Marte Jongbloed

Kiezen in de oorlog

Illustraties Roelof van der Schans

Deventer, 2015

Van Tricht uitgeverij

www.vantrichtuitgeverij.nl

Aan dit boek in de Troef-reeks is financiële ondersteuning verleend door het ministerie van OCW.

Met dank aan de redactie van de Troef-reeks.

De Troef-reeks komt tot stand in samenwerking met de FODOK.

Lesmateriaal en/of verwerkingsopdrachten bij dit boek kunt u gratis downloaden. Ga hiervoor naar www.vantrichtuitgeverij.nl/lesmateriaal en klik de titel van het boek aan.

Voor extra informatie over de Tweede Wereldoorlog ga je naar www.kiezenindeoorlog.nl waar je unieke foto’s en filmpjes kunt bekijken. Tevens vind je hier interactief lesmateriaal over de geschiedenis van de oorlog en over het boek.

De website is ontwikkeld met ondersteuning vanuit het NIOD.

Vormgeving Studio Birnie

www.studiobirnie.nl

Illustraties Roelof van der Schans

www.roelofvanderschans.nl

© 2015 Marte Jongbloed,  ’s-Gravenhage

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever: Van Tricht uitgeverij, Walstraat 3, 7411 GJ Deventer. info@vantrichtuitgeverij.nl

ISBN 9789077822982

NUR 284, 285 en 286

Voor andere titels uit de Troef-reeks gaat u naar: www.vantrichtuitgeverij.nl

Met dank aan René Kok, historicus van het NIOD, voor zijn adviezen.

Dit is handig om te weten voordat je het boek gaat lezen

In 1940 was Adolf Hitler de baas in Duitsland.

Hij wilde dat Duitsland het grootste en belangrijkste land werd.

In 1938 besloot Hitler dat Oostenrijk bij Duitsland hoorde. 

Vanaf toen was Oostenrijk dus een soort Duitse provincie. 

Daarna viel Duitsland allerlei andere landen aan.

Eerst Polen en daarna Denemarken en Noorwegen. 

Op 10 mei 1940 kwamen Duitse soldaten naar Nederland. 

Ze vielen ons land aan met tanks en vliegtuigen. 

Het Nederlandse leger vocht terug.

De Duitsers bombardeerden de stad Rotterdam. 

Veel Rotterdammers raakten gewond of gingen dood.

Daarna dreigden de Duitsers met iets afschuwelijks.

Als Nederland niet zou stoppen met vechten, gingen de Duitsers ook andere steden bombarderen. 

Dat wilde Nederland niet. 

Dan zouden er nog meer doden komen en nog meer mensen zouden hun huis kwijt raken.

Nederland gaf zich over. 

De Duitsers hadden gewonnen. 

Onze koningin, Wilhelmina, en de Nederlandse regering vluchtten naar Engeland.

Nu hoorde Nederland ook bij Duitsland.

Overal waren Duitse soldaten. 

Er was een Nederlandse politieke partij die blij was met de Duitsers. 

Die partij heette de NSB*, de Nationaal-Socialistische Beweging.

Heel veel Nederlanders waren lid van de NSB.

De baas van de NSB was Anton Mussert.

Maar veel andere mensen waren helemaal niet blij met de komst van de Duitsers. 

Sommige van hen gingen in het verzet. 

Het verzet was een groep van mensen, die in heel Nederland plannen bedachten om de Duitsers weg te krijgen.

In de oorlog werden veel mensen gearresteerd.

Heel veel Joden zijn opgepakt. 

Hitler wilde namelijk de Joden vermoorden. 

Hij gaf de Joden de schuld van veel problemen.

Ook mensen uit het verzet werden gearresteerd en soms vermoord.

Het was toen strafbaar om niet naar Hitler te luisteren.

De Tweede Wereldoorlog was een vreselijke tijd voor de Joden, voor Nederland en voor de rest van Europa. 

Het is belangrijk om te blijven praten over wat er toen is gebeurd.

Waarom kwam er oorlog?

Hoe weet je welke kant je moet kiezen in een oorlog?

Hoe kunnen we zorgen dat zoiets vreselijks nooit meer gebeurt?

Over dat soort dingen moeten we blijven nadenken.

Daarom heb ik dit boek geschreven.

Marte Jongbloed, april 2015.

* Sommige woorden in dit boek gebruiken we niet meer.

Andere woorden ken je misschien nog wel van de geschiedenisles op school.

Die woorden zijn in het verhaal grijs gedrukt.

De betekenis van die grijs gedrukte woorden staat achterin het boek, zie woordenlijst blz. 195 e.v.

En dan nog dit

In de tijd waarin dit boek speelt, waren veel dingen anders dan nu.

