CHAKRAYOGA

Nepal, 17e eeuw

Douwe Tiemersma

CHAKRAYOGA

Ervaringskennis en bevrijding van de levensenergieën en lichamen

Stichting Openheid

Eerste druk, mei 2011

Tweede druk, juli 2021

© Stichting Openheid, 2011

Alle rechten voorbehouden

www.advaitacentrum.nl

Omslagillustratie: The Wave, Pia de Blok

Illustraties binnenwerk: Mieke van Aken

Vormgeving, opmaak en productie: Studio Milinda

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording, or by any information storage and retrieval system or technologies now known or later developped, without permission in writing of the publisher.

ISBN 978 90 77194 15 7 – paperback

ISBN 978 90 77194 13 3 – ebook

NUR 726, 739

Voorwoord

Yoga is de weg naar bevrijding (moksa) van de gescheidenheid van jezelf en het andere. In elk van de diverse yoga’s staat steeds een bepaald aspect van menszijn centraal. Zo zijn er onder meer de bevrijdingswegen van de hathayoga (het fysieke en energetische lichaam), van de bhaktiyoga (het gevoel en de liefde), en van de jñānayoga (het verstand en het inzicht). De bevrijding zal zich in alle aspecten van het bestaan moeten realiseren, dus ook in alle verschillende levensenergieën. Daarop richt zich dit boek.

Het uitgangspunt is de typische menselijke situatie: 1. mensen ervaren zich als gebonden aan het lichaam met zijn levensenergieën en voelen zich door de beperkingen ervan niet compleet en vrij; 2. toch hebben zij in hun bewustzijn een besef van eenheid en vrijheid. Dat beide punten samen aanwezig zijn, betekent een tragisch conflict dat op allerlei wijzen wordt bestreden. Sommigen vinden eenheid en vrijheid zo belangrijk dat zij een pad inslaan in de richting van bevrijding tot non-dualiteit.

De meest directe bevrijdingsweg is die van het onmiddellijke inzicht in je eigen vrij-zijn en een-zijn dat zo volledig is dat je zelfzijn in alle aspecten oneindig openbreekt. Voor de meeste mensen blijkt dit niet direct haalbaar te zijn. Ook al is er enig inzicht, vrijwel altijd blijft het zelfzijn in energieën vastzitten – bijvoorbeeld in spanningen, emoties en hechtingen. Bij deze taaie identificatie met levensenergieën kan een tijdelijke beoefening van energetische yoga met een helder bewustzijn een nuttig hupmiddel zijn, omdat daardoor: 1. de vastzittende energieën en de identificatie ermee duidelijk bewust worden; 2. deze energieën zuiver, kwalitatief compleet en heel kunnen worden en zij zich oneindig kunnen ontplooien in de gevoelsmatige bewustzijnsruimte; 3. het ermee geïdentificeerde zelfzijn hierin meegaat, dus zelf heel, ruim en ijl wordt en het zelfzijn zich dan gemakkelijk realiseert dat het vrij is van alle energetische beperkingen.

De doelstelling van de informatie en de oefeningen in dit boek is dan ook het verkrijgen van: 1. een goed inzicht in de structuren en processen van de diverse levensenergieën op micro- en macrokosmisch niveau (de energieën van de diverse chakra’s en van de diverse subtiele lichamen) en van hun onderlinge relatie; 2. de vaardigheid de energieën te zuiveren, compleet te laten worden en zich te laten ontplooien, en 3. inzicht in de eigen situatie en verwerkelijking van de verdere mogelijkheden van zelfzijn in verband met de energieën: eenheid en vrijheid. De kennis (1) en het laten ontplooien van de energieën (2) staan in dienst van de bevrijding van zelfzijn: de realisatie dat je altijd al vrij bent van en één bent met de energieën (3). Deze realisatie zal een heel duidelijke zijnservaring moeten zijn om stabiel te kunnen worden en deze concreetheid van ervaring is juist via de energetische yoga mogelijk. Hiervoor worden op vele plaatsen in dit boek wegen getoond.

De energieën worden in de tantristische traditie besproken in termen van een chakraleer. In de ruimere Indiase cultuur is er de leer van de diverse lichamen en van de omhullingen van het zelf (kosha’s), die alle van energetische aard zijn. Over de energieën van de diverse chakra’s en de diverse subtiele lichamen wordt vaak op een theoretische wijze gesproken. Vanuit een chakrasysteem met allerlei associaties wordt dan gesproken over patronen van ervaringen en gedrag (karakter). In dit boek gaat het niet om een systeem, maar om de eigen ervaring en het eigen inzicht, en van daaruit om de eigen transformatie en bevrijding.

Er wordt gebruikgemaakt van de noties van chakra’s en chakra-energieën. Dat is goed mogelijk, omdat zij aansluiten bij de algemene ervaring van de levensenergieën en het heeft zijn nut, omdat de traditie waardevolle elementen voor begrip en beoefening levert. Het chakramodel geeft goede mogelijkheden om de levensenergieën aan de orde te stellen in het kader van de bevrijdingsweg, omdat ze als centra van zijn en van bewustzijn ervaren kunnen worden. Dit boek geeft een hedendaagse aanpak van de tantristische chakrayoga door de cultureel bepaalde voorstellingen en rituelen voor een groot deel terzijde te laten en te blijven bij de eigen actuele ervaring van waar het in de tantra werkelijk om gaat. Vanuit de eigen ervaring van de schrijver zijn de meeste oefeningen tot stand gekomen, maar de essentie van die oefeningen is die van de traditionele aanpak.

Dit boek gaat uit van de lijst van de belangrijkste chakra’s zoals die in de tantristische traditie is te vinden, omdat zij bij de ervaring aansluiten. Van daaruit worden allerlei aspecten van de levensenergieën onderzocht en oefeningen gegeven die de voortgang op de bevrijdingsweg bevorderen. De traditionele gegevens, bijvoorbeeld de met de chakra’s geassocieerde kwaliteiten, komen slechts ten dele met de ervaring van de schrijver van dit boek en van deelnemers aan chakrayogacursussen overeen. Deze gegevens verschillen trouwens in de diverse bronnen.

Juist omdat de eigen ervaring en bevrijding centraal staan, wordt in dit boek niet of nauwelijks ingegaan op de relatie tussen de chakra’s en energieën aan de ene kant en anatomische en fysiologische zaken – zoals endocriene klieren en het autonome zenuwstelsel – aan de andere kant. Om dezelfde reden komen psychologische verschijnselen alleen aan de orde voor zover zij in de eigen ervaring zijn te vinden en nuttig zijn in de genoemde context.

