‘Er is maar één werkelijk woord’

Ton den Boon

‘Er is maar één werkelijk woord’ W.F. Hermans als taalmaker

Uitgeverij De Weideblik, 2021

© Copyright 2021 Ton den Boon, Varik

Boekverzorging Huug Schipper, Studio Tint, Den Haag

Druk- en brocheerwerkWilco, Amersfoort

isbn 978 90 77767 94 8

isbn 978 90 77767 88 7 (Ebook)

nur 610

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored in a database or retrieval system, or published, in any form or in any way, without prior written permission from the publisher.

www.weideblik.com

Inleiding

Welke woorden en uitdrukkingen heeft Willem Frederik Hermans (1921-1995) aan onze woordenschat nagelaten? Op die vraag zullen veel mensen het antwoord schuldig blijven, wat merkwaardig is voor zo’n belangrijke en productieve schrijver. En als iemand al een antwoord weet, zal dat mogelijk luiden: hoernalist en hoernalistiek. Die woorden voor een slechte journalist, die klakkeloos oplepelt wat anderen hebben gezegd, respectievelijk voor ondermaatse journalistiek, maakten hun (schriftelijke) debuut inderdaad in Hermans’ verzameling essays (of schimpschriften) Mandarijnen op zwavelzuur(1955). In het stuk ‘De pruiken en de stemmen’ schrijft hij:

Nooit is de Nederlandse hoernalistiek zo beneden het peil van de prostitutie gedaald: krant, radio en t.v. zijn een herhalingscursus voor de leerstof van de lagere school.

Iets verderop, in ‘De studeerkameremigranten’, schrijft Hermans:

De Nederlandse literatuur bestaat alleen uit onvoltooide schrijverschappen.

Dat licht hij als volgt toe:

De Nederlandse auteur strijkt voortijdig de vlag, of hij hijst het vuile zweethemd van de routinewerkjes op zijn wrakke vlot. Hij wordt:

commissielid
reclameschrijver (= copy-writer)
hoernalist
bloemlezer
lectuurmaker
zichzelfnaäper
vertaler

jurylid-prijzenuitdeler
enz.

Hij wordt, in één woord, een mandarijn.

Deze passages zijn weliswaar de oudste schriftelijke vindplaatsen van hoernalist (een samensmelting van hoer en journalist) en hoernalistiek, maar waarschijnlijk bestonden deze woorden al in de spreektaal. Hermans zelf althans noteert in een aantekening:

Hoernalistiek.
Eerlijk is eerlijk … dit woord heb ik voor het eerst vernomen van Klaas Peereboom, chef-staf Redactie Het Parool.

Als hoernalistiek (en misschien ook hoernalist) strikt genomen geen vondsten van Hermans zelf zijn, wat is dan de invloed van Hermans geweest op onze woordenschat? Welke woorden of uitdrukkingen heeft hij ons nagelaten?

Hermans’ invloed op de taal is best groot, zoals in hoofdstuk 3 van dit boekje zal blijken, maar hij heeft niet alleen het Nederlands idioom verrijkt, hij heeft ook veel op taal gereflecteerd. En ook dat maakt hem voor een taalbeschouwer een interessante schrijver.

Hermans is namelijk zo’n auteur die naast verhalen en romans veel kritisch en beschouwend proza heeft geschreven. Daarin besteedt hij veel aandacht aan taal: aan de taal van alledag, aan de taal van collega-schrijvers, aan een enkel woord en zelfs aan de beschrijving van de woordenschat door woordenboekmakers. Nu eens vit hij op schoolmeesterachtige wijze op iemands woorden, dan weer schrijft hij over een apart woord of over het gebruik van bepaalde woorden binnen de taalgemeenschap. Het is vrijwel altijd interessant om te lezen, al was het maar omdat Hermans’ kritiek op andermans taalgebruik juist iets zegt over zijn eigen opvattingen over de kwaliteit van de woordenschat en de communicatie.