Zo waren er nog geen computers en mobieltjes. 

Veel mensen hadden niet eens een telefoon thuis! 

Kun je je dat voorstellen?

Kinderen noemden hun ouders niet bij hun voornaam. 

Ze zeiden ‘u’ of gewoon ‘vader’ of ‘moeder’. 

Niemand had een televisie.

Maar de meeste mensen hadden wel een radio.

Wie is Wie?

Gijs Bleker is 11 jaar als de oorlog begint. Zijn broer Teun is 14 jaar, zijn zus Joke is 13 jaar en zijn zusje Annie is 4 jaar.

Later in de oorlog wordt zijn zusje Leentje geboren.

Greta en Dirk Bleker zijn hun ouders.

De tweeling Gerrit en Johan zijn goede vrienden van Teun.

Gerrit en Johan zijn 16 jaar als de oorlog begint.

Jacob is een vriend van Gijs. 

Ze zitten bij elkaar in de klas.

Lea is het zusje van Jacob. Zij zit een klas lager.

Jacob en Lea zijn Joods.

Jan Aarts is ook een klasgenoot van Gijs. 

Hij zit bij de Jeugdstorm.

Naast de familie Bleker wonen buurvrouw Jet en buurman Willem. Hun oudste zoon heet Karel. 

Zij zijn tegen de Duitsers en tegen de NSB.

Verderop in de straat woont buurman Trommel. 

Hij is ook tegen de Duitsers en tegen de NSB.

10 mei 1940 – Ergens in het westen van Nederland

HOOFDSTUK 1

Het begin

‘Er wordt geschoten!’

Gijs Bleker hoort zijn moeder schreeuwen.

Meteen staat hij naast zijn bed.

Wat is er aan de hand?

Het is nog midden in de nacht.

Op de gang staan zijn broer Teun en zijn zusjes Annie en Joke.

Met grote bange ogen kijken ze elkaar aan.

Gijs legt een arm om de schouders van Annie.

Hij ziet hoe bang ze is.

Hoog in de lucht horen ze geluiden.

Zijn dat schoten?

Dan horen ze ook vliegtuigen.

‘Ik ga even naar de buren,’ zegt vader.

‘Misschien weten zij wat er aan de hand is.’

Hij trekt zijn jas over zijn pyjama aan.

Het ziet er gek uit, maar niemand zegt er iets van.

De buren hebben telefoon.

En zij hebben overal in het land familie wonen.

Misschien weten zij wat er aan de hand is.

Het duurt lang voordat zijn vader terug is.

Zijn gezicht staat ernstig.

‘Het is oorlog,’ zegt hij.

‘Er wordt overal geschoten.

De Duitsers zijn over de grens gekomen.

Ze zijn nu in Nederland.

Ze vallen Schiphol aan.’

Moeder doet haar hand voor haar mond.

‘Het vliegveld Schiphol?’ zegt ze.

‘Dat is verschrikkelijk.’

‘Bij Den Haag en Rotterdam vechten ze ook,’ zegt vader.

‘Er springen Duitse parachutisten uit de vliegtuigen.’

‘Ik was er al bang voor,’ zegt moeder.

‘De oorlog komt nu ook hier.’

‘Die rot-Duitsers,’  mompelt Teun.

‘Wij moeten terugvechten,’ zegt hij dan iets harder.

‘Dan zijn die Duitsers zo weer weg.’

‘Wij doen helemaal niks,’ zegt vader.

‘Jij bent te jong om te vechten.

Het Nederlandse leger is al aan het vechten.

En wie zegt dat het zo slecht is dat de Duitsers komen?

Laten we eerst maar eens afwachten wat er gebeurt.’

‘Dat ze Schiphol bombarderen, vind ik echt eng,’ zegt moeder.

Ze kijkt angstig omhoog.

De vliegtuigen vliegen nu heel laag.

‘Het heeft geen zin meer om te gaan slapen,’ besluit vader.

‘Met dat lawaai doet niemand een oog dicht.’

‘Moeten we niet schuilen?’ vraagt Joke.

Vader denkt even na.

‘Ik denk niet dat ze huizen aanvallen,’ zegt hij.

‘We kunnen ons beter aankleden en gaan ontbijten.

Zet maar alvast een kopje koffie voor ons, moeder.’

Gijs loopt terug naar zijn kamer.

Vroeger sliep hij daar samen met zijn broer Teun.

Maar nu is de kamer voor hem alleen.

Teun mag sinds kort alleen op zolder slapen.

Joke en Annie delen de kamer naast Gijs.

Zij gaan zich ook aankleden.

Teun kijkt kwaad, maar hij zegt niets.

Hij stampt de trap op, naar de zolder.