De volgorde van de chakra’s in de opeenvolgende hoofdstukken is niet de meest gebruikelijke. Dat is om didactische redenen. Als eerste komt het voorhoofdchakra aan de orde, ten eerste omdat de ontwikkeling van het zien belangrijk is bij het hele onderzoek van de chakra’s en ten tweede omdat bij de meeste westerse mensen het bewustzijn hier op het niveau van zien en denken het sterkst is. Omdat dit bewustzijn naar beneden afneemt, komen na het voorhoofdchakra de lagere chakra’s aan bod van boven naar beneden om daarin ook helderheid te krijgen. Als men ook vertrouwd is met de lagere chakra’s, worden van beneden naar boven alle niveaus nog eens doorgelopen.

De oefeningen in de diverse hoofdstukken zijn steeds aan elk chakra aangepast, maar zoals is te verwachten komen bepaalde typen van oefeningen steeds terug. De opbouw van de hoofdstukken is dan ook globaal dezelfde.

De eerste twee hoofdstukken zijn inleidend. Hoofdstuk 1 geeft een samenhangend overzicht van wat in de ervaring duidelijk zal worden, terwijl in het tweede hoofdstuk iets gezegd wordt over de oefeningen en de wijze van beoefenen. Dan volgen zes chakrahoofdstukken, waarna in hoofdstuk 9 de onderlinge relatie tussen de chakra-energieën wordt bekeken, ook in de beweging van zelfzijn van beneden naar boven. Het kruinchakra komt in hoofdstuk 10 aan de orde. Hoofdstuk 11 geeft enkele concluderende opmerkingen over ervaringskennis en bevrijding. Aan het eind zijn nog een literatuurlijst en een verklarend register toegevoegd.

Elk hoofdstuk begint met een poëtisch tekstje van de auteur en met een paar citaten uit de klassieke literatuur van Oost en West. Ook in de tekst van de diverse hoofdstukken zijn citaten ingevoegd. Illustraties verduidelijken de geschreven tekst.

De oefeningen in dit boek veronderstellen een uitgangssituatie waarin men een zekere vertrouwdheid heeft met hathayoga en speciaal de pranayama. Op allerlei plaatsen in dit boek komen oefeningen voor die in het boek Pranayama (Uitgeverij Advaita) uitgebreider worden beschreven en uitgelegd. Als deze niet al bekend zijn, is het raadzaam de oefeningen in dit pranayamaboek na te slaan. De oefeningen werken pas sterk, als ze met pranayama worden gedaan. Verder bevat de chakrayoga vooral meditatie. Ervaring met mediteren, bijvoorbeeld vanuit het boekje Mediteren leren (Uitgeverij Advaita), is voor de beoefening een pluspunt.

Het spreekt vanzelf – hoewel het blijkbaar steeds weer onderstreept moet worden – dat iedereen die wil voortgaan op een yogaweg dagelijks dient te oefenen. Dat geldt ook voor de weg die dit boek biedt. De meeste mensen vorderen alleen op de weg van inzicht en bevrijding door op bewuste wijze en met toewijding voort te gaan met de beoefening. Dat geldt zeker op het terrein van de levensenergieën. Door oefening ontstaat inzicht en dan komen de positieve effecten. In de mate waarin men zich de oefeningen op een bewuste wijze eigen heeft gemaakt, zijn er de resultaten en wordt de betekenis begrepen van wat in dit boek staat.

De Sanskrietwoorden worden in dit boek op een enigszins vereenvoudigde wijze geschreven. Woorden die in het Nederlands zijn ingeburgerd, zoals prana, pranayama, asana en chakra, worden zonder lettertekens geschreven. Alleen de Sanskrietwoorden die in dit boek weinig worden gebruikt, worden cursief gedrukt. De uitspraak van de volgende letters in Sanskrietwoorden vraagt enige aandacht: u: uit te spreken als oe, g: g als in het Engelse good, ch: tsj, j: dzj, ñ: nj, y: j. Een streepje boven een klinker, zoals bij ā, maakt de uitspraak lang.

Het woord bewustzijn wordt op verschillende plaatsen als bewust-zijn geschreven, wanneer het nuttig lijkt te benadrukken dat het om een zijnswijze gaat met een bewustzijnskwaliteit.

Dit boek is ontstaan uit het cursusboek bij de cursus Chakrayoga, dat elke keer dat deze cursus werd gegeven is bijgewerkt. Die bijwerking was mogelijk door de inbreng van de deelnemers aan de cursussen die ik daarvoor hartelijk bedank. Verder gaat dank uit naar Mieke van Aken voor de tekeningen in het boek, naar Pia de Blok voor het nog eens ter beschikking stellen van haar schilderij The wave voor de omslag en naar Henk Stam voor de correctie van het manuscript.

In de grote ruimte vloog ik voort, in een voertuig dat alleen bestond uit energie, een halfdoorzichtige en ontzettend krachtige energie. Ik had mij aan die energie overgegeven, het was mijn energie en die nam me mee met grote vaart. Als eenheid ijlden wij voort in de richting van een fel wit licht in de verte.

Tijdens het snelle voortgaan liet de vaste vorm van mijn voertuig mij los en viel weg in de ruimte. Ook mijn grovere gevoelsmatige energieën losten in het voortjagen op. Dat gebeurde ook met fijnere energieën, als een zuivering. Al die gekleurde energieën verdwenen, de ene na de andere. En de razende beweging ging met al haar kracht voort door gebieden van steeds lichtere doorschijnende kleuren. Soms waren er even hevige schokken.

Er was het besef van de juiste koers, heel precies op de lijn naar het witte licht. Het was duidelijk dat een haarbreed afwijken van deze centrale lijn desastreus zou zijn. Een scherp bewustzijn bleef er vanzelf. Het belichtte het precieze midden van de weg op een kristalheldere wijze als bij een zonnige vorsthemel. Zo bleef ook het weten dat het dichterbij komende licht altijd al mijn thuis was.

In het gebied van het witte licht werd het stil. En toch was er in de stilte nog even het gevoel van de voortgaande beweging. Hier losten mijn laatste flarden van energie en vorm op. Er was geen notie meer van ik, lichaam en energieën. Er bleef alleen een oneindig zelfzijn-bewustzijn over. En ook dat loste op …

In de oorsprong verschijnt een oneindige sfeer van zijn. Overal is homogeen licht met een intern bewustzijn. Dit bewustzijn wordt bewust van zichzelf. Het wordt zelfzijn, een oneindig besef ik-ben. Deze sfeer is zalig, maar in het ik-ben komt een verlangen op om zich te verbinden met iets anders. En direct is er iets anders. De ene sfeer wordt opgebroken en differentieert zich tot het vele. Het witte licht wordt gebroken in talloze kleuren. Ik ben me bewust van dit andere en daar schiet ik in met een ontzaglijke snelheid. Ik duik in een vorm met eerst een fijnere en daarna grovere substantie met verschillende kleuren en zet me daarin vast.

