Clay A. Johnson

INFO

MINDEREN

Bewuste informatieconsumptie in een tijd van overvloed

Oorspronkelijke titel: The Information Diet. A Case for Conscious Consumption

Uitgegeven door: O’Reilly Media, Inc.

Vertaling: Tijmen Roozenboom

ePUB conversie: ePUB Pro, Utrecht

isbn 978 90 77478 47 9

nur 801

Copyright © 2012 ZWERK Uitgevers

ZWERK Uitgevers

Postbus 540, 3990 gh Houten

info@zwerkuitgevers.nl

www.zwerkuitgevers.nl

Authorized Dutch translation of the English edition of The Information Diet, 1st Edition
isbn 9781449304683 © 2012 Clay Johnson. This translation is published and sold by permission of O’Reilly Media, Inc., which owns or controls all rights to publish and sell the same.

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopie, microfilm, geluidsopname, of op enig andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Aan mijn vader, Ray Johnson. Toen hij en mijn moeder mij afzetten bij het instituut waar ik ging studeren, gaf hij me drie adviezen uit de tientallen jaren dat hij psychiatrie had beoefend:

1. Nooit in het drama van een ander duiken

2. Altijd in jezelf geloven

3. Niet alles geloven wat je denkt

Dat is nog eens een gezond informatiedieet!

Voorwoord

Kennis over voedsel kan van pas komen als je je op een gezonde manier wilt verhouden tot informatie. Er zijn parallellen tussen levensmiddelen die je slecht bekomen en informatie die slecht voor je is. De bio-industrie produceert op grote schaal ongezonde kost, en er zijn media-megastallen die op grote schaal ongezonde informatie produceren. Meestal is het beter om natuurlijk voedsel te consumeren zoals het wordt geteeld. Vaak haal je ook de meeste informatie uit het nieuws dat je zo dicht mogelijk bij de bron consumeert.

Hierover gaat dit boek. Ik hoop dat het je de kennis en de prikkel geeft om je anders te verhouden tot informatie, en dat je levensstijl daardoor gezonder wordt. Je zult meer tijd hebben voor de mensen die je na staan, effectiever werken, en als burger meer invloed hebben in je gemeenschap.

Voor mij is dit niet zomaar een boek, maar een missie. Overmatige informatieconsumptie is een ernstig probleem voor de gezondheid van het Amerikaanse electoraat. Dat kun je overal constateren, van de zalen van het Congres tot de tenten van Occupy Wall Street1 en de Tea Party-beweging2. In een democratisch land met vrijheid van meningsuiting kan informatie nooit zo streng worden gereguleerd als voedsel, water en lucht. Toch is informatie even belangrijk voor het overleven als die andere drie dingen die we tot ons nemen. In een tijdperk van vrijwel gratis informatie is persoonlijke verantwoordelijkheid van het grootste belang voor de gezondheid van het individu en de samenleving. Gemeenschappen en democratieën kunnen alleen floreren als we zorgen voor een gezonder informatiedieet.

1 Noot van de vertaler: de protesten tegen de veroorzakers van de financiële crisis.
2 Noot van de vertaler: populistisch-rechtse beweging.

Woord van dank

Om te beginnen wil ik mijn ongelooflijke vrouw, Rosalyn Lemieux, bedanken. Ze was een waardevol klankbord voor dit boek. Ze heeft me geholpen enkele van mijn ideeën helderder te krijgen, en heeft waarschijnlijk meer conceptversies gelezen dan enig ander. En het was jofel van haar dat ik je kennis mocht laten maken met Zombie Roz en Email Roz.

Mijn ouders Joy en Ray Johnson zijn bijzondere mensen, en hun bijdrage aan dit boek – in de loop van ruim dertig jaar – moet beslist worden vermeld.

Ook mijn redacteurs, Julie Steele en Meghan Blanchette, zijn geweldig. Ze hebben gezorgd dat dit boek geen warboel van maffe ideeën is geworden, maar een steekhoudend verhaal. Toen ik dit boek ging schrijven, overwoog ik het in eigen beheer uit te geven. Maar het bestaan van uitgevers is nog steeds gerechtvaardigd, dankzij intelligente redacteuren.

Zonder het geschenk van Rebecca Bell had ik dit boek niet kunnen schrijven: in haar prachtige huis aan de kust van Georgia kon ik ontsnappen aan de afleiding van snel internet, en me geheel concentreren op het schrijfwerk.

Ook mijn netwerk van collega’s, vrienden en familie is onmisbaar geweest bij de totstandkoming van dit boek: Jen Pahlka, Carl Malamud, Howard Rheingold, Anil Dash, Andy Baio, Noreen Nielsen, Karl Frisch, Eric Burns, Jake Brewer, Mary Katharine Ham, Michael Bassik, Tom Hughes-Croucher, Pete Skomoroch, Jane McGonigal, Jim Gilliam, Josh Hendler, Cammie Croft, Steve Geer, Tom Steinberg, Mario Flores, Cindy Mottershead, Maggie McEnerny, Todd Kamin, Erin Hofetig en Cheryl Contee. Allemaal hartelijk dank dat je hebt geluisterd als ik mijn boek beschreef, en me een zetje gaf als ik dat nodig had. Zonder jullie was dit boek nooit tot stand gekomen.

Verder wil ik iedereen bedanken die ik heb geïnterviewd, al dan niet vertrouwelijk. Jullie weten wie je bent. Linda Stone, je bent een parel. Iedereen die iets heeft geleerd van dit boek, moet luisteren naar wat zij te zeggen heeft.