Gijs kleedt zich aan.

Ondertussen denkt hij na.

Oorlog, wat betekent dat eigenlijk?

Het klinkt spannend.

Oorlog klinkt bijna als een spel.

14 mei 1940

HOOFDSTUK 2

Bommen

De hele familie schrikt als er op de keukendeur wordt geklopt.

Maar dan zien ze twee vrienden van Teun in de tuin staan.

Het zijn Gerrit en Johan.

Ze zijn een tweeling, maar ze lijken niet op elkaar.

Ze zijn twee jaar ouder dan Teun.

Toch zijn Teun en de tweeling elkaars beste vrienden.

Moeder doet de keukendeur snel open.

‘Kom binnen, jongens.

Wat een leuke verrassing.’

Ze houdt haar mond als ze ziet hoe serieus de jongens kijken.

‘Ze gooien bommen op Rotterdam,’ zegt Gerrit.

‘Die rot-moffen.’

Hij kijkt kwaad naar Gijs’ vader.

En naar het NSB-speldje dat vader op zijn kraag draagt.

De vrienden van Teun weten dat hij NSB’er is.

Toch komen ze nog wel eens langs.

Teun kan er niets aan doen dat zijn vader lid is van de NSB.

Teun is zijn vader niet.

‘Er zijn al heel veel doden en gewonden,’ zegt Johan.

In zijn ogen staan tranen.

Gerrit en Johan hebben familie in Rotterdam wonen.

Als er met hen maar niets gebeurt…

‘Weten jullie al iets?’ vraagt moeder.

‘Nee,’ antwoord Gerrit.

Zijn stem klinkt alsof hij watten heeft ingeslikt.

‘Mijn oma heeft geen telefoon.

We kunnen haar niet bereiken.’

‘Kom, we gaan naar jullie huis toe,’ zegt Teun.

‘Misschien komt er straks nog nieuws.’

Teun staat op en gaat zijn jas van de kapstok halen.

‘Ik begrijp er niks van,’ zegt moeder. 

‘Waarom bombarderen ze Rotterdam nou toch?’

Johan en Gerrit halen tegelijk hun schouders even op.

‘Geen idee,’ zegt Johan.

‘Maar het is verschrikkelijk.’

Teun komt weer de keuken inlopen.

Zonder iets te zeggen gaat hij naar buiten.

De tweelingbroers zeggen nog vriendelijk dag. 

Dan lopen ze gauw achter Teun aan.

Vader kijkt hoe ze de tuin uitlopen.

Hij ziet er bezorgd uit.

‘Rotterdam,’ fluistert moeder.

‘Zo’n grote stad met zo’n belangrijke haven.

Dat is het begin van het einde.’

HOOFDSTUK 3

Koninging

Teun zit in de keuken. 

Er staat een kop koffie voor hem, maar die vergeet hij helemaal.

Gespannen leest hij de krant.

‘Wat staat er dan precies?’ wil Gijs weten.

‘Ja, lees het eens voor?’ vraagt moeder.

Teun zucht en begint hardop voor te lezen.

‘Bericht van Koningin Wilhelmina aan het volk,’ leest hij.

‘Mijn volk, 

Nederland wil geen oorlog. 

Maar Duitsland heeft ons aangevallen.

De Duitsers kwamen in ons land zonder ons eerst te waarschuwen.

Mijn ministers en ik zijn naar Engeland gegaan.

Wij zullen in Londen doen wat wij kunnen voor ons land.

Ook u moet doen wat nodig is.

Met Gods hulp krijgen we ons land weer terug.

Ik wens u allen veel kracht en moed toe.’

‘Poeh, wat een deftige taal,’ zegt Gijs.

‘Ik begrijp niet wat de koningin bedoelt. 

Waarom praat ze over Londen?’

‘Ze is naar Londen gevlucht,’ legt Teun uit.

‘Ze bedoelt dat wij goed op onszelf en op Nederland moeten passen.’

‘Zo zie je maar,’ zegt vader. 

‘Het is nogal laf dat ze is vertrokken. 

Vanuit Engeland is het gemakkelijk praten.’

‘Dus de koningin is weg,’ zucht moeder.

Ze heeft tranen in haar ogen.

‘Dan zitten we nu echt in de problemen.’

HOOFDSTUK 4

Schuilkelder

Het geluid is zo hard dat Gijs er wakker van wordt.

Altijd hetzelfde.

Altijd als hij net lekker ligt te slapen, gaat de sirene.

Dat is het luchtalarm.

‘Gijs, Teun, Annie, Joke, opschieten!’

Moeder roept alle kinderen.

Haar stem klinkt hoog en scherp.

Dat komt omdat ze bang is, weet Gijs.

