SVEN DELBLANC

Lieve Oma 

Roman

Lieve  Oma 

SVEN DELBLANC

LIEVE OMA

ROMAN

Uit het Zweeds vertaald door

Ron Bezemer

Uitgeverij de Rode Kamer, Haarlem

Oorspronkelijke titel: Kära farmor

© Oorspronkelijke tekst: Erven Sven Delblanc en Bonniers Förlag, Stockholm 1979

© Nederlandse tekst: Ron Bezemer en Uitgeverij de Rode Kamer, Haarlem 2006

Vertaling Deense fragmenten: Marga van der Pol

Omslagontwerp: Will Immink Design, Sittard

Layout: Studio Lascaux, Meppel

1

Oma was altijd zo trots op haar mooie haar. Als een soort Eva in het paradijs kon ze haar naaktheid verbergen in haar lange haar dat helemaal tot haar knieholte reikte, een fluweelzacht goudblond kleed. Ze knipte het nooit, wat de mode ook voorschreef – nee, ’s nachts droeg ze het in polsdikke vlechten en overdag in een kunstig opgerolde kroon op haar hoofd, een tiara van vrouwelijke waardigheid; aanvankelijk hoogblond, vervolgens met grijze strepen erin, sneeuwwit toen ze oud werd en ten slotte opgelost in witte, blauwbleke strengen toen ze na een beroerte op haar doodsbed lag met de haren uitgespreid over het kussen, wit op wit als verse sneeuw op die van gisteren. Met de ene hand die ze nog bewegen kon, probeerde ze het haar uit haar gezicht te strijken, een door ijdelheid gestuurde reflex: in een steeds donker wordend labyrint van stervende hersenen lichtte nog een vonkje op van trots, trots op dat prachtige haar. Eens een klein meisje … Lieve oma, ik zie je zo duidelijk voor me: mooi aangekleed in een blauwe jurk met matrozenkraag, plisséschort, in ribbels gebreide kousen en stevige hoge schoenen. In de keuken scheen de zon op de koperen pannen, het was een zomerochtend in Kolding en moeder Ingeborg kamde jouw dikke blonde haar met de hoornen kam terwijl ze – tegen haar zin – glimlachte van trots op haar dochter. Luther en Beck keken van hun portret aan de muur op hen neer, met sombere en afkeurende blikken, maar hun strenge protestantse vroomheid streed een ongelijke strijd met een moeder die trots was op de vrouwelijke schoonheid die ze haar dochter als erfgoed had meegegeven; trots en weemoedig wellicht, want die schoonheid was immers gedoemd kortstondig te bloeien en lang te verwelken. Maar op dat moment scheen de zon enkele korte ogenblikken; het was een Deense zomermorgen in Kolding en de zon scheen op jouw blonde haar.

Kortstondig bloeien, langdurig verwelken … Ja, wat heeft een arm meisje in Kolding eraan dat ze jong is en mooi en een trotse haarkroon draagt als ze toch gedoemd is tot een vrouwenleven van werken en baren, een leven dat haar in tien jaar zal veranderen in een oude vrouw, als ze al niet het verkeerde pad opgaat dat evenzeer tot verdoemenis leidt? Dat moet ze zich hebben afgevraagd, deze Dagmar Louise Pionine Madsen, toen ze als tiener ’s ochtends haar prachtige haar verzorgde voor ze naar de bloemenwinkel ging, waar jongeheren met hoge hoeden anjers kochten voor in hun knoopsgat en betaalden met een gouden muntstuk van twintig kroon dat glanzend in hun glacéhandschoen lag, terwijl ze haar fluisterend uitnodigden voor een souper met champagne in een chambre séparée, mevrouw. De brede of de smalle weg: voor een meisje in Kolding leidden beide tot misère, hoe trots ze ook de haarkroon droeg die moedertje natuur haar in een gulle bui geschonken had. Maar het wonder gebeurde. Uiteindelijk viel ze voor een van die jongeheren en, vreemd genoeg: het was een fatsoenlijke man die zijn woord hield, althans nadat Dagmar Louise Pionine hem met haar tranen had overgoten. Ze trouwden, ze volgde haar echtgenoot naar Stockholm, ze werd een deftige jonge mevrouw die trots voor de kaptafel haar haarkroon in de spiegel bekeek, terwijl opa zijn zakhorloge openknipte en klaagde over die langzame vrouwtjes en zich afvroeg: hoe komen we toch in vredesnaam nog op tijd in Berns Salonger om het aanvangslied van Dagmar Hansen te horen?

‘Oh Dagmar, Oh Dagmar.

