Korte beschrijving

In 1959 blazen op een zwoele zomeravond in een klein, Noord-Europees provinciestadje een nachtclubdanseres en een vreemde Rus beiden hun laatste adem uit. 

De jaren vijftig: na het feest van de bevrijding en de geboortegolf zijn we weer aan het werk gegaan. Men grijpt terug op oude waarden en structuren en proberen er het beste van te maken. Thuis is het knus, maar buiten woedt de koude oorlog. De Amerikanen sturen ons auto’s en Elvis Presley. De Russen sturen ons Sergej Dobrorolski. 

Ook Rick (13)  probeert er het beste van te maken, maar het valt niet mee om je bijzonder te voelen en tegelijk heel eenzaam. Het helpt hem niet als hij een zilverkleurig vliegend voorwerp ziet landen vanwaaruit zich twaalf mensen het land in spoeden. 

Ingrid (54) ziet het oude Rome herleven. Volgens haar is het geen toeval dat de zes landen van de Europese Economische Gemeenschap in 1957 een verdrag van Rome sluiten. 

Rome, Koude Oorlog, een geheim programma om het vrije Westen te ontregelen en dat in een decor van relaties en gevoelens in de sobere jaren vijftig. Terwijl de moraal wankelt en de soldaten langs de grenzen staan, komt de volgende generatie in zicht. 

Tweede boek in een zevendelige cyclus over de periode 1936-2025: de woelige geschiedenis van de jaren zestig generatie. De delen zijn los te lezen.  

David Grabijn
Rome's Schroevendraaiers
De harde jaren vijftig

Colofon

Alle karakters en gebeurtenissen in dit boek zijn fictief, behalve waar het algemeen bekende en toegankelijke feiten betreft.

ISBN  9789077556986 voor deze epublicatie
NUR 301
Trefw.: Roman; Tijdsbeeld; Geschiedenis; Jaren vijftig;  Koude Oorlog.

c 2005 David Grabijn
Omslagontwerp Antonetta Eilers

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, published or transmitted in any form by print, photocopying, microfilm, recording or any other means without prior permission in writing from the Publisher.

Samensteller(s) en uitgever spannen zich in een zo betrouwbaar mogelijke uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor mogelijk erin voorkomende onjuistheden.

LPN 70.002-205-01-3303-8003

LezersPoort Uitgevers,  Haarlem - NL

info@lezerspoort.nl

www.lezerspoort.nl

Vooraf

Waarom hebben de jaren vijftig niet eeuwig geduurd? Een knusse tijd was het, met echt huiselijke gezelligheid. Je wist waar je aan toe was, waar je bij hoorde, wat je moest doen. Gezag was toen nog heel gewoon. Het leven was eenvoudig; met hard leren en doorwerken kon je iets opbouwen. Wat in de oorlog kapot was gegaan, werd met vereende krachten vervangen of gerepareerd. Meer dan veertig kinderen per schoolklas, dat was geen enkel probleem. De meesters en de juffen waren nooit ziek en nooit naar een studiedag. Op straat kon je vrij spelen, naar school kon je zonder geleide en zonder ritje op de achterbank. Je werd niet als invalide behandeld. In de winter lag er sneeuw en je kon gratis buiten schaatsen zonder ijsbaan. In de zomer kreeg je een keer per week een ijsje van Jamin.

Fijne tijd, toch? Nou, het was ook een beklemmende tijd. Het was alsof de grote mensen er niet helemaal met hun gedachten en gevoelens bij waren. Alsof ze van die oorlog toch wel een flinke dreun hadden gekregen. Hun gezag vertoonde haarscheurtjes. Hun structuren, hun beginselen, hun principes bleken langzaam weg te zakken in een moeras van morele onzekerheid. Het vaderland verdween achter de brede schouders van de Navo en de Europese Economische Gemeenschap. God en het geloof waren in de gruwelen van de oorlog failliet gegaan. De naoorlogse reflex om er 'met hard werken weer bovenop te komen' was niet gericht op de gemeenschap van de mensen of op een beloning in het hiernamaals, maar op het eigen kleine huishouden. Dat leek overzichtelijk, maar het vergrootte de beklemming.

