Geerhard Bolte

De kunst van het speechen

Helder schrijven en overtuigend spreken

De kunst van het speechen

==

Digitale editie februari 2011

==’

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

==

needle@haystack.nl

www.haystack.nl

==

www.dekunstvanhetspeechen.nl

www.speechbureau.nl

==

Auteur: Geerhard Bolte

Corrector: Carolien van der Ven

Foto cover: Roxana González

Vormgeving en opmaak: Foxy Design

==

ISBN 9789077881569

NUR 620, 800

==

© 2008 Haystack/Geerhard Bolte

==

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Over dit boek

Er is niets mis met PowerPoint en het helpt als je van nature goed bent in presenteren, maar een aantrekkelijke speech begint met een goed verhaal.

==’

Dit eigentijdse handboek beschrijft hoe je zo’n verhaal voorbereidt en schrijft, en een succesvolle speech presenteert. Leer hoe je:

==

• Een goed onderwerp kiest

• Rekening houdt met je publiek

• Humor gebruikt

• Een eigen stijl ontwikkelt

• PowerPoint (niet) gebruikt

• Ontspannen presenteert

==

Geerhard Bolte schrijft speeches voor politici, managers en ondernemers. Bolte is auteur van verschillende managementboeken, waaronder Managementblunders, Functie: sollicitant en De wending.

==

Bezoek ook www.dekunstvanhetspeechen.nl

Inhoudsopgave

==’

Voorwoord

Inleiding

Wel of niet op de uitnodiging ingaan?

Waar ga je over spreken?

Wat verwacht de organisatie?

Wie zitten er in de zaal?

Een scherpe invalshoek

Brainstormen voor een goed idee

Beter goed gejat dan slecht verzonnen

Ingrediënten voor een succesvolle speech

Anekdotes voor de smaak

Cijfers bijten niet

Citeren of niet, dat is de vraag

Grote woorden gebruiken? Yes we can!

Wie moet je (niet) bedanken?

Wat is jouw verhaal?

Schrijven en schrappen

Dames en heren, aan uw linkerzijde…

Sproedjes en andere stijlfiguren

Schrijven is schrappen

Wat is de ideale lengte van een speech?

Writer’s block

Hoe ga je spreken?

Als je haar maar goed zit

Speechen tussen de schuifdeuren

Van papier of uit het hoofd?

PowerPoint – hoe het niet moet

Hoe PowerPoint wél werkt

Iemand nog vragen?

Ten slotte

Mag ik u voorstellen – de introductie!

Bekende sprekers

Koningin Beatrix

Pim Fortuyn

George W. Bush junior

Wouter Bos

Rita Verdonk

Jan Peter Balkenende

Al Gore

Steve Jobs

Emile Ratelband

Checklists

Voorwoord

==’

En daar sta je dan, een tiental lampen en een paar honderd ogen op je gericht. Langzaam maar zeker krijg je het warm…

Je had je voorgenomen om het publiek in te pakken met een indrukwekkend verhaal en een flitsende PowerPointpresentatie. Maar nu je er staat, loopt het niet helemaal zoals je had gehoopt. Hoe komt het dat er bijna niemand lacht? Waarom klinkt er zo veel geroezemoes van de achterste rijen? Waarom zitten er zo veel mensen te spelen met hun mobiele telefoon?

Als je klaar bent met je verhaal, valt het applaus tegen. Het ging goed, maar waarom ging het niet beter?

Tien tegen een dat je het wijt aan je matige presentatievaardigheden. Geef het maar toe, zeg je later op de terugweg tegen jezelf, je bent gewoon geen natuurtalent. Je stond er houterig bij; je wist niet eens waar je je handen moest laten. Geen wonder dat het publiek mat reageerde.

==

Onzin! Natuurlijk helpt het als je een even vlotte babbel hebt als Jort Kelder of de natuurlijke charme van Sophie Hilbrand. Maar een goed verhaal is veel belangrijker om de handen op elkaar te krijgen. En zo’n verhaal kan iedereen voorbereiden, omdat het slechts aan enkele eenvoudige spelregels hoeft te voldoen.

Heb je een relevant onderwerp en een originele invalshoek gekozen die interessant zijn voor het publiek? Heb je de speech zorgvuldig gestructureerd en voorzien van bijvoorbeeld aantrekkelijke anekdotes en goede argumenten? Heb je het verhaal begrijpelijk opgeschreven en geschrapt wat niet relevant is? Dat is alles.

We hebben niet allemaal de gave om te schrijven als Shakespeare en te spreken als Martin Luther King, maar iedereen is in staat om een publiek een kwartier te vermaken met een informatief en inspirerend verhaal. Misschien slaag je er niet in om alle aanwezigen tot tranen toe te roeren en waarschijnlijk vertel je voor sommige aanwezigen niets nieuws, maar als je je aan deze spelregels houdt, kun je rekenen op ieders waardering.

==

De Amerikaanse kunstenaar Andy Warhol voorspelde in 1968 al dat op een dag iedere westerse burger eens in zijn leven vijftien minuten beroemd zou zijn. Als je wordt uitgenodigd om een speech te houden, weet je dat het jouw beurt is: je vijftien minuten zijn aangebroken. En dan is het de kunst om er iets van te maken.