Degenen die me hebben geholpen dit boek te redigeren: zonder jullie was het niet gelukt. Eric Newton nam de tijd om uitstekende feedback te sturen en me meer historische context te geven dan ik ooit had kunnen vragen. Dankzij de niets ontziende eerlijkheid van Quinn Norton werden mijn focus en argumenten scherper. Zonder de stimulans van Clay Shirky en Gina Trapani zou dit boek er waarschijnlijk nooit zijn gekomen.

Tenslotte een compliment aan Tim O’Reilly die mij een podium gaf om dit met je te delen. Hij is een mentor en een vriend. Hij krijgt nog te weinig erkenning voor de waarden die hij verbreidt in zijn gemeenschap. Dank je, Tim!

Deel I: Inleiding

Als je jong bent en kijkt wat er op televisie is, denk je: dit is een complot, een samenzwering van de zenders om ons dommer te maken. Als je iets ouder wordt, besef je dat het anders zit, dat hun doel is: mensen precies geven wat ze willen. Die gedachte is veel bedrukkender. Een complot zou prima wezen. Dan kun je de klootzakken omleggen! Een revolutie ontketenen! Maar de zenders geven de mensen wat ze willen. Dat is echt zo.

– Steve Jobs3

Ik wist dat ik mijn baan moest opzeggen toen ik dat kartonnen bord zag, met de mafste zeven woorden die ik in tijden had gezien.

Ik werkte bij Sunlight Foundation, een bureau dat transparantie van de overheid wil bevorderen in de politieke hoofdstad Washington. Het uitgangspunt is eenvoudig: als je mensen de beschikking geeft over overheidsgegevens, gaan ze betere overheid eisen, anders stemmen en betere politici kiezen. Mijn hart brak toen ik die zeven woorden las, die een veertiger – zo op het oog – boven zijn hoofd hield voor het Witte Huis. Ik besefte hoe vergeefs onze missie was. Er was meer aan de hand.

Op het bord stond de tekst: ‘Overheid, bemoei je je niet met mijn Medicare’.4 Maar nu loop ik op de zaken vooruit.

De tien jaar daarvoor had ik geprobeerd in Washington iets teweeg te brengen. Mijn roeping voor de politiek had volgens veel mensen iets weg van een roeping voor het priesterschap: ik was ervoor in de wieg gelegd. Het begon in 2000. Ik kreeg een oproep, niet van God, zelfs niet uit Washington, maar van mijn moeder.

De dokters hadden een knobbeltje gevonden in haar borst, vertelde ze. ‘Borstkanker’ luidde de diagnose. Mijn vader was met pensioen en daardoor kwam mijn moeder niet in aanmerking voor Medicare. Zij had dus haar eigen verzekering moeten afsluiten. Haar premie zou worden verhoogd van 300 naar 3000 dollar per maand. Mijn vader zou weer aan de slag moeten als psychiater voor de staat, om te zorgen mijn moeder betaalbare gezondheidszorg en therapie kon krijgen.

Als jeugdig-enthousiaste twintiger nam ik me voor er iets aan te doen. Zo reed ik – een aantal jaren en een Irakoorlog later – naar Burlington, Vermont, om te gaan werken voor gouverneur Howard Dean. Ik had nog nooit gestemd, maar Dean was arts en hij had in zijn thuisstaat redelijke maatregelen genomen voor de gezondheidszorg. Volgens mij was hij de enige presidentskandidaat die de ziektekostenpremie omlaag zou krijgen, zodat mijn vader weer met pensioen kon.

Zo begon mijn loopbaan in de politiek. Na de Dean-campagne was ik nog steeds van mening dat het gunstig was voor mijn moeders ziektekostenpremie om te stemmen op een Democraat. Daarom zette ik met drie vrienden uit de Dean-campagne een bureau op met de naam Blue State Digital. Met de opgedane ervaring en technologie wilden we via internet geld en stemmen werven voor de Democraten. Naïef als ik was, dacht ik dat het ziektekostenprobleem van mijn moeder zou worden opgelost als er gewoon meer Democraten in het Congres en het Witte Huis werden gekozen.

Vervolgens wordt het verhaal een cliché. Het bedrijf werd een groot succes. Ik verdiende veel meer dan ik ooit had verdiend. Maar (ongeveer vier jaar) later werd mij duidelijk dat het bedrijf geen oplossing bood voor het probleem dat ik had willen aanpakken. In 2006 was een meerderheid Democraten in het Huis gekozen. Toch zag ik nog geen verbetering in de gezondheidszorg. Het had niet veel geholpen om Democraten te kiezen, concludeerde ik. Er moest een ander beletsel zijn waaraan ik iets kon doen.

Lobbyisten! Natuurlijk, het lag aan de lobbyisten, die snode figuren, achterin rokerige sigarenbars in Washington. Zij gaven onze Congresleden steekpenningen om tegen de wil van het Amerikaanse volk te stemmen. Het moest aan hen liggen.

Ik ging weg bij het bedrijf in de winter van 2008, toen Barack Obama de caucuses van Iowa had gewonnen.5 (Hij zou trouwens de bekendste cliënt van Blue State Digital worden.) In mijn nieuwe baan bij Sunlight Foundation ging ik leiding geven aan een brigade technologen. Het was onze missie om overheidsgegevens vrij te maken en te analyseren – te zorgen dat mensen gemakkelijker gefundeerde beslissingen konden nemen over verkiezingen. Als we Amerika met harde feiten konden laten zien dat het Congres werd omgekocht, zou het volk wel in actie komen, toch?

Ik werkte nu twee jaar bij Sunlight en het was acht jaar geleden dat mijn moeder haar diagnose had gekregen. Inmiddels had ze twee radicale borstamputaties achter de rug. Nu stelde de net gekozen president Barack Obama de gezondheidszorg aan de orde. Het had een prachtig moment moeten zijn: die tien jaar lang gekoesterde aspiraties zouden in vervulling gaan. Helaas begon het land aan een fel en boos debat over de rol van onze overheid. Ironisch detail: ongeveer op hetzelfde moment kwam mijn moeder in aanmerking voor Medicare.