Houd ik van jou, dan houd jij van mij!’

‘Oh Dagmar, Oh Dagmar,

God bewaar me, ik kom niet meer bij.’

Maar de liederen verstomden, opa werd ziek, verschrompelde en stierf, oma werd een eenzame oude vrouw en het met ontelbare spelden vastzetten van haar wit wordende haarkroon ging elke ochtend moeizamer: de talloze spelden die op de grond vielen – steeds moeilijker werd het ze terug te vinden als ze halfblind het huis probeerde op te ruimen om het om zich heen een beetje netjes te houden. En als ze thuiskwam van de bazaar of het koffiedrinken na de kerkdienst en het bijna een onmogelijke opgave leek haar haar los te maken en te vlechten voor de nacht, gebeurde het wel dat ze snikkend voor de spiegel zat: ‘Ach! Het lukt me niet meer! Ik ben zo moe, ik kan het niet meer zien …’ Maar het was nu eenmaal werk dat gedaan moest worden, een vrouw moest voor haar haar zorgen en het was haar trots om mooi te blijven tot het einde toe.

Maar na de beroerte zorgden de zusters, als ze tijd hadden, voor haar haar; ja, oma werd verzorgd als in haar kindertijd en merkwaardig genoeg probeerden ze nooit haar haar kort te knippen, waarschijnlijk uit een gevoel van vrouwelijke solidariteit: die gehaaste meisjes moeten vermoed hebben wat dat haar voor oma betekende, dus lieten ze de schaar met rust en bespaarden haar de laatste vernedering. Haar witte haar ging mee de kist in en in het crematorium laaide het op als een laatste offer aan de tijd en de vergankelijkheid. Maar het was terecht dat ze het met zich mee mocht dragen in de dood: oma was altijd zo trots op haar mooie haar.

Een inzicht, een gebod dat ze zichzelf had opgelegd was een belangrijk deel van haar rol: mooi haar is een gave Gods aan de vrouw en ze behoort dat sieraad te verzorgen en te koesteren zonder eraan te denken hoeveel moeite het kost. Ze dient namelijk de man te behagen. Maar daarmee krijgt ze ook het recht eisen te stellen. Trouw, rechtvaardigheid en kracht kon ze eisen van de man die van haar vrouwelijkheid mocht genieten, en toen opa niet langer voldeed, toen hij geen man meer was, was ze in haar wreedheid even onverbiddelijk als de natuur zelf. Ze was aan een man ondergeschikt zolang hij een man was, maar langer niet. Wat een prachtige voorjaarsdag. Daar buiten bloeien de kersenbomen als wit schuim boven het groen in de sterke geur van leven, en dan opeens die ontmoeting met dat jonge meisje in de bus. Het gaf hem een vreemd, onrustig gevoel. Erik Feldmann heeft op deze mooie meidag in 1968 zijn grootmoeder naar haar graf gebracht. Hij is hiernaartoe gekomen, naar oma’s vervallen huis in Enskede en is over de drempel het verleden binnengestapt – hier staat hij nu, een jonge man gekleed als een oude heer in een grijze popeline regenjas met paraplu en een zwart pak met witte das. Hier staat hij in het verleden en houdt een bundeltje haarspelden in zijn hand, dat hij bekijkt door de glazen van zijn oudemannenbril met gouden montuur. Zoals altijd heeft hij uit louter gewoonte zijn hand over het dressoir in de hal gestreken en zoals altijd oma’s haarspelden gevonden. Hij herinnert zich weer de oude vrouw die daar voor de spiegel zat, terwijl ze met haar handen moeizaam zwoegend de witte berg haar tot een enorme koepel vormde. Ja, ze was trots op haar haar, oma, maar ten slotte werd ze moe en bijna blind en liet ze de haarspelden overal vallen. En pas nu besef ik dat. Oma is dood en haar huis nagenoeg levenloos. Het ontwaakt slechts met enige moeite om zijn gast te ontvangen, als een stokoude hond die zijn kop optilt en krachteloos met zijn staart op de vloer slaat om vervolgens weer in elkaar te zakken, met de ogen knippert en knikkebollend in slaap valt – de dood nabij. 