Tijdens een speech heb je ongeveer een kwartier voordat hun gedachten afdwalen naar het vlekje op de schouder van hun buurvrouw of de sluitingstijd van de supermarkt. Benut dat kwartier met het enthousiasme van de generaal die zijn manschappen toespreekt voordat ze het slagveld betreden, met de emotie van de vader die zijn dochter op haar huwelijksdag gelukwenst, met de accuratesse van de weerman die waarschuwt voor de depressie boven Schotland. Laat geen kans schieten om je boodschap te verkondigen.

==

Dit boek bevat geen stappenplan waarmee je in een handomdraai speeches kunt bakken. Wel bevat het alle onderwerpen die doorslaggevend zijn voor het succes van een speech. Bovenal hoop ik als speechschrijver dat je in dit boek de inspiratie vindt die je nodig hebt. Krijg je een kans op fifteen minutes of fame, maak er dan het beste van en probeer je publiek in het hart te raken.

==

Geerhard Bolte, Zaltbommel, 2008 (info@speechbureau.nl)

Inleiding

==’

Een uitnodiging voor het houden van een speech streelt je ego. Iemand is ervan overtuigd dat je een nuttige boodschap hebt. Iemand denkt dat je over de verbale kwaliteiten beschikt die nodig zijn om een gezelschap een halfuur te boeien. Een uitnodiging voor een speech voelt als een liefdesverklaring! Het is leuk als je wordt gewaardeerd, maar moet je het wel doen?

Wel of niet op de uitnodiging ingaan?

Hoewel het bijna tegennatuurlijk voelt om ‘nee’ te zeggen tegen een uitnodiging om een speech te houden, is het toch goed om elke keer even te twijfelen.

Er worden aan de lopende band bijeenkomsten georganiseerd waarvoor sprekers nodig zijn, van afscheidsrecepties tot congressen. Soms is het vinden van een spreker belangrijker voor de organisatoren dan het vinden van de júíste spreker. Je voelt je gevleid dat juist jij wordt uitgenodigd, maar misschien is de organisatie in tijdnood gekomen en noemde iemand toevallig je naam: ‘Aardige vent, kan wel een leuk verhaal vertellen. Hier heb je z’n nummer.’ Of misschien willen ze je alleen maar op de sprekerslijst zetten omdat je enige bekendheid geniet en je naam garant staat voor lucratieve aanmeldingen.

Het is natuurlijk niet erg als de organisatie je uitnodigt uit opportunisme, maar vraag je wel af of je de juiste persoon bent op de juiste plek. Om teleurstellingen voor jezelf en voor je publiek te voorkomen kun je jezelf en de organisatie de volgende drie vragen stellen.

Ben ik de juiste spreker op de juiste plek?

Moet je als jonggediende een afscheidsspeech uitspreken voor een pensioengerechtigde collega die je amper kent? Moet je als botanist een lezing geven op een congres van de bloemen- en plantenbranche omdat je toevallig een belangrijke wetenschappelijke prijs hebt gewonnen? Misschien wel, maar misschien liever niet als er een grote kans is dat je als jonggediende niet in staat bent een nuttige en vermakelijke speech voor te bereiden. Misschien moet je maar bedanken voor de eer als je er als botanist voor vreest dat men je verhaal niet kan waarderen. Zeg ‘nee’ als er een redelijke kans is op verveelde of zelfs geïrriteerde blikken in het publiek. Bedenk dat je niet alleen je eigen tijd en die van je publiek verspilt, maar ook dat je je reputatie op het spel zet.

Wordt de presentatie professioneel verzorgd?

Verzeker je ervan dat de organisatie in goede handen is. Spreek je in een zaal waar het publiek stil is en de tijd voor je wil nemen? Je zult de eerste niet zijn die in de hoek van een rumoerige beurshal spreekt tegen voorbijgangers die een paar minuten luisteren en dan weer verder lopen. Is er professionele apparatuur voorhanden? Neem nooit zelf de verantwoordelijkheid voor het aansluiten of bedienen van geluidsapparatuur en computers. Laat iemand anders je microfoon opspelden en de PowerPointpresentatie laden. Jij bent de gast en je moet je kunnen concentreren op je verhaal.

Wat levert het je op?

Je weet nooit of je applaus kunt verwachten als je een speech houdt en hoeveel. Het enige waar je op kunt rekenen, is op een fles wijn of een boek. Een schamele beloning voor vele uren hard werk. Wat levert het je eigenlijk op, speechen?

Een speech voorbereiden is bijzonder tijdrovend. Je investeert algauw enkele uren in het napluizen van bijvoorbeeld boeken en internet, op zoek naar aardige ideeën of passende citaten. Vervolgens klim je in de pen en werk je enkele uren, ochtenden of avonden aan je tekst. Je spreekt de tekst een paar keer uit, voor de spiegel of voor familie, vrienden of collega’s. In totaal ben je minimaal een halve dag of wellicht wel enkele dagen aan de slag geweest met de voorbereiding van een speech die misschien maar tien minuten duurt.

En dan is er nog de gelegenheid zelf. Moet je het halve land doorkruisen om het conferentieoord te bereiken waar je moet spreken? Je bent misschien maar één van de sprekers, maar uit fatsoen kom je al aan het begin van de bijeenkomst en blijf je tot het einde. Je speech duurt tien minuten, maar inclusief reistijd staat er algauw zes uur op de teller.

Ervan uitgaande dat je een fles wijn of een boek ontvangt, heb je gewerkt voor een schamel uurloon. Is dat wel de moeite waard? Zo beschouwd natuurlijk niet, maar in deze berekening zijn de volgende essentiële baten niet meegerekend.

