden niet één gezin te zijn, was in feite een opluchting. Het gaf als het ware ruimte om opnieuw naar de situatie te kijken. Als je ‘twee halve gezinnen’ in één huis bent, wat ben je dan eigenlijk van elkaar? Uiteindelijk gingen Suzanne en ik de uitdaging aan en dat maakte dat we ons opnieuw afvroegen: ‘Wie zijn wij nu ten opzichte van elkaar en ten opzichte van elkaars kinderen?’

We hebben hier regelmatig met zijn allen over gesproken en kwamen er steeds weer achter dat we niet één gezin hoeven te zijn om goed met elkaar samen te leven. Dat was steeds weer een opluchting. We hebben hierdoor onze eigen manier gevonden en dat voelt zo fijn. Wij horen nu echt bij elkaar en toch zijn we geen gezin in de manier waarop zovelen ernaar kijken.

Pieter (47), vader van Lotte (14) en Sam (11) en Suzanne (45) moeder van Jonas (18) en Bas (16)

2.3 De nieuwe kijk: van kerngezin naar stiefsysteem