De media bulkten van de grafieken en diagrammen over ziektekosten; wachttijden; de efficiëntie van de overheid; hoe Canada het aanpakte; hoe oude mensen omgaan met gezondheidszorg; welke soorten medicijnen al dan niet beschikbaar waren voor Amerikanen als we de gezondheidszorg zouden herzien.

Bij Sunlight deden we ons best om het feitelijk te houden. We construeerden de website Sunlight Live, waar mensen de debatten over gezondheidszorg online konden volgen. Wanneer een Congreslid sprak, brachten we het bedrag in beeld dat de spreker had ontvangen uit de gezondheidszorgsector.

Tijdens dat lange, scherpe en boze debat maakte ik een wandelingetje naar het Witte Huis. Toen zag ik die man die bord omhoog hield, met die bijtende zeven woorden:

Overheid, bemoei je niet met mijn Medicare.

Verbazend, hoe iets kleins de zaken in perspectief kan plaatsen! Maar toen sprak ik de betoger aan op zijn bord. Hij leek goed opgeleid. Hij was boos, maar niet dom. Hij maakte zich gewoon zorgen over het geld dat de huidige regering uitgaf. Hij praatte over onderwerpen waarover ik sinds mijn colleges politicologie niet meer had nagedacht. En ik werkte nota bene in Washington! Deze man leed niet aan gebrek aan informatie. Maar de ironie ontging hem – dat hij eiste dat de overheid zich niet zou bemoeien met een programma dat werd gerund door de overheid. Zelf vond hij de leus volstrekt logisch.

Ik had nog een vergelijkbare ervaring. Ik woon in de buurt van het Walter Reed-ziekenhuis, waar gewonde veteranen worden behandeld. Als ik een rondje hardloop in de buurt, word ik ingehaald door mariniers met één been en een prothese. (Waarschijnlijk zijn ze gewond geraakt in onze militaire activiteiten.) Een wonder zoals ze lopen, al is het niet goed voor mijn gevoel van eigenwaarde.

Voor de poort van het ziekenhuis ontwaarde ik op een avond een ander bord:

Meld je hier aan voor dienst en sterf voor Halliburton.

De maker van het bord, de Halliburton-vrouw, leek me het volslagen tegendeel van de Medicare-man. Opnieuw mis. Op het eerste gezicht eigenlijk al: niemand gaat naar een legerziekenhuis om dienst te nemen in het Amerikaanse leger.

Hoe is het mogelijk dat opgeleide, intelligente mensen op een of andere manier gaan geloven in een vervormde werkelijkheid? Toen kreeg ik een ingeving: loopt je (aangeboren of aangeleerde) vermogen om informatie op zinnige wijze te verwerken misschien spaak als je je mentale machine ongezonde voeding geeft? Zoals we in de technologie zeggen: garbage in, garbage out – als je er rotzooi instopt, komt er rotzooi uit.

Je bent wat je consumeert, dat weten we. Waarom zouden we ook niet een product zijn van de informatie die we tot ons nemen?

De activisten – tegen Obama’s plannen voor de gezondheidszorg, en tegen de oorlog in Afghanistan en Irak – leken beslist geïnformeerd. Maar kennelijk hadden ze iets onder de leden waardoor ze niet helder konden denken.

Stel dat je van ongezonde informatieconsumptie ongezonde informatiegewoonten krijgt, zoals je van ongezonde eetgewoonten een eetverslaving oploopt. Wat heb je dan aan transparantie? Ik ging weg bij Sunlight Foundation. Transparantie was niet het universele antwoord dat ik zocht. Het geeft geen zin om de markt te overspoelen met broccoli, in de hoop dat mensen dan geen friet meer eten. Als veel mensen alleen uit zijn op informatie die hen sterkt in hun overtuigingen, helpt het weinig om de markt te overspoelen met informatie van en over de overheid. In elk geval helpt het niet zo goed als je theoretisch zou verwachten. De informatie wordt vervormd door de linkse en rechtse stoorzenders en gebruikt op het debat te laten rondkolken.

Tegenwoordig is de kans groot dat je per dag elf uur of meer informatie tot je neemt – boeken als dit lezen, de Facebook-pagina’s van je vrienden bekijken, de krant lezen, tv kijken, naar de radio of draagbare muziekspeler luisteren. Nog meer uren zijn het voor al die mensen die de hele dag voor het computerscherm doorbrengen: die zitten de hele dag te lezen en schrijven.

Er is verbijsterend veel informatie beschikbaar. Volgens opslagbedrijf emc zijn is er momenteel 800.000 petabyte (een petabyte is één miljoen gigabyte) opgeslagen in die sector. Volgens University of California in San Diego consumeren Amerikaanse huizen bijna 3,6 zetabyte (er zit een miljoen petabyte in een zetabyte) informatie per dag. Dit zal waarschijnlijk toenemen: emc verwacht dat de hoeveelheid opgeslagen gegevens in 2020 met een factor 44 zal zijn toegenomen.

We hebben dus de volgende term bedacht: information overload. (Als je op Amazon.com zoekt naar ‘information overload’ krijg je 9093 hits, ongeveer 8,5 maal zoveel als wanneer je zoekt op ‘irony’)

In veel beroepen is ‘elk bericht in je postvak afhandelen’ (mailbox zero) al zoiets als 10 km hardlopen of een promotie scoren, een nagenoeg onbereikbaar ideaal. Ook hebben we een nieuw spookbeeld ontwikkeld rond de nieuwe informatie-overvloed. In 2011 werd Nicholas Carr genomineerd voor de Pulitzer-prijs met zijn boek The Shallows: How the Internet Is Rewiring Our Brains (W.W. Norton).