De kleine woning heeft zo lang leeggestaan terwijl Dagmar Louise Pionine in het verpleeghuis op haar dood lag te wachten. Nu is dat voorbij en het oude huis kijkt met vermoeide onwil naar zijn nieuwe eigenaar, kleinzoon Erik Feldmann die daar in de hal staat met zijn handen vol haarspelden en die maar aan één ding denkt: oma was altijd zo trots op haar mooie haar. En nu is ze dood en voor altijd weg. En ik, die dacht dat ze ons allemaal zou overleven. Wat zoek ik hier eigenlijk? Een testament, een boodschap? Ik hoor thuis te zijn bij Cecilia maar toch wil ik blijven. Ik kruip als een heremietkreeft in het door jou achtergelaten slakkenhuis, lieve oma. Als een hyena die het leger van de leeuwin opzoekt.

De kleine hal is veranderd in een salon met een spiegel als altaarstuk waar jij je haar aanbad, met een dressoir, een tafel, stoelen en een kleine boekenkast vol gestolen boeken. Hier staat H.C. Andersen in roodlinnen band en hier Grundtvig in zwart, hier staan Adam Homo van Paludan-Müller en de liefdesgedichten van Winther en hier de boeken van Drachmann over Sleeswijk, vorst en vaderland, maar niets van Herman Bang, dat was immers een homo en bovendien een slechte patriot – zo schrijf je toch niet over de slag bij Dybbøl! Hier staat een band van Troels-Lund, gestolen uit een bibliotheek in Kolding en hier een nog niet opengesneden boek van Karen Blixen, want die was immers baronesse, al schreef ze hoogst merkwaardig. En als blijk van waardering voor de Zweedse cultuur: twee banden van Selma Lagerlöf en een bloemlezing van Viktor Rydberg in roodlinnen band met gouden opdruk. Maar achter Rydberg liggen veelvuldig beduimelde boeken van Morten Korch, een onzedelijk medisch werk en een oude uitgave van Zola’s Nana, rijk geïllustreerd. Naast de boekenkast zit de deur naar de badkamer met het onwillige toilet. Je moest doorspoelen door aan het porseleinen handvat van een messing ketting te trekken, maar in de loop der jaren functioneerde het mechanisme steeds slechter en ging het doorspoelen almaar moeizamer, zodat er een zeer speciale ruk voor nodig was die ten slotte alleen oma beheerste. Een ruk – en het oude toilet begon eerst te kuchen en te borrelen alvorens het water met bevrijdend gebruis doorspoelde. Oma’s gasten waren bekend met het falende mechaniek en lieten het doortrekken graag aan oma over, maar de oude Löwenstein vergat altijd hoe het zat en als hij naar de badkamer ging om zijn astmasigaretje te roken en een plas te doen, beging hij steevast de onvergeeflijke fout zelf aan de ketting te trekken. Het maakte een ongelooflijk lawaai als hij aan het handvat begon te rukken, terwijl het toilet weigerde mee te werken. In de woonkamer zat oma met haar gasten, mevrouw Löwenstein, het echtpaar Von Lundblad en het echtpaar Bille-Sørensen, en hun elegante conversatie stokte als de heer Löwenstein vloekend en tierend aan de ketting trok. Ten slotte moest oma al haar waardigheid laten varen en hem te hulp snellen.

‘Trekken en loslaten’, riep ze door een kier in de deur.

‘Trekken en loslaten, meneer Löwenstein!’

‘Diese verdammte Toilette! Verdomme!’

‘Ooh! Voorzichtig, meneer Löwenstein!’

‘Verdammt auch! Jetzt ist mir der Strick abgerissen!’

Het was een vreselijke herrie tot de heer Löwenstein eindelijk kon worden overgehaald de deur te openen om met zijn kleren in de war naar buiten te komen, briesend van Teutoonse woede terwijl oma naar binnen glipte, de juiste ruk aan de ketting gaf en het gewenste bruisen tot stand bracht. Ze had nooit geld om het toilet te laten repareren, laat staan een nieuw te laten installeren. Elke avond bad ze tot Onze Lieve Heer of haar huis in ieder geval nog tijdens haar leven overeind mocht blijven staan. Haar gebed werd verhoord maar dat het slechts uitstel van executie was, is nu duidelijk te zien. De Sixtijnse Madonna, de reproductie van het beeld Jezus van Thorwaldsen en de Karoliners van Cederström kunnen de vochtvlekken op het behang niet langer maskeren. Dit huis zal zijn meesteres niet lang overleven. Daar op het dressoir staat het ‘mooie Deense servies’. Dat servies had in de mythologie van mijn jeugd een zeer speciale plek. Denemarken was in mijn Zweedse ogen een land dat overvloeide van melk en honing, oma was onmetelijk rijk – denk alleen maar eens aan het Deense servies! Die sierlijke witte voorwerpen met blauwe bloemdecoraties waren van onschatbare waarde en op gewone dagen kwamen die heus niet van hun plaats. Uiteindelijk werden ze uitgestald op het dressoir alwaar ze bewonderd werden als in een museum. Twee stappen afstand, handen op de rug, adem inhouden en met open mond alleen maar kijken!