Je geeft natuurlijk geen presentatie louter voor de schouderklopjes, maar eerlijk is eerlijk: een succesvolle presentatie is goed voor je imago. Met een presentatie kun je laten zien dat je in staat bent om complexe zaken bondig en aantrekkelijk te presenteren. Dat zegt iets over je intelligentie, je inzet, je kennis en je (communicatie)vaardigheden. En meer dan ooit zijn presentatie- en communicatievaardigheden tussen negen en vijf essentieel. Grijp elke kans aan om deze vaardigheden te oefenen, zodat je ze beheerst op de dag dat je ze het hardst nodig hebt.

Nieuwe mensen ontmoeten is voor de meeste mensen de belangrijkste reden om congressen, feesten, workshops en conferenties te bezoeken. De beste manier om in contact te komen met anderen is door zelf een presentatie te geven. Zelfs als je tijdens de pauze in het donkerste hoekje gaat staan, zullen mensen je nog aanspreken op je speech.

Als je spreekt namens een organisatie, bijvoorbeeld het bedrijf waarvoor je werkt, heb je de kans om deze organisatie in het zonnetje te zetten. Een informatieve en aantrekkelijke speech van een levend mens is veel meer waard dan een advertentie of een commercial. Je bereikt er misschien minder mensen mee, maar de impact is véél groter.

Een schouderklopje is leuk, maar het applaus van een volle zaal geeft je zelfvertrouwen vleugels. Sterker nog: sommige ervaren sprekers noemen speechen (lees: het applaus) verslavend!

==

Grijp elke gelegenheid aan om te speechen als je zeker weet dat je publiek geïnteresseerd is in je verhaal. Op het moment dat je de fles wijn in ontvangst neemt, voelt zo’n presentatie misschien als een kostbare investering, maar op de lange termijn betaalt deze zich altijd terug.

Waar ga je over spreken?

==’

Je hebt misschien een halfuur om je verhaal te vertellen, en in dat halve uur kun je alle kanten op. Ga je het hebben over je ervaringen als ondernemer? Ga je vertellen hoe je het management van je onderneming hebt georganiseerd? Ga je klagen over de bureaucratie die Den Haag veroorzaakt? Of wil je iedereen verrassen met je originele marketingaanpak?

Welbeschouwd biedt een halfuur een vrijwel onbegrensd aantal mogelijkheden om een publiek te vermaken. Welk onderwerp ga je kiezen, welke invalshoek ga je uitwerken?

Wat verwacht de organisatie?

Om teleurstellingen te voorkomen moet je de inhoud van je presentatie goed afstemmen met de organisatie. Die bepaalt nu eenmaal het programma en weet waarschijnlijk beter dan jij wat het publiek verwacht.

==

Als je naar een actualiteitenprogramma op de radio luistert, zou je de indruk kunnen krijgen dat journalisten hun bronnen spontaan een microfoon onder de neus schuiven. Het tegendeel is waar: radio- en tv-journalisten proberen te voorkomen dat ze mensen interviewen van wie ze niet weten wat ze te vertellen hebben en hoe ze hun verhaal zullen vertellen.

De meeste gesprekken zijn voorbereid door een redacteur. Deze spreekt met de potentiële geïnterviewde om te peilen of de persoon in kwestie een acceptabele bron is. Wat is zijn verhaal? Komt hij uit zijn woorden? Heeft hij een eigen mening? Past zijn verhaal binnen het overkoepelende verhaal van de reportage? Pas als alle lichten op groen staan, maakt de geïnterviewde kans op zijn fifteen minutes of fame.

==

De kans is groot dat jij amper bent gescreend toen je werd uitgenodigd om te spreken – de organisatie was al lang blij dat ze iemand had gevonden. En waarschijnlijk ben je zelf ook niet al te kritisch – je was zelf ook al lang blij dat je was uitgenodigd. De gevolgen kunnen rampzalig zijn. Het komt regelmatig voor dat sprekers over andere onderwerpen spreken dan de organisatoren (en de luisteraars) verwachten. En omgekeerd gebeurt het ook vaak dat sprekers verbaasd reageren als ze ontdekken wat het thema van de dag precies inhoudt. Voorkom verrassingen en overleg uitgebreid met de organisatie over elkaars verwachtingen.

==

Een verstandige organisator – of het nou gaat om een medewerker van een congresbureau, een familielid of je manager – zorgt op eigen initiatief voor een goede voorbespreking. Als deze voorbespreking weinig voorstelt (‘oké, geweldig dat je tijd hebt, mail je me nog even je PowerPointpresentatie?’) moet je het heft in eigen handen nemen.

Probeer te ontdekken welk (type) onderwerp de organisatie verwacht. Misschien hebben de organisatoren wel een heel ander onderwerp in gedachten dan jij. Omdat je een ervaren marinebioloog bent die recentelijk een artikel over de problemen rond overbevissing hebt geschreven, verwacht de organisatie van een congres over duurzaam ondernemen misschien dat je enthousiast over datzelfde onderwerp zult spreken. Maar jij wilt het hebben over het belang van kunstmatige riffen. Zonder overleg wordt dat dus geen succes.

Probeer ook te ontdekken wat voor soort presentatie de organisatie verwacht. Zoekt ze een ingewikkelde, informatieve presentatie boordevol imposante feiten die het dagthema kan ondersteunen? Of zoekt ze een luchtige speech met veel humor om de dag mee af te sluiten?