‘Ja, ja, ik kom,’ antwoordt hij.

‘Trek een trui aan! Vlug!’ roept moeder nog.

Gijs heeft al een warme trui naast zijn bed liggen.

Hij weet precies wat hij moet doen.

Snel trekt hij de trui over zijn pyjama aan.

Daarna rent hij de trap af.

Bij de voordeur staan zijn schoenen.

Zijn zussen en zijn broer staan al klaar.

Ongeduldig wachten ze tot hij zijn schoenen aanheeft.

‘Kunnen we?’ fluistert vader.

Hij doet de voordeur open en stapt naar buiten.

Daar is het heel donker.

Er brandt geen enkele lamp op straat.

Ook in de huizen zien ze geen licht.

Dat komt omdat iedereen zwart papier voor de ramen heeft geplakt.

Dat moet van de Duitsers.

Nu zijn de Duitsers de baas.

Ze hebben Nederland bezet.

Iedereen moet doen wat ze zeggen.

Ook voor de ramen van Gijs’ huis zit zwart papier. 

Daardoor is het licht in de huizen niet te zien.

Zo kunnen de vliegtuigen dus niet zien waar de huizen staan.

Steeds vaker komen die vliegtuigen voorbij.

Het zijn Engelse vliegtuigen die in Duitsland bommen laten vallen.

Soms bombarderen de geallieerden ook gebouwen in Nederland.

Dat zijn dan gebouwen die belangrijk zijn voor de Duitsers.

Maar af en toe gaat het mis.

Dan vallen de bommen op een verkeerde plek.

Daarom moet iedereen naar de schuilkelder.

‘Snel, opschieten,’ zegt Annie.

Gijs pakt haar hand.

Hij weet dat zij ook bang is.

Net als zijn moeder.

Zelf is hij niet zo bang.

Hij vindt het vooral vervelend dat hij zijn bed uit moet.

En in de schuilkelder is het ook vervelend.

In de verte ziet hij donkere schaduwen.

Dat zijn andere mensen die ook naar de kelder gaan.

De kelder is vlakbij, onder de school.

Als er nog maar genoeg plaats is om te kunnen zitten!

Soms is het zo druk dat de kinderen moeten staan.

In de schuilkelder brandt een lampje.

Maar het lampje geeft niet veel licht.

Ze schuifelen achter elkaar aan naar binnen.

Achterin is nog plaats op een bankje.

Gijs gaat zitten.

Tegenover hem zitten de buren.

Buurvrouw Jet en buurman Willem en hun vijf kinderen.

Karel, hun oudste zoon, is een vriend van Teun.

Naast Gijs zit Annie.

Aan de andere kant zit mevrouw Haarman.

Mevrouw Haarman woont ook in hun straat.

Ze is al oud.

Zodra Gijs zit, pakt ze zijn hand.

‘Ik hoop dat het maar snel voorbij is,’ zegt ze tegen hem.

‘Er gebeurt vast niks,’ antwoordt Gijs.

‘Maakt u zich maar geen zorgen.’

Eigenlijk moet Gijs plassen.

Stom dat hij dat niet snel thuis heeft gedaan.

Er staat een emmer in de kelder met een deksel.

Wie moet plassen, mag op de emmer.

Maar hij gaat echt niet plassen waar iedereen bij is.

Zeker niet als Lea er is.

Lea is een meisje van zijn school.

Is ze er eigenlijk?

Het is moeilijk om de gezichten te herkennen in het donker.

De lamp geeft te weinig licht.

Hij durft haar niet te roepen.

In de verte horen ze de vliegtuigen aankomen.

Mevrouw Haarman knijpt steeds harder in Gijs’ hand.

Als ze zo doorgaat, wordt zijn hand blauw.

Het geronk van de vliegtuigen komt steeds dichterbij.

Dan schrikt Gijs ook.

Ze horen een enorm lawaai.

‘Het vliegtuig is vast geraakt,’ zegt mevrouw Haarman.

‘Ik hoop dat ze die arme piloot niet pakken.’ 

Gijs hoopt het ook.

Zou zijn vader het ook hopen?

Hij weet het niet.

Gijs denkt erover na, terwijl mevrouw Haarman ook in zijn arm knijpt.

Hij wist niet dat oude dames nog zo sterk konden zijn.

Toch duwt hij haar niet weg.

Hij snapt dat ze bang is.

Het schieten duurt lang.

Ineens is het stil.

Dan klinkt er een andere sirene.

Dat betekent dat het weer veilig is buiten.

Iedereen kan naar huis.

Eindelijk laat mevrouw Haarman Gijs los.

Achter elkaar lopen ze weer naar buiten.

Gijs ziet Lea nog steeds niet.

En haar broer Jacob ook niet.