Hier staan ze nu, de kostbaarheden. Erik Feldmann wordt overvallen door een plotseling verlangen de schatten van nabij te onderzoeken, ze in zijn hand te nemen, hun gewicht te voelen en ze van alle kanten te bekijken. Handen op je rug!

Hij schrikt een beetje van zijn eigen overmoed – maar m’n hemeltje, oma is er toch niet meer, die is nu toch dood …

Maar wat hij omdraait in zijn handen is slechts rommel. Overal gekartelde randen van afgebroken scherven, kapotte oortjes en handgrepen, en de ergste beschadigingen zijn amateuristisch gelijmd met splintertjes inferieur materiaal. En nu ziet hij pas dat deze mooie uitstalling slechts tot doel heeft al die gebreken te verhullen. Ja, zo is het. Oma’s huis is één grote toneelcoulisse.

Hij loopt naar de keuken. De gaslucht vertelt hem dat het fornuis nog functioneert: Meneer de ingenieur, oma’s kostganger, mag af en toe het fornuis gebruiken voor zijn intieme soupeetjes. Vandaag is hij weg, als gebruikelijk. Misschien komt hij vanavond thuis, samen met een gast – altijd een jongeman die in de bloei van zijn leven is. Op het marmeren aanrecht staat de koffiepot met een schoongewassen filter en Erik vindt in een blik een restje geurloze koffie, geurloos als kruiden in het graf van een farao. Maar hij kan er net een kop koffie van zetten, koffie die hij drinkt uit een kopje van het mooie Deense servies. Dat er ooit een dag als deze zou aanbreken waarop ik onuitgenodigd uit zo’n kopje zou drinken, weliswaar een kopje zonder oor, maar toch.

Erik Feldmann proeft de waterige smaak van oude, geurloze koffie en ziet het oppervlak van het bruinzwarte vocht heen en weer wiegen in roomwit porselein. Dit is nu van mij, uiteindelijk. Een waardeloze erfenis. Dat wat ik zo lang en vurig begeerde, blijkt uoieindelijk niets waard. Zijn teleurstelling gaat gepaard met een zekere mate van tevredenheid: eigenlijk is het precies wat ik had kunnen denken. Nergens op hopen, niets begeren. Zo is het goed. Hier zit hij nu in het huis van zijn grootmoeder. Hij is zesendertig jaar maar ziet er ouder uit: zijn donkere haar begint al grijs te worden. Het is kortgeknipt en gekamd met een scheiding, hij is gladgeschoren, ouderwets correct. Hij lijkt ouder, hij wil veel ouder zijn dan hij is. Hij is keurig gekleed en draagt een bril met een gouden montuur als een oude man. Die oudemannenbril kocht hij op zijn vijfendertigste verjaardag voor zichzelf: dat verbaasde Cecilia.

‘Ben je van plan die doordeweeks te dragen?’

‘Jazeker.’

‘Wat is er mis met je gewone bril?’

‘Ik wil me niet jonger voordoen dan ik ben.’

‘Maar zo oud ben je toch niet …’

En ze boog haar hoofd boven haar theekopje: was ze zelf hier niet medeschuldig aan? Als een vrouw een man buitensluit uit haar liefdevolle omhelzing, wordt hij vanzelf een oude man. Maar hij wíl immers een oude man zijn, een nette chique oude heer in een kostuum met een dubbele rij knopen, een grijze popeline jas en een strak opgerolde paraplu. Ik ben oud, ik heb het geschenk dat jij me weigert te geven, helemaal niet nodig. Ik hoef geen liefde meer, geen leven meer. Want ik ben oud.

Maar hij is niet oud. Hij is niet onkwetsbaar. In de bus zag hij een jong meisje, blond, misschien net als oma toen ze jong was: klein, sterk en mollig. Ze stond in de bus, hield zich vast aan een lus boven haar hoofd en praatte met iemand die hij niet kon zien, ze had haar hoofd afgewend. De kraag van haar polo stond wijd open, ze was verhit door de meiwarmte en om haar heen hing een sterke geur van gezonde vrouwelijkheid. 