Hermans is een schrijver die er blijk van geeft eraan te hechten aspecten van de werkelijkheid duidelijk in kaart te brengen door ze scherp af te bakenen. Opvallend vaak nemen zijn beschrijvingen en omschrijvingen dan ook de vorm aan van een definitie. Let maar eens op hoe vaak je in zijn werk de vraag ‘Wat is (een) …’? aantreft, die hij vervolgens onmiddellijk zelf beantwoordt in de vorm van ‘Een … is …’. Het bekendste voorbeeld hiervan is ongetwijfeld de passage:

‘Wat is een held? Iemand die straffeloos onvoorzichtig geweest is.’

Uitspraken van dit type kenmerken zich door de stelligheid waarmee Hermans ze doet. Hij formuleert zijn omschrijvingen of definities zo, dat ze boven elke twijfel verheven lijken te zijn – alsof het universele waarheden zijn. Van dit type uitspraken zijn er nogal wat te vinden in zijn werk. Waar komen die vandaan? Uit Hermans’ pen, maar waarop kan zo’n moralistische uitspraak zijn geïnspireerd?

In Een wonderkind of een total loss is wellicht het antwoord op die vraag te vinden. In een passage over zijn schrijverschap (‘Ik schrijf, zoals een ander in zichzelf praat.’) verwijst de ik–figuur naar een fictieve leermeester (‘een goede leermeester, dus heb ik hem nooit gehad’), die hem zogenaamd voorleest uit het Handorakel van de 17de-eeuwse Spaanse illusieloze moralist – of moeten we zeggen: amorele cynicus? – Baltasar Gracián (1601-1658), wiens uitspraken volgens de encyclopedie vooral gaan over de zelfhandhaving van het individu in een immorele of amorele en vergankelijke wereld.

‘Wat is een superieure geest? (…) Superieure geest is hij die, zonder te liegen, niet de hele waarheid vertelt.’

Hermans zelf heeft het elders trouwens ook over ‘superieure geesten’, zoals in Drie Melodrama’s:

Een of tweemaal in de vijfhonderd jaar staat er een superieure geest op die de waarheid aanwijst maar de anderen, te dom, kunnen hem niet navolgen, niet begrijpen, niet volgen.

Zou het kunnen – of is deze veronderstelling te vergezocht – dat Hermans de ‘wat is…?’–vragen gebruikt om zijn schatplichtigheid aan zijn morele kompas (?) Gracián te benadrukken?

Niet altijd laat Hermans zo’n ‘definitie’ voorafgaan door ‘Wat is …?’ Maar dat neemt niet weg dat ook andere omschrijvingen doorgaans met veel aplomb, als alom bekende en (daardoor) schijnbaar onweerlegbare beweringen worden geformuleerd:

‘Het Nederlandse volk (…), dat is een volk van grutters, blikken dominees en duitendieven.’

Natuurlijk weet de lezer best dat zo’n ‘definitie’ geen objectieve omschrijving, maar een mening is, maar door de apodictische wijze van formuleren wekt Hermans vaak toch de indruk een objectieve constatering te poneren, zelfs al werpt die soms een wel heel gekleurd licht op een bekend fenomeen:

‘Socialisten zijn tobbers met gewetensbezwaren over het vele geld dat andere mensen verdienen.’

In dit boekje ga ik op zoek naar zulke uitspraken in het werk van Hermans. Waar gaan ze over? Is er – behalve in de formulering – een patroon in te vinden? Weerspiegelen ze een bepaalde moraal? Op zulke vragen probeer ik het begin van een antwoord te vinden. Daarnaast gaat dit boekje over Hermans als schepper van idioom en als geestelijk vader van gevleugelde woorden – kortom over Hermans als taalmaker.

