GELLERT TAMAS

DE LASERMAN

GELLERT TAMAS

DE LASERMAN

Een waar gebeurd verhaal

Uit het Zweeds vertaald door:

Ron Bezemer & Renée Lelieveld

Uitgeverij de Rode Kamer

GELLERT TAMAS

DE LASERMAN

NON-FICTIE THRILLER

GELLERT TAMAS

DE LASERMAN

Een verhaal over Zweden

Deze vertaling is mede tot stand gekomen met steun van

Svenska Institutet, Stockholm

Oorspronkelijke titel

Lasermannen. En berättelse om Sverige

Verschenen bij

Ordfront Förlag, Stockholm 2002

© Oorspronkelijke tekst Gellert Tamas

© Nederlandse vertaling Ron Bezemer, Renée Lelieveld en

uitgeverij de Rode Kamer 2007

Met toestemming van

Bengt Nordin Agency, Stockholm

Eindredactie Ton Lelieveld

Omslagontwerp Rolf van Kammen

Lay out Rough Design, Haarlem

NUR 305

www.rodekamer.nl

Rond de jaarwisseling 1991-1992 heerst er paniek in Stockholm en leeft de bevolking in angst. Een onbekende dader, gewapend met een lasergeweer, schiet in totaal elf mensen neer. Een van de slachtoffers overlijdt, de anderen raken zwaar gewond – sommigen worden voor de rest van hun leven invalide. Het enige dat de slachtoffers gemeen hebben, is hun donkere haar. In diezelfde periode beleeft Zweden de ernstigste economische crisis sinds vele decennia. In het spoor daarvan komt een nieuwe, militant racistische beweging op. Overal in het land worden asielzoekerscentra met molotovcoctails en brandbommen bestookt. In het parlement spreken politici van de nieuwe ultra-rechtse partij Ny demokrati veelvuldig opruiende taal over allochtonen die misbruik maken van sociale voorzieningen. De aanslagen door de laserman ontketenen de grootse politiejacht sinds de moord op de Zweedse premier Olof Palme. Na tien maanden wordt John Ausonius – de laserman – onder dramatische omstandigheden gearresteerd. Hoewel hij ontkent de aanslagen te hebben gepleegd, wordt hij tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld. Na bijna tien jaar gezwegen te hebben, besluit John Ausonius de aanslagen te bekennen, inclusief de twintig door hem gepleegde bankovervallen. Behalve met de politie wil Ausonius slechts met één persoon spreken – de journalist en schrijver Gellert Tamas.

Inhoudsopgave

Proloog: 20 april 1991

Stormwaarschuwing: 27 mei 1991 

De opmaat: 10 juli 1991 

De laserman. Een verhaal over Zweden 

2 augustus – 5 augustus 1991 Licht 

9 augustus 1991 Westfalen 

15 september – 22 oktober 1991 Herinneringen 

27 oktober – 28 oktober 1991 Jeugd 

1 november 1991 Vrienden 

2 november 1991 Privé-school 

6 november 1991 Rebellie 

8 november 1991 Leegte 

8 november 1991 Demonen 

14 november 1991 Chaos 

25 november 1991 Geweld 

30 november 1991 Revanche 

6 december 1991 Vrije val 

30 december 1991 – 12 juni 1992

Nawoord 

Dankwoord 

Proloog: zaterdag, 20 april 1991

Achter het podium van Medborgarhuset in het centrum van Stockholm hangen twee vlaggen. Eén met de swastika van de nazi’s en één met het Zweedse blauwgele kruis.

Achter het spreekgestoelte staat een lange, geheel in het zwart geklede man. Hij heet de deelnemers aan de bijeenkomst hartelijk welkom. In de zaal voor hem zit een bonte verzameling mensen. Jonge mannen, velen met kaalgeschoren hoofden en helemaal in het zwart. In het publiek bevinden zich ook enkele oudere, gedistingeerde heren. Een van hen, een man van ver over de vijftig, is de eerste spreker op deze bijeenkomst. Hij heet Göran Assar Oredsson en is al meer dan dertig jaar voorzitter van Nordiska Rikspartiet. Zijn politieke partij stamt rechtstreeks af van de Zweedse nazi’s uit de Tweede Wereldoorlog. Göran Assar Oredsson geeft een lezing over Hitler. Hij vertelt over het leven van ‘de grote Führer’. Hij gaat in op de ‘schuldproblematiek’. Het publiek reageert op zijn woorden met gejuich en een gestrekte rechterarm. In de grote zaal van Medborgarhuset klinkt luid hun geschreeuw: ‘SIEG HEIL! SIEG HEIL!’

Het is vandaag precies 102 jaar geleden dat Adolf Hitler werd geboren. In Medborgarhuset vindt de grootste nazi-bijeenkomst plaats sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Hier zitten de inmiddels oud en grijs geworden, destijds hardhandige leiders van de Zweedse nationaal-socialistische beweging uit de tijd tussen beide wereldoorlogen. Hier zijn de mannen en vrouwen van middelbare leeftijd bijeen die behoren tot Nordiska Rikspartiet. En hier is ook de nieuwe generatie Zweedse nazi’s te vinden die het netwerk vormen rond de krant Storm en de ultra-rechtse beweging Föreningen Sveriges Framtid.

De deelnemers zijn niet al een hiernaartoe gekomen om Adolf Hitler te eren, maar ook om ervaringen tussen de generaties uit te wisselen. Het gaat erom de krachten te bundelen voor de toekomst. De mannen met de kaalgeschoren hoofden, de zwarte uniformen en de nazi-symbolen vermoeden wellicht meer dan dat ze echt begrijpen dat er in Zweden iets nieuws in opkomst is. De bijeenkomst van vanavond is het begin van iets groots. De komende maanden zullen waarschijnlijk de meest expansieve periode vormen in de geschiedenis van het Zweedse rechts-extremisme. Diverse deelnemers van vanavond zul en zeer binnenkort bij het grote publiek bekend staan als leden van de rechts-extremistische terreurorganisatie Vitt Arikst Motstånd, VAM. Over enkele maanden zul en zij oproepen tot gewapende strijd tegen de Zweedse staat.

Maar vanavond beperkt men zich nog tot de gestrekte rechterarm. Voor de deelnemers uit elkaar gaan, zingen ze gezamenlijk een tekst uit hun liedboek:

‘Slijp de lange messen op het trottoir

En laat ze dalen in het lichaam van de jood

Het bloed van de strijd moet stromen

Wij hebben schijt aan de vrije jodenrepubliek

Als de tijd van de wraak is aangebroken

Zijn wij bereid tot massamoord

Hang socialisten op aan de lantaarnpalen

En laat ze hangen, met honderden tegelijk

Tot ze op de grond vallen, want

Het bloed van de strijd moet stromen …

In de synagoge hangt een zwart zwijn

Gooi handgranaten in het parlement, want

Het bloed van de strijd moet stromen …’

Stormwaarschuwing: maandag, 27 mei 1991

STORMWAARSCHUWING

Sinds gisteren staat de verkiezingsbarometer op stormwaarschuwing; de opstand van de kiezers tegen de gevestigde politieke partijen neemt alleen maar in kracht toe.

Ny Demokrati, de partij die bij de verkiezingsbarometer van vorige maand met veel kabaal is doorgebroken, komt nu tevoorschijn als de op twee na grootste partij van Zweden met 11,7 procent van de stemmen. Dit is een politieke doorbraak met een omvang die zelden is vertoond en is een ernstig signaal dat er in de Zweedse politiek iets scheef zit. Immers, hoe verder een politieke partij verwijderd is van het pluche van de regeringsmacht, des te groter is de aantrekkingskracht ervan op de kiezers.

Redactioneel commentaar, Expressen

De opmaat: woensdag, 10 juli 1991

BRANDBOMMEN GEBRUIKT TEGEN VLUCHTELINGEN

Onbekende daders hebben in de nacht van maandag op dinsdag een aanslag gepleegd op het asielzoekerscentrum (AZC) van Heby in Västmanland.

De aanvallers wierpen molotovcocktails tegen de muren van het magazijngebouw. Enkele nachtzusters van het ziekenhuis in Heby, dat vlakbij het asielzoekerscentrum ligt, hebben het vuur opgemerkt en vervolgens alarm geslagen.

Na de brand gemeld te hebben zijn de verpleegsters naar het AZC gerend, waarna het hun is gelukt het vuur met zand te doven. Daarbij kregen zij hulp van enkele asielzoekers, die door het lawaai waren gewekt.‘We hebben wel een nachtwaker, maar die blijft niet de hele nacht op’, verklaart Ingemor Jernberg, medewerkster van het AZC tegenover de krant Uppsala Nya Tidning.

Politie, brandweer en ambulance waren snel ter plaatse.

‘Veel vluchtelingen zijn naar buiten gehold – er heerste paniek’, zegt Bölje Jansson van de politie in Sala.

Diverse vluchtelingen hebben verklaard dat er al eerder stenen naar het gebouw zijn gegooid.

Bron : persbureau Tidningarnas Telegrambyrå, TT

DE LASERMAN - EEN VERHAAL OVER ZWEDEN

Vrijdag, 2 augustus 1991

De dronken man drukte de fietspomp hard tegen Alexanders keel en schreeuwde: ‘Lazer op, kloteneger! Je hebt hier in Zweden niks te zoeken!’

Alexander haalde diep adem. ‘Blijf rustig’, zei hij tegen zichzelf.

‘Rustig blijven.’

Eigenlijk was de situatie absurd. Alexander was samen met zijn vrienden David en Bruck in het park Kungsträdgården in het centrum van Stockholm. Op het podium voor hen klonk religieuze muziek. Het was er stampvol met mensen. De sfeer was relaxed. Gezinnen met kinderen en jongeren stonden gebroederlijk naast elkaar in de zwoele zomeravond. En terwijl de man de fietspomp tegen Alexanders keel bleef drukken, zong het koor blij: ‘… prijs de Heer’. Ten slotte greep Bruck in. ‘Sodemieter op, dronken zak!’ zei hij geïrriteerd terwijl hij de man een duw gaf, die daardoor op de grond viel. Toen de drie vrienden met vastberaden tred Kungsträdgården uitliepen, hoorden ze achter zich de man nog roepen. ‘Verdomde negerapen!

Flikkers met aids. Dat zijn jullie! Allemaal!’

‘Laat die zak maar’, zei Bruck. ‘Vanavond houden we het leuk.’

Een uurtje later zaten de drie vrienden in Brucks appartement op Studentbacken in de wijk Gärdet naar Afrikaanse muziek te luisteren. Ze hadden een fles wijn opengetrokken. De relaxte sfeer was weer terug. De man in Kungsträdgården waren ze al vergeten. Iets na middernacht verlieten ze Brucks flat om met de metro naar een feest op Norrmalmstorg te gaan.

‘Vanavond gaan we eens dansend de bloemetjes buiten zetten’, zei Bruck lachend.

De zomer liep ten einde. De nachten waren al weer donker en slechts een paar lampen verlicht en het voetpad naar het metrostation van Gärdet. De lichamen van de drie mannen wierpen lange schaduwen over de donkere struiken.

David Gebremariam liep een paar meter achter zijn twee vrienden. Hij was diep in gedachten verzonken. Er was de afgelopen jaren veel in zijn leven veranderd. Hij was in 1989 naar Zweden gekomen uit een door burgeroorlog verscheurd Eritrea. In slechts twee jaar was hij erin geslaagd Zweeds op vwo-niveau te leren. En nu, na al die eindeloze uren studie, slapeloze nachten en stukgelezen woordenboeken Engels-Zweeds, wachtte hem de beloning. Over enkele weken zou David beginnen met zijn studie antropologie aan de Universiteit van Stockholm.

Maar de zomer was nog niet voorbij. Nu wilde hij nog van zijn laatste vrije dagen genieten. David, Bruck en Alexander, alle drie afkomstig uit Eritrea, hadden besloten dit weekend feest te vieren. Plotseling zag David tussen de boomstammen langs het voetpad een rood licht. Een rode lichtstraal leek doelloos heen en weer te dansen tot hij stilhield op de rug van Bruck, een paar centimeter onder zijn stuitje.

‘Er schijnt een straal licht op je jasje’, zei David verwonderd tegen Bruck, waarna hij zich half omdraaide om te zien waar de lichtstraal vandaan kwam. Op datzelfde moment hoorde hij een dof klikkend geluid en tegelijk voelde hij iets steken in zijn linkerheup. Het deed aanvankelijk niet echt pijn – het voelde ongeveer als een verrekte spier – en David stond verbaasd stil, midden op het voetpad.

‘Dat was een schot, dat was een schot!’ schreeuwde Bruck met angst in zijn stem en begon naar het metrostation te rennen. Alexander holde onmiddellijk achter hem aan.

David keek zijn vrienden na. Hij begreep nog steeds niet wat er gebeurd was. Pas toen hij zich bewoog, voelde hij dat er iets niet in orde was. De pijn had hem nu echt te pakken. Elk stap die hij zette, deed pijn. Er stroomde warm bloed langs zijn dij. David voelde de paniek opkomen. Hij draaide zich om en holde zijn vrienden achterna. David haalde Alexander en Bruck bij het metrostation in. Hij hijgde zwaar van het rennen. Zijn hele broek zat nu onder het bloed. Keer op keer schoot dezelfde gedachte door Davids hoofd. Wie had er op hem geschoten? En waarom?

Bruck en Alexander keken hem met bange ogen aan. ‘We moeten hulp halen’, zei Bruck. Maar in het donker van de avond was geen mens te zien. Terwijl ze aarzelend om zich heen keken, zag Bruck op Smedsbacksgatan de lichten van een auto langzaam naderen. Hij rende de weg op, maar toen de bestuurder de donkere man zag, gaf hij gas, week uit naar links en reed om Bruck heen die wanhopig met zijn armen zwaaide, waarna de auto om de volgende bocht verdween. Bruck stond verbaasd op de weg.

‘Sta daar niet zo suf te kijken’, riep Alexander en wees naar de huizen ongeveer vijftig meter verderop. ‘Daar in dat huis brandt licht. Die kunnen ons helpen’, schreeuwde hij terwijl hij naar het dichtstbijzijnde huis begon te rennen. Bruck holde hem achterna.

Alexander was er het eerst. Hij bonkte op de deur. Er werd door een oudere dame opengedaan die voorzichtig door de deuropening keek.

‘Er is op mijn vriend geschoten. Hij bloedt. Ik moet een ambulance bellen’, riep Alexander opgewonden.

De oude mevrouw bekeek hem wantrouwig. Haar blik verplaatste zich naar Bruck, die nu ook bij de deur was aangekomen. De vrouw zag er onzeker uit, bijna bang. Het was middenin de nacht en voor haar stonden twee mannen die ze niet kende. Iets verderop in het donker zag ze de contouren van een derde man.

‘Verdwijn, voor ik de politie bel’, zei ze geërgerd terwijl ze de deur dichtsmeet. Alexander hoorde hoe ze de sleutel twee keer omdraaide. De twee vrienden holden terug naar David. Zijn gezicht was wit. Hij had nog meer bloed verloren.

Op Smedsbacksgatan kwam weer een auto aanrijden. ‘Deze moet stoppen’, dacht Bruck terwijl hij met gespreide armen midden op de weg ging staan. Na een paar seconden remde vlak voor hem een witte Volvo.

‘Er is op mijn vriend geschoten. Hij bloedt. Hij moet naar het ziekenhuis. Snel!’ zei Bruck op besliste toon. De man, die de ruit van het portier naar beneden had gedraaid, keek aandachtig naar David die langzaam strompelend dichterbij kwam. Door het bloed was zijn spijkerbroek veranderd in een rode, plakkerige massa. Ook Davids handen zaten onder het bloed, evenals zijn gezicht, zijn overhemd en zijn dunne zomerjasje.

‘Ik moet naar het ziekenhuis’, smeekte David.

‘Tja, ik weet het niet …’, antwoordde de man aarzelend. Hij keek afwisselend naar David en naar de zitting van zijn autostoelen. ‘Nee, sorry’, zei hij na even te hebben nagedacht. ‘Ik had je graag geholpen, weet je. Maar ik heb geen plastic bij me om op de stoelen te leggen. En ik wil niet dat mijn auto onder het bloed komt. Het spijt me, maar je moet maar iemand anders vragen’, zei hij, zette de auto in de eerste versnelling en verdween met zijn witte Volvo in het donker. Op datzelfde moment verloor David Gebremariam het bewustzijn. Jaren later, tijdens het proces in de rechtbank van Stockholm, beschreef David zijn gevoel van die nacht als volgt:

‘Ik voelde me een volstrekt waardeloos mens. Ik voelde me als een dier dat ontsnapt was uit een dierenpark. Mijn leven was kennelijk minder waard dan de bekleding van een autostoel.’

Wat David in die augustusnacht nog niet wist, was dat hij het eerste slachtoffer was van de zogeheten laserman. Na het schot van 3 augustus 1991 zouden nog negen moordaanslagen volgen. Eén man zou sterven en tien anderen ernstig gewond raken. De aanslagen zouden een hele stad schrik aanjagen en resulteren in het meest omvattende politie-onderzoek in Zweden sinds de moord op Olof Palme. De straten van Stockholm zouden zwart zien van de demonstranten en de Zweedse premier zou zich via de televisie tot de natie wenden met een oproep tot kalmte en rust.

Maar in die bewuste augustusnacht wist David Gebremariam hier natuurlijk niets van. Hij wist alleen maar dat hij – gewond en bloedend – tot drie keer toe voorbijgangers om hulp had gevraagd. En dat die in alle gevallen geweigerd hadden hem te helpen.

***

Het besluit om te gaan schieten was een grote stap. Het was een zeer moeilijke beslissing. Ik stapte een donker tijdperk binnen of je hoe je zoiets ook kunt noemen. En het voelde niet bepaald licht, het voelde enorm zwaar, ik had er zeer veel moeite mee mijn besluit uit te voeren. Aanvankelijk was het niet mijn bedoeling iemand van het leven te beroven …bij de eerste aanslag had ik alleen maar besloten te schieten … mijn doel was vooral … om te … ik wilde opschudding veroorzaken en ik vond dat allochtonen het verdienden. Maar ik vond niet dat het zomaar een willekeurig iemand moest zijn; ik was vooral uit op criminele allochtonen, van die types die in een Mercedes rondrijden en die zich bezighouden met zwart geld, heroïne en zo.

Alle criminelen die ik kende, waren allochtonen. In het begin was ik op zoek naar een Griek. Die had ik eerder gezien met een griet van wie ik vermoedde dat hij haar tot prostitutie had gedwongen. Ik had er zin in hem in elkaar te slaan, zodat dat meisje kon vluchten. Ik was naar hem op zoek, maar … dat was typisch, als je ze nodig had dan vond je ze niet. Anders zag je ze namelijk overal. Luie, smerige kootzakken. In de metro zaten ze veel te luidruchtig te praten en te schreeuwen. Moet ik in de metro nu echt al dat Arabisch in mijn oren krijgen zodat ik nauwelijks zelf nog kan nadenken? Als je in Zweden woont dan mag je toch wel Zweeds leren en weten hoe je je gedraagt? Maar dat lijken ze niet te kunnen!