De term ‘information overload’ werd net na 1960 populair en schoot 50% omhoog in 1980 en opnieuw in 2000. (Dit kun je nagaan met de n-gram viewer van Google, een service om na te gaan hoe vaak een zinsnede voorkomt in een enorm corpus boeken dat 150 jaar bestrijkt.)

Het concept ‘information overload’ is onjuist – mensen zijn biologische wezens en geen mechanische apparaten, hoezeer we het brein ook vergelijken met een iPod of een harde schijf. De capaciteit van het brein is eindig, net als van onze taille. Je kunt je een hartaanval eten, maar je gaat niet dood aan de overmatige consumptie op zich. Je ziet niet dat mensen in een fastfoodrestaurant een hap te veel nemen en exploderen omdat ze hun maximumcapaciteit hebben overschreden. Niemand heeft een maximumcapaciteit voor vetopslag. Het is ook niet waarschijnlijk dat we een maximumcapaciteit voor kennis hebben.

Toch lijken we het probleem mechanisch te willen oplossen. Als je het andersom bekijkt, zie je hoe absurd dit is. De relatie met informatie aanpakken alsof we digitale apparaten zijn, is zoiets als je computers upgraden door ze in kunstmest te zetten. We bekijken het probleem vanuit de verkeerde invalshoek.

In plaats van efficiëntie en productiviteit moeten we misschien gezondheid als invalshoek nemen – het perspectief waaruit we alles bekijken wat we biologisch consumeren.

Als we ons informatieverbruik eens net zo zouden aanpakken als onze voedselconsumptie… Zo ver liggen die werelden niet uit elkaar. Volgens de cognitieve psychologie en de neurowetenschap kan informatie een psychologisch effect op het lichaam hebben, en vrij ernstige, onbeheersbare gevolgen voor ons besluitvormingsvermogen.

Vanuit deze invalshoek is het probleem van informatieoverdaad ernstiger. Het is niet alleen een kwestie van productiviteit, maar een zaak van gezondheid en overleven. Informatie en macht zijn inherent verbonden. Ons vermogen om informatie te verwerken en over te brengen is een even groot evolutievoordeel als de opponeerbare duim.

We zijn genetisch geprogrammeerd om bepaalde voedingselementen lekker te vinden: zout, suiker en vet. In de geschiedenis van onze soort konden we dankzij deze stoffen lange winters en extreme migraties doorstaan. Zo zijn we ook geprogrammeerd om bepaalde soorten informatie ‘lekker te vinden’: iedereen krijgt graag bevestiging. We vormen sterkere gemeenschappen door te worden bevestigd in onze overtuigingen. Dat we angst en zijn pendant, haat, verbreiden, is duidelijk ingegeven door overlevingsinstincten. Maar ook met goedaardiger gedrag, zoals roddelen, verspreiden we informatie over dingen die gevaarlijk voor ons zouden kunnen zijn.

Op het voedselfront hebben gigaconcerns met geweldige efficiëntie de kosten per calorie enorm verlaagd. Zo is vetzucht nu een grotere bedreiging dan hongersnood. Onze informatievoorziening wordt nu getransformeerd door dezelfde soort efficiëntie: we kunnen inmiddels bijna gratis informatie produceren en verspreiden.

Er is een treffende parallel tussen de ontwikkelingen op het gebied van voedsel en van informatie. Vanuit de drang om meer winst te maken en meer mensen te voeden, hebben fabrikanten manieren bedacht om heel goedkoop voedsel te maken. En wat het slechtst voor ons is, kunnen ze doorgaans het goedkoopst produceren. Zo is een gezond dieet niet langer een luxe maar een vereiste, als je lang wilt leven: weet wat je moet eten en wat niet!

Als je veel goedkope calorieën wilt verkopen, moet je het voedsel volstoppen met zout, vet en suiker, zo hebben levensmiddelenaanbieders geleerd. Daar zijn mensen dol op. En mediabedrijven weten inmiddels dat bevestiging veel beter verkoopt dan informatie. Wie wil de waarheid horen, als je te horen kunt krijgen dat je gelijk hebt?

Informatie is inherent sociaal van aard en daardoor is het effect van de nieuwe efficiënte nog ingrijpender dan vetzucht. Onze informatiegewoonten hebben niet alleen gevolgen voor het individu. Ze hebben ook ernstige sociale consequenties.

Van een slecht dieet kun je allerlei kwalen krijgen. Zo kun je van een slecht informatiedieet nieuwe vormen van onwetendheid oplopen – niet door gebrek aan informatie, maar door overconsumptie. Niet de ondergeïnformeerden worden getroffen door de bijbehorende ziekten en wanen, maar juist de hypergeïnformeerden en goed opgeleiden.

Vanuit de drang om meer winst te maken en een groter publiek te bereiken, proberen onze mediabedrijven informatie zo goedkoop mogelijk te produceren. Dus bieden ze meer bevestiging en sensatie dan evenwichtige informatie. In deze nieuwe wereld van overvloed moeten we dus een informatiedieet opstellen: wat te consumeren en wat niet.

Om te beginnen moeten we ervan doordrongen zijn dat we een keuze hebben. Informatieconsumptie is een even actieve ervaring als eten, al willen televisie, radio en bioscoop ons graag het tegendeel doen geloven. Als we gezond willen leven, moeten we onze informatieconsumptie verleggen – van de passieve achtergrond van zappen naar de voorgrond van bewuste keuze.

In het eerste deel van het boek geef ik je een indruk hoe we zijn beland in de huidige situatie. Ik verken de economische spelregels van informatie en de biologische consequenties van onze informatieconsumptie.