Toch blijven het oorspronkelijke en de oneindige sfeer open, omdat zij op bewuste wijze werden ervaren. Daarin blijf ik me bewust, terwijl de incarnatie doorgaat op alle niveaus van ijlheid en dichtheid.

Terwijl het open-zijn aanblijft, is er een meegaan met de levensenergieën in veelkleurige rijkdom, het dansen in de wereld samen met anderen. Doordat het open-zijn aanblijft, blijft dat dansen een liefdevolle non-dualiteit met alles en iedereen. De dans gaat door, totdat het spel is uitgespeeld. De vormen gaan weer verdwijnen. Ik weet hoe het verdergaat in de grote ruimte. Ik ken mijn thuis en ben nooit weggeweest.

1    Inleiding

Voordat de verschillende chakra’s in oefeningen aan bod komen, wordt in dit hoofdstuk iets gezegd over de ervaring van levensenergieën, over bevrijding, over de Indiase traditie van de tantra, over de chakra’s, hun energieën en velden, de elementen en ontplooiing, en over de lichamen, de sluiers en de bevrijding van het zelf.

Dit alles is hier misschien nog vrij theoretisch. Daarom kan men dit hoofdstuk voorlopig overslaan. Het biedt een samenvattend overzicht van wat in de ervaring duidelijk zal worden. Bij het doen van de oefeningen van de diverse hoofdstukken is het zinnig steeds op dit overzicht terug te grijpen.

*

Uitwaaierende levensenergieën,

de dynamiek van bewustzijn,

het wonder van zelfzijn –

die hele rijkdom in uiteindelijke zin

komt samen in de eenvoud

van het onuitsprekelijke begin.

*

Omdat er geen enkel verschil is tussen Shakti en de bezitter van Shakti (hoogste Shiva), is de hoogste Shakti het hoogste zelf met de eigenschappen van beide. Doordat zij niet verschillend is van het hoogste, wordt ze gekend als het hoogste.

De kracht van het vuur om te verbranden wordt niet verschillend gezien van het vuur. Het wordt alleen apart beschreven als een eerste stap naar kennis.

Als iemand de staat van Shakti binnengaat zodat de gescheidenheid wegvalt, bereikt hij de staat van Shiva, zoals in de geschriften gezegd wordt dat zij de toegang is tot Shiva.

Vijñānabhairava 18-20

*

1.1    DE ERVARING VAN LEVENSENERGIEËN

In het alledaagse leven hebben we overal te maken met energetische processen. Alle gebeurtenissen vinden plaats in een veld van energieën door de inwerking van die energieën op elkaar. Voor zover we in materie en energieën zitten, geldt dat ook voor de relatie tussen de dingen en onszelf. In de eigen leefwereld zijn de dingen aanwezig op de wijze waarop zij op ons inwerken. Sommige zijn prominent aanwezig, als we ze erg belangrijk vinden. Het belangrijk zijn van dingen is een energetische kwaliteit van die dingen die iets met ons doen. De dingen die nauwelijks of niet van belang zijn, hebben nauwelijks of geen plaats in de eigen leefwereld. Voor zover ze worden waargenomen, tonen ze zich op energetische wijze in hun betekenis voor ons, in het kader van onze zingeving bij onze projecten of alleen maar bij onze gevoelsmatige en conceptuele wereldordening. Zelfs als er nauwelijks een beoordeling en ordening is, is er toch de werking van de dingen in hun waargenomen worden. Kleuren werken ook sterk op ons in, vooral kleuren die vanuit zichzelf licht geven: het groen van de bladeren waar de zon doorheen schijnt, het rode licht in een glas wijn, het blauw van de hemelkoepel. Zo hebben geluiden, smaken en geuren ook hun energetische effecten.

Dat we de wereld op energetische wijze ervaren, heeft te maken met de ervaring van ons lichaam. Het eigen lichaam is in de eigen ervaring vooral een geheel van gevoelsmatige energieën en een vermogen om iets te doen. We spreken op psychologische wijze over de indrukken en gevoelens in het lichaam, maar als we er op enige afstand naar gaan kijken, nemen we ze waar als energetische verschijnselen. Toch zijn we die energieën en werken we ermee. Ze zijn ervaarbaar als verschijnselen die we zelf zijn. Die ervaring is direct, maakt geen gebruik van een cognitieve bemiddeling (Schopenhauer) en is een zijnservaring te noemen. Vanuit deze zijnservaring ervaren we alles als een geheel van energieën, zowel intern in het lichaam als extern. Dit maakt het begrijpelijk dat mensen in deze context geen scheiding ervaren tussen het interne en externe universum, van de micro- en macrokosmos.

Het eigen bestaan is een geheel van levensenergieën. We ervaren de energieën en werken ermee, bij de lichamelijke arbeid, in de emoties, bij het denken, kortom: bij alle activiteiten. Het zijn energieën van onszelf: we zijn ze ook. Het zijn ‘zelfenergieën’. Als er een sterke vitale of seksuele energie is, zijn we zelf vitaal of erotisch. Als bepaalde energieën verkrampt zijn, zijn we zelf verkrampt. Als ze eenzijdig zijn, zijn we zelf eenzijdig. Als er verschillende energieën in onderling conflict zijn, bijvoorbeeld die van hoofd en hart, zijn we zelf conflictueus. Blijkbaar is er in meerdere of mindere mate een identificatie met deze energieën en deze gaat door tot op het meest subtiele en ijle niveau van het kosmische zelfzijn. Deze identificatie kan niet op een gemakkelijke wijze buiten beschouwing worden gelaten door bijvoorbeeld je terug te trekken in het waarnemend bewustzijn. Dan zou het bevrijdende inzicht abstract blijven, terwijl op dat niveau het zelfzijn toch nog een energetische aspect heeft.