==

.

Tips – U kunt ook pinnen

Vroeger waren politici en ondernemers louter voor de eer bereid om een lezing te geven, tegenwoordig moeten organisatoren steeds vaker de knip openen voor een forse vergoeding.

Boze tongen beweren dat de voormalige Britse minister-president Tony Blair al eens meer dan een half miljoen dollar heeft ontvangen voor het houden van een speech, in dit geval voor een publiek van zeshonderd Chinese partijbonden en zakenlieden. Maar ook Nederlandse (ex-)politici, ondernemers, consultants en andere informatierijke BN’ers kunnen imponerende tarieven vragen voor het houden van een speech. Deze nieuwe markt van vraag en aanbod kun je niet negeren; vraag je dus af wat je waard bent. Bij twijfel zijn er voldoende sprekersbureaus die het je graag vertellen.

==

.

Wie zitten er in de zaal?

Hartchirurgen of hr-managers? Verkopers of studenten filosofie? Mannen of vrouwen? De meeste sprekers hebben maar een vaag idee van het publiek waarvoor ze spreken. Zorg ervoor dat je tijdig weet wie er in de zaal zitten, zodat je rekening kunt houden met hun wensen.

Tenzij je bent uitgenodigd om te preken voor eigen parochie, bijvoorbeeld voor collega’s of klanten, zul je vooraf moeten inventariseren wie er straks in de zaal zitten. In de meeste gevallen zul je hiervoor moeten praten met degene die de bijeenkomst organiseert. Doe dit zo spoedig mogelijk, en in elk geval voordat je je tekst voorbereidt.

Probeer zo veel mogelijk te weten te komen over je publiek. Laat je niet afschepen met de mededeling dat het om ‘geïnteresseerde professionals’ gaat. Vraag door: wat is hun beroep, wat is hun leeftijd, zijn het vooral jongeren of ouderen? Wat is de culturele achtergrond van de mensen, zijn het vooral Nederlanders of ook Italianen, Amerikanen en Vlamingen? Zijn het werknemers of werkgevers? Laag- of hoogopgeleide mensen? Kennen ze jou of het bedrijf dat je vertegenwoordigt? Komen ze van ver om naar je verhaal te luisteren of wonen ze dichtbij? Komen ze vrijwillig of zijn ze gestuurd door hun werkgever? Hebben ze persoonlijk betaald voor de bijeenkomst, heeft hun werkgever dat gedaan of is deelname gratis? Zijn de mensen gelovig? Wat is hun politieke overtuiging? Wat is hun welstandspositie? Vraag door als je geen greep krijgt op de achtergrond van de aanwezigen; de informatie is waardevol omdat ze aanknopingspunten biedt voor de tekst die je gaat schrijven en uitspreken.

Je moet bijvoorbeeld weten voor wie je spreekt omdat je misschien wel een onderwerp hebt, maar nog een invalshoek moet bepalen. Als je directeur bent van een incassobureau, kun je op een congres voor vakgenoten spreken over de juridische gevolgen van het verhogen van de wettelijke rente voor niet-handelstransacties. Het is maar de vraag of dat verhaal ook wordt gewaardeerd op een bijeenkomst voor jonge gezinnen met schuldproblemen.

Ook voor je taalgebruik is kennis van je doelgroep van groot belang. Kun je jargon gebruiken of is het gebruik van moeilijke woorden taboe? Natuurlijk spreek je met twee woorden en vloek je niet, maar sommige mensen stellen ook woorden als ‘jeetje’ en ‘gatsie’ niet op prijs.

Humor is een onmisbaar element in elke speech, maar het vereiste niveau en de juiste dosering vraagt veel kennis van je publiek. Groepen mensen met bijvoorbeeld een specifiek opleidingsniveau of een bepaalde culturele achtergrond delen een heel eigen gevoel voor humor. Als je zo’n groep confronteert met de humor van een ándere groep, introduceer je jezelf als buitenstaander. Dus wat verwachten de mensen in de zaal: een tonprater die een schunnige mop niet mijdt of is er slechts ruimte voor intellectuele grappen die veel kennis van zaken vereisen?

Er was eens een Amerikaanse lokale krant die erin slaagde om meer abonnees te krijgen dan het stadje aan huishoudens telde; ook mensen die naar gemeenten buiten het verspreidingsgebied verhuisden, hielden een abonnement. De hoofdredacteur had een eenvoudige verklaring voor zijn succes: hij zorgde ervoor dat in elk verhaal, hoe kort ook, een inwoner van de stad werd genoemd of geciteerd. Hij was ervan overtuigd dat zijn krant zelfs gelezen zou worden als hij de telefoongids zou afdrukken: iedereen zou zijn naam gaan zoeken. Als spreker kun je tijdens een presentatie een warme band smeden met je publiek door hetzelfde te doen: gebruik namen of citaten van mensen in het publiek, of van mensen die de aanwezigen allemaal kennen.

Gebruik verder ook herkenbare voorbeelden. Spreek je voor mensen die waarschijnlijk vrijwel allemaal kinderen hebben, gebruik dan een voorbeeld waarin jij als ouder figureert. Zijn het allemaal mensen die in de gezondheidszorg werken, verpak het argument dat je wilt benadrukken dan in een voorbeeld dat zich afspeelt in de gezondheidszorg – je zult merken dat het argument meer effect sorteert.