In het tweede deel van het boek doe ik een poging om een informatiedieet samen te stellen. Ik beschrijf de gezonde gewoonten van een goede informatieconsument en geef tips hoe je die informatie zou moeten consumeren.

In het derde deel van het boek roep ik op tot actie: als onze informatieconsumptie sociale consequenties heeft, gaat het niet alleen om onszelf, maar wordt het ook een kwestie van ethiek. Er zitten ethische aspecten aan het voedsel dat we nuttigen en dit geldt ook voor de keuzes omtrent informatie. De aanbieders moeten veranderen, om betere toegang tot informatie, betere bronnen en gezondere levensstijl te bieden. En aanbieders veranderen hun aanbod alleen als kan worden bewezen dat er vraag naar is. Er verandert pas echt iets als we een uitweg vinden uit de verraderlijke cyclus die we als publiek creëren met onze vraag en de mediabedrijven met hun aanbod.

Dit boek is ook voortgekomen uit mijn ervaring als politiek werker en pleitbezorger van transparantie in Washington. Ik bespreek de politiek en maak daarbij gebruik van mijn ervaringen als consultant bij Democratische campagnes en doelen. Ik probeer evenwichtig te zijn in mijn bespreking. Ik wil je niet overreden om progressief of conservatief te worden. Wel wil ik de kloof tussen jou en de overheid kleiner maken door een tipje van de sluier van Washington op te lichten.

Zoals elk goed dieet werkt het informatiedieet beter als je het niet beschouwt als ‘je iets ontzeggen’. Je moet er anders tegenaan kijken: méér goede informatie consumeren en jezelf gezonde gewoonten aanwennen. Ik wens je het resultaat dat je zou verwachten van elk uitgebalanceerd dieet: een gezonder, gelukkiger levensstijl.

Hoe meer ik de parallel tussen onze voedsel- en informatieconsumptie onderzocht, des te meer raakte ik ervan overtuigd dat dit méér is dan een leuke metafoor. De parallel is echt. Het is mogelijk om informatie bewust te consumeren. Je kunt evenveel aandacht besteden aan de informatie die je in je hoofd stopt als aan het voedsel dat je in je lijf stopt. Sommige mensen doen dit al. Net als een gezond voedseldieet heeft een gezond informatiedieet gevolgen: het kan je stress verminderen en bijdragen tot een langer, gelukkiger leven.

1. Wat we kunnen leren van obesitas

De inzichten over diëten zijn niet veranderd. Het is nog steeds verstandig om veel groente en fruit te eten, je energie te halen uit een uitgebalanceerd voedingspakket en op de calorieën te letten. Maar dit is geen nieuws dat de voorpagina haalt.

– Marion Nestle, voedselactivist1

William Banting leerde met vallen en opstaan dat je bent wat je eet. Zo kwam hij tot het moderne dieet zoals wij dit kennen.

Deze begrafenisondernemer uit Groot-Brittannië leed aan allerlei kwalen: ‘ogen en oren die hem in de steek lieten, een navelbreuk waardoor hij een breukband nodig had, en zwakke knieën en enkels, die moesten worden gezwachteld’. Hij kon de trap niet af zonder hulp en hij kon zijn tenen niet aanraken. Voor die kwalen ging hij veel artsen af, maar ‘geen van hen wees de echte oorzaak van mijn lijden aan, geen van hen kwam met een afdoende remedie’. Niet dat hij niet trap kon lopen, was de oorzaak van zijn lijden, maar dat hij zwaarlijvig was.

Toen zijn gehoor hem in de steek liet, zocht hij specialistische hulp bij ‘de gerenommeerde oorarts’ dr. William Harvey. Deze arts zette hem op een dieet dat was ingegeven door een lezing over diabetes die hij had bijgewoond: driemaal per dag 150-170 gram vlees of vis, met oud geroosterd brood met gekookt fruit. Bier, aardappelen, melk en zoetigheid waren niet toegestaan. Alcohol wel: vier tot vijf glazen per dag, ’s avonds een glas cognac, en soms een ochtendcocktail om wakker te worden.

In enkele jaren raakte Banting 33 cm rond zijn taille kwijt, en 22 kilo aan gewicht. Pas toen besefte hij dat hij voorheen de symptomen had bestreden, niet de oorzaak. Toen hij zijn dieet eenmaal op orde had, verdwenen de andere problemen. Hij kon weer traplopen.

We weten allang dat het slecht is om dik te zijn. In de 4e eeuw v. Chr. schreef Hippocrates, door Westerse geleerden wel de vader van de geneeskunst genoemd: ‘Corpulentie is een ziekte op zich en bovendien voorbode van andere ziekten.’ De Bijbel waarschuwt vaak tegen overmatige consumptie. In Spreuken 23:20 –21 lees je: ‘Zijt niet onder de wijnzuipers, noch onder de vleesvreters; want een zuiper en vraat zal arm worden; en de sluimering doet verscheurde klederen dragen.’

Duizenden jaren hadden alleen de meest welgestelden last van corpulentie. Eten, vooral het smakelijke, calorierijke eten, was simpelweg te duur voor gewone mensen. De meesten konden het zich niet veroorloven om dik te zijn. Zo werd zwaarlijvigheid een manier om te laten zien dat je welvarend was.

Toen vond een grote technologische verandering plaats, zoals we ook meemaakten in de tweede helft van de twintigste eeuw. Dankzij nieuwe technologie en methoden nam de voedselvoorziening toe. De stoommachine, wisselteelt en de ijzeren ploeg zorgden tussen de zeventiende en de negentiende eeuw voor een landbouwrevolutie en allerlei sociopolitieke veranderingen, zoals de opkomst van de handelsklasse. Voedsel werd overvloediger en toegankelijker voor meer mensen. Corpulentie was niet langer voorbehouden aan enkele fortuinlijke mensen.