Soms maken elementen uit de taalwerkelijkheid die een schrijver in zijn romans, verhalen, toneelstukken en essays heeft gecreëerd, zich immers van de schrijver los om vervolgens een eigen leven te gaan leiden in de taal van alledag. Het kan gaan om een uitspraak die een schrijver in of over een van zijn boeken heeft gedaan, een gevleugeld woord dat zich uit een dialoog heeft losgemaakt, een rake typering van een of ander fenomeen dat een bron van toespelingen is geworden, een pakkende zin die allengs steeds vaker zonder bronvermelding wordt geciteerd, een uitdrukking of zegswijze die aan een van zijn titels is ontleend, of een woord of spreekwoord dat zijn oorsprong vindt in het oeuvre van een schrijver.

Het schrijverschap van Willem Frederik Hermans heeft relatief veel taalelementen voortgebracht die een vaste waarde zijn geworden in onze woordenschat of die op een andere manier een rol zijn gaan spelen in de omgangstaal, omdat columnisten, commentatoren of andere schrijvers er nog geregeld aan refereren. Een romantitel als Nooit meer slapen (1966) bijvoorbeeld is een rijke bron van toespelingen gebleken van het type ‘nooit meer uitslapen’ of ‘nooit meer dromen’. Je moet de taalgebruikers niet de kost willen geven die ooit op de middelbare school Nooit meer slapen hebben gelezen of daar althans over hebben gehoord en die bij het horen of lezen van de woordgroep ‘nooit meer gevolgd door een werkwoord automatisch denken aan de romantitel die ervoor gezorgd heeft dat deze woordcombinatie nu algemeen gangbaar is.

Maar Hermans’ werk heeft het Nederlands ook woordcombinaties met een bijzondere betekenis nagelaten. Neem zijn essaybundel Het sadistische universum (1964), waaraan we de uitdrukking ‘sadistisch universum’ te danken hebben die nog steeds in uiteenlopende contexten wordt gebruikt in de min of meer constante betekenis ‘een bedreigende, door willekeur gekenmerkte levenssfeer of biotoop’. Dankzij Hermans vinden we het nu volkomen begrijpelijk dat een krant of tijdschrift ‘de natuur een sadistisch universum’ noemt, terwijl we ook nog enig idee hebben van wat ermee wordt bedoeld.

Daarnaast blijken tamelijk veel aforistische uitspraken uit romans, verhalen en essays van Hermans – ook al is de schrijver overleden en worden zijn boeken misschien niet meer zo intensief gelezen als weleer – al dan niet met bronvermelding als onweerlegbare waarheden te worden gepresenteerd. De al eerder aangehaalde omschrijving van een held is daar een goed voorbeeld van. De afgelopen jaren werd Hermans’ definitie van een held tientallen malen in de media aangehaald, er werd aan gerefereerd of er werd op gealludeerd en soms werd Hermans’ omschrijving van een held zelfs als alternatief voor de definitie in Van Dale in de krant opgeschreven.

Van dit soort uitspraken zijn er behoorlijk wat te vinden in het werk van Hermans. De schrijver presenteert in zijn romans en vooral in zijn essays zijn visies en opvattingen vaak in de vorm van zulke stellige, als definities ogende omschrijvingen. Ogenschijnlijk zijn het vaak waarheden als koeien, maar omdat Hermans’ visies veelal ingaan tegen die van anderen en omdat de schrijver zijn omschrijvingen nogal eens dik in de verf zet, komen deze ‘definities’ – al dan niet bedoeld – gemakkelijk gechargeerd over: als overdrijvingen, boutades, zelfs karikaturen. Voor wie daarvan houdt (zoals schrijver dezes), is dat meteen ook een van de aantrekkelijke aspecten van Hermans’ stijl.

Hermans grossiert vooral in zijn essaybundels in het soort apodictische uitspraken die iets lijken te zeggen over de wereld zelf, maar in elk geval over Hermans’ wereld. De veelheid en de diversiteit van dit type uitspraken in Hermans’ oeuvre en het wereldbeeld dat de schrijver ermee creëert, zou je bijna op het idee brengen om een boek te gaan schrijven over ‘W.F. Hermans als lexicograaf’.