Probeer je aan te passen aan je publiek, maar overdrijf niet. Alleen als je echt ‘een van hen’ bent, is jezelf aanpassen een optie, anders werkt het tegen je. Hijs je niet in een zwarte broek als je toevallig spreekt voor liefhebbers van de gothicstijl, maar draag de kleding die je anders ook bij bijzondere gelegenheden draagt. Spreek niet op kleuterniveau als je voor lager opgeleiden speecht en gedraag je niet als een heilig boontje als je voor een publiek van christelijke managers speecht. Houd rekening met je publiek, maar blijf jezelf.

==

.

Bekende sprekers – koningin Beatrix

Op het bureau van koningin Beatrix in paleis Noordeinde belandt elk jaar de speech die ze op Prinsjesdag gaat uitspreken. En elk jaar vragen vriend en vijand zich af: wordt het weer zo’n wollige, ambtelijke speech, of krijgen we dit jaar eindelijk een frisse, heldere troonrede?

==

Elk jaar is er kritiek op de troonrede, niet alleen van oppositiepartijen maar ook van taalliefhebbers en burgers. ‘Te moeilijk,’ klinkt het keer op keer. In 2005 concludeerde taaladviesbureau BureauTaal dat de troonrede voor niet minder dan zeven miljoen Nederlanders nauwelijks te volgen is. ‘Van woorden als “crisisbeheersingsoperaties” snapt zestig procent van de bevolking niets,’ zei een woordvoerder van het bureau, ‘kabinet en koningin gebruiken te moeilijke en abstracte woorden, en bovendien te veel.’

De troonrede wordt volgens de overlevering opgesteld door de minister-president, de ministers en de koningin zelf. In 1992 noemde de toenmalige minister-president Ruud Lubbers de troonrede een ‘coproductie’. Lubbers: ‘De koningin en ik hebben er vele tientallen uren samen op zitten te werken.’

Er is wel iets te zeggen voor de keuze van de ministers en de koningin om een wollige troonrede te schrijven: de troonrede is niet alleen een politiek instrument maar ook een historisch symbool dat hun status mede bepaalt. De koningin laat zich naar het Binnenhof rijden in een gouden koets, en niet in een Toyota Prius. De koningin draagt een staatsietoilet uit brodée façonnée zijde van een goudkleurig lamé (2006) en geen spijkerbroek. De koningin spreekt in ambtenarenjargon en dus niet in helder en begrijpelijk proza.

Er is iets voor te zeggen, maar niet veel. De troonrede is er namelijk niet alleen ter meerdere eer en glorie van de koningin en haar kabinet. Volgens artikel 65 van de Grondwet is het doel van de troonrede ‘(...) een uiteenzetting te geven van het door de regering te voeren beleid’.

Als de minister en de koningin naast collega-politici en ambtenaren ook miljoenen burgers willen overtuigen van het nut van het beleid, zullen ze het over een andere boeg moeten gooien. Dan zullen ze voor klare taal moeten kiezen.

Dat je een begrijpelijke troonrede kunt schrijven die geen afbreuk doet aan de symboolwaarde van kabinet en koningin is al in 1975 aangetoond door Kamervoorzitter Anne Vondeling en schrijfadviseur Jan Renkema. Ze herschreven de troonrede van 1975 in De Troonrede van Ridderzaal naar huiskamer. In de oorspronkelijke rede stond: ‘De belastingheffing op arbeidsongeschiktheidsuitkeringen aan gehuwde vrouwen wordt verzacht.’ Vondeling en Renkema schreven: ‘Gehuwde vrouwen hoeven minder belasting te betalen over de uitkeringen die zij krijgen bij arbeidongeschiktheid.’

==

Zou de koningin tevreden zijn over de troonrede die de volgende keer op haar bureau ligt, een speech die waarschijnlijk even wollig is als anders? Vast wel, en waarom ook niet? Hij past ongetwijfeld weer naadloos bij haar koets en haar jurk. Maar voor de premier en zijn ministers is het een gemiste kans. Alle aandacht gaat uit naar de koets, de jurk, de hoedjes en het koffertje van de minister van Financiën.

==

De befaamde Amerikaanse speechwriter Peggy Noonan zei ooit: ‘A speech reminds us that words, like children, have the power to make dance the dullest beanbag of a heart.’ Benieuwd hoeveel harten er de volgende keer weer dansen.

==

.

Een scherpe invalshoek

Als voorzitter van de Belangenvereniging Bulgaarse Volksmuziek kun je natuurlijk elke presentatie spreken over de ontstaansgeschiedenis, de onregelmatige maatsoorten en de typische zangcultuur van de Bulgaarse volksmuziek. Je bent voorzitter of je bent het niet! Maar na 67 spreekbeurten, presentaties, tafelredes en afscheidsspeeches komt het verhaal je natuurlijk de neus uit. En het is maar de vraag of je publiek het algemene verhaal kan waarderen. Misschien breng je het niet meer met zo veel verve omdat het verhaal je zelf ook verveelt of is het verhaal te algemeen om iedereen te boeien. Wat je dringend nodig hebt, is een scherpe invalshoek!

Als voorzitter zou je het publiek kunnen vertellen wat de rol van de volksmuziek was tijdens het communistische tijdperk. Je zou ook kunnen vertellen hoe het mogelijk was dat een obscure vrouwenzanggroep als Le Mystere Des Voix Bulgares wereldwijd de hitlijsten veroverde.