      In de jaren vijftig werd de basis gelegd voor een onweerstaanbare vloed van individuele materiële welvaart. Na de geboortegolf kwam de golf van de spullen. De grote mensen stonden op het strand de golven uit het Wilde Westen op te wachten. Als strandjutters visten ze ijskasten, televisies, grammofoons, colaflessen, hamburgers, containers met spijkerbroeken en automobielen uit een grijze zee. Op het strand werd feest gevierd en naar elk rijtjeshuis of flat werd het nodige weggesleept. Thuis op de bank overstemde het geluid van de televisie voortaan de twijfels over de zin van het leven (is dit waarvoor we in de oorlog zo geleden hebben, is dit wat we tegen de Russen moeten verdedigen?).

      Het geweten van de grote mensen bleef behouden in hun kinderen: verwekt in de roes van de bevrijding, in sobere eenvoud opgegroeid en uiteindelijk blootgesteld aan steeds lachwekkender gezag, aan holle woorden, afgelikte idealen, uitgebluste verlangens, verborgen wanhoop en een dubbele moraal. Binnen een jaar of tien zouden die kinderen van de bank afkomen en hun eigen droom volgen.

Moge de lezer iets herkennen.

De uitgever

Enkele fragmenten

(-)

Opeens ziet Rick tussen de bomen iets schitteren. Behoedzaam loopt hij verder. Het zou een auto van de gemeente kunnen zijn, of een houthakker. Hij probeert zo weinig mogelijk geluid te maken en gaat zover hij durft.

     Het is geen auto, ook geen tractor. Het glanst dof en heeft een rare vorm. Rick voelt zich een beetje bang worden, maar hij blijft van een afstand toekijken nu hij tussen de bomen aan de rand van de open plek is aangekomen. Het lijkt een ding uit een stripverhaal. Het is zo groot als een vrachtauto, maar rond en glad. En er zitten geen wielen onder. Als het niet zo'n ongelofelijke gedachte was, zou hij haast denken dat hij nu naar een vliegende schotel stond te kijken. Hij huivert, want stel dat het waar is, hij heeft geen zin om door enge ruimtemannetjes ontvoerd te worden. Toch blijft Rick staan. Hij weet niet waarom, maar hij is gefascineerd door wat hij ziet. Op school zullen ze hem nooit geloven als hij hierover vertelt. Misschien moet hij het wel geheim houden.

     Dan gaat er in het ding een deur open en schuift daar een trap uit. Nu zal Rick ruimtewezens te zien krijgen. Van pure zenuwachtigheid doet hij het bijna in zijn broek. Hij pakt onwillekeurig een boomstam vast en staart naar de deuropening.

     Eindelijk komt er iets te voorschijn. Dan nog iets en nog iets. In totaal dalen er twaalf gestalten de trap af naar de grond.

     Rick kan naderhand niet meer precies bedenken waarom hij op dat moment zo enorm schrok, ijskoud werd en bijna door zijn knieën zakte.

     Hij wankelt achteruit en maakt dat hij tussen de bomen door zo snel mogelijk wegkomt. Pas als hij weer bijna bij het strand is, merkt hij dat zijn broekspijpen nat en koud tegen zijn benen schuren.

     Uit het geheimzinnige ding waren doodnormale mensen naar buiten gekomen. Zeven mannen en vijf vrouwen. Ze leken nog het meest op mensen die elke dag naar kantoor gaan.

(-------------------)

Otmar kijkt zijn vriend ernstig aan. Hij slaat zijn benen over elkaar en wil beginnen aan een samenvatting, maar Hekke is in een bespiegelende stemming.

     'Ach, de Russen. Ik heb er als minister natuurlijk geen mening over, maar als mens heb ik er moeite mee. Na de oorlog vielen onze communistische vrienden buiten de boot en werden onze voormalige Duitse vijanden binnenboord gehesen. Zolang je hard werkt en er niet teveel over nadenkt, zie je alleen de voordelen, maar als je, zoals wij nu doen, er op je gemak eens bij gaat zitten, vraag je je af of wij wel de goede kant uitgaan. Je moet dat natuurlijk niet verder vertellen, maar na de oorlog deden we niet langer wat de Duitsers wilden. We deden voortaan wat de Amerikanen wilden. Gelukkig luisteren we naar hun muziek, kauwen we hun kauwgom en willen we zo veel mogelijk van hun gewoonten overnemen, maar voor mij wringt er iets.

     Inmiddels zitten we in de Navo en kan er een atoomoorlog uitbreken. De Russen staan aan de poort en alles wat we hebben bereikt is de vrijheid om allemaal onze eigen tv en onze eigen ijskast uit te zoeken. Wie gelooft nog ergens in? In de kerk komen we nog maar een paar keer in ons hele leven, het is folklore. Het socialisme? Ik ben socialistisch minister, maar als je mij vraagt of ik iets van solidariteit of visie proef in het beleid van dit kabinet? Ik dacht het niet.'