Haar spijkerbroek zat strak rond haar stevige heupen. Ze praatte over de studentenopstanden dit voorjaar, maar hij luisterde niet naar de details, die gingen hem niet aan. Door zijn bril met het gouden montuur keek hij naar haar met de onverschillige blik van een oude man: een gezonde jonge vrouw, daar heb ik niks mee te maken, want ik ben oud. Maar hij is immers niet oud. Een gezond jong vrouwenlijf, niets bijzonders. Maar toen de bus in een bocht overhelde, toen ze wankelde en haar zachte borst heel even zijn voorhoofd raakte – oh jee, neem me niet kwalijk, ach het geeft niet, niets om je druk over te maken – maar die kortstondige aanraking van haar lichaam ging als een elektrische schok door hem heen. Hij beefde van verlangen en kon maar nauwelijks zijn hand in bedwang houden; hij wilde het meisje overvallen, haar naar een stil plekje wegdragen en hij was er volstrekt van overtuigd dat hij zijn leven ervoor over zou hebben om in haar armen de liefdesdaad te mogen verrichten … Het was alsof hij plotseling een aanval van geestesziekte kreeg, hij schrok van zijn eigen gevoel, van de begeerte in zijn onderbewuste, een begeerte die hij niet in de hand had, ja, het duurde enige tijd voor hij er zeker van was dat hij de impuls kon weerstaan zijn hand uit te steken om haar borst aan te raken. Nee, hij was niet oud en zijn gemoedsrust was nu heel ver weg. In een flits begreep hij opeens de afschuwelijke waarheid over het gedrag van verkrachters … een verkrachter, hij, Erik Feldmann, een grijzende heer met een bril met gouden montuur, een chique oude heer, ver boven alle hartstocht verheven …? Wat een merkwaardige dag, deze dag van dood en van opstanding …

Toen ze bij de bushalte uitstapte volgde hij het meisje, maar eenmaal in de frisse buitenlucht kwam hij tot bezinning: kalm, kalm, je bent een oude man … En dus liep hij de lange weg naar het huis van zijn grootmoeder, onder een witte boog van kersenbloesem, terwijl zijn gedachten afdwaalden naar Cecilia; ja, hij kwam van de crematie van zijn oma en merkte dat hij nu verzonken was in erotische fantasieën over zijn eigen vrouw – hij, een oude man, ver verheven boven alle hartstocht. Wat een merkwaardige dag. En hier zit hij nu. Hij buigt zich voorover en legt zijn hoofd in zijn handen, sluit zijn ogen en ruikt de keukenluchtjes die in de jaren na oma’s beroerte bijna in het niets zijn opgelost. De geur van bijna geurloze koffie, de verdovende gaslucht die weglekt uit kleine barstjes in de rubberen slang, de resten van zeer oude baklucht. Vet gebakken maaltijden, dat was oma’s specialiteit, dat was pas eten voor een echte vent. Vet varkensvlees met appelmoes en bruin gebakken aardappelen, gebakken rundvlees met roomsaus en met de kerst zo’n enorme goudbruin gebraden gans.

Dikke room, gele roomboter, altijd een sterke baklucht en altijd mannen te eten, mannen met hoogrode gezichten van het vele voedsel, van de wijn, de sterke drank en altijd met een straaltje vet dat uit hun mondhoek op het spierwitte servet droop dat ze om hun hals hadden geknoopt – mannen, vrolijk van het eten en drinken, luid pratend en uiteindelijk met purperrode gezichten als ze onthaald werden op koffie met zeven soorten gebak en ten slotte oma’s kersenlikeur, dat elixer met een hoog percentage alcohol …

Cecilia kwam hier zelden want ze voelde zich er niet thuis. Oma’s eten vond ze te vet en te zwaar, de vrolijkheid te luidruchtig en de grappen te grof. Ze zat bleek en stilletjes aan tafel en at met lange tanden, terwijl de oude mannen, Löwenstein, Von Lundblad en Bille-Sørensen, druk met elkaar zaten te praten en door de rode bourgogne, het vet en de goudbruine gans almaar meer opgewonden raakten. Ze zat zich in stilte te ergeren terwijl oma af en toe een blik in haar richting wierp, een blik vol haat en misschien ook wel onzekerheid over een sociale finesse die ze niet begreep. Als Cecilia er bij was, waren oma’s deftige gasten opeens niet zo deftig meer.