Zo was het ook op Studentbacken, waar ik naast hen woonde. Ze maakten verdomd veel herrie. Ik ging er naar binnen om ze de waarheid  te zeggen, want ik was bepaald niet bang voor ze. Ik deed op een keer zonder kloppen de deur bij ze open en zei dat ze verdomme nu eens wat stiller moesten zijn. Het was tien uur ’s avonds – of nog later. Er zat daar wel een dozijn buitenlanders in dat kleine kamertje, ze zaten overal, de meesten in hun ondergoed.

Maar ten slotte had ik er echt geen zin meer in om mijn tijd te besteden aan het zoeken naar criminelen. Ergens had ik ook geen tijd om me daar in te mengen, dus dacht ik dat het genoeg moest zijn om een allochtoon neer te schieten. Het effect is hetzelfde. Ik wilde dat ze zouden begrijpen dat ze hier niet veilig waren. Ik wilde ze de stuipen op het lijf jagen. Ik wilde ze gewoon zo bang maken dat ze weer zouden vluchten.

Ik fietste naar Gärdet. Ik wachtte een uur, ik wilde namelijk geen getuigen  want ik wou niet tegen de lamp lopen. Toen zag ik drie mannen. Ik zag dat het negers waren. Ik voelde dat … dat het niet leuk was. Het was niet makkelijk. Het is moeilijk te beschrijven wat ik voelde voor ik de trekker overhaalde. Ik voelde een enorme weerstand, al mijn instincten en gevoelens zeiden: doe het niet. Het was moeilijk … maar ik had het besluit genomen. Ik had me gehard, ik wilde het niet maar ik voelde dat ik moest.

Uiteindelijk lukte het me, ik haalde de trekker over en voelde dat dat een grote stap was, ik voelde wat voor een slecht mens ik was, ik weet niet hoe ik het moet beschrijven … ik nam gewoon een stap in de verkeerde richting.

Toen ik het schot had afgevuurd en merkte dat ik hem geraakt had, ging ik er snel vandoor.

***

Maandag, 5 augustus 1991

Commissaris Lennart Thorin, hoofd van de afdeling geweldsdelicten van de Stockholmse politie, keek naar zijn mensen. Er wachtte een nieuwe werkweek. Voor hem zaten ongeveer dertig politieagenten. Het was acht uur in de ochtend. Tijd voor de dagelijkse ochtendbijeenkomst. Lennart Thorin was nog slechts enkele jaren van zijn pensioen verwijderd en kon terugkijken op een succesvolle loopbaan. Van veldwachter in Nacka in de jaren vijftig tot hoofd geweldsdelicten in Stockholm. Het was een lange weg geweest over een lang niet altijd kaarsrecht pad. Soms dacht Thorin dat het wellicht beter was geweest als hij zijn mond had gehouden in plaats van altijd zijn mening te geven. Maar zwijgen hoorde nu eenmaal niet bij zijn karakter. Je likt nu eenmaal niet iemands achterwerk om sneller carrière te maken. Bovendien had Thorin een vurig temperament dat niet altijd makkelijk in toom te houden was, zelfs niet als hij het probeerde.

Lennart Thorin meende dat de gevechten die hij was aangegaan, de moeite van het vechten waard waren. Zoals het gevecht dat nu plaatsvond. De corpsleiding wilde opnieuw een reorganisatie doorvoeren. Volgens het laatste voorstel was men van plan de taken van de afdeling geweldsdelicten te decentraliseren; al het recherchewerk dat betrekking had op geweldsmisdrijven in de regio..

Lennart Thorin had besloten zich ertegen te verzetten. ‘Waarom een team uit elkaar halen dat zijn vak verstaat? De vijftig mannen van deze afdeling vertegenwoordigen met elkaar een fantastische competentie. Die kun je toch niet zo maar weggooien door de afdeling te splitsen’, had hij al diverse keren tegen de corpsleiding gezegd. Lennart Thorin wist dat zijn ervaring en autoriteit zwaar wogen, maar hij was zich ook bewust van het gefluister achter zijn rug: ‘Thorin is een weerbarstige politieman van de oude stempel die zich verzet tegen alle veranderingen.’ Maar dat kon hem niets schelen. Hij piekerde er niet over de leiding toe te staan een goed geolied team kapot te maken en verder mochten ze zeggen wat ze wilden. Thorin schraapte zijn keel en als gewoonlijk werd het snel stil in de kamer. De rechercheurs keken aandachtig naar hun chef.

‘Ja, goedemorgen allemaal’, zei Thorin en gaf vervolgens zoals altijd het woord aan zijn naaste medewerker, commissaris Åke Thorstensson. 

De procedure van de ochtendbijeenkomsten was altijd hetzelfde. Om de hele groep op de hoogte te houden, werden zowel oude als nieuwe zaken kort doorgenomen. Degenen die direct bij grotere zaken betrokken waren, bleven na de bijeenkomst achter voor afzonderlijke vergaderingen.

Åke Thorstensson bladerde door zijn papieren. ‘Oké, laten we eens zien wat er in het weekend is gebeurd’, begon hij. ‘We hebben een overval met een mes op Kungsholmen en ook één in Rinkeby. Beide ernstig genoeg om ze als poging tot moord te classificeren. Verder hebben we als gebruikelijk enkele berovingen. Die nemen we later door met de groep berovingen, daar hoeven we niet allemaal bij te zijn’, zei Thorstensson.

‘Ik hoorde dat er een man is neergeschoten in Gärdet. Weten we daar iets meer van?’ vroeg Thorin.

´Niet bepaald veel’, zei Thorstensson. ‘Het slachtoffer heet David Gebremariam. Hij is 27 jaar en komt oorspronkelijk uit Eritrea. Op zaterdagochtend om 02.00 uur is er op Troppstigen op hem geschoten toen hij samen met twee vrienden op weg was naar het metrostation van Gärdet. De plaats delict is een slecht verlicht, steil pad. De dader lag vermoedelijk verscholen tussen de bosjes naast het pad. Na het schot renden Gebremariam en zijn twee vrienden naar het metrostation. Daar hebben onze mensen hen aangetroffen. Het slachtoffer bloedde hevig en was nauwelijks bij bewustzijn. Zijn vrienden waren nogal verontwaardigd. Ze hadden mensen om hulp gevraagd. Een automobilist had kennelijk geweigerd Gebremariam mee te nemen omdat hij geen bloed op zijn autostoel wilde hebben. De ambulance kwam ongeveer gelijk aan met onze politieauto, dus zijn onze mensen meegereden naar het ziekenhuis Sabbatsberg om daar de aangifte te noteren.’

‘Hoe zwaar is hij gewond?’ vroeg Thorin.

‘Hij is niet in levensgevaar. De kogel drong binnen aan de rechterkant vlak onder de ruggenwervel en verliet het lichaam iets boven het heupbeen. Het schot heeft veel weefsel beschadigd, maar naar omstandigheden gaat het goed met de jongen.’

‘Valt er nog meer over de zaak te vertellen?’

‘Ja, een vreemd detail. Gebremariam zegt dat hij op de rug van zijn vriend een rood licht zag, vlak voordat hij zelf werd geraakt. Hij beweert dat het het licht was van een laservizier. Hij had zo’n wapen kennelijk eerder tijdens zijn militaire dienst gezien en hij herkende de rode, gebundelde lichtstraal.’

‘Maar wie loopt er nu met een lasergeweer middenin de stad?’

‘Dat is een zeer goede vraag, waar we geen antwoord op hebben.’

‘Zijn er sporen, is er een signalement van een eventuele dader?’

‘Vooralsnog niet.’

‘Zijn er getuigen?’

‘Ook niet. Geen enkele. Maar dat is misschien ook niet zo raar. Het loopt tegen het eind van de zomer en het wordt ’s nachts al flink donker.’

‘Als je bedenkt dat het middenin de stad was, is het toch vreemd dat niemand iets heeft gezien’, zei Thorin nadenkend. ‘Oké, het lijkt er dus op dat we misschien iemand hebben die het leuk vindt om met een lasergeweer op mensen te schieten. Kun jij de zaak onderzoeken, Forss?’

Inspecteur Lars-Erik Forss klonk niet bijster enthousiast.

‘Ja, ik heb nog wel wat andere zaken op mijn bord, maar natuurlijk kan ik ook hier wel even naar kijken’, zei hij aarzelend.

‘Ja, ik weet dat jullie allemaal veel te doen hebben, daar kan ik helaas niks aan veranderen’, zuchtte Thorin. ‘Ik ben al talloze keren bij de corpsleiding geweest met een verzoek om meer mensen. Ze weten dat de situatie op den duur onhoudbaar wordt. Maar zoals gewoonlijk gebeurt er niets. We zien wel. Maar ik zou het prettig vinden als je de zaak onderzocht, Forss’, zei Thorin terwijl hij de kring rondkeek. Niemand leek nog iets te willen toevoegen. Lennart Thorin legde zijn papieren op een stapeltje.

‘Oké. Dit is dus alles voor vandaag. Op pad en doe je werk, mensen.’

Lars-Erik Forss pakte de telefoon voor het eerste telefoongesprek van die dag.

Elk onderzoek naar een moord of poging tot moord volgt een min of meer vast patroon en Lars-Erik Forss begon aan een inmiddels overbekende procedure. Hij was bijna net zo oud als Thorin en had in de afgelopen jaren een groot aantal zaken onderzocht.

Meer dan vier van de vijf moorden of pogingen tot moord worden begaan door iemand uit de kennissenkring van het slachtoffer. Daarom begint elk moordonderzoek met het in kaart brengen van het slachtoffer en zijn kennissen. Met wie gaat hij om, waar werkt hij, is hij iemand geld schuldig, heeft hij bekenden in het criminele circuit, zijn er wellicht oude vijanden of ander mensen met wie hij ruzie heeft? Kortom: wie kan of kunnen er een motief hebben?

Een even belangrijke stap is het onderzoek op de plaats delict. Hoe ziet de omgeving eruit? Welke vluchtwegen zijn er? Hoe is de dader op die plek gekomen? Is er nog technisch bewijs te vinden in de vorm van hulzen, kogels en dergelijke?

In elk onderzoek spelen getuigen een belangrijke rol. Het publiek is het beste paar ogen van de politie. Op het eerste gezicht onbelangrijke waarnemingen kunnen soms van beslissende betekenis zijn. De stukjes informatie van diverse getuigen vormen met elkaar een puzzel die uitsluitend kan worden opgelost door een rechercheur die toegang heeft tot alle puzzelstukjes. Iets wat voor een individuele getuige zonder betekenis lijkt – bijvoorbeeld een man die je met een over zijn gezicht getrokken muts op de trap van de metro voorbij holt – kan voor een rechercheur net het puzzelstukje zijn dat ontbrak om te kunnen vaststellen hoe een dader van A naar B is gekomen. Om die reden roept de politie het publiek altijd op met informatie te komen, hoe onbelangrijk die ook lijkt.

Er klopte iets niet in deze zaak, dat besefte Lars-Erik Forss bijna direct. De avondbladen hadden het nieuws over de mysterieuze laserschutter betrekkelijk groot gebracht en in de loop van de ochtend werd er voortdurend gebeld. Er kwamen zo’n twintig tips binnen. Maar geen van die tips ging over het schot dat was afgevuurd op Gebremariam. Bijna iedereen die belde meende dat hij zelf ook door een laserstraal was belicht. Alle genoemde observaties hadden plaatsgevonden op Östermalm, verspreid over een periode van een jaar.

Zijn er meer schutters die gewapend zijn met een lasergeweer, vroeg Lars-Erik Forss zich af, of is het één dader die al sinds een jaar ’s nachts rondsluipt op Östermalm.

’s Middags reed hij samen met enkele collega’s naar Troppstigen. De plaats delict was een steil pad, omgeven door dichte vegetatie en verlicht door slechts enkele straatlantaarns. Er waren genoeg bomen en bosjes voor een dader om zich achter te verbergen. Forss besefte al gauw dat ze hulp nodig zouden hebben om de juiste plaats te lokaliseren vanwaar het schot was gelost. De politie belde aan bij alle woningen in de flatgebouwen met uitzicht op het pad. Maar ook dat had geen resultaat. Niemand had iets gezien of gehoord dat met de aanslag in verband kon worden gebracht. Bij het kinderdagverblijf op Furusundsgatan werd Lars-Erik Forss begroet door twee ongeruste kinderverzorgsters. Ze hadden de krant gelezen. De speelplaats van de kinderen lag slechts op een steenworp afstand van de plek waar een man was neergeschoten. Voor alle zekerheid verzocht Lars-Erik Forss het personeel de kinderen de komende tijd binnen te laten spelen. De inspecteur wilde laten zien dat hij de ongerustheid van het personeel serieus nam.

De volgende dag bracht de krant Expressen het nieuws met grote koppen: ‘Kinderen van de crèche mogen niet buitenspelen. Östermalm in angst voor de Laserman.’

Lars-Erik Forss was verbaasd toen hij de kop las. Voor hij het artikel had kunnen lezen, ging de telefoon weer. Het was opnieuw een persoon die beweerde door een laserstraal te zijn belicht. Het aantal van dit soort meldingen liep nu tegen de dertig. Maar over het gebeurde van zaterdag hadden ze nog steeds geen enkele bruikbare tip binnen.

Ook het verhoor met David Gebremariam leverde niets op. Hij was niet politiek actief, gebruikte geen drugs, hij had voor zover hij wist geen vijanden en hij was niet verwikkeld in enig jaloeziedrama. Er ontbrak een motief.

Bovendien hadden de drie vrienden geheel spontaan besloten om via Troppstigen te gaan. Geen enkele buitenstaander kon dat weten. Voor zover de dader zijn slachtoffer niet al langere tijd was gevolgd, moest het toeval zijn dat er juist op Gebremariam was geschoten. Maar waarom zou iemand met een lasergeweer schieten op een voor hem volstrekt onbekend persoon? Er klopt iets niet in dit verhaal, dacht Lars-Erik Forss.

’s Middags besloot hij dat ze meer actief naar getuigen op zoek moesten gaan. Er werd een zwart-wit gestencild biljet opgeplakt bij alle metrostations, kiosken, banken en grote winkels op Östermalm.

‘Getuigen gezocht’ stond er in een onregelmatig handschrift. Daarop volgde een beknopte beschrijving van het gebeurde van zaterdag en een oproep aan iedereen die iets meer wist, zich te melden bij de afdeling geweldsdelicten van de politie. 

Op woensdag, de derde dag van het onderzoek, was David Gebremariam voldoende hersteld, zodat Lars-Erik Forss hem kon meenemen naar Troppstigen voor een reconstructie. Gebremariam was aanvankelijk doodsbang. ‘Wat als die gek weer op me schiet’, zei hij. Pas nadat Lars-Erik Forss hem beloofd had voor politiebewaking te zorgen, durfde hij het ziekenhuis Sabbatsberg te verlaten. De urenlange reconstructie leverde geen nieuwe informatie op. Het was donker toen het schot viel. Bovendien was Gebremariam door het gebeurde in een ernstige shocktoestand geraakt. Hoe graag hij ook wilde, hij kon de politie niet duidelijk vertellen waar de schutter zich verborgen had.

’s Middags bestelde Lars-Erik een helikopter om luchtfoto’s van de plaats delict te maken.

De avondkranten schreven opnieuw over de laserman en over de vele mensen die het rode laserlicht hadden gezien. De angst begon nu concrete vormen aan te nemen. In de loop van de dag waren op diverse plaatsen op Östermalm pamfletten opgehangen. De inwoners van dat stadsdeel riepen de bewoners op om op straat te patrouilleren om de schuldige te kunnen grijpen:

‘We riskeren allemaal ons leven als we de deur uitgaan. Ergens daar in de bosjes heeft een gek met een lasergeweer verscheidene keren op ons gericht en bovendien een man in zijn heup geschoten. Het had veel erger kunnen zijn, jij had het kunnen zijn. We moeten iets doen aan de terreur van deze gek.’

Het pamflet was ondertekend met: ‘De beschermers van Gärdet’. Enkele bewoners op Östermalm hadden kennelijk besloten tegen de laserman een burgerwacht op te richten.

Donderdagmorgen vroeg op 8 augustus rinkelde weer de telefoon van Lars-Erik Forss. In de hoorn hoorde hij een berouwvolle stem.

‘Hallo, ik heet Magnus. Ik ben de laserman.’

‘Wat zegt u?’

‘Ik denk dat ik de laserman ben. Maar ik ben niet gevaarlijk. Ik heb alleen maar met een laserpen gespeeld die ik vorig voorjaar in Londen heb gekocht.’

Lars-Erik greep naar zijn hoofd. Hij vroeg Magnus onmiddellijk naar het bureau te komen.

Een uur later vertelde een 21-jarige jongeman vol schaamte dat hij het afgelopen jaar op Östermalm met een laserpen had rondgeslopen.

‘Maar waarom?’

‘Dat vond ik leuk. De mensen reageerden zo bang als je die lichtstraal op hen richtte …’

Bij het doornemen van zijn agenda bleek dat Magnus waarschijnlijk verantwoordelijk was voor alle gemelde gevallen. Hij beweerde echter dat hij onschuldig was aan het geloste schot op Troppstigen. Na een snelle controle van wat gegevens had Lars-Erik Forss geen aanleiding hem te verdenken. Het geval met het geheimzinnige laserlicht leek te zijn opgelost. Nu moest alleen nog de dader van de aanslag op Troppstigen worden gevonden.

De volgende dag schreef Expressen weer over de laserman. De verslaggever had ook met Magnus gesproken, die beschaamd zijn streek met de laserpen bekende. De kop van het artikel in Expressen luidde geruststellend:

‘Politie heeft de laserman gevonden.’

LICHT

John Ausonius knoopte zorgvuldig de Engelse strop van zijn das terwijl hij tevreden in de spiegel van de hal keek. Hij constateerde weer eens dat het een ware kunst is om een stropdas zo te knopen dat hij goed zit. Dat vraagt jarenlange training. De strop dient voldoende dicht tegen de hals te zitten om de kraag van het overhemd goed te laten uitkomen en te verstevigen, maar moet niet zo stevig geknoopt zijn dat er een pijnlijk gevoel ontstaat. Maar nu zat hij perfect. De rode bloemen op de matzijden stof van Ansell Dionisio waren geheel in stijl met de helderwitte kleur van zijn overhemd van het merk Manuel Ritz Pipo. De onopvallende witgouden dasspeld vervolmaakte het werk.

John Ausonius draaide zich tevreden om voor de spiegel. Wat hij zag beviel hem. Er straalde hem een beeld tegemoet van succes en zekerheid. Een man in zijn beste jaren, 36 jaar oud. Hij keek op zijn Ferrarihorloge aan zijn pols. Het was precies 14.30 uur op 24 september 1989. Het leven lachte hem toe.