     Hekke moet even diep ademhalen en Otmar gebruikt dat moment om ook iets te berde te brengen. 'Ik ben blij dat het geen oorlog meer is, Henrik. Dat onze vrienden niet meer elk moment door onze eigen politieagenten kunnen worden opgepakt om naar een kamp gestuurd te worden. Maar we zitten inderdaad midden in de machtsstrijd tussen Russen en Amerikanen. Wij kunnen alleen maar schuilen onder de Amerikaanse atoomparaplu. Europa is irrelevant. Het enige wat ons in Europa rest, is economische bondgenootschappen sluiten. Daarmee doen we de Amerikanen een plezier, want dan vliegen we elkaar niet in de haren en hoeven zij ons niet steeds uit elkaar te halen. En we zitten de Russen er lekker mee dwars, want die zien ons liever verdeeld en zwak.'

     'Wat zitten we toch te somberen, Otmar. Jij bent toch ook blij dat je niet door een Russische tank bent bevrijd en dat je Amerikaanse cola kunt drinken? Kom op, laten we iets voor de Amerikanen en hun Britse vrienden overhebben. Vertel, hoe is het met je Ringstedman?'

     'Wil je dat echt weten? Het is een saai verhaal.'

     'Vertel me dan alleen maar je conclusies of desnoods je vermoedens.'

     'Goed. Moskou, de KGB of een directoraat dat we niet kennen, voert een speciaal programma uit om het Westen te destabiliseren. Dobrorolski - zo heet de gesneuvelde Rus - is in Ringsted in een val gelokt nadat hij in ons land een of meer acties had afgerond. Mijn vermoeden is dat de man min of meer de kluts is kwijtgeraakt. Hij maakt op mij de indruk van een genie met grillige karaktertrekken. Trouw aan Moskou maar vooral ook trouw aan zijn eigen grillen. Waarschijnlijk is Moskou de grip op hem kwijt geraakt en heeft hij de benen genomen, waarna hij in Ringsted door de KGB, of door de CIA, of door MI6 van de Britten te pakken is genomen in wat de indruk maakt van een liefdesdrama.'

     'Wat bedoel je met grillig?'

     'We weten dat hij zich verdiepte in buitenaardse beschavingen en prehistorische stenen en meer van dat soort onzin. Hij heeft in een nachtclub een stripteasedanseres versierd. En hij hield zich bezig met psychische energie of zoiets. Nou, als dat geen grillige karaktertrekken zijn!'

(-----------------)

Harry heeft een snipperdag. Het hele kantoor is vrij omdat de muren worden geschilderd. De kinderen zijn weer naar school en hij zou graag de hele ochtend in zijn stoel zitten met een stapel kranten en tijdschriften en dan 's middags de stad in gaan om bijvoorbeeld auto's te bekijken of een radiowinkel binnen te lopen en zich alles te laten uitleggen over de nieuwste bandrecorder of grammofoon.

     'Harry? Je zou vandaag een plank ophangen in de keuken!'

     'Ja?'

     'Dat heb je gisteren beloofd.'

     'Maar ik heb geen goed gereedschap.'

     'In de kist liggen een hamer en een schroevendraaier, dat heb ik zelf gezien.'

     'Oh, maar daar is een elektrische boor voor nodig en die heb ik toch niet!'

     'Maar ik heb jou wel eens met zo'n boor gezien.'

     'Ja, maar die had ik van Pensum van nummer achtenzestig en ik weet niet of die thuis is.'

     'Dan loop ik er wel even heen.'

     'Doe maar, hij is toch niet thuis, denk ik.'

Als Vera toch met de boor en een setje steenboren thuiskomt, is er voor Harry geen ontkomen meer aan. Na de koffie met de gebruikelijke koekjes komt hij uit zijn stoel en inventariseert de verdere benodigdheden voor zijn taak. Een plank is er al, maar hij heeft steunen, pluggen en schroeven nodig. Hij verlaat de flat voor een tochtje naar de ijzerwarenwinkel. Daar hebben ze juist een nieuw soort schroeven binnengekregen. Die hebben niet één gleuf in de kop, maar twee gleuven in een kruisvorm. Phillips-schroeven noemt de handelaar ze, ofwel kruiskopschroeven. Helaas heeft de man er geen bijpassende schroevendraaier bij, maar hij beweert dat ze met een gewone schroevendraaier ook prima te gebruiken zijn. Harry ziet er niets in. Hij houdt van vernieuwingen, maar het moeten wel verbeteringen zijn. Die nieuwe schroeven mogen dan wel in de auto-industrie worden gebruikt, een keukenmuur is echter geen auto. Hij koopt een doosje poeder waarmee je zelf pluggen kunt maken. En een paar witte boekenplanksteunen.

