Yoga is de weg naar bevrijding (moksa) van de gescheidenheid van jezelf en het andere. In elk van de diverse yoga’s staat steeds een bepaald aspect van menszijn centraal. Zo zijn er onder meer de bevrijdingswegen van de hathayoga (het fysieke en energetische lichaam), van de bhaktiyoga (het gevoel en de liefde), en van de jñānayoga (het verstand en het inzicht). De bevrijding zal zich in alle aspecten van het bestaan moeten realiseren, dus ook in alle verschillende levensenergieën. Daarop richt zich dit boek.

Het uitgangspunt is de typische menselijke situatie: 1. mensen ervaren zich als gebonden aan het lichaam met zijn levensenergieën en voelen zich door de beperkingen ervan niet compleet en vrij; 2. toch hebben zij in hun bewustzijn een besef van eenheid en vrijheid. Dat beide punten samen aanwezig zijn, betekent een tragisch conflict dat op allerlei wijzen wordt bestreden. Sommigen vinden eenheid en vrijheid zo belangrijk dat zij een pad inslaan in de richting van bevrijding tot non-dualiteit.

De meest directe bevrijdingsweg is die van het onmiddellijke inzicht in je eigen vrij-zijn en een-zijn dat zo volledig is dat je zelfzijn in alle aspecten oneindig openbreekt. Voor de meeste mensen blijkt dit niet direct haalbaar te zijn. Ook al is er enig inzicht, vrijwel altijd blijft het zelfzijn in energieën vastzitten – bijvoorbeeld in spanningen, emoties en hechtingen. Bij deze taaie identificatie met levensenergieën kan een tijdelijke beoefening van energetische yoga met een helder bewustzijn een nuttig hupmiddel zijn, omdat daardoor: 1. de vastzittende energieën en de identificatie ermee duidelijk bewust worden; 2. deze energieën zuiver, kwalitatief compleet en heel kunnen worden en zij zich oneindig kunnen ontplooien in de gevoelsmatige bewustzijnsruimte; 3. het ermee geïdentificeerde zelfzijn hierin meegaat, dus zelf heel, ruim en ijl wordt en het zelfzijn zich dan gemakkelijk realiseert dat het vrij is van alle energetische beperkingen.

De doelstelling van de informatie en de oefeningen in dit boek is dan ook het verkrijgen van: 1. een goed inzicht in de structuren en processen van de diverse levensenergieën op micro- en macrokosmisch niveau (de energieën van de diverse chakra’s en van de diverse subtiele lichamen) en van hun onderlinge relatie; 2. de vaardigheid de energieën te zuiveren, compleet te laten worden en zich te laten ontplooien, en 3. inzicht in de eigen situatie en verwerkelijking van de verdere mogelijkheden van zelfzijn in verband met de energieën: eenheid en vrijheid. De kennis (1) en het laten ontplooien van de energieën (2) staan in dienst van de bevrijding van zelfzijn: de realisatie dat je altijd al vrij bent van en één bent met de energieën (3). Deze realisatie zal een heel duidelijke zijnservaring moeten zijn om stabiel te kunnen worden en deze concreetheid van ervaring is juist via de energetische yoga mogelijk. Hiervoor worden op vele plaatsen in dit boek wegen getoond.

De energieën worden in de tantristische traditie besproken in termen van een chakraleer. In de ruimere Indiase cultuur is er de leer van de diverse lichamen en van de omhullingen van het zelf (kosha’s), die alle van energetische aard zijn. Over de energieën van de diverse chakra’s en de diverse subtiele lichamen wordt vaak op een theoretische wijze gesproken. Vanuit een chakrasysteem met allerlei associaties wordt dan gesproken over patronen van ervaringen en gedrag (karakter). In dit boek gaat het niet om een systeem, maar om de eigen ervaring en het eigen inzicht, en van daaruit om de eigen transformatie en bevrijding.

Er wordt gebruikgemaakt van de noties van chakra’s en chakra-energieën. Dat is goed mogelijk, omdat zij aansluiten bij de algemene ervaring van de levensenergieën en het heeft zijn nut, omdat de traditie waardevolle elementen voor begrip en beoefening levert. Het chakramodel geeft goede mogelijkheden om de levensenergieën aan de orde te stellen in het kader van de bevrijdingsweg, omdat ze als centra van zijn en van bewustzijn ervaren kunnen worden. Dit boek geeft een hedendaagse aanpak van de tantristische chakrayoga door de cultureel bepaalde voorstellingen en rituelen voor een groot deel terzijde te laten en te blijven bij de eigen actuele ervaring van waar het in de tantra werkelijk om gaat. Vanuit de eigen ervaring van de schrijver zijn de meeste oefeningen tot stand gekomen, maar de essentie van die oefeningen is die van de traditionele aanpak.