Hij liep rond in zijn flat op Valutavägen in de Stockholmse wijk Hägerstensåsen. De stralen van de nazomerzon vielen warm door de ramen naar binnen. De stijl van de meubelen was klassiek. In de linkerhoek van de woonkamer stond een Engelse leren fauteuil. Ertegenover troonde een bureau van roodbruin mahoniehout, aan de bovenkant bekleed met groen leer. Schuin achter het enorme bureau stond een boekenkast, eveneens van Engels roodbruin mahoniehout. Op de vloer lagen handgenoopte kleden, Bakhtiyar, Tabriz en Beluch, uit Iran en Afghanistan.

John Ausonius ging zorgvuldig met zijn hand langs de rij van zijn cd-verzameling. Ten slotte koos hij het divertimento voor strijkers in es-dur van Wolfgang Amadeus Mozart.

John hield van klassieke muziek. Dat was al zo sinds zijn jaren op het gymnasium. Hij verzamelde opnames van zijn favoriete dirigenten, vooral van Von Karajan, maar ook van Sir Georg Solti, de in Hongarije geboren artistiek leider van het London Symphony Orchestra. John vertelde vaak en graag over zijn favorieten:

‘Pinchas Zukerman is een fantastisch violist, maar als dirigent is hij lang niet zo goed. Hij is een beetje te soft, niet agressief genoeg. Eigenlijk geef ik de voorkeur aan Von Karajan. Zijn stijl is meer direct, hij schept een sterker, mannelijker geluid. Geen enkele dirigent kan op tegen Herbert von Karajan.’

John ging in de leren fauteuil zit en, sloot zijn ogen en liet zich onderdompelen in de muziek. Het weemoedig gezang van de strijkers zweefde door de kamer en vulde zijn lichaam met rust en kalmte. In het tweede deel ging het tempo iets omlaag. Tussen de melodieën van de eerste en tweede viool vielen de hobo en de fagot in. De harde toon van de koperblazers maakte vervolgens het muziekpatroon compleet. John Ausonius genoot. Nooit eerder was zijn leven zo goed geweest. Alles leek nu eindelijk eens een keer in de goede richting te gaan. Nog maar enkele jaren geleden zag zijn leven er heel anders uit. John Ausonius huiverde toen hij daaraan terugdacht. Hij probeerde zo veel mogelijk die ondraaglijke herinneringen te verjagen. Hij wilde niet aan het verleden denken. En waarom zou hij ook? De toekomst lag voor hem. John Ausonius voelde zich opgewonden, bijna verhit. Elke dag was weer even spannend als de vorige. Zodra hij in de buurt van een bank kwam, voelde hij het adrenalinegehalte in zijn bloed stijgen. Zouden de koersen na gisteren weer zijn gestegen, was de waarde van zijn opties weer toegenomen, had de zoveelste risicovolle gok hem opnieuw winst opgeleverd?

Het besluit om in opties te gaan handelen was een schot in de roos geweest.

Een paar maanden geleden was hij begonnen. John Ausonius had eindelijk een klein kapitaaltje bij elkaar gespaard. Hij had er bijna een jaar lang hard voor moeten werken. Maar de lange monotone uren in de taxi hadden hem wel wat opgeleverd. Er stond nu ruim 70.000 kroon op zijn rekening.

John Ausonius begon voorzichtig in aandelen te beleggen. De beurs van Stockholm had in de afgelopen tien jaar een ongekende ontwikkeling doorgemaakt. Wie in januari 1980 voor duizend kroon aandelen had gekocht, kon er aan het eind van 1989 ruim 10.000 kroon voor krijgen. ‘Mislukken is uitgesloten’, dacht Ausonius en kocht – tegelijk met nog drie miljoen andere Zweden – voor het eerst van zijn leven aandelen.

Maar handelen in aandelen beviel hem niet. De koersen gingen per dag slechts een paar kroon omhoog of omlaag. John Ausonius werd ongeduldig. Hij wilde aanzienlijk sneller geld verdienen. Hij besloot in opties te gaan handelen.

In Zweden bestond de optiehandel nog maar een paar jaar. Maar er werd veel over gepraat en geschreven.

De gedachte achter de optiehandel is simpel, ook al wordt de prijs van een optie bepaald door ingewikkelde wiskundige berekeningen. Het kopen en verkopen van opties betekent in de praktijk niets meer dan het recht om een transactie uit te stellen.

Het grootste voordeel van handelen in opties is, dat voor de aankoop ervan aanzienlijk minder contant geld nodig is dan bij aandelen. In plaats van het kopen van honderd aandelen Volvo voor 125 kroon per aandeel – de prijs op 1 september 1989 – koop je voor hetzelfde aantal aandelen een zogeheten koopoptie voor slechts enkele procenten van de waarde.

Met relatief weinig geld kun je op die manier enorme bedragen verdienen, tenminste als je geluk hebt en verstand van zaken. Het nadeel van opties is uiteraard het tegenovergestelde: degene die zich vergist in de verwachte waardestijging of –daling, kan op de dag dat de opties moeten worden uitgeoefend, met een enorme schuld blijven zitten.

De optiehandel is in de jaren zeventig in de VS uitgevonden en werd in 1985 in Zweden geïntroduceerd. Het was onmiddellijk een succes. Tijdens de toenmalige hoogconjunctuur waren er in Zweden talloze bereidwillige, kapitaalkrachtige spelers die zich direct op de nieuwe optiemarkt wierpen.

Je kon gigantische bedragen winnen – of verliezen. Vooral wanneer er op de beurs snelle waardeveranderingen plaatsvonden. Bij de grote beursval van 19 oktober 1987, zwarte maandag, daalden de koersen in New York met gemiddeld 22,7 procent. Nooit eerder in de geschiedenis waren op één dag de koersen zo sterk in waarde gedaald. Maar vergeleken met de optiemarkt was dat nog niets. Op de optiemarkt waren de verhoudingen grotesk geworden. In Zweden konden opties die voor zwarte maandag gekocht waren voor tien öre, enkele weken later worden verkocht voor 90 kroon. Sommigen werden in die periode onmetelijk rijk. Anderen verloren alles wat ze hadden. 

Een 28-jarige kantoorbediende slaagde erin met speculaties op de optiebeurs 450 miljoen kroon te verspelen voor hij werd tegengehouden. Binnen de directie van Götabanken rolden verscheidene koppen, toen bleek dat de helft van de jaarwinst van de bank verloren was gegaan aan het handelen in opties. Ook Handelsbanken en Östgötabanken leden enorme verliezen op de optiebeurs. Velen hadden kritiek op de optiemarkt, die veel weg had van een loterij. De meest uitgesproken kritiek kwam uit de mond van Stig Malm, voorzitter van de overkoepelende vakcentrale LO:

‘Het zijn allemaal snelle jongens, geldkometen; ze domineren onze economie en doen zich voor als de helden van de nieuwe tijd. De jonge, 28-jarige geldwolven in hun lichte maatpakken en witte Porsches gedragen zich als de matadoren van onze samenleving’, bulderde hij op 1 mei 1978, de dag van de arbeid.

John Ausonius deed zijn ogen open. Hij was in slaap gevallen. Het slotakkoord had al geklonken. De cd was afgelopen. Snel wiep hij een blik op zijn Ferrari-horloge. Het was half zes, tijd om de stad in te gaan. John Ausonius gaf een beetje gas. De 200 pk onder de motorkap bromden tevreden. Hij schakelde de airco aan voor hij de auto in de eerste versnelling zette en de E4 richting Stockholm-Centrum opdraaide. De lage carrosserie van de Japanse sportwagen lag perfect op de weg. Hoewel John de auto pas een dag had, was hij er nu al verliefd op. Rijden in een Toyota Supra 89 AC was een manier van reizen die bij zijn levensstijl hoorde.

John Ausonius raakte helemaal in de ban van de optiemarkt toen hij besefte welke mogelijkheden die bood. Al na een paar weken had hij zijn strategie klaar. John was niet van plan alleen maar het geld te investeren dat hij had. Zijn plan reikte aanzienlijk verder. De details van zijn strategie bedacht hij nadat hij de regels van Sparbanken had bestudeerd. Die waren helder en simpel. Om in opties te kunnen handelen, had je een speciale rekening nodig. De betaling van gekochte opties diende binnen drie werkdagen te zijn voldaan. Op basis van die regel baseerde John Ausonius zijn strategie. Koop opties op de dag voordat de ondernemingen hun kwartaalcijfers publiceren. Als die cijfers positief zijn, stijgen de koersen. Verkoop je opties de volgende dag. Betaal je schuld aan de bank, inclusief het ontbrekende deel ter dekking van de aankoopwaarde en houd de rest zelf. 

Eenvoudig en geniaal, dacht John Ausonius. De bank krijgt zijn geld binnen de termijn van drie dagen en ik kan handelen met meer werkkapitaal dan ik in werkelijkheid bezit.

John Ausonius’ plan bleek perfect te werken. Hij stapte in zijn dure maatkostuum met fraai gestrikte stropdas het hoofdkantoor van Sparbanken op Hamngatan binnen, waar hij met open armen werd ontvangen. Toen de bankbediende zag dat er 70.000 kroon op zijn rekening stond, aarzelde hij niet hem toestemming te verlenen om voor het dubbele bedrag aan opties te kopen.

‘Vergeet niet dat uw betaling binnen drie dagen moet zijn voldaan’, zei de bankbediende vriendelijk.

‘Geen probleem, dat regel ik’, antwoordde Ausonius glimlachend. Hij begon opties ASEA te kopen. En het geluk was met hem. De volgende dag werden er positieve kwartaalcijfers gepresenteerd. De ASEA-aandelen stegen en daarmee ook de waarde van zijn opties. Op de derde dag maakte John Ausonius 140 duizend kroon over naar zijn betaalrekening. Op een andere rekening stortte hij zijn winst ter hoogte van 40 duizend kroon. De zomer liep ten einde. Het was al augustus. Aan het eind van die maand had hij op diverse rekeningen in totaal 490 duizend kroon staan.

Meer dan tien jaar later was John Ausonius nog steeds zeer tevreden over zijn optreden op de Zweedse beurs. ‘Ik ben dan misschien wel niet de slimste man van de wereld, maar ik ben ook bepaald niet dom’, vatte hij zijn zakelijke bezigheden samen.

John Ausonius voelde zich een yuppie – een young urban professional – een begrip waarover rond het eind van de jaren tachtig veel werd gepraat: jonge mannen en enkele vrouwen die op de beurs enorme kapitalen verdienden en die een snel en duur leven leidden. John Ausonius hield van die naam: young urban professional. De Amerikanen wisten goed hoe ze de dingen bij hun naam moesten noemen. Dat was wel iets anders dan bij die bekrompen en jaloerse sociaaldemocraten in Zweden. Die waren er bijna in geslaagd Zweden te gronde te richten met hun verdomde geleuter over gelijke kansen en gelijke inkomsten voor iedereen.

John dacht met minachting aan Stig Malm, de voorzitter van de vakcentrale LO, die zo neerbuigend over jonge geldwolven had gesproken. In de ogen van John waren types als Stig Malm allemaal huichelaars. Hij had zich doodgelachen toen enkele maanden na zijn uitspraak over de ‘jonge geldwolven’, bleek dat de vakbond Folksam – met Stig Malm als bestuursvoorzitter – 276 miljoen kroon van het lidmaatschapsgeld had verloren met geldspeculatie. En er achteraf alles aan had gedaan de zaak stil te houden.

Johns opvatting was simpel en duidelijk: ‘zij die op eigen kracht iets tot stand brengen, mogen daar ook de vruchten van plukken zonder enorme bedragen aan belasting te betalen ten behoeve van degenen die dat niet kunnen of willen.’

Toen John Ausonius het restaurant van Sturecompagniet binnenliep, zaten de anderen al aan een tafeltje iets te drinken. Zoals altijd waren het Filip, Pierre en Martin. Alle drie hadden ze een winkel in Sturegallerian. In de zaak van Filip en Pierre werden heren- en dameshorloges verkocht. Martin verkocht dure accessoires. Ze waren alle drie alleenstaand en deden elke avond hetzelfde. Aan het eind van de werkdag sloten ze hun winkelen liepen het korte stukje naar de bar van Sturecompagniet.

‘Hallo John! Wat heb jij vandaag een mooi pak aan. Heb je weer goede zaken gedaan?’ zei Martin vrolijk toen John zich tussen de andere gasten door naar hun tafeltje wurmde.

‘Vind je?’ vroeg John duidelijk gevleid. Het is een nieuw pak. Deze week op maat gemaakt door Ricardis. Je weet wel, die kleermaker in Bibliotekgatan. De stof is Italiaans. Ik heb er een aantal weken op moeten wachten, maar dat was het wel waard. Een betere stof vind je in heel Stockholm niet.’

‘Wat drink je John? Ik trakteer!’ zei Filip vrolijk terwijl hij de ober wenkte.

‘Dank je. Een biertje graag. Zoals altijd’, antwoordde John Ausonius. Hij had de drie mannen leren kennen via hun winkels. Bij Filip en Pierre had hij onlangs een Girard Perregaux-dameshorloge besteld met leren band. Hij wachtte nog steeds op de levering en had voorlopig alleen een kleine aanbetaling gedaan op het bedrag van 22.000 kroon dat het horloge kostte. Bij Martin had John al van alles gekocht, variërend van Italiaanse stropdassen tot een toilet as van krokodillenleer.

‘Heb je soms verloren op de optiebeurs dat je geen champagne bestelt?’ vroeg Martin met een knipoog.

Martin noemde John Ausonius ‘mijn beste klant’. Bij zijn eerste bezoek aan de winkel had Ausonius het hele assortiment zeer nauwkeurig bekeken en ten slotte twee paraplu’s gekocht. Nooit eerder in zijn leven had Martin aan één klant twee paraplu’s verkocht. Maar het bleek al gauw dat John Ausonius geen gewone klant was. Hij kwam altijd vlak voor sluitingstijd en kocht altijd pas iets nadat hij zeer grondig over zijn keuze had nagedacht. Ten slot e had Martin hem een keer voor een biertje uitgenodigd. Martin had de indruk dat John nogal eenzaam was en had eigenlijk een beetje medelijden met hem.

Sindsdien kwam John een paar keer per week bij Sturecompagniet binnenlopen. Hij was vriendelijk maar stil. Af en toe leek hij nogal afwezig, maar hij kon ook plotseling, zonder aanwijsbare reden, in lachen uitbarsten.

Over zichzelf praatte hij niet veel, behalve over zijn handel in opties. Maar vanavond had John iets te vertellen. Zo neutraal mogelijk beschreef hij zijn nieuwe Japanse sportwagen, waarvan de nieuwprijs 300.000 kroon was, maar die hij leaste voor 5.000 kroon per maand.

‘Maar waarom heb je geen Porsche gekocht, heb je daar het geld niet voor?’ plaagde Pierre.

Ausonius keek geërgerd. ‘Wie wil er nu een auto waar iedereen in rijdt?’ zei hij vermoeid.

Meer dan tien jaar later beschreef John Ausonius de filosofie die hij al aan het eind van de jaren tachtig zo vaak tegenover anderen had verkondigd:

‘Sommigen vinden me wellicht verwaand, anderen vragen zich misschien af waarom nu juist John Ausonius van alles het beste moet hebben. Maar dan hebben ze iets heel belangrijks niet begrepen. Ik kan het me niet permitteren goedkope dingen te kopen. Dure spullen gaan veel langer mee en op de lange duur loont het altijd om dure spullen te kopen.’

John Ausonius vond de avond geslaagd. Na nog een tweede glas bier waren Filip, Pierre en Martin met hem mee naar buiten gelopen om zijn nieuwe auto te bekijken. Die stond geparkeerd in Humlegårdsgatan, slechts enkele meters van de ingang van Sturecompagniet. Het ontging John niet dat de drie mannen onder de indruk waren en er stroomde een blij gevoel door hem heen toen hij met gierende banden weer de E4 opdraaide, op weg naar Valutavägen in de wijk Hägerstensåsen.

John Ausonius vond dat hij op de goede weg was. De waarschuwingstekens zag hij niet. 

Niemand, en zeker John zelf niet, vermoedde dat de man met het maatkostuum in de Japanse sportwagen over minder dan twee jaar ergens verscholen in de bosjes zou liggen, gewapend met een Erma-geweer met laservizier, klaar om hem volstrekt onbekende mensen dood te schieten.

Nu scheen de zon nog …

Vrijdag, 9 augustus 1991

Shahram Khosravi stond licht voorovergebogen in een bloemperk van Kungsparken in het centrum van Göteborg. Bijna mechanisch tilde hij keer op keer de schoffel op om halsstarrig het onkruid te verwijderen waarvan de ongewenste blaadjes tussen de bloeiende rozen, asters en afrikaantjes omhoog kwamen. Het was een mooie nazomerdag. In de zon liepen verliefde paartjes hand in hand, een groepje meisjes speelde met een frisbee en onder een eik zat een jongen van een jaar of twintig vals gitaar te spelen.

Shahram genoot van de warmte. Nog maar een paar uur, dan zat zijn werk bij de plantsoenendienst erop. Althans deze keer. Over drie weken begon hij met zijn studie antropologie aan de Universiteit van Stockholm.

Shahram vond het onderhouden van tuinen fijn werk. Het was een heerlijke manier om je na het studeren en urenlang lezen van boeken te ontspannen. De fysieke arbeid had bovendien het voordeel dat je tijdens je werk goed kon nadenken. In de afgelopen weken was Shahram talloze keren in dagdromen weggezonken, terwijl hij methodisch doorging met onkruid wieden. Zijn gedachten vlogen heen en weer tussen het heden in Göteborg, zijn toekomst in Stockholm en zijn verleden in Iran. Met zijn geheugen als vervoermiddel reisde hij nog één keer terug in ruimte en tijd.

Shahram was opnieuw 19 jaar. Hij zat in het huis van zijn ouders in de stad Isfahan in het midden van Iran. Hij had net eindexamen gymnasium gedaan. In zijn hand hield hij een brief met een mooi rood stempel erop. De inhoud van de brief was minder mooi. Het was een oproep voor het Iraanse leger.

Het was 1986 en het was al zes jaar oorlog tussen Iran en Irak. Hoewel het Iraanse regime geen cijfers over de aantallen gesneuvelden publiceerde, wist iedereen dat er al duizenden slachtoffers waren gevallen. In de drukke buurt van de markt in Isfahan kon je de cijfers horen fluisteren. Degenen die buitenlandse radio- of tv-zenders konden ontvangen, vertelden dat er al meer dan honderdduizend mannen waren omgekomen. De verliezen aan mensenlevens waren gigantisch. Het was voor het regime niet langer mogelijk die verliezen te ontkennen of te verzwijgen. Dat wist Shahram – evenals alle anderen. Alleen al van zijn school waren tientallen leerlingen voor actieve dienst opgeroepen en daarna nooit meer teruggekomen.