==

Elke goede roman, elk goed krantenartikel en elke goede speech heeft niet alleen een (breed) onderwerp maar ook een (scherpe) invalshoek. Wat heb je eraan, en hoe bedenk je er een?

Als je manager of stafmedewerker bent van een ziektekostenverzekeraar, is stress een prima onderwerp om voor een speech te gebruiken. Toch is het beter om voor een invalshoek te kiezen zoals een bewezen effectieve aanpak van vakantiestress bij Nederlandse managers.

Voor jou als schrijver en spreker is deze invalshoek een rode draad die voorkomt dat je in je onderwerp verdwaalt. Zonder invalshoek kan je speech een smakeloze hutspot van dorre feiten en cijfers worden. Moet je het hebben over alle vormen van stress? Ga je spreken over stress bij managers, ondernemers of werknemers? Dankzij de invalshoek (vakantiestress bij managers) kun je het onderwerp afbakenen, informatie selecteren en lijn in de tekst aanbrengen.

Ook voor je luisteraars is de invalshoek een belangrijke rode draad. Ze weten steeds waar je over spreekt en zullen minder vlug afgeleid zijn. Bovendien vinden mensen een verhaal met een focus altijd prettiger dan een breed onderwerp. Wat vind je zelf leuker om te lezen: een roman over de liefde of een roman over een politicus die verliefd wordt op de Franse ambassadrice en het kabinet in grote problemen brengt als zijn relatie hem tot ongebruikelijke beslissingen dwingt?

Het kan moeilijk zijn om een goede invalshoek te bedenken; er is geen methode waarmee je kunt berekenen wat een goede invalshoek is. De volgende vragen kunnen je helpen om die goede invalshoek te vinden.

Wat leeft er bij je doelgroep?

Als je spreekt voor een zaal vol managers, moet je ervoor zorgen dat zij zich aangesproken voelen door jouw verhaal. Vertel ze wat zij kunnen doen aan het voorkomen van stress bij hun werknemers of bij zichzelf.

Wat boeit je zelf het meest aan het onderwerp?

In het ideale geval voed je de nieuwsgierigheid van je publiek, maar het kan nooit kwaad als je kiest voor een invalshoek die jou ook boeit. Ben je als gevolg van recente onderzoeksresultaten gefascineerd geraakt door het feit dat stress onder managers wordt veroorzaakt door (onderlinge) sociale druk? Spreek daar dan over, je enthousiasme garandeert enkele decibellen extra applaus.

Wat is er in het nieuws?

Is er recentelijk onderzoek gedaan naar stress? Wat stond er de afgelopen dagen of weken in de krant over stress? Wat kun je zelf voor nieuws bedenken op basis van de informatie die er bij je verzekeringsmaatschappij is?

Welk voorbeeld of welke persoon vertegenwoordigt een invalshoek?

Heeft een belangrijke klant van je verzekeringsmaatschappij successen geboekt met een alternatieve aanpak van stress? Beperk je dan tot die case. De ontstaansgeschiedenis en het onverwachte succes van vrouwenzanggroep Le Mystere Des Voix Bulgares is interessant omdat het niet over zaken of dingen gaat, maar over mensen van vlees en bloed.

Brainstormen voor een goed idee

Waarom zouden mensen eigenlijk naar jouw verhaal luisteren? Of bekijk het eens vanuit jezelf: waarom luister jij eigenlijk naar andermans verhalen? Waarom lees je romans, kijk je naar films en luister je naar een radioreportage? Een belangrijke reden voor deze belangstelling is je hoop op originele ideeën: je hoopt iets nieuws te horen! Luisterend naar Freek de Jonge in het theater hoop je op goede grappen, kijkend naar een interview met de Franse minister van Buitenlandse Zaken reken je op intelligente visies op buitenlands beleid. Maar het moeten originele grappen zijn en originele visies; je belangstelling verslapt vlug als je ze al kent.

Waar haal je originele ideeën vandaan, oorspronkelijke ideeën voor een invalshoek, anekdote of argument? Komen ze niet aanwaaien, organiseer dan een brainstorm. Er zijn twee effectieve methoden, die je naast elkaar kunt gebruiken.

==

.

Bekende sprekers – Pim Fortuyn

Met Pim Fortuyn heeft Nederland een begenadigd spreker verloren. Of je het nou eens was met zijn ideeën of niet, je móést zijn speeches wel waarderen. Waar je bij Rita Verdonk steeds een voorzichtig geroezemoes op de achtergrond hoort, kon je bij Pim Fortuyn een speld horen vallen: zijn publiek hing aan zijn lippen.

==

Ronduit revolutionair voor de Nederlandse politiek was zijn humor, waarbij hij zelfspot bepaald niet meed. Hij nam graag politieke opponenten op de hak, maar noemde zichzelf bijvoorbeeld nepprofessor en refereerde regelmatig op prikkelende wijze aan zijn homoseksualiteit.

==

Zijn speeches waren inhoudelijk briljant, wat niet vreemd is gezien zijn rijke ervaring als schrijver en columnist. De speeches waren niet alleen goed gestructureerd, maar ook inhoudelijk verantwoord. Fortuyn maakte van elke speech een college en schuwde geen moeilijk woord als dat het verhaal ten goede kwam. In zijn teksten maakte hij bovendien op meesterlijke wijze gebruik van allerlei stijlfiguren.