Maar lexicografen, daar moest Hermans niet zoveel van hebben, vooral niet van de samenstellers van Van Dale:

‘Wat de Bijbel is voor dominees, dat is de Grote Van Dale voor de overige zeurkousen.’

Hij leverde regelmatig ongezouten kritiek op wat in Hermans’ tijd nog de Grote Van Dale heette, maar nu meestal de Dikke Van Dale wordt genoemd. Toch was Hermans juist erg geïnteresseerd in woordenboeken en vond hij het vooral verschrikkelijk als het woordenboek dat hij raadpleegde, tekortschoot – althans in zijn ogen tekortschoot – in de beschrijving van woorden en uitdrukkingen. Misschien was dat voor hem zelfs wel de aanleiding om zelf zoveel omschrijvingen te maken die ogen als definities.

In veel van zijn essays komt Hermans vroeg of laat te spreken over de betekenis, het gebruik of de (volgens hem vaak foute) toepassing van een woord, zelfs over spelling laat hij zich soms uit. Taal maakt dan ook integraal deel uit van de werkelijkheid waar Hermans zich toe verhoudt en die hij in zijn essays beschrijft en bekritiseert. In dit opzicht is taal behalve het instrument tevens het materiaal van de (essay)schrijver. Dit maakt Hermans’ oeuvre erg interessant voor taalbeschouwers.

Al sinds de middelbare school lees en herlees ik regelmatig boeken van Hermans. De laatste jaren zijn dat – door mijn interesse in Hermans’ belangstelling voor taal – vooral zijn essaybundels. Vaak maak ik tijdens het lezen aantekeningen, streep ik passages aan waarin Hermans iets over een woord, een betekenis, een vertaling of iemands stijl schrijft. Soms teken ik een interessante, citeerbare omschrijving van een woord of fenomeen in Hermans’ boeken aan met de bijgedachte dat die nog eens van pas kan komen bij mijn eigen werk: de beschrijving van de woordenschat in het woordenboek waar Hermans zo op neerkeek: de Dikke Van Dale. Immers, soms kan een mening van een dichter of schrijver over de betekenis van een woord of een opvatting over het fenomeen in de werkelijkheid waarnaar dat woord verwijst een verhelderende (en vaak ook uit esthetisch oogpunt wenselijke) aanvulling vormen op de neutrale, uit de aard der zaak prozaïsche woordenboekdefinitie.

Door de jaren heen is mijn belangstelling voor dit aspect van het werk van Hermans gegroeid. Bovendien vind ik het intrigerend dat een schrijver die inmiddels ruim een kwart eeuw geleden overleden is, nog altijd invloed heeft op onze woordenschat, al was het maar door de titels van zijn boeken die ofwel gevleugeld zijn geworden ofwel zich tot uitdrukking hebben ontwikkeld.

In dit boekje doe ik een eerste aanzet – ‘eerste aanzet’: over die formulering zou de schrijver zelf misschien wel een kritische opmerking hebben gemaakt – om de invloed van Hermans op onze woordenschat in kaart te brengen. Ik ben me ervan bewust dat dit overzicht onvolledig is, al was het maar omdat onbeperkt citeren uit het werk van Hermans in het kader van deze uitgave niet mogelijk is. Eigenlijk hoop ik met dit boekje vooral te bereiken dat iemand ooit de tijd zal willen en kunnen nemen om serieus onderzoek te doen naar de verschillende manieren waarop Hermans in zijn gehele oeuvre taalelementen – woorden, uitdrukkingen, grammaticale en stilistische constructies – beschrijft en omschrijft. Zodat er toch nog eens echt een boek zal verschijnen over ‘Hermans als lexicograaf’.

1

Chaos, de onbeperkte mogelijkheden van de taal