Weken of maanden in hete, stinkende loopgraven waren voor velen geëindigd met een voltreffer uit een kalasjnikov in buik, borst of hoofd, of hun lichamen waren door granaatscherven in stukken gescheurd. Hardnekkige geruchten beweerden dat de Irakezen gifgas gebruikten. Er werd verteld dat Saddam Hussein een gas gebruikte dat leek op het mosterdgas uit de Eerste Wereldoorlog. Anderen dachten dat het om zenuwgas ging, misschien zelfs wel cyanide. Twee jaar later zou blijken hoe pijnlijk juist deze geruchten waren. Meer dan vijfduizend mensen in het Koerdische dorp Halabja stierven toen de gevechtsvliegtuigen van Saddam Hussein de plaats met gasgranaten bestookten. Niet de spaarzame olijfbomen noch de lage stenen huizen konden ook maar enige bescherming bieden tegen het gas dat langzaam het dal indreef. In Halabja gingen zwangere vrouwen, spelende kinderen, vrolijke ouden van dagen, verliefde paartjes en hard werkende mannen en vrouwen een uiterst pijnlijke verstikkingsdood tegemoet. Volgens de geruchten maakten de Irakezen aan het Iraanse front gebruik van datzelfde gele, meedogenloos sluipende gifgas. Veel van Shahrams klasgenoten waren naar deze oorlog met zijn eindeloze rij loopgraven gestuurd – om nooit meer naar huis terug te keren. De laatste dagen van hun leven waren geen mooie dagen geweest. En ook hun dood was niet mooi. Veel van de dode lichamen konden – door het hevige geweervuur en uit angst voor het gifgas – niet door de eigen troepen worden meegenomen. Binnen enkele dagen veranderden de lichamen van ooit hoopvolle tieners in opgezwollen, grotesk verwrongen lijken die bij een hitte van 40 graden stinkend lagen te rotten in de woestijn. Zo wilde Shahram zijn leven niet eindigen. Shahram vond zich te jong om een rottend lijk te worden.

De dag nadat hij zijn oproep had ontvangen, ging Shahram samen met twee klasgenoten op weg. Hun doel was om via Afghanistan een VN-vluchtelingenkamp te bereiken. Maar de jongens kwamen niet verder dan de stad Iranshahr, een paar honderd kilometer van de Iraans-Afghaanse grens.

Hun vlucht eindigde in een donkere hotelkamer in een steeg achter de Djame-moskee. Shahram en zijn vrienden wisten niet dat de hoteleigenaar met de politie samenwerkte. Die hadden een afspraak. De politie kneep een oogje dicht als de hoteleigenaar goud en drugs uit Afghanistan smokkelde, terwijl hij als tegenprestatie de politie informatie verschafte over jonge mannen die bij hun vlucht uit Iran vaak in zijn hotel overnachtten.

Shahram voelde de rillingen over zijn rug lopen toen hij terugdacht aan de weken die volgden op zijn arrestatie. Het Iraanse regime was wanhopig. Het zag er naar uit dat men de oorlog tegen Irak ging verliezen; de binnenlandse Mujaheddin-guerilla werd almaar sterker en viel nu openlijk Iraanse troepen en politieposten aan, terwijl gelijktijdig tienduizenden jonge mannen op de vlucht waren voor de militaire dienstplicht.

Shahram werd over al die zaken verhoord. Wat wist hij van de Mujaheddin? Werkte hij soms voor ze? Waarom wilde hij niet zijn burgerplicht doen in de strijd tegen Irak? Op de meeste vragen moest Shahram het antwoord schuldig blijven. Als straf werd hij in een isoleercel gezet, waar hij dag in dag uit werd geslagen. Shahram had geluk. Ze sloegen met hun stokken alleen tegen zijn voetzolen. Dat deed afschuwelijk pijn, maar het was niets vergeleken met wat de anderen moesten doormaken. Het gejammer en geschreeuw uit de andere cellen sprak boekdelen.

Waarschijnlijk dankzij zijn vader redde Shahram het. Door aan de juiste touwtjes te trekken en een hoge borg te betalen plus nog wat schenkingen aan een batterij ambtenaren op diverse niveaus, lukte het hem zijn zoon uit de gevangenis te krijgen.

Shahram was vrij, maar hij wist dat zijn leven nooit meer hetzelfde zou zijn. Het regime van Khomeini was rancuneus. Degene die het ooit met de staat aan de stok had gehad, wist nooit wanneer zijn oude zonden weer zouden worden opgegraven door deze of gene ambtenaar in wiens kraam dat goed te pas kwam. Bovendien waren er nu twee personen in de familie die het risico liepen als een spartelende vis in het net van de veiligheidspolitie terecht te komen.

In 1980 was Shahrams vader aangeklaagd omdat hij ervan verdacht werd een antirevolutionair agent te zijn. De aanklacht was op losse gronden gebaseerd. Zijn vader was eigenaar van een grote bouwonderneming. Dat was verdacht. De geestelijken van de revolutie haatten de kapitalisten bijna net zo hevig als destijds Lenins revolutionairen. Bovendien hoorde hij bij de bevolkingsgroep Bakhtiyar i. Die koppeling was voldoende om Shahrams vader ter dood te veroordelen. Het doodvonnis was door de kranten gedetailleerd gepubliceerd inclusief het tijdstip van de terechtstel ing. De volgende ochtend vroeg zou het schot vallen. Shahram was dertien jaar. De familie zat de hele nacht op. Ze zeiden niet veel. Toen de zon in het oosten langzaam opkwam, was het doodstil in de kamer. Er viel niets meer te zeggen. Enkele uren later kwam zijn vader thuis. De executie was een wreed spektakel geweest, een schijnterechtstelling met het doel angst te zaaien. De helft van de ter dood veroordeelden was geëxecuteerd, de rest was naar huis gestuurd. De boodschap van het regime viel niet mis te verstaan.

Shahram ontwaakte een fractie van een seconde uit zijn dagdroom. Er zoemde een vlieg irritant om zijn hoofd. Hij sloeg hem verstrooid weg, voor zijn gedachten terugkeerden naar het verleden.

Plaats van handeling: de grens tussen Iran en Afghanistan. Het was 1987.Shahram zat op een paard. Naast hem stond een tweede ruiter. De zon stond op het punt achter de kale bergtoppen te verdwijnen. De boomloze rotsen kregen een geelrode kleur. De schaduwen werden steeds langer. Het geel werd grijs en daarna zwart. En het donker bracht een koele avondlucht mee.

Shahram Khosravi trok de deken strakker om zijn schouders en keek gespannen naar het oosten. Slechts enkele kilometers daarvandaan, achter de eerste bergtoppen, lag Afghanistan. Nu kwam het er op aan daar ongezien binnen te komen.

Het was geen gemakkelijke taak. De Iraanse grenspolitie kon overal opduiken. Shahram wist precies wat hem te wachten stond als hij opnieuw op de vlucht uit het land in de handen van de Iraanse politie zou vallen. Hij schudde die onaangename gedachte van zich af en wierp een steelse blik over zijn schouder naar de man in wiens handen zijn leven rustte. Shahram wist zijn naam niet eens. ‘Noem me maar Ibrahim’, was alles wat de man had gezegd. ‘Als je precies doet wat ik zeg, ben je binnen een paar dagen het land uit.’

Shahram had de man veel geld betaald. Nu kon hij alleen nog maar hopen. Deze keer mocht er niets mis gaan. Eén fout vannacht kon het verschil betekenen tussen leven en dood. Ibrahim keek Shahram aan en wendde vervolgens betekenisvol zijn blik naar de bergen voor hem. Het was tijd om te gaan.

In de loop van de nacht sprak Ibrahim slechts één keer. Hij hief zijn arm op, waarschuwend ‘sst’ roepend. ‘Sst, dat is de Iraanse grenspolitie. Wees doodstil.’

Shahram trok direct hard aan de teugels. Zijn paard wierp onrustig het hoofd achterover en stond stil. Shahram hield zijn adem in. Ze hoorden niets en na een paar minuten reden de twee mannen verder. Shahrams rug deed pijn, maar hij dwong zich aan iets anders te denken. Hij was niet gewend op een paard te zitten. Zoals de meesten van zijn vrienden onder de twee miljoen inwoners van Isfahan was hij er meer aan gewend te lezen en tv-spelletjes te spelen, dan zijn vrije tijd in de natuur door te brengen. In plaats van zijn lichaam rustig de bewegingen van het paard te laten volgen, was hij keer op keer hard op het houten zadel terechtgekomen. Al na een paar uur voelde elke beweging als een elektrische schok door zijn lijf. Shahram beet op zijn tanden en keek recht voor zich uit.

Een paar uur later waren ze in Afghanistan. Na nog eens 48 uur reed Shahram onopgemerkt Pakistan binnen. De vlucht uit Iran was gelukt. Het vluchtelingenkamp in Karachi was een krioelende mensenmassa. De grootste stad van Pakistan ligt aan de kust en is vooral bekend vanwege de gewelddadige gevechten tussen groepen rivaliserende criminelen. Shahram voelde zich er niet veilig. Medewerkers van het Hoge VN-Commissariaat voor de Vluchtelingen (UNCHR) deelde hem mee dat hij waarschijnlijk lang zou moeten wachten. Geen van de landen die vluchtelingen opnamen, leek erin geïnteresseerd de deuren voor hem te openen. Veel van de duizenden vluchtelingen in het kamp, de meesten uit Iran en Afghanistan, wachtten al jaren. De norse, maar correcte VN-medewerkers konden niet eens garanderen dat de vluchtelingen een officiële vluchtelingenstatus zouden krijgen. Dat betekende dat er een constant risico was dat je door de Pakistaanse politie in je kraag werd gegrepen en teruggebracht naar Iran. Na zes maanden had Shahram er genoeg van. Opnieuw sloop hij een grens over. Deze keer naar India. Na vier maanden in New Delhi kwam het eerste positieve bericht. De Canadese ambassade deelde hem mee dat hij een goede kans had dat zijn asielaanvrage zou worden goedgekeurd. Dat zou binnen twee à drie maanden kunnen gebeuren.

Shahram was opgelucht. Het was zijn droom naar Canada te kunnen gaan. Maar voor alle zekerheid ging hij toch ook nog even langs bij de Zweedse ambassade. De verantwoordelijk ambtenaar in dat vreemde, roze ambassadegebouw zorgde er binnen enkele dagen voor dat zijn papieren in orde waren. Shahram durfde niet op het besluit van de Canadese ambassade te wachten. In maart 1988, bijna een jaar na zijn vertrek uit het ouderlijk huis in Isfahan, landde zijn vliegtuig in Stockholm. Shahrams vlucht was voorbij.

Na twee jaar in zijn nieuwe land besefte Shahram dat hij eindelijk tijd had eens goed na te denken. De eerste stortvloed aan nieuwe indrukken was voorbij, hij had de Zweedse taal geleerd en de hectiek was enigszins afgenomen. Niet alles was meer nieuw voor hem. Al snel kwamen er allerlei indringende vragen bij hem boven: ‘Wie ben ik? Wat doe ik hier in Zweden? Hoe vind ik mijn weg in deze nieuwe wereld?’ Shahram besloot de antwoorden op die existentiële vragen te zoeken door andere culturen te bestuderen. Misschien zou meer kennis over andere culturen dan de Iraanse en Zweedse hem de sleutel verschaffen tot nieuw inzicht in zijn mogelijkheden om als Iraanse Zweed te leven. Shahram Khosravi deed een aanvraag tot inschrijving bij de faculteit antropologie van de Universiteit van Stockholm en werd aangenomen.

Shahram schudde zijn hoofd. Hij was weer terug in het bloemenperk van Kungsparken. Hij keek op zijn horloge. Het was vijf over vier. Tijd om te stoppen. Bengt en Connie, zijn beide collega’s, maakten al aanstalten te vertrekken. 

‘Moet jij niet naar huis?’ riep Connie vragend.

‘Ja, ik was net van plan te stoppen. Waar gaan jullie heen?’

‘Wat drank kopen bij System Bolaget!’

‘Prima. Dan ga ik met jullie mee.’

‘Wat? Ga jij naar Systemet? Jij bent toch een …?’ vroeg Connie.

‘Ja, ik ben moslim, als je dat bedoelt’, antwoordde Shahram lachend.

‘Wat is daar dan mee? Heb je nog nooit een moslim bij Systemet drank zien kopen?’

Connie en Bengt keken elkaar verbaasd aan en barstten vervolgens in lachen uit.

‘Ik wist niet dat jij er zo een was, Shahram’, zei Connie met een lach. Dan moet je als de bliksem meekomen en daarna ook met ons in het café een biertje gaan drinken.’

Shahram knikte. De drie mannen zetten met grote stappen koers richting Linnégatan. Ze wilden er zijn voordat in de winkel van System Bolaget de op vrijdag altijd lange rij al te lang zou zijn. 

WESTFALEN

De moeder van John Ausonius, Hilde Müller, vertelde haar zoon vaak over die bewuste zondag, 5 december 1944:

‘Ik zal die dag mijn hele leven niet vergeten. Ik was vijftien jaar. Mijn broer en ik waren speculaasjes aan het bakken. We waren net klaar met de tweede bakplaat, toen de eerste bom viel. Toen begon het inferno. Onafgebroken vielen de brandbommen. Heel Soest stond in brand. Wij holden naar de kelder om ons te beschermen. De derde plaat met speculaas verbrandde helaas.’

Hildes huis was een van de weinige dat bij het geallieerde bombardement overeind bleef. Meer dan 60 procent van de gebouwen in Soest werd volledig in de as gelegd. De familie had geluk. Eén bom viel op slechts enkele meters afstand van de keukendeur. De dag erna dichtte de familie met elkaar het grote gat in het wegdek. De moeder van Hilde verloor daarbij haar gouden armband in de bomkrater, maar vreemd genoeg vond ze die jaren later terug toen de straat werd opengebroken om een nieuwe riolering aan te leggen.

Hilde Müller werd in 1929 geboren in de stad Soest in Westfalen. Ze was tien jaar toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Soest, een mooi middeleeuws stadje met nauwe straten met vakwerkhuizen, ligt slechts een paar kilometer verwijderd van het Ruhrgebied, het belangrijkste industriegebied van Duitsland. De talrijke kolenmijnen leidden tot een bloeiende industrie, die zich aan het eind van de jaren dertig steeds meer richtte op het produceren van wapens, tanks en munitie voor Hitlers oorlog. Bij grote ondernemingen, zoals Krupp, zwoegden Duitse arbeiders samen met bijna een miljoen dwangarbeiders en slaven uit Rusland, Oekraïne en Polen. De dwangarbeiders werden in de nazi-ideologie ‘Untermenschen’ genoemd, maar hun handen waren goed genoeg om de dodelijke wapens te maken waarop het nazistische onderdrukkingsapparaat zijn macht baseerde. Voor de geallieerden was het Ruhrgebied een logisch aanvalsdoel. De grote reeks bombardementen begon in 1943. Elke nacht opnieuw naderden vele honderden vliegtuigen, die van twee, drie kilometer hoogte hun bommentapijt lieten vallen. Hierdoor veranderden voordien welvarende steden als Dortmund, Düsseldorf en Keulen in rokende puinhopen en werd de bevolking op de vlucht gejaagd, een vlucht zonder eind langs overvolle wegen. Toen de geallieerde troepen na de landing in Normandië het Ruhrgebied naderden, braken er gevechten uit waarbij soms van straat tot straat werd gevochten en de gebouwen werden kapotgeschoten die de nachtelijke bombardementen hadden overleefd en nog niet met de grond gelijk waren gemaakt. Het was bijna onvermijdelijk dat ook Soest werd getroffen. 

Op 16 mei 1943 werd de dam van de Möhnesee getroffen, een paar kilometer ten zuiden van de stad. De enorme watermassa kwam niet helemaal tot Soest, maar in de rondom liggende dorpen en gehuchten verdronken duizenden mensen als ratten.

De inwoners van Soest wachtten doodsbang op hun beurt. De aanval op Soest kwam pas het jaar daarop, op 5 december 1944. Vreemd genoeg was Hilde Müller in de oorlog nooit bang. ‘Misschien was ik te klein, misschien omdat mijn moeder als steun en toeverlaat altijd in mijn buurt was’, vertelde ze vele jaren later. Het stadje Soest, dat al in de negende eeuw was gesticht, was een stad van tradities. Achter de dikke ringmuren uit de dertiende eeuw woonden bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog ongeveer twintigduizend mensen. In de Hanzetijd was Soest een machtig handelscentrum, maar zevenhonderd jaar later was het sterk in betekenis afgenomen en bracht de bevolking haar leven in een soort vermoeide onverschilligheid door. De bewoners kochten hun boeken bij de Rittersche Buchhandlung, zoals ze dat sinds 1836 hadden gedaan, dronken hun koffie bij Café Käfer in het pand ernaast of liepen een klein stukje verder om een biertje te drinken in het Pilgrim Haus, waar – volgens de traditie – op dezelfde plaats nog hetzelfde bier werd getapt als in het jaar 1304.

Hilde Müllers vader was dakdekker, net zoals zijn vader dakdekker was geweest. In de familie ging het handwerk over van generatie op generatie en in loop der jaren was het de familie gelukt een stevige economische basis op te bouwen. In de jaren twintig kocht Hildes vader Bernhard een stenen huis van drie verdiepingen, mooi gelegen binnen de ringmuur. Hierdoor steeg de familie Müller een trede op de maatschappelijke ladder, de sociale rangorde die allesbepalend was. Het middeleeuwse Soest was, evenals grote delen van Duitsland, een samenleving waarin burgers waren voorbestemd voor bepaalde plaatsen en functies, die werden toegewezen volgens een nauwkeurig gestructureerde hiërarchie. Buren en priesters van de vele kerken zagen er met jaloerse blikken op toe dat niemand buiten de geijkte patronen viel. Ook de rechte rijen jonge mannen die in de Eerste Wereldoorlog aan het westelijk front de dood tegemoet marcheerden, slechts enkele kilometers van Soest vandaan, waren er niet in geslaagd de traditionele visie op discipline en hiërarchie te veranderen, althans niet hier. Steden als Berlijn waren aangetast door nieuwe decadente denkbeelden en ideeën over vrijheid en verantwoordelijkheid van het individu, maar Soest leefde als altijd voort in zijn slaap van Doornroosje. De inwoners van de kleine stad kenden maar al te goed het grote gebod: Ordnung muss sein.

Ofschoon de familie Müller zich economisch gezien iets had opgewerkt tot boven de arbeidersklasse waartoe men volgens de traditie altijd had behoord, bleef hun politieke grondhouding onveranderd sociaal-democratisch. In Soest, net als in veel andere Duitse steden, stemde de arbeidersklasse in de vroege jaren dertig op de sociaaldemocraten. Steun voor de nazi-partij was vooral afkomstig van een ontevreden middenklasse – middenstanders, leraren en anderen in overheidsdienst die hard waren getroffen door de laagconjunctuur en de depressie van de jaren dertig.