Jacob zit bij Gijs in de klas.

Zijn ze er niet?

Misschien zitten ze in een andere schuilkelder.

Ze wonen ook iets verder weg.

Gijs kijkt naar zijn vader.

Hij praat met buurman Trommel, maar het klinkt niet vriendelijk.

‘Hé, Bleker,’ zegt buurman Trommel tegen vader.

‘Ik snap niet wat jij in die kelder te zoeken hebt.

Moet jij je vriendjes, de Duitsers, niet gaan helpen?’

De vader van Gijs haalt zijn schouders op.

De familie Trommel woont een paar huizen verderop.

Buurman Trommel haat de NSB.

‘Iedereen mag schuilen.

Het maakt niet uit welke mening we hebben.

We zijn buren,’ zegt vader.

‘Dat klopt,’ zegt mevrouw Haarman.

‘Dat die soldaten met elkaar vechten, betekent niet 

dat wij hier in de straat hetzelfde moeten doen.’

‘Dat vind ik nou ook,’ zegt buurvrouw Jet.

Buurman Willem slaat vader op zijn schouder.

Dan houdt meneer Trommel zijn mond maar.

Vader zegt ook niks meer.

Stil loopt iedereen door de donkere nacht naar huis.

HOOFDSTUK 5

Verrassing

Er lopen twee soldaten langs hun huis.

Door het raam heen hoort Gijs ze praten.

Hij kan maar niet wennen aan dat Duits.

Tegenwoordig zijn sommige verkeersborden zelfs in het Duits.

Maar de Nederlandse verkeersborden zijn er ook nog.

Nu is Hitler ook de baas in Nederland.

En dat merk je steeds meer.

Gijs vindt het maar vreemd.

Maar zijn vader vindt het prima.

Het enige wat Gijs wel mooi vindt, zijn de granaatscherven.

Soms liggen die scherven op straat.

Hij verzamelt ze en bewaart ze onder de matras van zijn bed.

Zijn moeder vindt dat vast geen prettig idee.

Daarom houdt hij het maar geheim.

Gijs staart naar de foto van Anton Mussert aan de muur.

Zijn vader heeft die foto daar al een tijd geleden opgehangen.

Vader ziet hem kijken.

‘Waar denk je aan?’ vraagt hij.

‘Aan de Duitsers,’ antwoordt Gijs.

‘En dat u vindt dat ze goed zijn voor Nederland.’

Vader wijst naar de krant.

‘Zeker,’ zegt hij tevreden.

‘Het gaat weer goed met het land.

Hier staat het, kijk maar.

Er zijn steeds minder werklozen.

Steeds meer mensen hebben weer werk.

Dat komt door Hitler.’

Gijs snapt wel waarom zijn vader dat zegt.

Dat zegt hij niet alleen omdat het in de krant staat.

Vlak voor de oorlog raakte hij zijn baan kwijt.

Maar nu is er dus meer werk.

Zijn vader heeft ook weer werk bij een kledingzaak.

Voor hij werkloos werd, was hij kleermaker in een dure winkel.

Toen maakte hij mooie jurken voor dames.

Nu repareert hij uniformen voor de Duitsers.

Gijs gaapt en zegt niets.

Hij denkt aan vannacht.

Het was vreselijk.

Vooral omdat mevrouw Haarman steeds in zijn arm kneep.

‘Ben je moe?’ vraagt zijn vader.

Gijs knikt.

‘Binnenkort stoppen die vliegtuigen wel,’ zegt zijn vader.

‘Daar doen de Duitsers vast iets tegen.’

Gijs knikt nog een keer.

‘Ik heb een verrassing voor je,’ zegt vader ineens.

Hij glimlacht.

‘Jij en je broer en Joke mogen lid worden van de Jeugdstorm. 

Dat heb ik gisteren geregeld.

Annie is nog te jong.

Zij mag er later bij.’

Nog steeds zegt Gijs niks.

De Jeugdstorm is een soort club voor jongeren van de NSB.

‘De Jeugdstorm is leuk, hoor,’ zegt vader.

‘Daar doen ze allemaal gezellige dingen. 

Sport en spelletjes. 

Echt iets voor jou. 

Je krijgt ook een uniform. 

Bovendien leer je er van alles.’

Gijs weet niet of het iets voor hem is.

Hij weet ook niet of hij een uniform aan wil.

Eigenlijk wil hij dat alles weer normaal is.

Zoals vroeger.

Woordenlijst

De woorden staan op alfabetische volgorde.

Aanslag: Een aanval op iemand met de bedoeling om diegene te vermoorden.

Anton Mussert: De leider van de NSB.

Aufmachen: Duits voor ‘openmaken’.