Steeds gaat het om levensenergieën. Sommige ervaren we als meer biologisch, als opkomend vanuit een voorpersoonlijke laag van het leven. Seksuele en agressieve energieën proberen we secundair met meer of minder succes in het persoonlijke leven te integreren. De algemene vitaliteit bepaalt het dagelijkse leven sterk en op verschillende wijzen proberen we deze op peil te houden of te versterken. Gevoelens van aantrekking en afstoting, van liefde en haat, zijn energieën die in de meeste gevallen opkomen en verdwijnen zonder dat we er bewust invloed op kunnen uitoefenen. In het spreken uiten we ons met meer of minder expressie-energie. Ook de mentale processen zijn energetisch van aard. Cognitie is een activiteit waarin dingen worden geordend. Voorstellingen ‘maken’ we met meer of minder inspanning. Mentale activiteit kost ons energie en kan ons heel vermoeid maken. Beelden rijzen op met een zekere kracht om boven te komen en om andere beelden te verdringen. Psychologen proberen vaak ‘motivatie’ te definiëren als een gedragsdeterminant in termen van bijvoorbeeld ‘mind-set’ om iets te doen, of als een waarschijnlijkheid dat er iets wordt gedaan. Toch is motiveren vooral een in beweging brengen (van het Latijnse movere), en dat ervaren we energetisch. Deze energetische ervaring geldt niet alleen voor de motivatie, maar voor alle aspecten van onze situatie: alle verstoringen, alle gemis, alle behoeften en verlangens, alle keuze- en wilsprocessen, alle handelingen, alle lichamelijke gevoelens.We ervaren die energieën niet overal even sterk in het lichaam. Ze houden zich vooral op specifieke plaatsen in het lichaam op. Die gebieden blijken overeen te komen met de velden van wat in de tantristische yoga ‘chakra’s’ wordt genoemd.

De begrippen levensenergie en levenskracht (vis vitalis) zijn al lange tijd uit de wetenschap uitgebannen. Dat gebeurde in het begin van de 20e eeuw, nadat in de 19e eeuw de mechanistische biologie sterk was opgekomen. In de wetenschappelijke benadering worden de verschijnselen gereduceerd tot objecten die extern meetbaar zijn. Daarin is geen plaats voor een levenskracht of levensenergie. In de eigen ervaring zijn de levensenergieën echter op niet te ontkennen wijze aanwezig. Zij worden in het alledaagse leven als verschijnselen beschreven. We spreken over ‘te weinig energie voor een karwei hebben’, of juist over ‘boordevol energie zitten’. Mensen geven kapitalen uit om meer vitaliteit te krijgen. Gezondheid en ‘wellness’ worden overal in de maatschappij in termen van energie en kracht besproken. Iedereen die ouder wordt heeft een zekere kennis van levensenergie opgedaan en deze kennis krijgt in de praktijk een toepassing. De kennis van levenskracht is echter zelden systematisch onderzocht en geformuleerd. Belangrijk om vast te stellen is dat een min of meer gesystematiseerde kennis van levensenergie veel dichter bij de eigen ervaring blijft dan de wetenschappelijke kennis. De wetenschappelijke begrippen zijn door objectivering, abstrahering en idealisering in theorieën opgenomen die, op afstand van de ervaring, gebruikt worden om die ervaring te interpreteren. De verst gevorderde pogingen om een wetenschap van levensenergie te ontwikkelen die dicht bij de ervaring blijft, zijn die van de Indiase yoga. Daarom is het nuttig om, naast het eigen onderzoek, kennis te nemen van die yoga, als we meer over levensenergie en levenskracht willen weten.

Het idee dat we de energieën en zo onszelf in positieve zin kunnen beïnvloeden, is de grondslag van de yoga. De ervaringskennis van de altijd al aanwezige energieën wordt dan toegepast om een betere zijnswijze te krijgen. In de yoga is die kennis en toepassing gericht op een totale bevrijding van zelfzijn. Daarom heeft de goede chakrayoga ook geen primaire focus op de energieën, in tegenstelling tot de disciplines die zich alleen met energieën bezighouden. Er is aandacht voor de energieën voor zover deze aandacht nodig is voor de bevrijding. Primair blijft er de meditatieve oriëntatie op de oorspronkelijke non-dualiteit, voor zover die in het eigen intuïtieve besef aanwezig is.

1.2    YOGA ALS BEVRIJDINGWEG

De yoga die zich richt op de chakra’s heeft zijn oorsprong in India, waar hij, net als alle andere Indiase yogatradities, de bevrijding (moksa) van alle beperkingen en zo van de kringloop van wedergeboorten (samsāra) ten doel heeft. In dit boek wordt bevrijding vooral gezien als het vrijkomen van beperkende identificaties. Mensen zitten meestal vast aan hun lichamelijke gevoelens, aan hun verlangens, gehechtheden, afkeer en angsten. Zij ervaren deze gevoelens en stemmingen als bepalend voor de wijze waarop zij er zijn, voor hun identiteit, en zijn daardoor bevangen. Het gaat hierbij dus niet zozeer om gevoelens en voorstellingen in de geest, maar om patronen van gevoelsmatige energieën die tot het eigen bestaan worden gerekend. In het leven zijn dat de structuren van het eigen energetische veld. In dit veld zijn verschillende soorten levensenergieën aanwezig, elk met een eigen kwaliteit. Er is bijvoorbeeld de gevoelsmatige hartenergie, maar ook de meer lichamelijke vitale energie en de geestelijke energie, elk met een centrum in wat we chakra’s noemen.

De energieën kunnen hun spanning, geslotenheid en fragmentatie kwijtraken. Iedereen kent het verlangen om tot volledige ontspanning, openheid en compleetheid te komen. De eigen energieën kunnen zich openen en ontplooien, zodat ze de ruimte krijgen en hun natuurlijke weg kunnen gaan. Door de identificatie van zelfzijn met die energieën wordt dit proces als een eigen bevrijding ervaren. Die bevrijding als ontplooiing van zelfenergieën gaat door tot in het oneindige. Als dat plaatsvindt lossen de energieën op, ook de ik-energie. Je herkent dan je oorspronkelijke aard, waarin je vrij bent van elke energetische beperking. Wil de bevrijding volledig zijn, dan zal deze bevrijding in alle soorten levensenergie, dat wil zeggen op elk chakraniveau en zo in alle aspecten van zelfzijn, moeten plaatsvinden.

Het leren kennen van de energieën kan al veel beperkende identificaties losweken. Door afstand in het bewustzijn te nemen, wordt het duidelijk dat je als bewust-zijn niet samenvalt met de energieën. Dit bevrijdende inzicht kan zich doorzetten. Bij de meeste mensen gaat dit echter slechts door tot op een bepaald niveau, doordat de identificatie met bepaalde energieën blijkbaar te sterk is. Voor zover dit het geval is, is het meegaan in de oneindige ontplooiing van de energieën op elk chakraniveau een goede mogelijkheid om het vrijwordingsproces volledig te laten doorgaan.