Dientengevolge had Hildes vader, Bernhard Müller, niet bepaald warme gevoelens voor de nazi’s, hoewel hij het af en toe brommend met Adolf Hitler eens kon zijn als die beweerde dat de joden veel te veel macht en invloed hadden. Maar dat zei Bernhard nooit hardop, want hij wilde Sara niet voor het hoofd stoten, de jonge joodse kinderoppas en huishoudster op wie hij een oogje had. Bovendien had Bernhard aanzienlijk meer belangstelling voor auto’s dan voor politiek. Al in de jaren dertig bezat hij een Horch en een DKW, die hij liefdevol onderhield en poetste tot het chroom glom als een spiegel. De twee auto’s waren Bernhards trots en een voortdurende bron van jaloezie bij zijn buren.

Toen in september 1939 door de aanval van Duitsland op Polen de oorlog uitbrak, duurde het niet lang voordat aan Bernhard een oproep voor het leger werd overhandigd door de chef van het plaatselijke postkantoor, die voor die gelegenheid speciaal zijn gala-uniform had aangetrokken. Hildes vader was niet erg enthousiast bij de gedachte te moeten deelnemen aan de oorlog en te vechten voor de ideologie van de nazi’s, maar de gedachte om dan maar niet het grijsbruine uniform aan te trekken en naar het oosten te reizen, kwam niet bij hem op. Ordnung muss sein.

Samen met zijn oudste zoon stapte Bernhard in een van de vele treinen die troepenversterkingen naar het oosten vervoerde. Berhards enthousiasme voor het nazisme nam tijdens de oorlog niet toe. Over wat hem aan het front was overkomen, praatte hij later zelden of nooit. De familie kwam te weten dat hij in Finland was geweest, maar erg veel meer kwam er niet uit zijn mond. Heel af en toe kon Bernhard wel eens iets concreets vertellen, zoals de keer dat hij gezien had hoe Russische krijgsgevangenen aan de Fins-Russische grens met een nekschot werden doodgeschoten. De bebloede lichamen bleven achter in de sneeuw. Door de ijzige kou was het onmogelijk ze te begraven. Bovendien was dat niet nodig, want er was geen risico dat de al snel diepgevroren lichamen zouden gaan rotten, althans niet voor de lente kwam.

Bernhard had weinig goede woorden over voor het nazisme, en enkele jaren na het overlijden van zijn vrouw hertrouwde hij met Sara, de joodse huishoudster van de familie, die de enige werkgever van haar leven trouw was gebleven.

Hilde Müller beleefde tijdens de Tweede Wereldoorlog haar vroege tienerjaren. Tot het begin van de bombardementen was haar leven niet veel anders dan in de tijd die ze zich herinnerde van voor de oorlog – met één uitzondering: er waren nu geen mannen meer. Die waren allemaal opgeroepen voor het leger. Op alle straten en pleinen zag je alleen maar vrouwen, meisjes en kleine jongens.

De meest actieve organisatie was de Bund Deutscher Mädel. Deze nazistische variant op de meisjespadvinderij bood mooie uniformen, veel marsmuziek en liederen over de eer van het vaderland en het nazisme. Iedereen moest van zijn land leren houden en van zijn Führer.

De leden van de organisatie leverden een actieve bijdrage aan de oorlogsinspanning. De wat oudere meisjes zamelden geld in en maakten pakketjes met eten, kleren en genotsmiddelen voor de mannen aan de vele frontlinies.

Hilde was, evenals haar vader, niet erg geïnteresseerd in politiek, niet die van de nazi’s, noch in die van de sociaal-democraten. Ze hield ervan met haar broers en zusjes te spelen, vooral met haar drie jaar jongere zusje Ella. Die keek tegen Hilde op en probeerde haar te imiteren bij alles wat ze deed. Ze liep haar grote zus voortdurend achterna. Soms vond Hilde dat vervelend, vooral na de oorlog, toen de jongens en mannen van Soest die de oorlog hadden overleefd zich op straat naar haar omdraaiden. Dan was het niet altijd even leuk om je kleine zusje bij je in de buurt te hebben. Hilde genoot van de aandacht van jongens. Ze wist dat ze knap was. Haar bruine haar, vaak in dikke vlechten, omlijstte mooi haar enigszins langwerpige gezicht. Ze kon thuis soms lange tijd voor de spiegel in de hal staan om met een tevreden blik haar gezicht te bekijken. Soms lachte Ella haar uit, maar meestal liep het er op uit dat de twee zusjes elkaar stikkend van het lachen voor de spiegel omhelsden. Na afloop van de oorlog kwamen Hildes vader en broer thuis van het oostfront, maar er was niet veel om naar terug te keren. Keulen, Dortmund en Düsseldorf lagen in puin en de inwoners van die steden, die vroeger in Soest hun landbouwproducten en gereedschap kwamen kopen, waren dood, dakloos of economisch geruïneerd. De inwoners van Soest zouden de gevolgen van de oorlog aan den lijve ondervinden. Steeds meer mensen werden werkloos, voedsel, kleding, koffie en tabak waren op de bon.

Hilde had een achtjarige beroepsopleiding gevolgd waarbij ze was geschoold als schoenenverkoopster. Maar na de oorlog was er nergens een schoen te krijgen, dus viel er ook niets te verkopen. Bovendien was het niet gebruikelijk dat vrouwen werkten. In Soest was de traditionele rol van de vrouw: trouwen en nieuwe inwoners baren voor de stad en het Duitse rijk. Ook Hildes vader vond het niet nodig dat zijn dochter een baan zou zoeken.

Hilde voelde zich steeds meer opgesloten. De mooie middeleeuwse huizen leken naar binnen gekeerd en de straatjes voelden steeds donkerder en nauwer. Hilde wilde meer beleven en zien dan de vakwerkhuizen van Soest. In diverse kranten stonden advertenties voor werk in Zweden. Er werd veel over gepraat dat het leven dragelijker was in dat land in het noorden, dat gevrijwaard was gebleven van de oorlog. Hilde reageerde op een van de advertenties. Een paar weken later kreeg ze antwoord. Ze was aangenomen als tijdelijk dienstmeisje bij een familie in het dorp Uppåkra in Skåne, in het zuiden van Zweden. Hoewel Hilde het plaatsje niet in haar atlas kon vinden, besloot ze de baan te accepteren. Tot haar verbazing gaf haar vader haar toestemming de zes maanden durende aanstelling aan te nemen.

‘Ik begrijp best dat je wel eens iets anders wilt proberen. Ik weet zelf ook niet hoe de toekomst eruit ziet, als we al een toekomst hebben. Als jij naar Zweden wilt, dan heb je mijn zegen.’

Hilde stond op de voorsteven van het schip terwijl de wind in haar gezicht waaide. Haar bruine haar wapperde om haar hoofd en de wind blies tranen in haar ogen. Ze knipperde voordurend met haar ogen en tuurde blij tegen de zon in die weerspiegelde in het water van de zee. Het water eindigde nergens, het omringde het schip en verdween ergens ver weg aan de horizon. Hilde had de zee nooit eerder gezien en genoot met volle teugen. Het was oktober 1950. Hilde was net 21 jaar geworden. Voor haar lag Zweden. En het avontuur.

Er was een grote groep Duitse meisjes aan boord, allemaal onderweg naar Zweden om er te werken als hulp in de huishouding. De meisjes hadden het tijdens de reis gezellig met elkaar. Ze hadden veel gelachen, adressen uitgewisseld en nieuwe vrienden gemaakt, de eersten in hun nieuwe land waar ze nog niet eens waren aangekomen. Iedereen was een beetje zenuwachtig en de aanwezigheid van Duits sprekende vriendinnen – ook al kenden ze elkaar nog maar net – gaf een vertrouwd en veilig gevoel.

De goede stemming onder de meisjes werd nog versterkt door de jonge mannen in het gezelschap, die veel met de meisjes flirtten. Zoals altijd hadden ze vooral oog voor Hilde. Ze voelde zich bijna kinderlijk blij als haar weer eens een kop koffie werd aangeboden of als ze complimentjes kreeg voor haar knappe uiterlijk. Meer dan vijftig jaar later herinnerde ze zich nog steeds die reis als het grote avontuur in haar leven. ‘Het was heel wat anders dan Soest. Ik had wel zeven bewonderaars die me allemaal het hof maakten’, vertelde ze trots. Hilde was vooral dol op Egon. Hij was anders dan de andere mannen. Egon was 23 jaar, slechts twee jaar ouder dan Hilde, maar hij leek toch alleen man van de wereld. Egon kwam uit Zwitserland en was opgeleid als kok. Hij had al diverse hoofdsteden van Europa bezocht en werkte sinds een jaar in Zweden. Nu was hij op de terugreis na familiebezoek in Zwitserland.

Hilde kon niet nalaten steelse blikken te werpen op zijn mooi gevormde gezicht en zijn licht golvende donkerbruine haar. Egon had voortdurend in zijn ene hand een sigaretten in de andere vaak een glas cognac, waarvan hij zichtbaar genietend kleine slokjes nam. Hij had een aanstekelijke lach en Hilde merkte dat ze veel plezier met hem kon hebben. Egon leerde Hilde haar eerste woordjes Zweeds: ‘ Goddag’ en ‘ Jag älskar dig’. Ze oefende de uitspraak van de onbekende woorden en lachte luid om Egon toen hij haar ten slotte vertelde wat ‘ jag älskar dig’ eigenlijk betekende.

‘Ga je met me mee naar Stockholm?’ vroeg Egon met een glimlach.

‘Je bent niet goed bij je hoofd, ik moet als dienstmeisje in Uppåkra aan het werk. Ik kom hier immers om te werken en geld te verdienen!’

‘Ach, wat maakt dat nou uit. Je kunt toch wel meekomen naar Stockholm. Jij en ik kunnen samen best leven van liefde en wijn!’

‘Je bent echt niet goed snik’, lachte Hilde en keek in Egons ogen die ook vrolijk lachend naar haar keken. Vlak voordat het schip langzaam de haven van Malmö binnenvoer, wisselden ze adressen uit. De eerste keer dat Hilde in Stockholm op bezoek was, nam Egon haar mee naar zijn werk in restaurant Operakällaren. Hilde geloofde haar ogen niet. Enorme kroonluchters verspreidden een prachtig mat licht. De wanden waren bedekt met bladgoud. Overal was houtsnijwerk te zien met afbeeldingen van herten en fazanten. De stoelen waren bekleed met rode zijde. Egon vertelde trots dat Operakällaren dateerde uit 1787 en op hetzelfde moment was geopend dat koning Gustav III dat jaar het nieuwe Operahuis had ingewijd. Het restaurant maakte deel uit van ‘Les Grandes Tables du Monde’, een kring van de beste restaurants ter wereld. En hier werkte Egon als tweede chef-kok. Dat was wel even iets anders dan Soest. Of de boerderij in Skåne waar Hilde koeien molk, de stal op orde bracht, het huis schoonmaakte, eten kookte en alle andere taken uitvoerde die er van een dienstmeisje werden verwacht.

Toen Hilde en Egon langzaam hand in hand over Slottsbron wandelden, waarbij ze de schepen langs Strandkajen zagen liggen en vol bewondering voor de kerstetalage van Nordiska Kompagniet in Hamngatan stonden, voelde Hilde dat ze op weg was haar leven een nieuwe wending te geven. Soest voelde steeds verder weg.

Enkele maanden later trouwden Hilde en Egon.

Op 12 juli 1953 werd hun eerste zoon geboren. Ze doopten hem Wolfgang Alexander John Zaugg.

Drieëndertig jaar later veranderde hij zijn naam in John Ausonius. 

Zondag, 15 september 1991

Al om tien uur ’s morgens stond er een rij bij het stemlokaal in de toneelschool van Skara. Zoals altijd kwam de oudere generatie het eerst. Vrouwen en mannen, de meesten tussen de zestig en zeventig jaar, gingen netjes in de rij staan naast ijverige verkiezingsmedewerkers die glimlachend de verkiezingspamfletten van hun politieke partij uitdeelden. Op Stortorget, een paar honderd meter verderop, speelde in de gure wind een blaasorkest marsmuziek. De rode vlaggen van de sociaaldemocraten wapperden in de wind naast de blauwgele vlag van Zweden. Enkele vrijwilligers van het Rode Kruis rammelden met hun collectebussen. De verkiezingsdag in Skara was begonnen. Bijna alles was hetzelfde als bij de vorige verkiezingen, met één grote uitzondering: op Stortorget wapperde namelijk een geheel nieuwe vlag. Die vlag was geel met een gestileerd, glimlachend mannengezicht, een gezicht dat opvallend veel leek op dat van een van Skara’s eigen zonen: de miljonair, directeur van een platenmaatschappij en eigenaar van een pretpark, Bert Karlsson.

‘Politiek betekent alleen maar geloofwaardig liegen’, antwoordde Bert Karlsson toen hem gevraagd werd wat hij vond van het Zweedse democratische systeem.

‘Wij zijn mensen van de realiteit. Wij vertegenwoordigen het gezond verstand, terwijl de andere partijen vooral aan het pluche zijn gehecht’, zei Bert Karlssons collega, graaf en zakenman Ian Wachtmeister. Samen hadden deze twee mannen enkele maanden eerder de politieke partij Ny Demokrati opgericht. Daarmee schreven ze een nieuw hoofdstuk in de Zweedse politieke geschiedenis.

Bert Karlsson en Ian Wachtmeister introduceerden een nieuwe stijl van politiek bedrijven. Ze bespotten hun tegenstanders voortdurend. In plaats van te spreken over ingewikkelde politieke of economische processen, presenteerden ze simpele, rechtlijnige oplossingen voor de problemen van het land. Ze zetten een paar bierkratjes op elkaar en gingen erop staan om liedjes te zingen. De graaf liep rond met gekke hoedjes op zijn hoofd en de directeur van de platenmaatschappij droeg truien met gaten in de mouwen. Bij hun eerste verkiezingsbijeenkomst trokken ze een zeer groot publiek. Veel mensen waren nieuwsgierig naar deze nieuwe politici. Sommigen vonden ze volks en vrolijk. Anderen vonden ze eerder onsmakelijk.

‘Bert Karlsson is vulgair’, zei Anne Wibble van Folkpartiet. ‘Het is iemand die bewust inspeelt op bestaande vooroordelen en graag de tegenstellingen in onze samenleving aanwakkert.’

‘Wachtmeister zegt dingen die de mensen makkelijk kunnen nazeggen als ze iets teveel gedronken hebben’, zei de partijleider van Folkpartiet, Bengt Westerberg, en voegde eraan toe: ‘het verschil is echter dat hij ze zegt zonder iets gedronken te hebben.’

Maar in de lente en herfst van 1991 leek niets Ny Demokrati nog te kunnen stoppen. Voor honderdduizenden kiezers leek de partij de stem van het volk te zijn, een stem die men daarvoor in het politieke systeem node had gemist.

Toch kan het op diverse gronden merkwaardig worden genoemd dat Bert Karlsson en Ian Wachtmeister erin slaagden een beeld van zichzelf te creëren als vertegenwoordigers van de gewone man. Zelf waren ze namelijk allesbehalve gewoon.

Bert Karlsson was een bekend en succesvol zakenman die in de dansmuziek miljoenen had verdiend, terwijl graaf Ian Wachtmeister met zijn upperclass-achtergrond, zijn stijl en zijn taalgebruik met licht nasale tongval vooral deed denken aan een generatie grootgrondbezitters en fabrieksdirecteuren die men in Zweden sinds de jaren vijftig – de hoogtijdagen van de lachfilm – nauwelijks nog had gezien. In de loop der eeuwen had in Zweden een kleine elite van rijke grootgrondbezitters en industriëlen een grote persoonlijke macht verzameld. Sommigen gedroegen zich als 18e-eeuwse verlichte despoten, die van hun bedrijfsterrein een soort modelsamenleving wilden maken, anderen waren slechts geïnteresseerd in het drinken van punch en in de vrouwen uit de streek. Ongeacht de leiderschapsstijl en de beweegredenen had de traditie het er bij deze bovenklasse ingeheid dat men belangrijk was en het recht had over anderen te beslissen. Veel Zweden dachten dat deze groep van grootgrondbezitters en industriëlen na de Tweede Wereldoorlog – tijdens de opbouw van het moderne Zweden, waarin iedereen gelijk was – uitgestorven was. Voor hen klonk de stem van Ian Wachtmeister als geblaf uit de donkere spelonken van het verleden.

Ian Melker Shering Wachtmeister werd in 1932 op de avond voor kerst geboren op het familielandgoed Nääs bij Nyköping in Sörmland. De familie Wachtmeister, oorspronkelijk afkomstig uit Estland en Holland, kwam in de achttiende eeuw naar Zweden als beroepsofficier in het leger van de Zweedse koning.

Tweehonderd jaar later had het geslacht Wachtmeister nauwe familiebanden met grote delen van de economische, politieke en culturele elite van het land. De grootvader van Ian Wachtmeister was minister van Buitenlandse Zaken toen in 1905 de unie met Noorwegen werd opgeheven. Onder de familieleden bevonden zich onder meer de voorzitter van het Nobelcomité, Stig Ramel, en via aangetrouwde neven de latere premier van Zweden, Olof Palme.

Hanna von Born, Olof Palmes grootmoeder, van wie het familielandgoed Ånga in de buurt lag van Nääs, bracht vaak haar familie mee als ze een bezoek bracht aan haar adellijke buren. Ian Wachtmeister heeft verteld dat hij als kind tijdens het kerstdiner speelde met de vijf jaar oudere Olof Palme.

Op Nääs kwamen en gingen beroemde gasten. Als kind mocht Ian de hand schudden van politici, schrijvers en kunstenaars. Ian Wachtmeister heeft ooit trots verteld over een feest waar hij Greta Gustavsson ontmoette, de ‘goddelijke’, beter bekend als Greta Garbo. Olof Palme verkoos in de jaren vijftig dit milieu van de hogere standen achter zich te laten en zich in te zetten voor de arbeidersbeweging en de sociaal-democratie. Wellicht was dat een van de verklaringen voor de haat die hem veelvuldig ten deel viel, niet het minst uit de hoek van de klasse waaruit hij zelf afkomstig was. Daar heerste een wijd verbreid gevoel van verraad.

Welstand, macht en geld vormen echter geen garantie voor een gelukkige jeugd. In een van de meer persoonlijk getinte interviews heeft Ian Wachtmeister beschreven hoe hij vaak slaag kreeg van zijn oudere broer. Als tiener werd hij, zoals de meeste kinderen uit de upper-class, naar de internaatschool Lundsberg gestuurd.

‘Omdat ik de kleinste was van bijna de hele school, kreeg ik ook daar erg veel slaag’, vertelde Ian Wachtmeister.

Op Lundsberg hielp geen titel, noch geld of blauw bloed. Het pesten, het recht van de oudere leerlingen de jongere te onderdrukken, de baas over hen te spelen en ze te slaan, was min of meer geïnstitutionaliseerd. Terechtgewezen worden door een oudere leerling werd er als een deel van je opvoeding gezien, hoe grof en ruw dat ook gebeurde. De kleine Ian Wachtmeister probeerde ter verdediging vooral zijn mond te gebruiken, veel te praten en zijn plaaggeesten met grappen belachelijk te maken. Al snel was hij bekend om zijn rappe en nooit eindigende woordenvloed.