Bezet: Als een land is overgenomen door (het leger van) een ander land dan is dat land bezet. Nederland is in de Tweede Wereldoorlog bezet door Duitsland.

Concentratiekamp (zie ook Westerbork): Een kamp waar veel mensen tegelijk gevangen zaten. Concentratie betekent dus ‘veel tegelijk’. In de concentratiekampen zaten Joden, maar ook zigeuners, gehandicapten en homo’s. Ook mensen die het niet met Hitler eens waren, werden in een concentratiekamp gestopt. In sommige concentratiekampen werden heel veel mensen vermoord. 

Gaarkeuken: Een openbare keuken waar de mensen tijdens de laatste maanden van de oorlog gratis eten konden afhalen. Vaak werd er soep uitgedeeld. Het was niet veel, maar het was tenminste iets.

Geallieerden: De landen die samen vochten tegen de Duitsers. Bij de geallieerden hoorden bijvoorbeeld Engeland, Amerika, Canada en Rusland.

Geraamte: Een ander woord voor skelet. Als iemand er heel mager uitziet, kan je zeggen dat diegene eruit ziet als een geraamte.

Germaans: De Duitsers vonden dat mensen er Duits uit moesten zien. Ze hielden van mensen met blond haar en blauwe ogen. Die zagen er ‘echt Germaans’ uit. 

Granaatscherven: De Duitsers schoten met een soort granaten op vliegtuigen die overvlogen. Die granaten ontploften in de lucht. De scherven van die granaten kwamen op de grond terecht. 

Gratuliere: Duits voor ‘gefeliciteerd’.

Het Parool: Een krant die tijdens de oorlog voor het eerst is verschenen. Het Parool was in de oorlog verboden. Het was een illegale krant waarin nieuwtjes stonden van en voor het verzet. Het was erg gevaarlijk om voor Het Parool te schrijven. Het was ook gevaarlijk om Het Parool bij je te hebben en uit te delen aan anderen. De krant bestaat nog steeds, maar nu is de krant natuurlijk niet meer verboden.

Houzee: De officiële groet van de NSB en de Jeugdstorm.

Illegaal: Een ander woord voor ‘verboden’. De Duitsers voerden veel nieuwe regels en wetten in. Als je iets deed wat volgens die wetten niet mocht dan deed je iets illegaals.

Jeugdstorm: Een vereniging (club) voor jonge mensen van de NSB.

Joods: Iemand is Joods als diegene afstamt van het Joodse volk en/of als diegene het joodse geloof aanhangt. Het jodendom is een van de vijf grootste godsdiensten van de wereld, naast het christendom, 

de islam, het boeddhisme en het hindoeïsme. 

Klapkist: Een doodskist met een losse bodem. Bij het graf kon de bodem worden opengeklapt, zodat het lichaam in het graf kon vallen. Daarna was de kist weer leeg en kon er een andere overledene in die kist. Op die manier kon een doodskist steeds opnieuw gebruikt worden.

Kolenkit: Een soort emmer waarin de mensen kolen bewaarden. De huizen werden verwarmd met kolenkachels. Kolen vind je diep in de grond. Vroeger hadden we in Nederland (Limburg) steenkolenmijnen. Daar werden de kolen uit de grond opgegraven. Daarna konden de kolen worden gebruikt in kachels.

Koningin Wilhelmina: Zij was van 1898 tot 1948 koningin van Nederland. Aan het begin van de oorlog is ze naar Engeland gevlucht. Ze was bang dat de Duitsers haar anders gevangen zouden nemen. Vanuit Londen kon ze nog iets doen voor Nederland. Ze hield bijvoorbeeld toespraken voor de radio. Ze is de overgrootmoeder van koning Willem-Alexander. 

Landverrader: Iemand die de kant van de vijand van zijn eigen land kiest. In de oorlog hielpen sommige Nederlanders de Duitse bezetters. Die Nederlanders waren landverraders.

Landwacht: Een organisatie die was opgericht om de leden van de NSB te beschermen. Ze droegen wapens en waren een soort ‘hulppolitie’. 

Luchtalarm: Geloei van sirenes zodat mensen wisten dat er vliegtuigen met bommen aankwamen. Als het luchtalarm afging, moest iedereen schuilen, bijvoorbeeld in een schuilkelder of onder de trap. Als er nog een alarm afging, betekende dit het weer veilig was.

Marcheren: Met een groep samen, precies tegelijk, in een bepaald ritme lopen. 

Martelen: Iemand met opzet pijn doen (bijvoorbeeld heel hard slaan) om er zo voor te zorgen dat die persoon zijn geheimen vertelt of andere mensen verraadt. 

Moffen: Scheldwoord voor Duitsers.