In deze context besloot Banting de wereld deelgenoot te maken van zijn resultaten. In 1863 publiceerde hij het eerste moderne dieetboek van Europa, Letter on Corpulence. Hij verkocht maar liefst 63.000 exemplaren, voor een shilling per stuk. Het was de eerste dieetrage in het Westen (met de toepasselijke naam banting). Voor duizenden mensen was het geschrift een aanzet om volgens dit dieet af te slanken. Het boek vond zelfs mondiaal gehoor. Het werd vertaald in meerdere talen, en verkocht volgens Banting goed in Frankrijk, Duitsland en de Verenigde Staten.

Volgens medische kringen was het oud nieuws. Niet dat ze het oneens waren met het idee, maar ze vroegen zich af waarom die brief van Banting eigenlijk zo populair was. Er waren al eerder zulke werken gepubliceerd, maar die waren geschreven door artsen voor artsen. Letter on Corpulence was geschreven door een patiënt, voor patiënten. Zijn boodschap vond weerklank. Mensen waren er ontvankelijk voor. En Banting bracht de boodschap in een vorm die ze begrepen.

In de vierde editie van zijn werk verdedigt Banting zich ruim zeven pagina’s lang tegen de aantijgingen van het medische gilde: dat hij geen goede artsen had uitgezocht als het zo lang duurde om beter te worden. Of erger nog: dat je nog dikker zou worden als je zijn advies – vier maaltijden per dag – opvolgde. Banting antwoordde:

Mijn pretentieloze Letter on Corpulence heeft in elk geval al deze feiten aan het oppervlak gebracht, zodat ze openbaar kunnen worden onderzocht. Daardoor hebben ze al veel aandacht gekregen. Ze zullen nog veel meer aandacht krijgen totdat elke denkende man en vrouw in de beschaafde wereld ze begrijpt en op waarde schat.

Een moderne epidemie

Banting had gelijk over die aandacht. Mede door het verkoopsucces van zijn pamflet ontstond een hele sector dieetboeken, -coaches en -consultants. Zijn documenten worden online bewaard door de Atkins Foundation, de organisatie die is gewijd aan Robert Atkins, de man die ruim een eeuw later een soortgelijk koolhydraatarm dieet propageerde.

Het is Banting en Atkins en de duizenden anderen niet gelukt om het probleem van zwaarlijvigheid op te lossen. Dit is de laatste jaren een plaag geworden in Amerika.

De Centers for Disease Control (centrum voor ziektepreventie en bestrijding) in Atlanta verstrekt jaargegevens per staat over onze obsitasepidemie. In figuur 1-1 zie je de situatie van 1990.

Figuur 1-1. Jaarlijkse obesitascijfers voor alle staten in 1990.2

Voor vijf staten ontbreken de gegevens voor 1990, maar in geen van de andere staten kwamen het percentage boven 14%. In figuur 1-2 zie je dezelfde kaart met gegevens voor 2010.

Figuur 1-2. Jaarlijkse overgewichtcijfers voor alle staten in 2010.3

In 20 jaar zijn we van hoogstens 14% in het hele land, naar minstens 20% gegaan en in de meeste staten zelfs 25%. In 12 staten is het obesitaspercentage zelfs hoger dan 30%: Alabama, Arkansas, Kentucky, Louisiana, Michigan, Mississippi, Missouri, Oklahoma, South Carolina, Tennessee, Texas en West Virginia. Bovendien neemt het tempo toe: we worden sneller vetter dan 20 jaar geleden.

Wat is er aan de hand?

Wat er altijd al aan de hand was. Voedsel wordt goedkoper, we kunnen er meer van kopen met ons geld. Er zitten steeds meer stappen tussen de bron en onze maag, zodat voedsel er niet meer uitziet als voedsel.

Om te beginnen is calorierijk voedsel nu minder duur en gemakkelijker verkrijgbaar dan ooit. Volgens het Amerikaanse ministerie van Landbouw produceren we momenteel 3800 calorieën per persoon per dag. Dat is enkele honderden meer dan in 1970. En zo is 62% van de volwassen Amerikanen nu te zwaar, volgens het National Center for Health Statistics.4 In 1980 was dit nog 46%.5

De opkomst van de bio-industrie

In de twintigste eeuw heeft de agrarische sector ingrijpende veranderingen ondergaan, in de Verenigde Staten en op de hele wereld. Begin twintigste eeuw vormden boeren op het platteland de grootste bevolkingsgroep in het land. Een eeuw geleden woonde meer dan 50% van de bevolking van de VS op het platteland en was 1% van de Amerikaanse beroepsbevolking werkzaam in de agrarische sector.6

Toen kwam de industrialisering. Door de ontwikkeling van de T-Ford, de tractor, pesticiden en andere agrarische technologieën nam de efficiëntie hand over hand toe in het hart van Amerika.

Vanaf 1820 was er een eeuw voor nodig om de voedselproductie te verdubbelen. Vanaf 1920 slechts dertig jaar. In 1950 vijftien jaar en in 1965 tien jaar. De voedselproductie is exponentieel blijven groeien dankzij de industrialisering van de agrarische sector. De vraag was de aanleiding en de wetenschap het middel.7

Om met voedselactivist Michael Pollan te spreken:

Afgelopen eeuw hadden Amerikaanse boeren de opdracht om goedkoop veel calorieën te produceren, en dat deden ze. Ze werden de productiefste mensen op aarde. Eén boer in Iowa kon 150 buren voeden. Dat is een echt modern wonder.8

Deze gedrevenheid en industrialisering zijn nodig ook. In 2050 zal volgens schattingen van de VS de voedselproductie opnieuw moeten zijn verdubbeld om de verwachte bevolkingsgroei bij te houden.9

Het wonder van de overvloed heeft enkele opmerkelijke gevolgen. Het hart van Amerika is nu leeg: slechts 17% van de Amerikanen leeft nu in plattelandsgemeenschappen. Door de efficiëntie zijn er ook minder banen. Als 1 boer 150 buren kan voeden, heb je minder boeren nodig. Momenteel werkt nog geen 2% van de bevolking van de VS in de agrarische sector zelf.