Na Lundsberg studeerde Ian Wachtmeister voor mijnbouwingenieur aan Kungliga Tekniska Högskolan. Hij werkte na zijn studie een jaar als onderzoeker voor hij in 1958 overstapte naar het bedrijfsleven. Hij maakte er snel carrière. Binnen twaalf jaar werkte hij zich op van onderzoeksingenieur tot algemeen directeur van het staalbedrijf Oxelösunds Järnverk. Aan het begin van de jaren tachtig maakte hij de overstap naar de absolute crème de la crème van het Zweedse bedrijfsleven. Hij werd benoemd tot algemeen directeur van Gränges Aluminium. Dit bedrijf was onderdeel van het Electrolux-concern, waarbinnen Wachtmeister rechtstreeks rapporteerde aan de Raad van Bestuur met als leden Hans Werthén en Marcus Wallenberg.

Tijdens zijn hele loopbaan bleef Ian Wachtmeister de grappen en grollen uithalen uit zijn tijd op Lundsberg. Hij verkleedde zich als stewardess, imiteerde bekende personen, reed rond op rolschaatsen en gaf relaties een wc-bril als kerstcadeau.

Sommigen mochten hem wel. Een werknemer van Oxelösunds Järnverk constateerde verbaasd: ‘Het is vreemd. Hoewel zijn hele persoon de superioriteit uitstraalt van de upper-class, zijn de arbeiders dol op hem. Hij kan gewoon goed met ze praten.’

Anderen waren minder enthousiast. Een vakbondsvertegenwoordiger binnen hetzelfde bedrijf klaagde in een kranteninterview:

‘Hij mist het juiste gevoel te weten wanneer hij lollig kan zijn of niet. Als hij zich bij de onderhandelingen over de toekomst van onze werknemers als een clown gedraagt, word ik nijdig … maar hij lijkt zelf te willen bepalen wat leuk is en dan moet iedereen dat vinden.’

De Raad van Bestuur zette steeds vaker vraagtekens bij Ian Wachtmeister, deels op grond van zijn gedrag en deels omdat hij niet aan de verwachtingen voldeed. Ian had echter een beschermer in de persoon van Marcus Wallenberg. Er werd beweerd dat die zich rot lachte om de grappen van de graaf. Maar in september 1982 overleed Marcus Wallenberg. Acht maanden later werd Ian Wachtmeister door de baas van Electrolux, Hans Werthén, ontslagen.

Als pleister op de wonde mocht hij leiding gaan geven aan enkele kleine bedrijven. Van zes kleine firma’s met in totaal ongeveer tachtig medewerkers maakte hij een soort miniatuurconcern dat hij de naam ‘The Empire’ gaf. 

Ian Wachtmeister was wreed gedegradeerd uit de eredivisie van het Zweedse bedrijfsleven. Mensen uit zijn omgeving omschreven hem als gefrustreerd en bitter. Ian Wachtmeister verviel weer in zijn oude gedrag als pias, wat in zijn omgeving verschillend werd gewaardeerd. Als van Ian Wachtmeister gezegd kan worden dat hij afkomstig is uit het Zweden van het verleden, is Bert Karlsson veeleer een kind van de moderne, naoorlogse welvaartsstaat.

Hij werd in 1945 geboren – slechts een paar weken na afloop van de Tweede Wereldoorlog – in een arbeidersgezin in Skara. Bij hem thuis heerste de instelling die gebruikelijk is onder de inwoner van die streek in Västgötaland: Denk niet dat je iets voorstelt, steek je hoofd niet uit boven het maaiveld en riskeer niet te verliezen wat je hebt door iets nieuws te proberen.

Er heerste een vastgeroeste houding van: doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.

‘Mijn vader is de meest bange man die er bestaat. Hij heeft nooit in mij geloofd … Dus moest ik natuurlijk de hele tijd bewijzen dat hij daar ongelijk in had. Maar hij heeft nooit toegegeven dat ik geslaagd ben’, klaagde Bert Karlsson in een interview.

Misschien was de grote drijvende kracht in zijn leven de wil om niet op te gaan in de massa, het verzet tegen een bestaan als dat van alle anderen. Als kind al ‘wilde hij de baas spelen over zijn vriendjes’, vertelde zijn moeder Agnes. Ze noemden hem ‘Tarzan’ en hij werd al gauw de gangmaker bij van alles, variërend van het bouwen van hutten tot de aanleg van een ijshockeybaan voor de buurt.

De jonge Bert hield van zakendoen. Al op de lagere school verdiende hij zijn eerste eigen geld met het ophalen van lege flessen, schaatsen slijpen en de handel in tweedehands ijshockeysticks. Tijdens het wereldkampioenschap voetbal van 1958, toen Zweden onverwacht in de finale kwam, waarbij met 5-2 van Brazilië werd verloren – mede door toedoen van twee doelpunten door de nieuwe Braziliaanse superster Pelé – bewees Bert zich als een uitstekend zwarthandelaar. Aan het eind van de jaren zestig kwam er vaart in Berts commerciële loopbaan, hoewel hij startte met uiterst minieme middelen. Met afschuw heeft Bert die begintijd beschreven waarin hij tegen zijn zin het geld van de kinderbijslag voor zijn zoon aan het eind van de maand moest gebruiken om openstaande rekeningen te betalen. Geld is ‘helaas’ belangrijk, heeft Bert in verschillende interviews gezegd. In 1972 stak Bert Karlsson al zijn spaargeld in de platenfirma Mariann Records. Bert Karlsson was de eerste die serieus de commerciële potentie inzag van dansmuziek. Het was een muziekvorm die op het platteland snel terrein won, maar waar muziekcritici en jongeren in de grote steden hun neus voor ophaalden. Bert Karlsson kon dat niets schelen. Hij wist dat het geld van het platteland evenveel waard was als dat van de grote steden.

Bert Karlsson vergaarde in korte tijd een vermogen door het verkopen van smachtende liedjes met honingzoete arrangementen. In muziektheaters in de open lucht en in parken in het hele land klonk de muziek uit de stal van Bert: Vikingarna, Wizex, Schytts, Lotta Engberg, Thorleifs en vele, vele anderen. Skara werd het Nashville van de Zweedse dansmuziek – en Bert Karlsson zijn ongekroonde koning. Er was een periode in de jaren tachtig dat een van de drie in Zweden verkocht LP’s afkomstig was uit Skara.

Bert Karlsson begon er steeds meer aan gewend te raken te krijgen wat hij wilde. Bij de Zweedse media werd hij min of meer berucht. Bert belde voortdurend journalisten en bestookte ze met tips en ideeën. Soms belde hij wel een paar keer per dag: ‘Zeg, luister, we zijn een verdomd mooie plaat aan het opnemen met een verrekt mooie meid. Wacht, dan laat ik je een stukje horen …’

In zijn pogingen zijn artiesten te verkopen, gebruikte Bert om de haverklap zijn drie favoriete woorden: ‘ontiegelijk’, ‘angstaanjagend’ en ‘ziekelijk’. Bert Karlsson hield van journalisten. Op minstens één niveau was dat gevoel wederzijds. Het gedrag van de platenbaas deed het goed in de media.

Aan het begin van de jaren negentig was Bert Karlsson een van de bekendste mannen van Zweden.

Na zijn ontslag in 1983 als algemeen directeur van Gränges begon Ian Wachtmeister steeds vaker over een politieke loopbaan te denken in plaats van zijn mislukte carrière in het bedrijfsleven. Hij werd bestuurslid van Den nya Välfärden, een politieke denktank, nauw gelieerd aan de werkgeversorganisatie Svenska Arbetsgivareförening, SAF. Den nya Välfärden hield zich bezig met de klassieke thema’s van rechts: lagere vermogensbelasting op kapitaal en aandelen, verlaging van de omzetbelasting voor bedrijven, en deregulering en privatisering in de gemeentelijke organisatie. In het voorjaar van 1990 deed Ian een poging de organisatie om te bouwen tot een politieke partij. Het kwam echter tot een botsing met de overige bestuursleden, die categorisch weigerden. Ian Wachtmeister erkende zijn nederlaag en verliet de organisatie.

Ian Wachtmeister wilde een politieke carrière. Maar hij had geen partij. En hij had ook geen medewerkers. Diep vanbinnen wist hij heel zeker dat een alleenstaande, schatrijke graaf en zakenman zich nooit zou thuis voelen binnen een brede volksmassa.

In de herfst van 1990 vroeg de redactie van het weekblad Hänt i Veckan aan Bert Karlsson een schaduwregering samen te stellen. Op advies van de chef van zijn plaatselijke ICA-supermarkt benoemde Bert Karlsson graaf Ian Wachtmeister, die hij voordien slechts één keer op de tv had gezien, tot minister-president. In Berts regering was volgens hem ook plaats voor koningin Silvia en de journalist Jan Guillou. Ian Wachtmeister las Hänt i Veckan. Zijn foto stond vaak op de roddelpagina van het blad. Wachtmeister was overdonderd. Bert Karlsson was precies de man die hij nodig had. De directeur van de platenmaatschappij met het volkse imago was een geschenk uit de hemel. Ian Wachtmeister pakte de telefoon en draaide het kengetal van Skara.

De twee mannen ontmoetten elkaar in een café op terminal 2 van vliegveld Arlanda. Hänt i Veckan was het enige blad dat over de ontmoeting schreef: ‘De edelman Wachtmeister kwam naar de bespreking met een chique hoed op, een gebloemde stropdas en een deftig uitziende aktetas. De man van het volk droeg afgetrapte schoenen, een leren jack en een plastic tasje van Sparbanken waarin hij zijn belangrijkste papieren meedroeg.’

Bert en Ian vonden elkaar direct. Ze reisden samen naar Florida om daar in de schaduw van een palmboom een gemeenschappelijk partijprogramma te schrijven. In Zweden een politieke partij lanceren gaat ongelooflijk snel. Althans, als je de juiste contacten hebt. Bert Karlsson en Ian Wachtmeister kostte het twee dagen. De directeur van de platenmaatschappij belde met de redactie van de discussiepagina van Dagens Nyheter, een pagina waaraan hij wel eens eerder had meegewerkt.

Op 15 november 1990 publiceerde deze grootste ochtendkrant van Zweden een halve pagina over de nieuwe politieke partij, geschreven door de twee oprichters. Al diezelfde dag belde een andere oude bekende uit de media. Programmamaker Siewert Öholm vroeg of het tweetal gast wilde zijn in Svar Direkt, het best bekeken discussieprogramma op de Zweedse televisie. Bert Karlsson wreef zich in zijn handen van blijdschap. Op 27 november zaten hij en Ian Wachtmeister in de tv-studio. Het interview werd gevolgd door een miljoen kijkers. Siewert Öholm had de dag ervoor door het onderzoeksbureau SIFO een enquête laten uitvoeren, waarvan de uitkomsten in de live uitzending werden gepresenteerd. Het bleek dat 23 procent van de ondervraagden ‘ja’ had geantwoord op de vraag of men zich kon voorstellen bij de volgende verkiezingen op Bert Karlsson te stemmen. De niet onbelangrijke detailvraag of men ook van plan was op hem te stemmen, kwam in de discussie niet aan de orde.

Het succes was een feit.

Ian Wachtmeister en Bert Karlsson waren een politieke machtsfactor geworden. Terwijl ze niet over een partij beschikten, noch over leden. Alles wat ze hadden was een partijprogramma in de vorm van een krantenartikel.

Ny Demokrati was in velerlei opzicht een schepping van Ian Wachtmeister. Hij was er goed in bepaalde stromingen in de samenleving te herkennen. Velen waren bang voor de gevolgen van de laagconjunctuur die Zweden hard had getroffen. De sociaal-democratie leek niet langer de vanzelfsprekende antwoorden te hebben en velen waren bereid te luisteren naar iemand met simpele oplossingen voor ingewikkelde problemen. Puur ideologisch kwam de partij met weinig nieuws. Bovenaan het wensenlijstje stonden: belastingverlaging en deregulering. Op diverse onderdelen kwam het programma nauwgezet overeen met de onderwerpen die onderzocht werden door de door de SAF gefinancierde denktank Den Nya Välfärden, de organisatie die Ian Wachtmeister enkele maanden eerder vergeefs had geprobeerd om te smeden tot een politieke partij. Wat aan de partij nieuw was, was vooral de wijze waarop de boodschap werd gepresenteerd. Met zang en muziek, met toespraken vanaf een zeepkist en met scherp en plat taalgebruik. Ian Wachtmeister en Bert Karlsson lieten geen kans voorbij gaan zich te presenteren als ‘mannen van de realiteit’.

Voor Ian Wachtmeister was dat, met zijn achtergrond, extra belangrijk. Voor hij besloot zich binnen Ny Demokrati een nieuw, volks imago aan te meten, had hij zich immers van een heel andere kant laten zien. Tegenover de Amerikaanse zakenkrant The Wallstreet Journal beklaagde hij zich erover dat de belastingen in Zweden zo hoog waren, dat hij zich niet eens een Maserati kon veroorloven. De gevestigde politieke partijen wisten aanvankelijk niet hoe ze Ny Demokrati tegemoet moesten treden. De sociaal-democraten kozen voor een aanval in de luwte: ze richtten hun pijlen vooral op de gezamenlijke partijen ter rechterzijde. Elke stem voor rechts, op welke partij dan ook, is ook een stem voor Ny Demokrati, dreigde partijleider Ingvar Carlsson.

De partij Moderaterna nam eveneens een afwachtende houding aan. Onze belangrijkste tegenstanders zijn de sociaal-democraten, we zijn niet van plan een tweede front op de rechterflank te beginnen, verklaarde de leider van Moderaterna, Carl Bildt. De enige partij die duidelijk en openlijk de strijd met Ny Demokrati aanging, was Folkpartiet, in het bijzonder partijleider Bengt Westerberg. Slechts een paar weken nadat in februari 1991 Ny Demokrati officieel was opgericht, noemde hij die partij extreem-rechts en maakte duidelijk dat Folkpartiet nooit deel zou uitmaken van een regering met Ny Demokrati. Voor dit standpunt kreeg Bengt Westerberg forse kritiek over zich heen van het rechtse blok, dat uit was op regeringsmacht. Voor Ny Demokrati werd Bengt Westerberg haatobject nummer één. Bengt Westerberg legde de vinger op de zere plek. Vanaf het allereerste begin was vreemdelingenhaat een essentieel onderdeel van de politiek van Ny Demokrati. Ian Wachtmeister en Bert Karlsson vertegenwoordigden een politiek gedachtegoed waarin bewust onderscheid werd gemaakt tussen allochtonen en autochtone Zweden, waarbij werd beweerd dat eerstgenoemde categorie van een uitkering leefde die de rest van de Zweden enorme hoeveelheden geld kostte. Het was de schuld van de migranten dat Zweedse gepensioneerden in het bejaardentehuis slecht eten kregen voorgezet en dat kinderen op school niet elke dag melk te drinken kregen. In de ideale wereld van Ian Wachtmeister zou, zowel in het groot als in het klein, onderscheid gemaakt worden tussen migranten en de overige bevolking. Zo stelde de graaf onder andere voor om alle asielzoekers voor binnenkomst te testen op aids, een voorstel dat al bij de eerste bestuursvergadering als stuitend en te extreem werd verworpen.

Naarmate Ny Demokrati ouder werd, werd de anti-vreemdelingenhouding sterker. Maar al vanaf het allereerste begin hadden Wachtmeister en Karlsson hun uitspraken zo dubbelzinnig geformuleerd, dat die altijd voor meerdere uitleg vatbaar waren.

Degenen die dat wilden, konden de boodschap van de partij interpreteren als het voornemen de grenzen voor nieuwe immigranten te sluiten en de al aanwezige allochtonen het land uit te zetten. Terwijl het voor degenen die voorstander waren van een meer tolerante houding, zeer wel mogelijk was zich in te beelden dat de partij alleen maar terechte kritiek leverde op de bureaucratie en de slecht functionerende opvang van vluchtelingen.

Zij die voor de laatste interpretatie kozen, hadden er geen enkele moeite mee op de partij te stemmen.

Maar de anti-vreemdelingenhouding en de soms zuiver racistische toonzetting werden elke dag sterker. Al enkele maanden na de verkiezingen trok Bert Karlsson in het dagblad Expressen een duidelijke parallel tussen de begrippen vluchteling, hiv en Folkpartiet: ‘Ik wil Bengt Westerberg nog wel eens horen als zijn dochter door een vluchteling met hiv is besmet. Hij heeft altijd zulke mooie woorden voor vluchtelingen over, maar hij moet maar eens een poosje gaan wonen in de getto’s die ze vormen’, zei Bert Karlsson. Het eerste grote schandaal rond Ny Demokrati zou, niet geheel onverwacht, gaan over de mensvisie van de partij. John Bouvin, tweede vicevoorzitter van Ny Demokrati, leverde in een krantenartikel kritiek op de Zweedse ontwikkelingshulp. Het ontwikkelingsbeleid was onmenselijk, beweerde Bouvin. Het was te wijten aan Zweeds ontwikkelingsgeld dat kinderen in Afrika overleefden. Bouvin sprak nostalgisch over de goede oude tijd toen Afrikaanse kindertjes nog ziek werden of door de leeuwen werden opgegeten.

Het was één maand voor de verkiezingen. Bouvins uitspraken veroorzaakten veel commotie. Hij ontkende gezegd te hebben wat er in de krant stond en beweerde dat men hem verkeerd had begrepen. Het tv-journaal Aktuellt zocht John Bouvin op en vroeg hem uit te leggen wat hij dan wel met die leeuwen had bedoeld.

John Bouvin dacht na, haalde diep adem, keek recht in de camera en zei tegen een miljoen televisiekijkers:

‘Vroeger stierven daar twee van de drie kinderen ten gevolge van diverse catastrofes, of als ze werden opgepeuzeld door een of ander wild dier. Velen stierven door honger of ziekte. Er bleven er maar een paar over en daarom functioneerde het daar goed. En nu, eigenlijk ten gevolge van ons geld, worden die kinderen zo geholpen dat er niemand meer sterft. Dat is dus een ramp.’

Bengt Westerberg noemde John Bouvin in een tv-debat een racist. Ian Wachtmeister maakte zich daar zo kwaad over, dat zijn stem ervan oversloeg. Volgens hem was Westerberg onbeschoft en emotioneel. Fanatiek verdedigde Wachtmeister John Bouvin, zijn vriend en tweede vice-voorzitter van Ny Demokrati.