Moffenhoer: Vrouwen die tijdens de oorlog verkering hadden met een Duitse soldaat werden moffenhoer genoemd. Na de bevrijding werd hun hoofd kaalgeschoren en met  zwarte smurrie (teer) ingesmeerd. Zo kon iedereen zien dat ze ‘fout’ waren tijdens de oorlog.

Noodkacheltje: Een heel klein kacheltje waarop men met heel weinig brandstof (bijvoorbeeld kleine stukjes hout) kon koken. Veel mensen maakten er zelf een.

NSB (Nationaal-Socialistische Beweging): Een politieke partij die bestond van 1931 tot 1945. De partij was het eens met Hitler. De NSB vond dat sommige mensen veel beter waren dan andere mensen. Zo vonden ze bijvoorbeeld dat Joden minderwaardig waren.

Onderduikers: Sommige Joden verstopten zich voor de Duitsers. Ze gingen bijvoorbeeld bij de buren op zolder wonen. Ook mannen die in Duitsland moesten gaan werken, verstopten zich bij anderen. Dat waren dus ‘onderduikers’. Het was heel gevaarlijk om onderduikers in huis te nemen. De Duitsers straften je daarvoor. 

Op de bon: De winkels hadden niet genoeg spullen om te verkopen. Om de spullen toch eerlijk te verdelen, werden er bonnen uitgedeeld. Per bon kon je bijvoorbeeld een kilo aardappelen kopen of een meter stof of een kilo suiker. Zo kon iedereen toch iets kopen. 

Pamflet: Een soort folder. In die folder kan informatie staan of bijvoorbeeld een oproep om te staken.

Parachutist: Iemand die aan een parachute uit een vliegtuig naar beneden springt. Sommige soldaten zijn speciaal getraind als parachutist. (Een parachute is een soort scherm dat er voor zorgt dat je niet hard op de grond terechtkomt.)

Persoonsbewijs: Een ID-kaart. Daarop stond iemands naam en geboortedatum en foto. Vanaf 1941 was het verplicht voor iedereen van 14 jaar en ouder om je persoonsbewijs bij je te dragen. Op het persoonsbewijs van Joden stond een grote J.

Propaganda: Een soort reclame voor bepaalde ideeën. Propaganda kan bestaan uit posters, toespraken of bijvoorbeeld filmpjes. Vaak is het niet helemaal waar wat er wordt gezegd. Toch is het de bedoeling dat mensen de propaganda geloven. 

Puik: Een ouderwets woord voor ‘gaaf’ of ‘vet’.

Radio Oranje: Een Nederlandse radiozender die verboden was. De uitzendingen kwamen uit Engeland. Koningin Wilhelmina hield toespraken voor de zender.

Razzia: Een razzia is een soort jacht op mensen, georganiseerd door de overheid. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de Joden opgejaagd en gevangen.

Schuilkelder: Ruimte onder de grond waar mensen gingen schuilen bij een aanval met bommen.

Sirene: Een loeiend geluid dat wordt gemaakt om mensen te waarschuwen. Een ambulance heeft een sirene. In de oorlog loeide de sirene als er bommenwerpers/vliegtuigen aankwamen.

Stencil: Een kopietje. Hier: een pamflet.

Spertijd: Iedereen moest ’s avonds op een bepaalde tijd binnen zijn. Die tijd heette spertijd. Wie daarna nog buiten was, kon worden gearresteerd.

Staking: Het stoppen met werken uit protest tegen iets waar men het niet mee eens is. Tijdens de Februaristaking gingen trammachinisten bijvoorbeeld niet met de tram rijden. Zo wilden ze laten zien dat ze het niet eens waren met de razzia’s in Amsterdam waarbij ruim 400 Joodse mannen werden opgepakt.

Suikerbiet: Een soort biet waar men suiker van maakt. 

Surrogaatkoffie: Er was geen echte koffie meer te koop, dus de mensen dronken namaakkoffie. Surrogaat is een ander woord voor ‘nep’.

Uniform: Kleding die door een bepaalde groep mensen wordt gedragen. Alle kinderen in de Jeugdstorm hadden een herkenbaar uniform.

Verschwinde: Verdwijn, wegwezen.

Verzet: Een groep mensen, die tegen de bezetting van de Duitsers waren. Ze deelden bijvoorbeeld geheime krantjes uit, hielpen de Joden en pikten voedselbonnen. Soms vermoordden ze ook Duitsers of NSB’ers.

Vlerk: Een ouderwets woord voor iemand die brutaal of onbeleefd is.

Volksvreemd: Sommige Duitsers vonden dat Joden slechte mensen waren. Ze vonden dat ‘echte Duitsers’ en mensen die op ‘echte Duitsers’ leken,  wel heel goed waren. Dat vonden ze juist een soort supermensen! Iedereen die niet ‘echt Duits’ leek, noemden ze volksvreemd.