De verschillende levensenergieën kunnen worden gezien als differentiaties van de oorspronkelijke energie, zoals de kleuren van een spectrum uit wit licht ontstaan. Deze differentiatie is de schepping. Mystiek is de dedifferentiatie, de samenvoeging, zuivering en ontplooiing van de energieën en zo de terugkeer naar de ene goddelijke, universele energie. Deze is wit, zeer krachtig, allesdoordringend, de bron van alles. Uiteindelijk blijkt de hereniging door te gaan tot iets wat zelfs aan de universele energie voorafgaat. De weg van hereniging tot deze oorspronkelijke situatie wordt yoga genoemd.

De energetische structuur op elk niveau is te zien als een rest of product van de krachten die er vroeger in de tijd waren, vooral resten van de krachten die bij de handelingen, de acties en reacties, werden aangewend. Deze resten van handelingen (karma) vormen dan de krachten die de situatie verder gaan vormgeven. Voor zover je vastzit aan die energieën, zit je vast aan die vormgeving. De handelingen bepalen zo je toekomst. Bevrijding in dit kader betekent de verdwijning van dit karma, zodat de oorspronkelijke ongestructureerde situatie zich weer kan manifesteren, en een herkenning van jezelf als vrij van dit karma.

1.3    TANTRA EN HATHAYOGA

Het tantrisme

Veel van de bovenstaande ideeën zijn te vinden in de zogenaamde Tantra’s, de geschriften van het hindoeïstische en boeddhistische tantrisme. Deze teksten bevatten voorschriften op het energetische pad van bevrijding. Hierin onderscheidt het tantrisme zich van andere Indiase stromingen, waarin men de bevrijding wil bereiken door afstand te nemen van de levensenergieën. De tantristische traditie ziet in de energieën juist een mogelijkheid: door de energieën heen kan men tot bevrijding van de beperkingen van de dualiteit komen. Het tantrisme gaat terug op oeroude tijden, maar trad in India vooral vanaf de 4e eeuw op de voorgrond. In de meest bekende hindoeïstische tantra staat de Shakti centraal, het scheppende energieaspect van het Absolute, dat als Moedergodin wordt vereerd. Shakti verschijnt onder andere als de gemalin van Shiva. Dan is Shakti de energie van het universum en Shiva het bewustzijn. De scheiding Shiva-Shakti is echter secundair, want in de oersituatie was deze niet aanwezig. Het doel van de tantristische weg is deze situatie van eenheid weer te bereiken door zich te richten op de energie als Shakti en haar weer te verenigen met het zuivere bewustzijn. En dit alles in de sfeer van zelfzijn, want het gaat om de eigen levensenergieën, het eigen bewustzijn en de eigen bevrijding. Om dit te bewerkstelligen worden rituelen (kriyā’s) en oefeningen uitgevoerd, waarbij veel gebruik wordt gemaakt van symbolen. Deze symbolen zijn onder andere godenbeelden, lichaamshoudingen (mudrā’s), spreuken of lettergrepen (mantra’s) en complexe tekeningen met cirkels, rechthoeken, e.d. (mandala’s, onder andere yantra’s). Door verinnerlijking van deze symbolen en identificatie ermee probeert men hogere stadia en uiteindelijk de absolute non-dualiteit te bereiken. Vaak is dit een proces waarin een correspondentie tussen het lichamelijke en het kosmische belangrijk is, tussen de energieën van het eigen lichaam en die van goden en godinnen. Vanuit de micro-macrokosmische verbinding gaan beide door middel van rituelen en meditatie samenvallen. In bepaalde tantristische scholen is er een sterk ontwikkelde seksuele symboliek met bijbehorend ritueel (maithuna). In een ascetische sfeer probeert men zo de positieve en negatieve kosmische polen te verenigen, de energie (het vrouwelijke) en het bewustzijn (het mannelijke).

De hathayoga

In de hathayoga, een ontwikkeling in het tantrisme, wil men het lichaam beheersen vooral om dit om te vormen tot een goddelijk lichaam. Het lichaam is het instrument om de bevrijding te bereiken. De belangrijkste figuur in de hathayogatraditie is Gorakhnāth (of Gorakshanātha, 12e eeuw) met zijn Goraksha-samhitā. Van latere datum zijn de Hathayogapradipikā, de Gherandasamhitā en de Shivasamhitā. Het woord hatha (letterlijk: geweld, krachtige inspanning) wordt uitgelegd als een samenvoeging van ha (zon) en tha (maan), de positieve en negatieve energieën die in elkaar moeten opgaan om het absolute te bereiken. Dat stelt men zich voor als de vereniging van Shakti – die als oerkracht kundalinī eerst in latente toestand aan de basis van de wervelkolom aanwezig is – met Shiva, het zuivere bewustzijn in het kruinchakra. Die vereniging betekent een lichamelijke transformatie, onsterfelijkheid en bevrijding. In de hathayoga worden de kundalinī-oefeningen door een langdurige voorbereidende praktijk voorafgegaan. Grote aandacht wordt besteed aan zuiveringsactiviteiten (onder andere de in- en uitwendige reiniging, dhauti), houdingen (āsana’s) en beheersing van adem en energie (prānāyāma). Een groot deel van de hathayoga is uitsluitend gericht op deze elementen en niet direct op de opwekking van kundalinī.

De bovenstaande beschrijving van de traditie waarin de chakra’s en hun energieën een plaats hebben, is erg beknopt. De reden hiervan is dat in dit boek de eigen ervaring centraal staat en niet de theorie over de diverse chakra’s of de geschiedenis van de tradities. Toch heeft het zin kennis te nemen van wat in die oude tradities speelde. Ten eerste gebruiken we een deel van de terminologie, bijvoorbeeld het woord chakra, omdat dit nuttig is gebleken. Ten tweede geeft de klassieke literatuur suggesties voor oefeningen die zinnig zijn, en blijken verschillende beschrijvingen in de eigen eraring terug te komen. Vanuit de eigen ervaring is er dan een herkenning van wat de schrijver heeft bedoeld en daardoor ontstaat een verdere bewustwording van wat er plaatsvindt. Dat was de aanleiding om de chakra’s met hun energieën als uitgangspunt te nemen van de yoga in dit boek. Verschillende tantristische voorstellingen worden verderop uitvoeriger besproken, op plaatsen waar ze relevant zijn voor de herkenning van speciale aspecten van de eigen ervaring.

1.4    DE CHAKRA’S EN CHAKRAVELDEN

De chakra’s

In het energetische lichaam zijn de chakra’s (letterlijk: wielen, schijven) ervaarbaar als knooppunten van levensenergie. Deze zijn gelegen op verschillende hoogte in het lichaam, de meeste aan de binnenzijde van de wervelkolom. Meestal worden er zeven genoemd. Soms wordt de zevende, sahasrāra, niet als een chakra aangemerkt. Soms worden meer chakra’s genoemd. Elk chakra is verbonden met een speciale functie van energievoorziening en met een speciale symboliek. Het zevental chakra’s waar wij ons aan houden en de plaats ervan in het fysieke lichaam zijn de volgende.