==

Knap was dat Fortuyn zijn humor, zijn inhoudelijke boodschap en zijn stijlfiguren extra allure gaf met zijn lichaamstaal en zijn stem. Beide waren zorgvuldig op elkaar afgestemd – soms nog wat onwennig en zelfs stuntelig (denk aan de militaire groet toen hij een speech afsloot met de woorden ‘at your service’), maar steeds met de professionele behoefte om zijn boodschap zo goed mogelijk over te brengen.

==

.

Bestaande ideeën hergebruiken

De eerste methode betreft het hergebruiken van bestaande ideeën. Daar is niets mis mee, als je de ideeën maar aanpast aan je eigen smaak. Als je surfend op internet, bladerend in een tijdschrift of luisterend naar een collega een goed idee herkent, moet je het niet blindelings kopiëren. Ga altijd na of je er een persoonlijke draai aan kunt geven. Zelfs de beste confectiekleding vereist soms wat persoonlijke aanpassingen: de pijpen van een broek moeten korter of langer of de taille van een jasje moet worden aangepast.

Originele gedachten genereren

De tweede methode betreft het genereren van originele gedachten. Niks hergebruik, niks aanpassen: je neemt je voor om deze keer eens met iets splinternieuws voor de dag te komen. Je wilt de aanwezigen verrassen met enkele originele denkbeelden waar ze niet van terug hebben. Deze methode lijkt moeilijker en tijdrovender dan ze in werkelijkheid is. Brainstormen met jezelf (of met vrienden of collega’s) vereist enige discipline, maar als je het volgende stappenplan volgt, lukt het altijd om enkele originele, creatieve ideeën te genereren.

Je hebt in de eerste plaats een helder doel nodig. Ga je een grap bedenken om op ironische wijze de nutteloosheid van het bestaan te benadrukken? Heb je feiten nodig die de stelling onderbouwen dat jullie nieuwe dienst onmisbaar is? Omschrijf desnoods alle randvoorwaarden waaraan het idee moet voldoen.

Spui vervolgens zo veel mogelijk ideeën, zonder ze te beoordelen. In dit stadium is kwantiteit belangrijker dan kwaliteit. De Amerikaanse reclameman Alex Osborn (1888-1966), grondlegger van het fenomeen brainstormen, ontdekte dat je het bedenken en beoordelen van ideeën moet scheiden. Door kritiek droogt de ideeënstroom al vlug op. Bedenk eerst zo veel mogelijk ideeën waarbij je alle regels moet loslaten: geen enkel idee is te gek, niet in de laatste plaats omdat een idioot idee weer een bruikbaar idee kan opleveren. Beoordeel alle (tientallen, honderden?) ideeën pas op hun bruikbaarheid als je zeker weet dat je er slechts met de grootst mogelijke moeite meer kunt bedenken. Breng uiteindelijk een rangorde aan, werk ze indien nodig uit en maak dan een keuze.

Zo’n brainstormsessie kun je helemaal aanpassen aan je eigen wensen. Brainstorm alleen in je werkkamer of met drie collega’s in een vergaderkamer. Brainstorm ’savonds of ’sochtends, gebruik gespecialiseerde brainstormsoftware of klad lukraak met pen en papier. Je kunt tijdens het brainstormen gebruikmaken van externe bronnen, zoals internet, maar probeer ook eens om het ‘droog’ te doen. We hebben tegenwoordig de neiging om voor elk probleem menskracht, instrumenten en technologie in te schakelen, terwijl eenzaam staren naar een wit plafond soms meer en waardevollere antwoorden oplevert.

Er is één randvoorwaarde waar je je altijd aan dient te houden: brainstormen vereist een actieve houding. Je moet er tijd voor uittrekken en jezelf dwingen om een, twee, drie uur actief te praten en te piekeren. Het is natuurlijk mogelijk dat het ultieme idee pas drie dagen later in je opkomt terwijl je net als Archimedes in bad zit, maar dat idee was waarschijnlijk niet gekomen als je met je brainstorm het denkproces niet op gang had gebracht.

Loop je vast, denk dan eens lateraal. Neem bijvoorbeeld de vraag: ‘Hoeveel stress hebben vogels?’ Een schijnbaar onzinnige vraag, maar juist vragen die buiten het boekje gaan, kunnen soms interessante nieuwe vragen en dus invalshoeken opleveren. Vrij associëren door van de gebaande paden af te wijken is een belangrijk kenmerk van lateraal denken, een principe van de bekende managementdenker Edward de Bono.

Ook nuttig: maak een top tien. Dat is heel effectief als je meerdere ideeën hebt en niet kunt kiezen. Orden de invalshoeken in de top tien gedurende enkele dagen of weken en je zult zien dat één invalshoek langzaam maar zeker favoriet wordt.

==

.

Tools – PowerPoint Light

Een van de belangrijkste redenen voor de populariteit van PowerPoint is ongetwijfeld het houvast dat het sprekers geeft. Als dit ook voor jou de belangrijkste reden is om PowerPoint te gebruiken, zou je kunnen overwegen om de beamer uit te laten en de sheets slechts voor jezelf te gebruiken. Lees de pagina’s van het scherm van je laptop of van prints.

Tijdens het maken van de PowerPointpresentatie raak je vertrouwd met de tekst en tijdens de presentatie profiteer je van het houvast dat de teksten je geven. Het grote voordeel voor het publiek is dat het zich kan concentreren op je speech in plaats van op je multimediavaardigheden.