Werkkamp: Een soort concentratiekamp waarin mensen gedwongen werden om zwaar werk te doen. 

Westerbork: Kamp Westerbork was een concentratiekamp in Drenthe. In dat kamp hielden de Duitsers veel Joden gevangen. Vanuit Westerbork werden de Joden naar andere kampen gestuurd. In die andere kampen (Auschwitz bijvoorbeeld) werden de Joden vermoord.

Wilhelmus: Het Nederlandse volkslied. 

Zwarte markt: Het illegaal verkopen en kopen van spullen en eten. In de oorlog verkochten mensen dingen aan elkaar die in de winkel niet meer te koop waren. 

Op de zwarte markt zijn de prijzen vaak heel erg hoog. In 1945 kostte een brood op de zwarte markt bijna 

50 gulden!

Meer weten?

Als je meer wil weten over de Tweede Wereldoorlog zijn er heel veel mooie boeken die je over die tijd kan lezen. 
Op deze website vind je allerlei informatie over de oorlog en leestips. www.kiezenindeoorlog.nl

Er zijn ook geweldige films over de oorlog gemaakt.

Bijvoorbeeld Oorlogswinter (naar het boek van Jan Terlouw) en Oorlogsgeheimen (naar het boek van
Jacques Vriens).

In het Verzetsmuseum in Amsterdam kun je goed zien wat jongeren in de oorlog hebben meegemaakt. 

www.verzetsmuseum.nl

In het Anne Frankhuis kan je zien hoe het was om te moeten onderduiken. www.annefrank.org

Op internet kun je de serie ‘13 in de oorlog’ bekijken.

Bij de serie hoort ook een boek met veel foto’s.

www.13indeoorlog.nl

In het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) kun je veel informatie vinden over de oorlog.

www.niod.nl

De Troef-reeks richt zich op lezers met een achterstand in de 

Nederlandse taal, zoals dove en anderstalige kinderen en jongeren. 

‘Kiezen in de oorlog’ is geschreven voor jongeren.

Ingrid Bilardie, De week waarin Bastiaan Nobel zich vreselijk vergiste

Conny Boendermaker, De nieuwe klas

Conny Boendermaker, Het verhaal van Anna

Lisette Blankestijn, Ontsnapt?

Heleen Bosma, Droomkelder

Heleen Bosma, Magie van de waarheid

Nanne Bosma, Thomas – een verhaal uit 1688

Iris Boter, Beroemd! 

Christel van Bourgondië, De stem van Isa

Stasia Cramer, Te groot voor een pony

Annelies van der Eijk e.a., Breakdance in Moskou

Lis van der Geer, Eva's andere leven

René van Harten, Dansen!

René van Harten, Ik wil een zoen

René van Harten, Linde pest terug

Anne-Rose Hermer, Gewoon vrienden

Anne-Rose Hermer, Tessa vecht terug

Anne-Rose Hermer, Drinken!

Anne-Rose Hermer, Vermist!

Marian Hoefnagel, Blowen

Marian Hoefnagel, Twee liefdes 

Marian Hoefnagel, Zijn mooiste model

Ad Hoofs, Er vallen klappen 

Ad Hoofs, Rammen en remmen

Sunny Jansen, Winnen of verliezen

Marte Jongbloed, Mijn schuld

Marte Jongbloed, Een tiener als moeder

Marte Jongbloed, Mijn zus is verdwenen

Marte Jongbloed, Kiezen in de oorlog

Joke de Jonge, Geheime gebaren?

Netty van Kaathoven, Help! Een geheim

Netty van Kaathoven, Pas op, Tirza!

Valentine Kalwij, Een vriend in de stad

Anton van der Kolk, Het huis aan de overkant

Anton van der Kolk, Waar is Leila?

Bianca Mastenbroek, Zin in bloed

Bianca Mastenbroek, Code rood

Wajira Meerveld, Haan zoekt kip zonder slurf 

Selma Noort, Mijn vader is een motorduivel

Marieke Otten, Alle dagen druk

Marieke Otten, Dik?

Marieke Otten, Gewoon Wouter

Marieke Otten, Kebab en pindakaas

Marieke Otten, Laura’s geheim

Marieke Otten, Mijn moeder is zo anders

Marieke Otten, Roan gaat te ver

Marleen Schmitz, Bram, zoon van een soldaat

Chris Vegter, Dierenbeul

Chris Vegter, Vogelgriep

Marlies Verhelst, Masker af

Marlies Verhelst, Oog in oog

Wajira de Weijer, Haan zoekt huis met geluk