Dit boek gaat uit van de lijst van de belangrijkste chakra’s zoals die in de tantristische traditie is te vinden, omdat zij bij de ervaring aansluiten. Van daaruit worden allerlei aspecten van de levensenergieën onderzocht en oefeningen gegeven die de voortgang op de bevrijdingsweg bevorderen. De traditionele gegevens, bijvoorbeeld de met de chakra’s geassocieerde kwaliteiten, komen slechts ten dele met de ervaring van de schrijver van dit boek en van deelnemers aan chakrayogacursussen overeen. Deze gegevens verschillen trouwens in de diverse bronnen.

Juist omdat de eigen ervaring en bevrijding centraal staan, wordt in dit boek niet of nauwelijks ingegaan op de relatie tussen de chakra’s en energieën aan de ene kant en anatomische en fysiologische zaken – zoals endocriene klieren en het autonome zenuwstelsel – aan de andere kant. Om dezelfde reden komen psychologische verschijnselen alleen aan de orde voor zover zij in de eigen ervaring zijn te vinden en nuttig zijn in de genoemde context.

De volgorde van de chakra’s in de opeenvolgende hoofdstukken is niet de meest gebruikelijke. Dat is om didactische redenen. Als eerste komt het voorhoofdchakra aan de orde, ten eerste omdat de ontwikkeling van het zien belangrijk is bij het hele onderzoek van de chakra’s en ten tweede omdat bij de meeste westerse mensen het bewustzijn hier op het niveau van zien en denken het sterkst is. Omdat dit bewustzijn naar beneden afneemt, komen na het voorhoofdchakra de lagere chakra’s aan bod van boven naar beneden om daarin ook helderheid te krijgen. Als men ook vertrouwd is met de lagere chakra’s, worden van beneden naar boven alle niveaus nog eens doorgelopen.

De oefeningen in de diverse hoofdstukken zijn steeds aan elk chakra aangepast, maar zoals is te verwachten komen bepaalde typen van oefeningen steeds terug. De opbouw van de hoofdstukken is dan ook globaal dezelfde.

De eerste twee hoofdstukken zijn inleidend. Hoofdstuk 1 geeft een samenhangend overzicht van wat in de ervaring duidelijk zal worden, terwijl in het tweede hoofdstuk iets gezegd wordt over de oefeningen en de wijze van beoefenen. Dan volgen zes chakrahoofdstukken, waarna in hoofdstuk 9 de onderlinge relatie tussen de chakra-energieën wordt bekeken, ook in de beweging van zelfzijn van beneden naar boven. Het kruinchakra komt in hoofdstuk 10 aan de orde. Hoofdstuk 11 geeft enkele concluderende opmerkingen over ervaringskennis en bevrijding. Aan het eind zijn nog een literatuurlijst en een verklarend register toegevoegd. 

Elk hoofdstuk begint met een poëtisch tekstje van de auteur en met een paar citaten uit de klassieke literatuur van Oost en West. Ook in de tekst van de diverse hoofdstukken zijn citaten ingevoegd. Illustraties verduidelijken de geschreven tekst.

De oefeningen in dit boek veronderstellen een uitgangssituatie waarin men een zekere vertrouwdheid heeft met hathayoga en speciaal de pranayama. Op allerlei plaatsen in dit boek komen oefeningen voor die in het boek Pranayama (Uitgeverij Advaita) uitgebreider worden beschreven en uitgelegd. Als deze niet al bekend zijn, is het raadzaam de oefeningen in dit pranayamaboek na te slaan. De oefeningen werken pas sterk, als ze met pranayama worden gedaan. Verder bevat de chakrayoga vooral meditatie. Ervaring met mediteren, bijvoorbeeld vanuit het boekje Mediteren leren(Uitgeverij Advaita), is voor de beoefening een pluspunt.

Het spreekt vanzelf – hoewel het blijkbaar steeds weer onderstreept moet worden – dat iedereen die wil voortgaan op een yogaweg dagelijks dient te oefenen. Dat geldt ook voor de weg die dit boek biedt. De meeste mensen vorderen alleen op de weg van inzicht en bevrijding door op bewuste wijze en met toewijding voort te gaan met de beoefening. Dat geldt zeker op het terrein van de levensenergieën. Door oefening ontstaat inzicht en dan komen de positieve effecten. In de mate waarin men zich de oefeningen op een bewuste wijze eigen heeft gemaakt, zijn er de resultaten en wordt de betekenis begrepen van wat in dit boek staat.