Wortelchakra  –  mūlādhāra
in het midden van de bekkenbodem (perineum)

Seksuele chakra  –  svādhishthāna
net iets erboven tegen het staartbeentje

Navelchakra  –  manipura
ter hoogte van de navel voor de ruggengraat

Hartchakra  –  anāhata
op de hoogte van het hart voor de ruggengraat

Keelchakra  –  vishuddhi
op keelhoogte voor de nekwervels

Voorhoofdchakra  –  ājñā
iets boven ooghoogte midden in het hoofd

Kruinchakra  –  sahasrāra
het bovenste deel van het hoofd

De chakra’s zijn energetische centra die bemiddelen tussen de energieën. Met een innerlijke blik zijn de chakra’s te zien als lichtende bollen die kolken, uitwaaieren en stralen. Energieën worden opgenomen en dat is te zien als een schroefvormige aanzuiging met de klok mee. Energieën worden ook naar buiten gezonden en dat is te zien als een persing met een schroefvormige stroom tegen de klok in. Zo kunnen de chakra’s dan ook worden ervaren als wielen van lichtende energie waarin energieën schroefvormig naar binnen en naar buiten gaan. Daarom lijken ze ook te draaien, met een dubbele beweging: met de klok mee en tegen de klok in. Zij zorgen hiermee voor de opname, doorgave, versterking en transformatie van de levensenergieën. De kwaliteiten hangen in grote mate af van condities, bijvoorbeeld de invloed van andere chakra’s. Toch zijn er vrij stabiele eigenschappen.

De chakra’s zijn niet alleen waargenomen energetische verschijnselen (zijn). Ze zijn ook centra van bewustzijn-zelfzijn, voor zover je zelf verweven of geïdentificeerd bent met je lichaam en zijn energieën. Ze zijn centra van zijn, voor zover ze inwendig niet bewust zijn. Door ze van binnenuit bewust te worden is er een integratie van zijn en bewustzijn, dat is non-dualiteit, mogelijk.

Over de relaties van de chakra’s met de diverse organen en functies, vooral van het neurale en endocriene systeem, is veel geschreven. Het is de vraag in hoeverre er op dit terrein ondubbelzinnige kennis mogelijk is. De chakraleer is op allerlei punten niet eenduidig en betrekt zich op een wezenlijk andere werkelijkheid dan de fysieke. Wij beperken ons voorlopig tot de relaties die zelf intern ervaren kunnen worden.

Soms worden meer dan zeven chakra’s beschreven, ook boven en onder degene waaraan wij ons houden. Op basis van ervaringen zou je hierin mee kunnen gaan, maar dat is niet nodig gezien de velden en bindu’s waar wij ons op richten.

De chakra-energieën doen zich voor in bepaalde gebieden of velden. Zij zijn op verschillende wijzen te bekijken.

Het groflichamelijke chakraveld

Bij een extern-zintuiglijke waarneming is er de ervaring van het materiële of grofstoffelijke lichaam. Daarin heeft elk chakra een ‘groflichamelijk chakraveld’ waarin het dominant is en waarin het centraal staat in de energetische huishouding.

Wortelchakra  –  mūlādhāra
voeten, benen, zitvlak

Seksuele chakra  –  svādhishthāna
het gebied van het urogenitale stelsel

Navelchakra  –  manipura
de buik

Hartchakra  –  anāhata
hartstreek, romp op harthoogte, armen, handen

Keelchakra  –  vishuddhi
bovenkant romp, schouders, armen, handen, hals, mond, neus (ademhalingsstelsel)

Voorhoofdchakra  –  ājñā
hoofd op hoogte van ogen en iets daarboven

Kruinchakra  –  sahasrāra
bovenkant hoofd

De subtiele chakravelden

Als je de energieën in het eigen lichaam kunt ervaren, zijn ze aanwezig als gelokaliseerde nevels of wolken met een zekere tinteling erin, als stromende rivieren of als golvend of kolkend water, maar ook als uitstralend licht en als vlammen van vuur. Deze energieën zijn op deze wijze te ervaren als je je als bewustzijn op enige afstand opstelt, bijvoorbeeld op enige hoogte schuin achter je. Dan ervaar je met een innerlijke blik de energieën als verschijnselen bestaande uit een subtiele substantie. De ruimte die de energieën van elk chakra innemen is het ‘subtiele veld’. De geografie van deze ruimtes met verschillende kwaliteiten kan onderzocht en gekend worden.

Dit subtiele veld van energieën kan vrij sterk vóór je aanwezig zijn als een objectverschijnsel dat aan de vorm van het lichaam is gekoppeld. Je bent dan als bewust-zijn tot op grote hoogte niet geïdentificeerd met die energieën. Als dit aspect sterk is, kunnen we van het ‘subtiele objectveld’ spreken.

Een volledig object wordt het veld nooit, omdat het in je eigen bewustzijnssfeer aanwezig is. Je bent de ruimte, dus ook het lichaam. Je ervaart (voelt) ook de energieën in je lichaam van binnenuit. Dit subjectaspect is nog sterker als je het veld zelf binnengaat en je het van binnenuit beleeft als een eigen ruimtelijke sfeer met een specifieke energie waarin je dingen doet. Dat doe je dan met het subtiele mentale of inzichtlichaam, dat bestaat uit de specifieke energie van het voorhoofdchakra. Daarin gaan subject- en objectaspecten samen. Ook je subtiele lichaam heb je (object) en ben je (subject). Dat is de standaardsituatie. Dit wordt duidelijk in de instelling die wij aanhouden, waarbij die twee aspecten allebei ervaarbaar blijven (zie 2.2). Dit samengaan van beide geeft een existentiële situatie waarin je met een subtiel lichaam gericht bent op een subtiele wereld. Het chakraveld is dan een subtiel ‘existentieel veld’.

Je kunt zozeer opgaan in het subtiele veld dat je ermee samenvalt. Dan wordt dit veld oneindig groot en is er niets anders meer dan de eigen zelfsfeer, ‘ik-ben’. Dan kunnen we spreken van een kosmisch ‘subjectveld’. Bij deze overgang wordt duidelijk op welke wijze er een innerlijke verbinding is tussen de micro- en macrokosmos. Eerst is er dan nog de universele kwaliteit van de chakra-energie, bijvoorbeeld de hartenergie, maar dan wordt ook die energetische kwaliteit volledig zuiver. Bij die zuivering valt zelfs de zelfkwaliteit ‘ik-ben’ weg, zodat er een oneindige neutrale sfeer ontstaat, het ‘kosmische neutrale veld’. Daarna is er niets meer aan te duiden: het absolute.