De overige politieke tegenstanders namen niet eens de moeite Bouvins woorden te becommentariëren. Vermoedelijk vonden ze zijn ideeën te absurd om serieus te nemen en er tijd aan te besteden. Nadat het stemlokaal in de toneelschool van Skara en die op andere plaatsen in Zweden waren gesloten, begon het arbeidsintensieve werk van het tellen van alle stemmen. Enkele uren later was het resultaat bekend. Er hadden 368.281 kiezers – ofwel 6,7 procent van alle stemgerechtigden – op Ny Demokrati gestemd. De Zweedse rijksdag had er een nieuwe partij bij.

De politieke storm had voor een ruk naar rechts gezorgd. De sociaaldemocraten behaalden hun slechtste verkiezingsresultaat sinds 1928. De milieupartij verdween uit het parlement en de linkse partij Vänsterpartiet haalde de kiesdrempel op het nippertje. Het rechtse blok had gewonnen, maar desondanks keken de gezichten niet blij van de vier partijleiders van de niet-socialistische partijen die op de verkiezingsavond bijeen zaten op de bekende rode bank van het tv-programma Aktuellt. Met elkaar kwamen ze precies vijf zetels tekort voor een meerderheid in het parlement. Ny Demokrati had een beslissende rol gespeeld.

Toen halverwege de uitzending Ian Wachtmeister en Bert Karlsson plotseling opdoken, iedereen begroetten en aanstalten maakten aan te schuiven op de gezamenlijke bank, had Bengt Westerberg er genoeg van. Hij stond demonstratief op en verliet, middenin een live programma, de studio. De leider van Centerpartiet, Olof Johansson en de partijleider van de christen-democraten, Alf Svensson, keken hem verbijsterd na, aarzelden een paar seconden voor ook zij opstonden en het protest van Westerberg navolgden.

Op de bank van Aktuellt zaten nu alleen nog Carl Bildt, de leider van Moderaterna, en naast hem twee gelukzalig grijnzende leiders van Ny Demokrati.

Maandag, 21 oktober 1991

Shahram Khosravi rekte zich tevreden uit en liep vervolgens met soepele, ontspannen tred – die je alleen hebt nadat je lichaam zich flink heeft ingespannen – maar toch voorzichtig, om zijn spieren niet te forceren.

‘Eigenlijk zou ik zo een uurtje moeten blijven lopen’, dacht hij voldaan. Shahram Khosravi keek op zijn horloge. Het was iets over tienen. Hij versnelde zijn pas. Het smalle fietspad tussen het universiteitsgebouw in Frescati en de studentenflat op Lappkärrsberget was slecht verlicht. Het schijnsel van de weinige lantaarns was niet voldoende om het duister te verdrijven. Het was koud en guur. Hij trok zijn jasje dichter om zich heen. Hij verlangde naar de warmte van de studentenflat. Zo langzamerhand had Shahram in de omgeving van Frescati een beetje de weg leren kennen. De colleges antropologie waren weliswaar pas zes weken geleden begonnen, maar hij had tussendoor voldoende tijd gehad om overal rond te kijken. Zijn vriendin woonde nog in Göteborg, waar ze als pas afgestudeerd basisarts nog enkele co-schappen moest afronden, terwijl Shahram een groot deel van zijn vrije tijd besteedde aan het leren kennen van zijn nieuwe stad. Helaas had hij nog geen tijd gehad voor een bezoek aan het Natuurhistorisch Rijksmuseum, waarvan het bruine silhouet een paar honderd meter rechts van het pad te zien was. Shahram was een paar keer van plan geweest erheen te gaan, maar er waren nog zo veel andere dingen in zijn nieuwe woonplaats te zien.

Stockholm leek in velerlei opzicht weinig op Göteborg, het was hier drukker en de afstanden waren groter, maar Shahram had het er naar zijn zin. Hij hield van steden. Hoe meer straten, huizen, pleinen en mensen hij om zich heen had, des te meer voelde hij zich er thuis. De stilte en het donker van het platteland maakten hem bang. Het voelde alsof er van de schaduwen in het duister een verstikkende dreiging uitging. Shahram had alleen poosje geleden beseft dat het nooit zijn hobby zou worden de weekenden middenin het bos in een stuga door te brengen, iets waar zijn Zweedse vrienden dol op leken, ja wat ze bijna verheerlijkten. Shahram moest er niet aan denken de stad te verruilen voor de desolate bossen of de open vlaktes zonder mensen, want hij zou zich er beroerd voelen.

Shahram naderde Frescativägen toen hij iets hoorde ritselen in de bosjes rechts van hem. Hij liep verder zonder aan het geluid aandacht te schenken. ‘Het zal wel een vogel of een ander diertje zijn’, dacht Shahram. Op hetzelfde moment leek zijn hoofd te exploderen. Hij hoorde een harde knal, waarna hij door een geweldige, onweerstaanbare kracht tegen de grond werd gesmeten. Vele jaren daarna beschreef Shahram het merkwaardige gevoel van die avond. Hij begreep sowieso niet dat er op hem geschoten was. Shahram was ervan overtuigd dat hij door een steen was geraakt. Maar de kracht die hem tegen de grond had gesmeten, stond hem niet toe weer op te staan, ook al probeerde hij dat met man en macht. Door Shahrams hoofd schoten allerlei beelden uit diverse Amerikaanse films. Alle met hetzelfde thema. Negers die door blanken mishandeld werden. Kleurlingen verdrukt door blanken. Aziaten die door blanken werden neergeslagen. Beeld na beeld rolde aan hem voorbij. Katoenplukkende slaven in Mississippi Burning, brandende huizen in Gone with the Wind en mannen met witte puntmutsen in The Color Purple.

‘Het was heel vreemd’, vertelde hij later. ‘Hoewel ik absoluut niet kon vermoeden dat ik slachtoffer was van een racistische aanslag, was toch mijn hele hoofd gevuld met beelden van racisme.’

Shahram weet nog steeds niet hoe lang hij daar op het fietspad heeft gelegen, hij weet niet eens meer of hij flauwviel of niet. Het enige wat hij zich herinnert, is een jonge student die zich over hem heen boog en de verplegers die hem een ambulance met blauw zwaailicht indroegen. In de ambulance kreeg hij een hoestaanval waardoor hij bijna stikte. Shahram hield zijn hand voor zijn mond om niet onbeleefd te zijn. Hij gaf een boel slijm op. Toen hij in zijn handpalm keek, was die bedekt met bloed. En metaalsplinters. ‘Wat is dat?’ vroeg Shahram ongerust nadat hij nog enkele stukjes metaal had uitgespuugd. 59

‘Wees maar niet bang. Dat is een van je oude vullingen die gebarsten is, je spuugt resten amalgaam uit’, zei de man in de ambulance geruststellend. Pas uren later, toen de dokter bij de afdeling Eerste Hulp het hem vertelde, besefte Shahram dat hij was neergeschoten. De kogel was in zijn rechterwang binnengedrongen, had een verstandskies geraakt en die verbrijzeld. Het ambulancepersoneel had gegokt dat hij amalgaam had uitgespuugd. Maar het waren fragmenten van een geweerkogel. Shahram had onvoorstelbaar veel geluk gehad. Als de kogel hem enkele millimeters meer naar rechts of iets lager had getroffen, was hij met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid dood geweest. Toen de woorden van de dokter eindelijk tot hem doordrongen, was Shahrams eerste gedachte:

‘Wie heeft er op me geschoten? Ik heb geen vijanden. Ik ken bijna niemand in Stockholm. Ik ben maar een gewone, eenvoudige eerstejaarsstudent antropologie. Waarom zou iemand mij willen neerschieten?’

***

De vorige aanslag, die keer dat ik Gebremariam neerschoot, was voor mij een soort keerpunt. Het was een grote stap. Veel groter dan toen ik banken begon te beroven. Ik was benieuwd naar het effect. Hoe zouden ze reageren? En jawel hoor! Het stond in de krant. Dit was natuurlijk een heel ander verhaal. Aan het eerste schot werd al een hele pagina gewijd. Dat bereikte ik niet als ik een bank overviel. Misschien een paar regels in een of andere avondkrant. Maar hiervoor kreeg ik een halve pagina in de ochtendbladen. En het stond zelfs op de aanplakbiljetten. Voor mij persoonlijk maakte het veel verschil. Mijn zelfvertrouwen groeide.

Maar toch besefte ik al snel dat de aanslag eigenlijk mislukt was. Ik was er niet in geslaagd zoveel opzien te baren en de allochtonen zo bang te maken, dat ze teruggingen naar hun eigen land. Het schot in Gärdet werd in de kranten beschreven als een min of meer gewone aanslag op buitenlanders. Er waren immers anderen die ook wel aanslagen op buitenlanders pleegden. Skinheads. Nazi’s. Er werden vluchtelingencentra in brand gestoken. Dat waren ook aanslagen. En niet alleen racisten hadden het op buitenlanders voorzien. Zelfs een lid van de gemeenteraad voor Moderaterna in Solna wilde alle buitenlanders eruit gooien. De aanslag door mij verschilde niet zoveel van al die andere. Toen drong het tot me door: het is niet genoeg dat er iemand gewond raakt. Dat heeft te weinig effect. Dat is niet voldoende. Ik moest iemand doden. Ik moest wel.

Ik vervloekte ze. Ze waren slecht en het waren er te veel. Natuurlijk knaagde het aan me dat ik niet alleen op criminele buitenlanders schoot, wat ik eigenlijk van plan was, maar dat ik zomaar lukraak iemand uitkoos. Maar ik had geen tijd. Ik kwam ze niet op de juiste plaatsen tegen en niet op het juiste moment. En ik was heus niet zo achterlijk om ze midden op straat neer te schieten. Dat risico wilde ik niet nemen. Maar waarom niet verdomme? Zij hielden zich allemaal met duistere zaakjes bezig. En als ze niet crimineel waren, maakten ze wel misbruik van het systeem. Ze wilden zich niet aanpassen. Ze gingen alleen met elkaar om. Ze wilden geen Zweeds leren. Ik verachtte ze. Bovendien was ik niet de enige. Heel veel Zweden hadden een hekel aan buitenlanders. Er was zelfs politieke steun. Ny Demokrati kreeg ontzettend veel stemmen. Hun vreemdelingenbeleid was oké. Ny  Demokrati zei ronduit dat ze de buitenlanders eruit wilden gooien. Alleen niet op racistische maar op economische gronden. Het werd gewoon te duur. Bovendien botsten de culturen. Ik was het met hen eens. Ik stemde op ze.

Een partijlid van Ny Demokrati praatte de aanslagen zelfs goed. Niet die van mij natuurlijk, maar hij zei dat die zwarten anders toch werden opgegeten door de leeuwen in Afrika. We hoefden geen medelijden met ze te hebben. We moesten ze niet te veel in de watten leggen. In hun eigen land waren ze toch voer voor de leeuwen. Dat vond ik ook. Ik moest ze op de een of andere manier duidelijk maken dat ze hier eigenlijk helemaal niet wilden zijn. Diep vanbinnen wilden ze het liefst in hun eigen land wonen. Maar om ze zo bang te krijgen dat ze teruggingen, moest er eerst iemand dood.

Daarom moest ik het opnieuw doen. Bij mijn eerste aanslag, die op Gebremariam, was het niet de bedoeling te doden. Maar bij de tweede aanslag wel. Ik schoot die Iraniër in zijn gezicht. Maar het mislukte. Alleen zijn kaak werd beschadigd. En er kwamen ook geen krantenkoppen …

Ik begreep dat er iemand dood moest om het voor elkaar krijgen.

***

Dinsdag, 22 oktober 1991

Shahram Khosravi werd langzaam wakker. Het voelde alsof hij zich eindeloos traag, voetje voor voetje voortbewoog door een dikke laag mist die vastplakte aan zijn kleding, armen en benen. Het was alsof hij probeerde vooruit te komen door een soort gelei waarin je wel een lepel kunt steken, maar die verder niet meegeeft.

Toen Shahram uiteindelijk zijn ogen opendeed, wist hij eerst niet waar hij was. Om zich heen zag hij koude, witte muren. Verderop in de kamer stonden nog twee bedden met mensen die kennelijk sliepen. Toen hij voorzichtig rechtop probeerde te gaan zitten, sneed de pijn door zijn gezicht. Aan de rechterkant deed zijn kaak ontzettend zeer. Met de pijn kwamen ook de herinneringen terug. ‘Oh ja, ik ben gisteren neergeschoten.’ Langzaam drongen de feiten weer tot hem door. Het was een merkwaardig gevoel. Totaal onwerkelijk.

Shahram schudde zachtjes zijn hoofd. De beelden van de tijd dat hij in Iran gevangen zat, de zweep tegen zijn blote voeten, de vlucht door de bergen van Afghanistan, het chaotische vluchtelingenkamp in Karachi, de drukkende hitte, het altijd aanwezige stof en de uitlaatgassen in Delhi, al die beelden kwamen tegelijk naar boven. Heb ik dat allemaal meegemaakt om uiteindelijk aan de andere kant van de wereld – in Stockholm – te worden neergeschoten? Was dat de bedoeling?

Shahrams gedachten werden onderbroken door een arts in een lange witte jas.

‘Goedemorgen, dus je bent wakker? Mooi. Mijn naam is Sjöbäck. We hebben elkaar vanmorgen heel even gezien, maar ik weet niet of je je dat kunt herinneren. Ik denk dat je door de pijnstillers behoorlijk van de wereld was.’

Shahram probeerde te antwoorden, maar dokter Sjöbäck maakte een afwerend gebaar met zijn hand.

‘Je moet proberen zo weinig mogelijk te praten. Dat doet alleen maar pijn. Ik moet zeggen dat je bij dit ongeluk onwaarschijnlijk veel geluk hebt gehad. Je bent gisteren neergeschoten. Ik weet niet of er een buks of een zwaarder wapen is gebruikt. Er zijn in ieder geval geen vitale organen beschadigd. We hebben stukjes metaal uit je mond gehaald, maar ik denk niet dat we hoeven te opereren. Maar voor alle zekerheid moet je je kaken niet bewegen, tenzij dat absoluut noodzakelijk is. Het is het beste als je de komende weken gebarentaal gebruikt.’

Shahram knikte.

‘Goed. Dan begrijpen we elkaar. Dan moet ik ook zeggen dat de politie je weer wil verhoren. Ze kunnen hier ieder moment zijn. Ik heb gezegd dat ze van mij toestemming krijgen. Denk je dat je ze kunt ontmoeten?’

Shahram knikte nog een keer.

Toen de arts weg was, kwamen de gedachten terug. Wie had hem neergeschoten? En waarom? Twee agenten hadden hem gisteravond al verhoord. Ze hadden keer op keer gevraagd of hij politiek actief was, of hij vijanden had of ruzie met iemand had. Shahram had op alle vragen ontkennend geantwoord. Hij had geen idee wie er een reden zou kunnen hebben hem neer te schieten. Toen hadden de agenten gevraagd of hij drugs gebruikte of met mensen uit het criminele circuit omging. Shahram vatte het eerst verkeerd op. Hij voelde zich door die vragen diep gekrenkt, maar werd rustiger toen hij zich realiseerde dat de politie alleen maar haar werk deed. Het waren routinevragen. Ze verontschuldigden zich zelfs: ‘Het spijt ons, maar we moeten deze vragen stellen als we het motief willen begrijpen en de dader willen vinden.’

Shahram vond dat de agenten zich correct hadden gedragen, in ieder geval heel wat beter dan de agenten in de gevangenis van Isfahan. Een kwartier later werd er op de deur geklopt. Shahram lag een beetje te dommelen en werd pas wakker toen de agent al op de stoel naast het ziekenhuisbed had plaatsgenomen. Hij verstond de naam van de agent niet toen die zijn hand uitstak en zich voorstelde.

‘Oh, dus hier lig je! Het was nog niet zo makkelijk om je in dit ziekenhuis te vinden. Maar goed, ik hoorde van de dokter dat je maar beter niet kunt praten. Probeer dan maar gebarentaal te gebruiken’, zei de agent en uit zijn achterzak haalde hij een kreukelig schrijfblok en een vulpen die hij ongeduldig heen en weer begon te schudden.

‘Oké … je komt uit Iran?’ zei de agent toen hij de weerbarstige vulpen eindelijk aan de praat had gekregen.

Shahram knikte.

‘Oorlogsvluchteling hè? Dienstweigeraar neem ik aan?’ zei de agent. Shahram knikte opnieuw.

‘Ja, joh, het is niet makkelijk om een gesprek te voeren als je alleen maar kunt knikken. Doet het trouwens pijn?’ Shahram knikte nogmaals.

‘Ze hebben je gisteren flink te pakken gehad. In het verhoor van gisteren zie ik staan dat je geen idee hebt wie het kan zijn. Je bent helemaal niet politiek actief, hè?’ Shahram schudde twee keer met zijn hoofd. 

‘Ja, joh, iedereen kan het gedaan hebben … hm …’ zei de agent met een diepe zucht. Hij maakte een paar aantekeningen in zijn schrijfblok en krabde zich vervolgens op het hoofd. Shahram vond dat hij er gekweld uitzag.

‘Wel, je moet weten dat ik al twintig jaar agent ben in Stockholm en we hebben met geen enkele groep zo veel problemen als met jullie, Iraniërs. Altijd gezeik. Al vanaf het begin dat jullie hierheen kwamen …gewoon de hele tijd gezeik.’

Shahram staarde de agent verbaasd aan.

‘Die problemen hebben natuurlijk niks met jou te maken’, voegde de agent er snel aan toe toen hij Shahrams aarzelende blik zag. ‘Ik ben er honderd procent van overtuigd dat jij een prima kerel bent. Ik heb het dus niet over jou, maar we hebben wel problemen met al die andere Iraniërs. De hele godganse tijd. Het zijn of diensweigeraars, zoals jij, die tegen de Ayatollah willen protesteren, of het is een groep die juist voor hem is die weer tegen jullie demonstreert. En dan mogen wij al jullie onderling gebakkelei in goede banen leiden. Ik weet niet hoe vaak ik al bij de Iraanse ambassade ben geweest. Er is in ieder geval altijd ruzie verdomme. Ook op Sergels Torg. Een paar weken geleden was het er nog raak. Gevechten en ander gezeik. Het houdt nooit op. Het lijkt wel of jullie Arabieren nooit vrede kunnen krijgen in jullie deel van de wereld …’

Shahram was zo verbaasd, dat het niet eens in hem opkwam een poging te doen iets terug te zeggen. Waar was die agent in vredesnaam mee bezig? Waarom probeerde hij iemand de les te lezen op wie net geschoten was? Waar haalde hij de brutaliteit vandaan met zulke generaliserende en neerbuigende beweringen over Iraniërs te komen?

Shahram beefde van woede, maar de agent ging gewoon door.

‘Bovendien zit en er ook veel Iraniërs in de drugs. De verkoop is aanzienlijk gestegen sinds jullie hier een paar jaar geleden zijn binnengekomen. Dat is voor ons ook een groot probleem. Ja, joh … Allemachtig … we hebben echt een hoop gedonder met jullie, Iraniërs’, zei de agent zuchtend. ‘Maar zoals ik al zei, begrijp me niet verkeerd, ik heb het niet over jou, hoor. Jij lijkt me een prima kerel, met jou is volgens mij niet veel mis. En je zult zien dat we dit oplossen.’