Een ander belangwekkend gevolg van de industrialisering is de toename van het aantal gezondheidsrisico’s in deze bedrijfstak. De agrarische sector is nu een van de gevaarlijkste beroepen in Amerika. Volgens de Centers for Disease Control10 wordt de agrarische sector gedomineerd door bio-industriële megabedrijven waar enorme aantallen vee opeen zijn gepakt. Zo kunnen vier bedrijven 81% van de koeien, 73% van de schapen, 57% van de varkens en 50% de kippen in Amerika produceren.11 Maar met een homogeen en geïndustrialiseerd productiesysteem verplaatsen gifstoffen zich sneller door de voedselketen en hebben ze gevolgen voor meer mensen. Door de grote dichtheid zijn dieren vatbaarder voor ziekten. Daarom krijgen ze veel meer antibiotica en andere medicijnen die daardoor minder effectief zijn bij menselijke ziekten. Bovendien wordt het risico van voedselbesmetting groter wanneer in de buurt van deze boerderijen gewassen worden geteeld.

Calorieën zijn betaalbaarder geworden, maar de voedingsstoffen zijn geleidelijk verdwenen uit ons eten. Ze zijn vervangen door suiker uit mais, en vet en eiwit uit soja, en heel veel zout. Suiker, mais en soja zijn de drie topgewassen van Amerika. Die komen terecht in de dieren en op ons bord. Levensmiddelenzaken staan vol gefabriceerde goederen, grotendeels van mais en soja, die niet bijzonder goed voor ons zijn. En om met Michael Pollan te spreken: je grootmoeder zou het niet herkennen als eten.

We telen ons voedsel niet meer, we fabriceren het. En in de jaren zeventig maakten we een eind aan de verplichting om kunstmatig voedsel kunstmatig te noemen. Met grote, aan emotie appellerende tekst op de verpakking konden bedrijven prikkelend nepvoedsel produceren zonder dat erbij te zeggen. Bovendien verandert door dit goedkopere, meer intensief bewerkte eten onze smaaksensatie, waardoor het organische spul flauw smaakt. Dan is gemakkelijk te begrijpen waarom we zo vet zijn geworden. Figuur 1-1 en 2-1 spreken voor zich.

Nieuwe gevolgen

Ik behoor tot de 62% van de Amerikanen die corpulent worden genoemd. Statistisch niet onwaarschijnlijk natuurlijk… Volgens mijn Body Mass Index (BMI)12 behoor ik tot de 27% die als zwaarlijvig wordt beschouwd. Het is een vreselijk gevoel dat nog wordt verergerd door mijn voortdurende pogingen om aan sport te doen. Ik heb een marathon gelopen, en meerdere halve marathons. Ik heb me onderworpen aan de fysieke, mentale en intellectuele verschrikkingen van het P90x-programma van Tony Horton. Ik heb de marteling van vinyasa yoga ondergaan. Mijn huis is bezaaid met hightech snufjes: van de Wii Fit tot de Withings-weegschaal die je gewicht op Twitter plaatst tot de FitBit (een apparaatje aan je riem dat aangeeft hoeveel calorieën je verbruikt terwijl je rondloopt). Er zijn twee redenen waarom ik dat allemaal doe: om het huis uit te kunnen zonder me door de deurpost te wringen, en om te kunnen eten.

Als je wilt weten waarom Amerikanen dik worden, moet je dat vragen aan iemand die dik is. Voor de meeste mensen komt het omdat eten zo lekker is, vooral het eten dat slecht voor je is.

Voor hen verslaat een chocolate-chip koekje een krop sla op alle fronten. Als je zo’n koekje even gezond zou kunnen maken als een berg spinazie, zouden koekjesfabrikanten korte metten maken met de saladesector. Het is wrang: wat het beste smaakt, is vaak het slechtst voor je. Daar is trouwens wel een logische reden voor.

Toen we een paar eeuwen geleden (een oogwenk in de geschiedenis van de mens) gingen foerageren, was er weinig voedsel. We wisten nooit wanneer we weer zouden kunnen eten en daarom waren onze lichamen geprogrammeerd op schaarste. In de loop van de millennia zijn onze energiebesparingmechanismen sterk ontwikkeld. Daarom zijn we zo gek op de combinatie zout-vet-suiker. En daarom kun je me beter niet in de weg staan als ik een kippenpootje zie.

We zijn fysiek geprogrammeerd om zoveel mogelijk voedsel tot ons te nemen en het overschot op te slaan als vet. Dit vet komt van pas in de gure winter als er veel minder te eten is: het houdt ons warm en geeft energie.

Voor de moderne samenleving vormen winter en hongersnood niet meer zo’n grote bedreiging. In de koudste streken van Amerika kun je midden in de winter in je supermarkt ‘verse’ tomaten krijgen. Dat seizoen is ook niet meer levensbedreigend. Volgens het verslag van de US Natural Hazard Statistics13 vielen er in 2010 slechts 42 doden ten gevolge van de winter, en nog eens 34 door de kou. De kans dat je aan kou overlijdt is ongeveer net zo groot als de kans dat je door de bliksem wordt getroffen.14

Een versgebakken donut op een koele herfstochtend is niet alleen een traktatie (en misleiding) voor de smaakpapillen. Dankzij de productie van dit soort voedsel kan de aarde een steeds grotere populatie voorzien van goedkope calorieën. (En er zijn al meer dan 7 miljard mensen op de wereld.)