Cecilia hield niet van dat vette eten. En zelf koken, ook daar heeft ze nooit veel om gegeven, daarin verschilt ze van oma als in zo vele andere zaken. Ze heeft er nooit plezier aan beleefd om voor haar man een maaltijd klaar te maken. Maar ik weet niet of oma aan de bereiding van het liefdesvoedsel voor Helmuth wel echt die oervrouwelijke vreugde ontleende: misschien is dat alles slechts een mythe. Oma, de oervrouw, de holbewoonster, ach welnee, dat alles was alleen maar spel, een rol die ze vertolkte. Op die mythe grondvestte ze haar bestaan: haar man behagen, hem in haar armen nemen, zelf goed gekleed en mooi zijn met haar trots opgestoken haar als kroon op het werk en ten slotte haar man vet voedsel en drank voorzetten, dit alles om hem mild te stemmen, om haar man te behagen. Ze voelde zich ondergeschikt en om zich geborgen te kunnen voelen, moest ze haar man behagen. Zo was het met Cecilia nooit geweest, die was altijd de sterkste van ons twee.

‘Was?’ Alsof ze niet nog steeds mijn vrouw is in dit kille hopeloze huwelijk, waar brood, water en sla voldoende voedsel is voor ons liefdesvuur dat al bijna is gedoofd. Sterker dan ik, misschien, maar nu we elkaar niet langer beminnen, kwijnt ook zij weg, net als ik. Mijn bitterheid werd te sterk om de liefdesdaad nog langer te kunnen volbrengen. Kou en stijfheid zijn de lijkkist binnengedrongen die we ons huis noemen. En nu? Het meisje in de bus, ze leek op oma en het was alsof ze me een teken gaf. Dode gevoelens die tot leven worden gewekt, ochtendlicht en kersenbloesem, het beeld van Cecilia op mijn netvlies.

Alsof op deze dag van de dood het leven terugkeert. Hij kijkt in zijn kopje naar de bruine, geurloze toverdrank die het verleden tot leven wekt. Het mooie Deense porselein. Als drijvend stoom rijzen de beelden uit het warme kopje omhoog. Oma, tachtig jaar geleden als jong meisje in Kolding. Haar vader was al oud toen ze geboren werd. Misschien kon hij zich uit zijn jeugd nog het Duitse bombardement op de stad herinneren. Misschien was hij in 1864 na de slag bij Dybbøl wel getuige van de terugtocht uit Dannevirke. Vaststaat dat oma een grote haat tegen de Duitsers koesterde, maar dat was in haar generatie normaal. Op een julidag in 1920 zag ze op de voorpagina van Stockholms-Tidningen de beroemde foto van de Deense ‘hereniging’ met Noord-Sleeswijk:

“Koning Christian rijdt op zijn witte paard Zuid-Jutland binnen.” Dat greep haar zo aan, dat ze naar de badkamer holde en de deur achter zich op slot deed. Daar zat ze op het toilet te huilen. Bij wijze van uitzondering was dit nu eens een oprecht gevoel, niet iets dat ze speelde om een man te beïnvloeden of te behagen. Ze wilde met haar vreugde alleen zijn en daarom sloot ze zich op, zodat ze ongestoord huilen kon.

Opa stond aan de andere kant van de deur, helemaal in de war, klopte en probeerde door het sleutelgat te kijken.

‘Wat is er met je, Mutti?’

‘Hou toch je kop’, riep oma tussen het snikken door. Uiteindelijk snoot ze haar neus, droogde haar tranen en kwam de badkamer uit, trots als een van de vorstinnen naar wie ze vernoemd was. Aanvankelijk gedroeg ze zich twistziek en hooghartig, behandelde opa alsof hij een tinnen soldaatje was, maar ten slotte liet ze zich overhalen tot een kop koffie met een amandelbroodje en stond knorrig en morrend toe dat hij haar zachtjes streelde, tot ze hem in zijn hand beet: het teken dat het nu tijd was voor de echtelijke liefde. Zoals altijd begreep opa niets van haar, maar vond haar toch meer betoverend dan ooit. En zoals altijd werd ook deze echtelijke crisis beslecht met een feestelijke ‘hereniging’ onder het donzen dekbed van hun tweepersoonsbed. Na deze lichamelijke vreugde lag opa wit in bed, ontwapend als zijn Duitse vaderland, terwijl oma voor de kaptafel haar haar opstak en het lied van ‘De dappere soldaat’ zong. Lieve oma, over je afkomst uit de klasse van Jutlandse kleine luiden sprak je bijna nooit en in de loop der jaren werd je helaas wat snobistisch en arrogant. Over je oom, die leraar was en die bijna een Deense ridderorde had gekregen, kon je tot vervelens toe vertellen, maar al die anderen? Eenvoudige mensen, knechten en dienstbodes, handwerksgezellen die nooit voor burgerrechten in aanmerking kwamen, jonge meisjes die naar Kopenhagen reisden om vervolgens het verkeerde pad op te gaan in de steegjes achter de Nikolaaskerk, mannen die zich kapot zopen tot ze de duvel zelf aan tafel zagen zitten en zich in de afgrond stortten, als ze tenminste niet bekeerd werden door Grundtvig of Beck, eenvoudige en vergeten mensen die nooit voor een ridderorde zijn voorgedragen. 