De chakravelden

Het groflichamelijke veld (materieel object in de externe waarneming)

Het subtiele veld

Het subtiele objectveld (objectverschijnsel in de innerlijke waarneming)

Het existentiële veld (eigen zijnssfeer in de innerlijke ervaring)

Het kosmische subjectveld (kosmisch eerstepersoonsveld zonder object)

Het kosmische neutrale veld (kosmisch zijn-bewustzijn)

De ordening van de chakra’s

In het lichamelijke bestaan zijn er de zeven hoofdvelden, gekoppeld aan de chakra’s. Eigenlijk vormen ze met alle overgangen een oneindig aantal verticaal geordende velden die in elkaar overgaan. Ze verschillen in de fijnheid van substantie. Deze substantie heeft niet alleen een energetisch aspect, maar ook een bewustzijnsaspect. In elke chakra-energie zit ook bewustzijn, doordat je op elk chakraniveau existentieel, dat is lichamelijk en als bewust-zijn, aanwezig bent in het betreffende veld. In de verticale lichaamslijn van de grove materie beneden naar het zuivere bewustzijn boven neemt meestal het bewustzijnsaspect toe en de grofheid van de substantie af. Meestal is er op lager niveau nauwelijks of geen mentaal bewustzijn en zijn de ervaringen in het gevoelsmatige middengebied droomachtig. Juist doordat er vaak geen helder bewustzijn is van gevoelens, stemmingen, vitaliteit en aandriften, voelen mensen zich in hun mentale bewustzijn hieraan onderworpen. Dat onbewuste en voorbewuste kan intern bewust worden. Zelfs op het niveau van het wortelchakra en de aarde-energie kun je als bewust-zijn op heldere wijze aanwezig zijn. Ook het zuivere bewustzijn heeft nog een ijl energetisch aspect. Er is blijkbaar een glijdende schaal van energie-bewustzijn door de chakra’s heen. Daarom zijn er overgangen mogelijk tussen geest en materie, zoals bij de bewust geplande beweging.

De werkelijkheid van de chakra’s, het nut en de aard van de chakraleer

In hoeverre bestaan de chakra’s nu werkelijk? Ze zijn er niet op de wijze waarop mijn materiële hand er is, die ik zie en die ik met mijn andere hand kan voelen: de huid, de spieren, de botten. De chakra’s en de chakra-energieën kunnen worden ervaren met een innerlijk voelen en met een innerlijk zien. Daarin zijn de lichamelijke indrukken en gevoelens gevoelsmatige energetische verschijnselen die ijler, vluchtiger en veranderlijker zijn dan de materiële dingen. Soms is er een grote, soms een geringe vitaliteit. Soms is er een geconcentreerde emotionele energie, soms is er een globale, ruime stemmingsenergie. De aandacht en het maken van voorstellingen hebben een grote invloed op deze verschijnselen. Als de aandacht op een bepaalde plaats in het lichaam wordt gericht, blijkt de energie op die plaats sterker te worden. Als men kennis heeft genomen van een bepaalde chakraleer, laat het voorstellingsvermogen gemakkelijk die structuur ontstaan.

Ondanks het feit dat de energetische verschijnselen variabel en beïnvloedbaar zijn, is het zinnig om de chakra’s als uitgangspunt te nemen van de weg naar de bevrijding van de levensenergieën. De chakraleer sluit aan bij de ervaringskennis die iedereen heeft. Het gaat om bekende levensenergieën die iedereen kent, zoals die van emoties, lichamelijke inspanning, seksualiteit en denken. Het chakrasysteem geeft de energieën een duidelijke ordening en is bij veel mensen bekend. Ook de plaatsen in het lichaam waar de verschillende energieën het sterkst voelbaar zijn, sluiten aan bij de chakraleer. Allerlei relaties tussen condities en de energieën blijken steeds weer vastgesteld te kunnen worden. Zo kan een systematische kennis worden ontwikkeld in de vorm ‘als … dan’. Deze kennis is niet abstract-theoretisch, want zij staat heel dicht bij de ervaring. Ze is verkregen door een fenomenologische beschrijving en proefondervindelijk onderzoek. Dit soort kennis van chakra’s en chakra-energieën is aanwezig in de yogatraditie (wetenschap en techniek) en deze levert veel extra toepassingsmogelijkheden die nuttig zijn op de bevrijdingsweg.

1.5    DE CHAKRA-ENERGIEËN

De functies van de energieën

De energie van elk chakraveld heeft een eigen kwaliteit en een eigen functie. Bij de bovenstaande serie chakra’s hoort dan de volgende lijst van energieën die elk zijn gekoppeld aan een primaire functie.

Aarde-energie
    het voortbestaan als zodanig

Seksuele energie
    het voortbestaan van de soort

Vitale levensenergie
    het voortbestaan van het individuele organisme

Gevoelsenergie
    het gevoelsmatige en emotionele leven

Expressie-energie
    de uitingen, vooral spraak

Mentale en inzichtenergie
    het begripsmatige waarnemen, denken, willen; de reflectie, het inzicht, de intuïtie, de verbeelding

Kosmische energie
    het universele zijn-bewustzijn

De energieën ervaar je niet altijd. Vaak werken ze op een niet-bewuste wijze. Dat is duidelijk bij de vegetatieve functies van de inwendige organen, maar ook bij veel gedrag. Als ze in je eigen bewuste bestaan een plaats hebben, is de speciale kleuring van dit bestaan duidelijk. Bijvoorbeeld bij een fysieke actie is er het gevoel van de vitale levensenergie ‘ik wil die piano verplaatsen’ en ‘ik kan dat’. Bij liefde is er een uitstralen van jezelf in de gevoelsenergie naar buiten.

De speciale kwaliteiten van de energieën in het lichaam kun je ook in de kosmos ervaren, in de sterrenbeelden, in de planeten, in de zon en maan. Daarom stelt men vaak dat in de mens dezelfde krachten werken als in de kosmos. ‘Zo boven, zo beneden.’ De microkosmos en de macrokosmos zijn een afspiegeling van elkaar en hebben een directe innerlijke relatie. De mogelijke overgang van de existentiële chakravelden naar de kosmische chakravelden versterkt dit idee of is er zelfs de grondslag van.

De elementkwaliteit van de energieën

In diverse hoofdstukken zal de kwaliteit van de energie op elk chakraniveau worden bekeken, onder andere de kleur, temperatuur en de gevoelswaarde. De ervaring van de kwaliteit blijkt ten dele afhankelijk te zijn van de omstandigheden en de personen, ten dele zijn er steeds terugkerende aspecten. In de chakravelden zijn de kwaliteiten van de vijf traditioneel onderscheiden elementen (mahabhūta’s) herkenbaar. Deze elementen zijn als volgt aan de zeven chakra’s gekoppeld.