De agent leunde achterover in zijn stoel. Hij kauwde afwezig op zijn vulpen en staarde in het niets voor zich uit. Uiteindelijk ging hij verder.

‘Nou, joh. Ik heb eigenlijk geen tijd om hier te blijven zitten. Er komt toch niet veel van een verhoor terecht als je niet kunt praten. We laten het hierbij voor vandaag; als het nodig is hoor je over een paar dagen weer van me.’ De agent schudde zijn vulpen nog eens heen en weer, maakte een paar notities, stopte het aantekenblok in zijn linker achterzak, gaf hem beleefd een hand, draaide zich om en liep de kamer uit. Shahram staarde een aantal minuten naar de deur waardoor de agent was verdwenen. Hij was sprakeloos.

Toen een paar uur later zijn vriendin uit Göteborg kwam, vertelde Shahram wat er gebeurd was:

‘Ik voelde me alsof ik voor de tweede keer werd neergeschoten. Ik heb me nog nooit in mijn leven zo vernederd gevoeld!’

HERINNERINGEN

Ons geheugen is een vluchtig en onbetrouwbaar instrument. Er vliegen allerlei beelden door je hoofd. Dat wat we interpreteren als herinnering, als iets wat we beleefd, gezien of gehoord hebben, kan mettertijd samenvallen met gebeurtenissen waarover mensen ons verteld hebben of met beelden die men ons heeft laten zien.

De herinnering is evenzeer een constructie als een feitelijke toestand. Daar waar de herinnering begint en de werkelijkheid ophoudt, ligt een vaag en verraderlijk grensgebied. Ondanks alle goede voornemens kun je in het landschap van je herinneringen gemakkelijk verdwalen. De eerste bewuste herinnering van John Ausonius, of Wolfgang Zaugg zoals hij als kind heette, dateert uit de tijd dat hij een jaar of drie, vier was. Het gezin was net naar Vällingby verhuisd, een voorstad van Stockholm. De tweede helft van de jaren vijftig was net aangebroken. Wit bepleisterde flatgebouwen van drie verdiepingen vormden een kring om een speeltuin. De architecten, de gemeenteambtenaren van de afdeling ruimtelijke ordening en de opdrachtgevers hadden overal aan gedacht. De kinderen moesten ruimte en frisse lucht hebben, ze moesten zich in deze sociale woningbouw tot goede burgers kunnen ontwikkelen. De speeltoestellen waren degelijk geconstrueerd en pedagogisch verantwoord. Een klimrek, twee schommels, een zandbak en een glijbaan. Overal speelden kinderen.

Tussen de vele blonde kopjes viel één gitzwart hoofdje op. De blonde kinderen speelden druk met elkaar, het jongetje met het zwarte haar mocht niet meedoen.

Wolfgang zat alleen in zijn eigen hoekje en speelde een beetje afwezig met een emmertje en een schepje. Zijn blik dwaalde naar de andere kinderen, daar was hij niet welkom. ‘Zwartkop!’ schold een van de grotere jongens van misschien zes of zeven jaar afwijzend toen Wolfgang naar hen toe kwam om te spelen.

De andere kinderen deden snel mee met het nieuwe liedje van het oudere jongetje dat Gunnar heette: ‘Zwartkop mag niet meedoen, zwartkop mag niet meedoen!’

Wolfgang keek heimelijk naar de andere kinderen. Ze leken het goed naar hun zin te hebben. Uiteindelijk durfde hij er nog een keer naartoe te lopen. Hij prikte voorzichtig met zijn schepje in Gunnars voet en bood hem zijn emmertje aan dat hij met extra nat en fijn zand gevuld had. Perfect zand om kastelen mee te bouwen. Gunnar bekeek hem met een blik die Wolfgang niet helemaal herkende, daarna kwamen die lelijke woorden weer uit zijn mond. ‘Zwartkop mag niet meedoen.’

Deze keer liet Wolfgang het niet over zijn kant gaan. Hij wierp zich met gebalde vuisten op zijn plaaggeest. Eerst was Gunnar verbaasd, maar toen werd hij bang en begon hij te huilen.

‘Zwartkop is gek!’ krijste hij hard terwijl hij de zandbak uitvluchtte. Hij werd op de voet gevolgd door de andere kinderen die zijn geschreeuw herhaalden: ‘Zwartkop is gek, zwartkop is gek!’

Plotseling was de tuin een wirwar van rennende en schreeuwende kinderen en moeders die toesnelden. De moeder van Gunnar was er als eerste en veegde het bloed en het snot uit het gezicht van haar zoontje. Hilde liet niet lang op zich wachten. Wolfgang rende huilend naar zijn moeder. In plaats van een zakdoek voor zijn tranen en een knuffel kreeg Wolfgang van zijn moeder een klap om zijn oren die hem bijna deed tollen.

‘Du dummes Kind. Dom kind. Wat heb je nu weer gedaan’, schreeuwde Hilde. ‘Je moet ook altijd vechten. Kijk. dat jongetje bloedt!’

Ze pakte Wolfgangs hand stevig vast en liep met grote passen weg van het lawaai en de ophef in de speeltuin. Ze liepen naar het centrum van Vällingby. Het vierjarig jongetje snotterde nog steeds, maar toen zijn moeder met hem een snoepwinkel binnenliep, hield hij op met huilen. Voor twee kronen kon je veel snoep kopen. Wolfgang keek verwachtingsvol toe hoe de cola- en dropkabels en de witte muizen in de grote papieren puntzak verdwenen. ‘Kom Wolfgang, nu gaan we terug en ga jij je excuses aanbieden’, zei zijn moeder terwijl ze zijn hand weer stevig vastpakte.

De andere kinderen zaten weer in de zandbak en keken afwachtend naar de moeder en het kind. ‘Luister goed, kinderen! Wolfgang wil zijn excuses aanbieden. Hij schaamt zich dat hij gevochten heeft. Hij wil jullie nu een snoepje geven en sorry zeggen, hè Wolfgang?’ vroeg zijn moeder dringend en trok een beetje aan de hand van haar zoon. ‘Laat het jullie dus lekker smaken’, zei ze en liet ondertussen de puntzak rondgaan. De kinderen keken eerst aarzelend, maar toen de moeders rond de zandbak instemmend knikten, wierpen ze zich op het snoep. 

Wolfgang hoorde nauwelijks wat zijn moeder zei, hij merkte niet eens dat ze in een levendig gesprek met de vrouwen uit de buurt was verwikkeld. Hij had alleen ogen voor de puntzak waarvan de inhoud snel in de gulzige monden verdween. Voorzichtig probeerde hij zijn hand uit die van zijn moeder los te krijgen, maar toen ze hem nog steviger vastpakte, verstijfde Wolfgang en bewoog zich zo weinig mogelijk. Er biggelde langzaam een traan langs zijn wang toen het allerlaatste dropje werd doorgeslikt door een kind dat nog kort daarvoor geweigerd had met hem te spelen.

‘Ach ja, we weten allemaal hoe hard kinderen soms kunnen zijn, maar vanbinnen zijn ze hartstikke lief’, hoorde hij Hilde zeggen. Het vrolijke gelach van de andere moeders echode tussen de wit bepleisterde muren van de flats in Vällingby. Het was geen toeval dat het gezin Zaugg naar Vällingby verhuisde. Ten eerste had Egon, de vader van Wolfgang, daar een baan gevonden als kok in restaurant Vällingehus en in de tweede plaats was Vällingby in die tijd het gesprek van de dag. Voor jonge, kleinbehuisde gezinnen uit Stockholm was deze voorstad een droom die werkelijkheid werd. De plannen voor Vällingby waren al tijdens de Tweede Wereldoorlog gemaakt. Het was een van de vele voorsteden die ontstonden op de tekentafels van de stadsontwikkelaars. De stadsarchitecten van de in opbouw zijnde verzorgingsstaat verwierpen de binnenstad als plek om te wonen. Ze waren voorstanders van kleinere stadswijken met veel lucht en ruimte tussen de huizen, in plaats van de nauwe straatjes, afgesloten pleinen en overvolle trottoirs in de binnenstad. ‘Wonen binnen een kleinschalige samenleving maakt het leven over het algemeen behaaglijker en eenvoudiger’, aldus werd hun visie samengevat in het programma van ‘Het toekomstige Stockholm’.

De eerste voorsteden die langs de pasgebouwde metrolijn van Stockholm gebouwd werden, waren voornamelijk slaapsteden. Maar met Vällingby werd een heel nieuwe gedachte geboren: de WWW-stad. In de nieuwe voorsteden moesten mensen kunnen werken, wonen en winkelen.

Veel vooraanstaande naoorlogse architecten, met Sven Markelius voorop, waren bij de plannen voor Vällingby betrokken. Niets werd aan het toeval overgelaten. In Vällingby zou eindelijk een goed functionerende, optimaal geplande samenleving worden gecreëerd. Er werden nauwkeurige berekeningen gemaakt, variërend van het te verwachten aantal auto’s tot de optimale afstand tussen de hoge flats, de lage flats en de rijtjeshuizen. Er werd berekend dat er exact 105 duizend vierkante meter aan kantoor- en bedrijfsterrein nodig was. Dat cijfer kwam naar voren door Sundbyberg, een stad met een even grote bevolking als het geplande Vällingby, nauwkeurig in kaart te brengen en met de nieuwe voorstad te vergelijken. Echter, de hoeveelheid bruine cafés in Sundbyberg werd in de plannen voor Vällingby onmiddellijk geschrapt. Op 14 november 1954, toen het eindelijk tijd was voor de inhuldiging, kwamen er meer dan 75 duizend mensen naar het glanzende centrum van Vällingby.

Zweden was nog nooit zo modern geweest als in de jaren vijftig, en Vällingby liep voorop.

De Stockholmers stonden in de rij om erheen te verhuizen. Een van de vele jonge, linkse gezinnen die Vällingby als hun nieuwe thuisbasis kozen, waren de pasgetrouwde Olof en Lisbeth Palme.

Niet iedereen was echter even enthousiast. De schrijver Per Anders Fogelström uitte scherpe kritiek op de ‘reclamezeepbel’ Vällingby. Volgens hem was het net zo’n slaapstad als alle andere, een stad die je beter

‘de witte koningin van de achterbuurten’ kon noemen. Hilde Müller had het nooit naar haar zin in Vällingby. Het leven in Stockholm was überhaupt niet wat ze ervan verwacht had. Ze was gevallen voor de donkere lokken en de aanstekelijke lach van de wereldwijze Egon Zaugg. Toen ze de eerste keer meeging naar zijn werk in het luxe restaurant Operakällaren, was ze onder de indruk van de enorme luxe, de stijl en de klasse. Ze voelde zich in de zevende hemel. Maar het gewone, alledaagse leven in haar kleine tweekamerflat in Vällingby met een klein kind en een tweede op komst, voelde beduidend minder hemels. Sinds ze elkaar ontmoet hadden was Egon diverse keren van baan veranderd. Hij maakte lange dagen en werkte ook vaak ’s avonds of ’s nachts. Bijna al het huishoudelijk werk kwam op Hildes schouders terecht. Als Egon thuis was, hielp hij wel mee, maar dat was helaas slechts een paar uur per dag.

Toen in 1955 Ralf geboren werd, kreeg Hilde het nog drukker. Ze moest nu voor twee jongens zorgen.

Het enige wat er nog van de haar bekende charmante Egon over was, waren zijn eeuwige sigaretten en zijn glas cognac na het werk, dacht Hilde soms.

De situatie was beter uit te houden geweest als Egon op zijn minst met een behoorlijk salaris was thuisgekomen. Maar ondanks al het overwerk leken ze nooit genoeg geld te hebben. Toen de situatie op zijn slechtst was, had het gezin zelfs de keuken aan een Italiaan verhuurd. Hij sliep daar ’s nachts terwijl Hilde, Egon en Wolfgang de woon- en de slaapkamer deelden.

Het leven in Vällingby was niet het leven waar Hilde als kind van had gedroomd.

Ondanks het feit dat ze al bijna tien jaar in Zweden woonden, draaide het leven van de Zauggs nog steeds grotendeels om Duitsland. ‘Ik ben een echte Duitse, geen nazi natuurlijk, maar een Duitse’, zei Hilde vaak. Het echtpaar sprak Duits met elkaar. Hilde bakte nog steeds Duitse Pfannkuchen en op vrijdagavond gingen Hilde en Egon vaak dansen in de Duitse club op Medborgarplatsen, hoewel Hilde al vaak tegen Egon gezegd had dat er eigenlijk alleen maar eenvoudige mensen naar deze club gingen. Zij zouden eigenlijk beter met de wat chiquere Stockholmers moeten omgaan.

‘Ach, Quatsch’, onzin, antwoordde Egon dan. Het maakte hem niets uit wat mensen voor titels hadden.

Egon had ook zijn goede kanten. Hilde hield vooral van zijn zachte karakter. Hij werd nooit kwaad en was bijna altijd vrolijk. Bovendien was hij niet bang zijn tranen te laten zien, iets wat de meeste mannen niet durfden. Soms leek hij overgevoelig, maar dat paste bij hem en maakte hem extra aantrekkelijk. Helaas was hij ook in de ogen van andere vrouwen maar al te aantrekkelijk.

Hilde zag natuurlijk best dat vrouwen naar haar man keken en ook dat Egon op zijn beurt andere vrouwen uitvoerig bestudeerde. Hij flirtte openlijk en vroeg ze in de Duitse club veelvuldig ten dans.

‘Natuurlijk kijk ik wel eens naar andere vrouwen, maar je weet ook wel dat als puntje bij paaltje komt, ik alleen oog voor jou heb’, zei hij vaak met zijn verleidelijke glimlach.

Hilde had het sterke vermoeden dat Egons bewering niet helemaal in overeenstemming met de werkelijkheid was.

Hilde Müller had besloten haar twee zoons een degelijke Duitse opvoeding te geven. ‘Ik ben Duitse en ik wil dat mijn kinderen fatsoenlijke, gezagsgetrouwe mensen worden, zoals iedereen in onze familie.’

Hilde had niet zo’n hoge pet op van de nieuwe pedagogische ideeën die in Zweden heersten. Ze had eerder het idee dat het schadelijk was om kinderen zo vrij te laten. Hilde voedde haar kinderen net zo op als zij in Soest, in Westfalen, zelf was opgevoed. Daar heersten orde, discipline en gehoorzaamheid. Als je je misdroeg, kreeg je een pak slaag. Met de beste bedoelingen natuurlijk, het was voor je eigen bestwil. De mattenklopper hing daarom altijd binnen handbereik op zijn plek in de keuken.

Wolfgang leerde snel die te vrezen.

Alleen Hilde gaf de kinderen met de mattenklopper. Egon zei er wel nooit iets van, maar zelf sloeg hij zijn kinderen niet. Achteraf mochten Wolfgang en Ralf soms huilend bij hem op schoot kruipen. Daar mochten ze dan blijven zitten terwijl hun vader sigaretten rookte en cognac dronk.

Wolfgang kan zich slechts één keer herinneren dat zijn vader ingreep. Hilde was moe, geïrriteerd, had een beetje de pest in en toen de kinderen niet luisterden, verloor ze ten slotte haar geduld. ‘Was tust du!

Wat doe je!’ schreeuwde ze terwijl ze Wolfgang zo hard door elkaar schudde dat zijn hoofd van links naar rechts tolde. Toen haar doodsbange zoon niet antwoordde, knapte er iets in Hilde. Ze sloeg hem middenin zijn gezicht. Ze sloeg zo hard dat Wolfgang achterover viel. Die keer greep Egon in.

‘Zo is het wel genoeg, schat. Dat je de kinderen met de mattenklopper op hun achterste slaat is tot daar aan toe, maar het gaat wel een beetje ver om ze in hun gezicht te slaan. Hou daarmee op!’

Hilde liet de doodsbange Wolfgang los die zich in zijn vaders armen wierp. Schokkend van het huilen verborg hij zijn gezicht in de naar sigaretten ruikende kraag van zijn vaders overhemd. Wolfgang bleef net zo lang in deze houding zitten totdat zijn tranen waren gedroogd. Toen Egon voorstelde iemand in dienst te nemen die voor de kinderen kon zorgen en het huishouden kon doen, antwoordde Hilde opgewekt ja. Eindelijk leek Egon haar te begrijpen. Zij kon wel wat hulp gebruiken. Natuurlijk had er al in de eerste seconde dat Ulrike een voet in hun flat in Vällingby zette, bij haar een lampje moeten gaan branden. Een jong ding van nog geen twintig. Een Duitse natuurlijk. Egon had haar ontmoet in het restaurant waar hij werkte. Dat had voldoende moeten zijn om Hildes wantrouwen te wekken.

Pas veel later besefte Hilde dat ze waarschijnlijk helemaal niet eens wilde zien wat zich kennelijk vlak voor haar ogen afspeelde. Het is altijd makkelijker een pijnlijke situatie te verdringen dan de werkelijkheid onder ogen te zien en de pijn te moeten voelen die een onthulling teweeg brengt.

Al binnen een paar weken had Egon een verhouding met Ulrike. Dat ging een paar maanden zo door. Overdag zorgde Ulrike voor de kinderen en het huishouden, de avonden en de weekeinden bracht ze met Egon door.

Uiteindelijk vertelde Egon het. Hij gaf het met tranen in zijn ogen toe.

‘Ik heb je pijn gedaan. Dat had ik niet moeten doen. Maar het is helaas wel gebeurd. En Ulrike is in verwachting.’

Hilde schreeuwde alleen maar.

‘Jij monster! Hoe kon je? Afschuwelijk beest!’ was alles wat ze kon zeggen voordat ze haar hand op Egons wang voelde neerkomen. Door de klap wankelde hij twee stappen naar achteren, maar slaagde erin rechtop te blijven staan. Hij stond nog steeds vlak voor Hilde terwijl de tranen over zijn wangen stroomden.

‘Ik weet dat het te veel gevraagd is. Maar ik vraag het je toch. Kun je me vergeven?’

Hilde had het gevoel dat ze hem het liefst zou vermoorden. En Ulrike erbij.

‘Dus dat deed je al die avonden als je zei dat je moest overwerken. Ik haat je. En je kunt tegen je vriendinnetje en onze voormalige huishoudster zeggen dat, als ze hier ooit nog één voet binnen zet, ze waarschijnlijk niet meer lopend het huis uitkomt.

Egon zag in dat hij te ver was gegaan. Diezelfde avond ging hij nog naar Ulrike. ‘Ik wil dat je het laat weghalen!’

‘Ons kind laten weghalen? Maar je hebt me beloofd dat we zouden gaan samenwonen. Je zou van Hilde scheiden en met mij verdergaan!’

‘Ik weet het. Ik heb een fout gemaakt. Ik zie nu in dat ik bij Hilde wil blijven’, zei Egon met tranen in zijn ogen. ‘Ik smeek je. Laat het weghalen!’