Eenmaal weer in de flat, stuurt hij Vera weg. Hij zegt dat ze maar een paar uur boodschappen moet gaan doen omdat hij zich anders niet kan concentreren. Ze mag aanwijzen waar het plankje moet komen en dan wil hij zich geheel alleen aan dit klusje wijden. Mopperend gaat ze de deur uit.

     Anderhalf uur later hangt de plank. Een heel klein tikje scheef, maar alleen als je erop let. De kruidenpotjes en vazen zullen er niet afvallen. Voor de zekerheid controleert hij dat met een pot jam. Harry staat er zuchtend naar te kijken. Hij moet toegeven dat hij weinig ervaring heeft met klussen. Dat komt omdat hij niet het goede gereedschap heeft. Een waterpas zou zeer handig geweest zijn. Stom dat Vera weg is, zij had hem kunnen vertellen of het plankje recht hing. Nou ja, het is haar eigen schuld. Moet ze maar niet zo vitten en mopperen, dan had hij haar niet hoeven wegsturen.

     Vera komt thuis en heeft zowaar een goed humeur. Ze is naar een warenhuis geweest en is daar een vriendin tegengekomen, met wie ze koffie is gaan drinken.

     'Fijn voor je,' zegt Harry, 'jij lekker koffie drinken en ik me hier maar uitsloven.' Vera doet of ze niets hoort. Ze maakt voor Harry een late lunch klaar en is opgelucht als hij eindelijk de deur uitgaat. Nu kan ze aan de voorbereidingen voor het avondeten beginnen. Harry gaat de stad in. Morgen kan hij weer naar kantoor. Dan heeft hij ook eindelijk zijn afspraak met Otmar.

In een showroom met modellen van nieuwe auto's met glanzende ronde vormen en veel chroom laat hij zich door een verkoper uitleggen wat de voordelen zijn van voorruitverwarming en de plaatsing van de motor achterin. Harry knikt en de verkoper gaat meteen over op schijfremmen en dubbele carburateurs. Ja zeker! En volgende maand komt er een prachtwagen op de markt met voorwielaandrijving en vloeistofvering, ja meneer! En wat dacht meneer van een viercilinder sedan met open dak en leren bekleding! Harry bedankt de man en gaat de deur uit met een paar kleurenbrochures onder de arm. Hij heeft pas zijn rijbewijs en ziet zich in gedachten al rondrijden in een grote Amerikaanse auto, desnoods een tweedehands.

(-----------------)

Ze spelen mens-erger-je-niet. Het geluid van de rollende dobbelsteen wordt gesmoord in het tafelkleed. Rick gooit liever de pionnen van de anderen eraf dan dat hij snel doorgaat naar het eindpunt, maar hij heeft weinig geluk. Inger heeft er binnen de kortste keren vier binnen en tante Ingrid wordt tweede.

'Bijna half tien, kom, gaan jullie naar bed? Eerst tandenpoetsen natuurlijk, maar dat hoef ik jullie niet te vertellen.'

Als de kinderen de kamer uit zijn, vist Ingrid een krant uit de lectuurbak en gaat ermee in Harry's stoel zitten, onder de schemerlamp. Ze is verdiept in een opiniestuk dat een van haar collega's heeft geschreven, als de telefoon gaat.

'Met het huis van de familie Deltager.

Oh, dag Vera, alles goed?

Oh, mist. Ja, mist kan ineens komen opzetten.

Hoe laat?

Nee, hoor, ik wacht wel, maar bel nog even als het na twaalven wordt, want dan moet ik Erik waarschuwen dat hij me komt halen.

Oh, nee. Die zijn braaf gaan slapen.

Dat valt wel mee. Ik lees net een stuk in de krant over het nieuwe imperialisme in de Koude Oorlog.

Nee, dat zou niets voor jou zijn. Wat gaat Harry eigenlijk doen in Londen?

Nee, dat begrijp ik, als het voor zijn werk is, dan weet jij dat niet natuurlijk. Mij vertelt hij ook nooit iets, hoor. Nou, ik zie je wel, of je belt nog. Dag!'

(------------)