Wortelchakra  –  mūlādhāra
Aarde-element

Seksuele chakra  –  svādhishthāna
Waterelement

Navelchakra  –  manipura
Vuurelement

Hartchakra  –  anāhata
Elementen vuur en lucht

Keelchakra  –  vishuddhi
Element lucht

Voorhoofdchakra  –  ājñā
Element lucht en ether

Kruinchakra  –  sahasrāra
Etherelement

De koppelingen tussen de chakra-energieën en elementen worden ook wel anders gelegd, maar de bovenstaande berusten op duidelijke ervaringen in de oefeningen die verderop in het boek gegeven worden. Daarbij zal ook duidelijk worden dat op elk niveau weliswaar één elementaire kwaliteit overheerst, maar dat ook de andere aanwezig zijn.

Samenvatting

De bovengenoemde relaties kunnen in het volgende schema worden samengevat.

De energieën

Groflichamelijk veld

Functie

De elementen

1 Aarde-energie

voeten, benen, zitvlak

het bestaan als zodanig

aarde

2 Seksuele energie

het gebied van het urogenitale stelsel

het voortbestaan van de soort

water

3 Vitale levensenergie

de buik

het voortbestaan van het individuele organisme

vuur

4 Gevoelsenergie

hartstreek, romp op harthoogte, armen, handen

het gevoelsmatige en emotionele leven

vuur en lucht

5 Expressie-energie

bovenkant romp, schouders, armen, handen, hals, mond, neus (ademhalingsstelsel)

de uitingen, vooral de spraak

lucht

6 Mentale energie Inzichtenergie

hoofd op hoogte van ogen en iets daarboven

het begripsmatige waarnemen, denken, willen; inzicht, intuïtie

lucht en ether

7 Kosmische energie

bovenkant hoofd

het universele leven,

zijn en bewustzijn

ether

De verticale gradiënt

De kwaliteit van de energieën van beneden naar boven vertoont een gradiënt of verloop van zwaar naar licht, van dicht naar ijl, van grof naar subtiel, van donker naar licht, van vastheid van vormen via veranderlijkheid naar het verdwijnen van vormen, van zijn naar bewustzijn. Hierover is boven bij de ordening van de chakra’s al iets geschreven. De onderste drie soorten energieën zijn sterk biologisch bepaald, de volgende drie zijn vooral persoonlijk van aard, terwijl er boven het mentale een boven-persoonlijke sfeer is. Als er een exclusieve beweging is van beneden naar boven waarbij de onderliggende functies en zijnssferen wegvallen, betekent dit een steeds verdergaand wegvallen van het bestaan, een oplossen van de schepping, een absorptie van de schepping in haar oorsprong.

Van boven naar beneden is er een zwaarder en grover worden van de substantie, een steeds verdere verdichting, een ondoorzichtig en vast worden van de vormen, een sterker worden van het zijn ten koste van bewustzijn.

De horizontale gradiënt

Er is niet alleen een verticale gradiënt in de energie, ook horizontaal is er op elk chakraniveau een veld met een schaal waarop de kwaliteit van de energie verschuift. De belangrijkste schaal is die van de concentratie en intensiteit. Deze eigenschappen zijn het hoogst in het chakracentrum en nemen af naar buiten. De sterkte verandert als de energieën zich meer uitbreiden of zich juist meer concentreren. Dat betekent dat het chakraveld groter en kleiner kan zijn. In oefeningen kan hierop invloed worden uitgeoefend.

Een andere horizontale variatie in de kwaliteit van de energieën is die in warm-koud/mannelijk-vrouwelijk, waarbij de eerstgenoemde eigenschappen vooral aan de rechterkant van het lichaam zijn te vinden en laatstgenoemde aan de linkerkant. Er wordt gesteld dat in de twee belangrijke energiestromen (nādī’s) rechts en links van de ruggengraat, respectievelijk de idā en pingalā (zie 1.6), deze verdeling bestaat. Een eerste eenheid vinden deze polaire energieën in het wortelchakra, bij het opwekken van de kundalinī en de doorgang naar het centrale kanaal (sushumnā). Ook zijn er oefeningen in dit boek waarbij de energieën door concentratie op elk chakraniveau bij elkaar komen tot volledigheid.

Negatieve kwaliteiten van de energieën

Aan de chakra-energieën en chakra’s kan veel mankeren. Ze kunnen te weinig vitaal zijn, vol spanning zitten, onzuiver zijn en gefragmenteerd zijn.

Soms hebben de energieën een tekort aan vitaliteit en een te geringe intensiteit. Dan kan van een goede functionering geen sprake zijn. De spieren en de bindweefsels hebben dan nauwelijks een tonus. Ze zijn te slap. De orgaanfuncties hebben een te lage waarde.

De energieën kunnen ook veel spanning hebben, bijvoorbeeld als er een sterk verlangen in een bepaalde richting is of angst. De spanning houdt de energieën gevangen. Als de energieën vastzitten aan een object of verkrampt en afgesloten zijn, kunnen zij zich niet in stroming en straling ontplooien. Zij kunnen dan hun regionale functie niet goed uitoefenen. Ook zijn zij voor andere energieën die minder of niet verkrampt zijn, een weerstand of blokkade en deze blokkade veroorzaakt een hinderlijke stuwing van die andere energieën. Op elk niveau kunnen de energieën meer of minder zijn samengetrokken naar of in het centrum van het betreffende chakra. Voor zover het zelfzijn zich identificeert met vastzittende energieën, wordt het daardoor beperkt en zit het ook vast. Dit zelfzijn wordt dan ego genoemd en heeft een egospanning.

Een andere negatieve kwaliteit, die veel met spanning heeft te maken, is onzuiverheid. Er kan een onnodige zwaarte en vermoeidheid in de energieën zitten, waardoor er een gemis is aan helderheid, lichtheid en frisheid.

Ook kunnen er in de energetische kwaliteit eenzijdigheden zitten die doorwerken in het leven. Er zijn dan investeringen van bijvoorbeeld de hartenergie alleen in bepaalde vormen en niet in andere. De denkenergie gaat dan zitten in een bepaald soort beelden en niet in andere. Er is dan een selectieve uitgebreidheid waarbij de energie uitgaat naar dingen die aantrekkelijk zijn, terwijl ze in andere richtingen wordt tegengehouden. Er is dan een fragmentarisch veld waarin de energieën verstrooid zijn.