Ooit waren de beruchte vier ruiters van de Apocalyps de grootste dreiging voor Amerika: oorlog, hongersnood, ziekten en plagen. Daarvoor is een nieuwe sluipmoordenaar in de plaats gekomen: tegenwoordig sterven jaarlijks 13,5 miljoen15 mensen aan hartziekte en beroertes, en 4 miljoen aan complicaties in verband met suikerziekte.16 Dat zijn meer slachtoffers dan door auto-ongelukken. Hartziekten vormen nu de belangrijkste doodsoorzaak: ze eisen in vijf jaar meer slachtoffers dan alle oorlogsdoden bij elkaar. We sterven niet meer aan winterkou, maar aan cholesterol.

Het moderne dieet

Bijna anderhalve eeuw na de dieetadviezen van Banting zijn er op Amazon.com bijna 20.000 boeken over diëten verkrijgbaar.

Terwijl ik dit schrijf, zijn er de afgelopen 30 dagen 681 uitgekomen, en 112 komen binnenkort uit. De eerste 6 maanden van 2011 zijn er ruim 2000 boeken over afvallen uitgegeven.

Het is boven elke wetenschappelijke twijfel verheven dat dik-zijn een sluipmoordenaar is. Al ruim anderhalve eeuw weet men in medische kringen dat we dik worden door suikers en koolhydraten. Toch blijven we eten, ondanks alle informatie en duidelijkheid – in de vorm van de 681 dieetboeken van deze maand, de etikettering van voedingsstoffen op elk levensmiddel tot Weight Watchers en dergelijke programma’s in het hele land.

Behalve dat eten zo vreselijk lekker is, zijn ook dieetboeken mogelijk op een of andere manier debet aan het probleem van zwaarlijvigheid. Er is in elk geval een correlatie tussen het aantal dieetboeken dat verkrijgbaar is en de aantallen dikke mensen. Naarmate er meer dikke mensen zijn, zullen er meer boeken op de markt zullen komen om je te helpen minder dik te worden. Dat zal elke econoom je voorspellen. Maar komt er niet een punt waarop oorzaak en gevolg worden omgedraaid? Misschien worden we juist dik omdat door al die dieetboeken moeilijker te achterhalen is wat gezond eten nu precies inhoudt. In elk geval brengt de moderne obsessie met gewicht een flink gezondheidsprobleem met zich mee. Het beeld van perfecte en dunne vormen staat in hoger aanzien dan gezondheid en geluk. Daardoor lijden talloze mensen aan eetstoornissen, soms met dodelijke afloop.

Door overdadige, overal aanwezige informatie neemt onze relatie tot eten gemakkelijk ongezonde vormen aan. Als je een land van valse beloften wilt verkennen, moet je eens snuffelen in de dieetkast van je boekwinkel. Je kunt afvallen door te denken als holbewoner, of als Franse vrouw. Of door eten tot je te nemen dat langzaam is gekookt. Volgens de geactualiseerde 2012-editie van Eat This Not That! (Rodale Books) kun je zelfs afvallen door een Whopper-with-cheese® te nemen in plaats van een Big Mac®.

In de dieetafdeling krijgt je relatie tot eten bovendien vaak een sociale, politieke en ecologische betekenis. Een gezond dieet is niet alleen een kwestie van de juiste hoeveelheid calorieën en de juiste wisselwerking van voedingsstoffen. Het moet ook zo min mogelijk koolstof produceren en zo natuurlijk mogelijk zijn. Redelijke porties mager vlees eten is niet goed genoeg meer – het vlees moet afkomstig zijn van een scharrelkoe die gras heeft gegeten.

Als tijd een belangrijke rol speelt, zijn er populaire afvalboeken die verandering beloven door aanpassingen van je levensstijl: 8 minuten (Eight Minutes in the Morning, Harper), 4 uur (The Four Hour Body, Crown Archetype), of 17 dagen (The Seventeen Day Diet, Free Press). Als religie of het bovennatuurlijke je aanspreekt, heb je misschien iets aan een van de 159 dieetboeken waarin het woord ‘miracle’ voorkomt.

De boeken en de pseudowetenschap waarop ze zich baseren, appelleren grotendeels aan dezelfde emotionele impulsen als degenen die calorieën aan de man brengen. Dit is niet te voorkomen in een vrije samenleving: de juiste antwoorden – gezonde informatie – wedijveren rechtstreeks met de antwoorden die we graag horen, hoewel ze mogelijk niet kloppen. Alleen als je veel weet van voeding, kun je gemakkelijk het onderscheid maken.

De beste voedselauteurs distilleren uit dit complexe samenstel de gezonde keuzes. Michael Pollan, hoogleraar op de Knight–leerstoel aan University of California in Berkeley, is toonaangevend voorbeeld. Hij begint zijn In Defense of Food (Penguin) met een leidraad van zeven woorden: ‘Eet voedsel. Niet te veel. Vooral planten.’ Eenvoudiger kan het niet, toch? Neem die drie eenvoudige regels – die zeven woorden – mee naar de supermarkt. Je zult er baat bij hebben.

Ooit had onze voorliefde voor zoetigheid zijn nut, maar in het land van overvloed is die neiging fnuikend. En met informatie blijkt het niet anders te gaan. De economische principes van nieuws zijn veranderd en verschoven. We zijn geen land van schaarste meer, maar een land van overvloed. En we zijn geprogrammeerd om te consumeren – dat was cruciaal voor ons voortbestaan – maar onze voorliefde voor zoete informatie is niet meer goed voor ons. Verrassend genoeg is ook deze zoetigheid ons fataal.