Er waren mensen bij die elk jaar op 29 september naar de jaarmarkt van het Sint-Michielsfeest kwamen om hun diensten aan te bieden aan bazen die werkvolk zochten, bazen die de gebitten van de mensen inspecteerden, die in hun spieren knepen en soms bij vrouwen de maat van de heupen opnamen om te kunnen vaststellen of die thuis wel op het matras zouden passen: zulke dingen kon je je grijnzend laten welgevallen als je tot de klasse van eenvoudige mensen behoorde. Jouw mensen dus, lieve oma. Er waren diverse foto’s van moeder Ingeborg op haar oude dag: een strenge, goed geconserveerde vrouw met een wit kanten mutsje op haar kruin. Maar van oma’s vader herinner ik me slechts één foto: een kleine, lichtblonde man met angstige ogen en een nerveuze glimlach, precies als mijn eigen vader. Ib Madsen heette hij.

Kleine Ib kwam in de leer bij een slager en werkte zich geleidelijk op. Hij had oog voor vlees, wat een zeldzame gave is. Al snel mocht hij zijn baas helpen bij de inkoop van vee, want hij was alziend als Onze Lieve Heer en goed slachtvee kon hij feilloos onderscheiden van tuberculeuze mormels met slechts een paar pond soepvlees rond de schoften; hij kon bij vee uit Egypte het vette en het magere rundvlees moeiteloos uit elkaar houden en hij werd al snel gevreesd door grote en kleine boeren die hun miezerige dieren te koop aanboden. Hij was een goudmijn die Ib Madsen, ware het niet voor zichzelf, dan in ieder geval voor zijn baas; Ib, een monter klein kereltje met lichtblond haar en vrolijke blauwe ogen. En zoals die een beest kon slachten! Hij sneed het vlees als een topchirurg, waarbij er sappige braadstukken tevoorschijn kwamen die op de zinken toonbank werden opgestapeld als donkerrode, rechthoekige bakstenen, terwijl hij tijdens het snijden onophoudelijk grappen vertelde die chagrijnige huisvrouwen minzaam deden glimlachen en waarmee hij jonge, vrolijke dienstmeisjes aan het schaterlachen bracht, waarbij ze hun rotte tanden achter hun hand verborgen. Ja, Ib Madsen was inderdaad goud waard voor zijn baas. Alleen was het jammer dat hij de hoogmoedige ambitie had te willen uitstijgen boven de klasse die hem door Onze Lieve Heer was toegewezen. Hij spaarde en zwoegde en er mag worden aangenomen dat hij van grote veehandelaren hier en daar wel eens wat steekpenningen aannam of dat hij soms een biefstuk onder de toonbank verkocht. Uiteindelijk had hij genoeg geld gespaard om voor zichzelf te beginnen – moet je je even voorstellen – maar zijn winkel ging al gauw failliet, zijn voormalige baas was nu immers de concurrent en die had meer dan voldoende contanten om zijn prijzen net zo lang te dumpen tot Ib Madsen bankroet was en met zijn geliefde werk plat op zijn gezicht viel.

Hij had geen kapitaal en geen krediet, hij bezat slechts zijn vakmanschap, zijn oog voor vlees. Maar zelfs zijn beroepstrots doorstond de proef niet: om ten slotte toch nog een paar centen te kunnen verdienen, begon hij te rommelen en te knoeien, waardoor ook zijn laatste klanten wegliepen. Ib Madsen moest met zijn pet in de hand zijn voormalige baas nederig vragen of hij zijn oude baan kon terugkrijgen. Dat mocht, maar wel voor een lager loon helaas, iets anders had hij ook niet verwacht. Hij was dus niet verbaasd, hij vond zijn baas bijna grootmoedig. Dat meesterslager Jensen, de oude vos, zijn vakmanschap eigenlijk hard nodig had, daar had hij nog nooit aan gedacht.

Zo werd hij opnieuw een loonslaaf en deed vervolgens twee ontdekkingen: het socialisme en helaas ook de brandewijn. Geestelijk werd hij getroost door de grote martelaren: Pio, Geleff en Brix, en hij putte kracht uit de zoete sterke Deense korenwijn, zoveel kracht zelfs dat hij ten slotte onder de last ervan begon te wankelen en door zijn knieën ging. Hij was mislukt, uiteindelijk aan lager wal geraakt. Zijn gezicht werd rood en zijn haar wit.