==

.

Beter goed gejat dan slecht verzonnen

Burgemeester Ada Boerma van de Gelderse gemeente Maasdriel maakte bij het schrijven van haar installatietoespraak in 2007 ruimhartig gebruik van de installatietoespraak van haar collega Thom de Graaf van Nijmegen. Een lokale politicus telde honderden identieke zinsneden en woorden en noemde het een schande. Boerma probeerde zich te verweren met het argument dat zij zich slechts had laten ‘inspireren’ door De Graaf. In een persverklaring mopperde Boerma dat zij het ‘overgrote deel’ van de toespraak toch echt zelf had geschreven.

Burgemeester Boerma baseert zich op het gezegde ‘beter goed gejat dan slecht verzonnen’. Met die theorie is niets mis, als je je maar aan de formule houdt. Maar Boerma maakte een cruciale fout door het sleutelwoord ‘goed’ te schrappen, een fout die haar tot in lengte van dagen zal worden nagedragen. Hoe origineel ze in de toekomst ook voor de dag zal komen, iedereen zal direct plagiaat vermoeden. Hoe kun je de formule goed toepassen?

De kunst is om niets te kopiëren, maar om je te laten inspireren. Bij het schrijven van de tekst voor een speech kun je vroeg of laat vastlopen. Je hebt ideeën nodig: namen, concepten, voorbeelden, feiten en andere ingrediënten waarmee je verder kunt. En wat doe je dan? Je kijkt om je heen, je praat eens met andere mensen en je surft wat op internet. En als je volhoudt, vind je geheid materiaal waarmee je verder kunt; materiaal dat nieuwe aanknopingspunten biedt. Dit materiaal moet je natuurlijk niet kopiëren, maar gebruiken als een richtingaanwijzer om een nieuwe weg in te slaan. De volgende twee voorbeelden uit de speeches van Thom de Graaf en Ada Boerma geven goed aan hoe het (niet) hoort.

Voorbeeld 1

In de originele toespraak beschrijft Thom de Graaf hoe een kersverse Italiaanse burgemeester probeerde om letterlijk en figuurlijk licht te brengen in zijn dorp door een grote spiegel tegen een bergwand te laten installeren. De Graaf gebruikte het verhaal in ironische zin: hij wilde naar eigen zeggen niet meer beloven dan hij als burgemeester zou kunnen waarmaken.

Boerma jatte slecht en kopieerde het hele verhaal over de Italiaanse burgemeester, inclusief de moralistische kanttekening. In plaats daarvan had Boerma zich ook kunnen laten inspireren door het voorbeeld en op zoek kunnen gaan naar andere burgemeesters die het ook te hoog in hun bol hadden.

Voorbeeld 2

In de originele toespraak gebruikt Thom de Graaf een poëtisch citaat van zijn vader (ook burgemeester) waarmee deze zich bescheiden en kwetsbaar presenteerde, net als zijn zoon nu: ‘Met uitgestoken hand sta ik voor U allen. (…) Die handen zijn nog leeg. Zij dragen nog geen bouwstenen en geen cement voor de vele taken. (…) U allen wil ik vragen mij te helpen mijn grage hoofd en handen te vullen.’

Boerma jatte slecht en gebruikte dit mooie citaat zonder bronvermelding. In plaats daarvan had Boerma ook op zoek kunnen gaan naar een ander citaat, naar een quote of een gedicht waarmee zij haar wil om te leren en deel uit te maken van de nieuwe gemeente op een aantrekkelijke manier had kunnen verwoorden.

==

Vind je bij een ander woorden die je aanspreken? Gebruik die woorden dan als een citaat mét bronvermelding, of personaliseer de diepere betekenis. Hiervoor moet je kritisch nagaan wat de basis is van de woorden die jou aanspreken. Die kan zowel op de inhoud als op de stijl van die woorden slaan. Als iemand een anekdote uit zijn jeugd vertelt, kun je op zoek gaan naar een andere persoonlijke anekdote. Als iemand statistische cijfers gebruikt om een argument kracht bij te zetten, kun je op zoek gaan naar statistische cijfers die relevant zijn voor jóúw verhaal. Als iemand zijn toehoorders wijst op het belang van bescheidenheid, kun je op zoek gaan naar waarden die jij van belang vindt.

Voor componisten, architecten, schrijvers, schilders en andere artiesten is het niet meer dan normaal om bij het scheppen van nieuw werk voort te borduren op bestaand werk. Er zijn zelfs complete stromingen die gebaseerd zijn op ‘inspiratie’, denk maar aan popart en jazzmuziek. Maar jatten wordt in de kunstwereld bepaald niet op prijs gesteld.

Iedereen laat zich inspireren: auto-ontwerpers door bestaande auto-ontwerpen, ondernemers door succesvolle ondernemingen, managers door geslaagde managementgoeroes. Dergelijk plagiaat kan originele en uiteindelijk succesvolle concepten opleveren. De sleutel tot dit succes is altijd inspiratie en improvisatie: het betere jatten. Maar laat je uit tijdgebrek of frustratie niet verleiden tot goedkoop jatwerk.

Bedankt voor het lezen van deze preview. Bestel dit e-boek en lees snel verder!

==

Voor meer informatie over dit boek en andere boeken van Uitgeverij Haystack: www.haystack.nl