De Sanskrietwoorden worden in dit boek op een enigszins vereenvoudigde wijze geschreven. Woorden die in het Nederlands zijn ingeburgerd, zoals prana, pranayama, asana en chakra, worden zonder lettertekens geschreven. Alleen de Sanskrietwoorden die in dit boek weinig worden gebruikt, worden cursief gedrukt. De uitspraak van de volgende letters in Sanskrietwoorden vraagt enige aandacht: u: uit te spreken als oe, g: g als in het Engelse good, ch: tsj, j: dzj, ñ: nj, y: j. Een streepje boven een klinker, zoals bij ā, maakt de uitspraak lang.

Het woord bewustzijn wordt op verschillende plaatsen als bewust-zijn geschreven, wanneer het nuttig lijkt te benadrukken dat het om een zijnswijze gaat met een bewustzijnskwaliteit.

Dit boek is ontstaan uit het cursusboek bij de cursus Chakrayoga, dat elke keer dat deze cursus werd gegeven is bijgewerkt. Die bijwerking was mogelijk door de inbreng van de deelnemers aan de cursussen die ik daarvoor hartelijk bedank. Verder gaat dank uit naar Mieke van Aken voor de tekeningen in het boek, naar Pia de Blok voor het nog eens ter beschikking stellen van haar schilderijThe wave voor de omslag en naar Henk Stam voor de correctie van het manuscript.

In de grote ruimte vloog ik voort, in een voertuig dat alleen bestond uit energie, een halfdoorzichtige en ontzettend krachtige energie. Ik had mij aan die energie overgegeven, het was mijn energie en die nam me mee met grote vaart. Als eenheid ijlden wij voort in de richting van een fel wit licht in de verte.

Tijdens het snelle voortgaan liet de vaste vorm van mijn voertuig mij los en viel weg in de ruimte. Ook mijn grovere gevoelsmatige energieën losten in het voortjagen op. Dat gebeurde ook met fijnere energieën, als een zuivering. Al die gekleurde energieën verdwenen, de ene na de andere. En de razende beweging ging met al haar kracht voort door gebieden van steeds lichtere doorschijnende kleuren. Soms waren er even hevige schokken.

Er was het besef van de juiste koers, heel precies op de lijn naar het witte licht. Het was duidelijk dat een haarbreed afwijken van deze centrale lijn desastreus zou zijn. Een scherp bewustzijn bleef er vanzelf. Het belichtte het precieze midden van de weg op een kristalheldere wijze als bij een zonnige vorsthemel. Zo bleef ook het weten dat het dichterbij komende licht altijd al mijn thuis was.

In het gebied van het witte licht werd het stil. En toch was er in de stilte nog even het gevoel van de voortgaande beweging. Hier losten mijn laatste flarden van energie en vorm op. Er was geen notie meer van ik, lichaam en energieën. Er bleef alleen een oneindig zelfzijn-bewustzijn over. En ook dat loste op …

In de oorsprong verschijnt een oneindige sfeer van zijn. Overal is homogeen licht met een intern bewustzijn. Dit bewustzijn wordt bewust van zichzelf. Het wordt zelfzijn, een oneindig besef ik-ben. Deze sfeer is zalig, maar in het ik-ben komt een verlangen op om zich te verbinden met iets anders. En direct is er iets anders. De ene sfeer wordt opgebroken en differentieert zich tot het vele. Het witte licht wordt gebroken in talloze kleuren. Ik ben me bewust van dit andere en daar schiet ik in met een ontzaglijke snelheid. Ik duik in een vorm met eerst een fijnere en daarna grovere substantie met verschillende kleuren en zet me daarin vast. 

Toch blijven het oorspronkelijke en de oneindige sfeer open, omdat zij op bewuste wijze werden ervaren. Daarin blijf ik me bewust, terwijl de incarnatie doorgaat op alle niveaus van ijlheid en dichtheid.

Terwijl het open-zijn aanblijft, is er een meegaan met de levensenergieën in veelkleurige rijkdom, het dansen in de wereld samen met anderen. Doordat het open-zijn aanblijft, blijft dat dansen een liefdevolle non-dualiteit met alles en iedereen. De dans gaat door, totdat het spel is uitgespeeld. De vormen gaan weer verdwijnen. Ik weet hoe het verdergaat in de grote ruimte. Ik ken mijn thuis en ben nooit weggeweest.