Ergens aan het begin van de jaren tachtig werd mijn oma geboren als zoveelste in een grote kinderschare. Haar moeder was bleek en versleten en putte kracht uit de vroomheid van de Lutherse liefdadigheidsbeweging. Toch voelde ze ook wereldse trots en blijdschap bij het zien van haar mooie dochter en diens vroegrijpe schoonheid als tiener, ofschoon er dikwijls een angstige huivering door haar heen ging als ze haar prachtige haar stond te kammen: welke vreugde kan een arm meisje aan haar schoonheid beleven? Waartoe zal die schoonheid leiden?

Oma groeide op en werd een mooi meisje. Ja, misschien niet echt mooi, eerder lieftallig met een zachte huid, mollig en rond waar een vrouw dat moet zijn, want Onze Lieve Heer heeft de vrouw nu eenmaal met een passer ontworpen en de man met een liniaal. Ze was een heerlijke dochter van Denemarken, Dagmar Louise Pionine Madsen. Maar welke vreugde beleefde ze daaraan?

Van huis uit had ze de angst voor sociale neergang meegekregen en een weergaloos gevoel voor goed vlees. Ze had haar vader in de laatste fase van zijn verval gezien en de ellende van haar moeder: zo wilde zij het niet. De vroomheid in huis liet haar koud. Ze zag haar moeder krom gebogen boven de pan met pap, wit en tandeloos, vermagerd en vroeg oud: welke vreugde had zij aan haar geloof beleefd? Zou zij haar beloning aan gene zijde van het leven krijgen? Geloof het maar niet! Dagmar was een heidin die hier op aarde van het paradijs wilde genieten. De vrome houding die ze aannam was slechts een masker om zich toegang te verschaffen tot de galabanketten van de samenleving. 

Alleen in kerkelijke kringen kon je immers chique mensen ontmoeten als Lone Bille-Sørensen en doktersvrouw Von Lundblad, die wel ontzettend deftig was maar ook een rotwijf en een secreet.

‘Nu wordt het eindelijk tijd om je in de kerk te laten zien’, riep ze in het Deens tegen me toen ik een tiener werd en van haar over mijn toekomst moest gaan nadenken. Ze beschouwde de koffie na de kerkdienst als een soort succeselixer. Want wat je bij het avondmaal dan ook deelachtig werd, in ieder geval het sacrament van de betere kringen. De dochter van Ib Madsen werd een verschrikkelijke snob. Voordat ze naar de slager ging om boodschappen te doen, stak ze haar haar op en trok haar mooiste kleren aan, en die arme Johansson zuchtte vol angstige voorgevoelens als hij haar ronde gestalte weer eens door de beslagen winkelruit zag aankomen. Het werd altijd een vertoning en als jongen schaamde ik me dood wanneer ik met haar mee moest naar Johanssons Charkuteri & Delikatesser. Tegen Johansson gedroeg ze zich neerbuigend en hooghartig – je denkt toch zeker niet dat zij familiair werd met een slager! Geloof het maar niet! Ze schold en tierde en zelfs wanneer Johansson flink uitpakte met zijn mooiste stukken vlees en onderdanig boog, wees ze zijn aanbod af en koos steevast iets anders, terwijl ze terloops informeerde naar parasieten en wormen, wat voor een slager een grove belediging was. Ze gedroeg zich net zo zeurderig en twistziek als ze dacht dat ‘chique dames’ zich gedroegen, maar in haar poging de koele waardigheid van echte chique dames na te apen, werd ze grof en vulgair. Ik schaamde me voor mijn oma en leed mee met die arme Johansson. Eenmaal volwassen mompelde ik wel eens een excuus om mijn geweten te sussen, maar Johansson had het nooit kwaad opgevat, voor hem was het meer spel dan werkelijkheid. En als alle echte kunstenaars hield hij van vakinhoudelijke kritiek.

‘Ja, ziet u, de oude mevrouw heeft zo haar eigen wijze van doen’, zei hij terwijl hij minzaam glimlachte. ‘En hoeveel jaar zijn we wel geen buren geweest? Het is toch best leuk dat er nog mensen zijn die verstand van vlees hebben. Ik wou dat ik alleen maar van zulke klanten had, maar tegenwoordig willen de mensen alleen nog maar worst of karbonade. Er zijn er niet veel meer met verstand van vlees. En binnenkort wordt het hele zootje hier toch allemaal zelfbediening.’

Van vlees had ze verstand, maar ook van bloemen. Als tiener werd ze al vrijgesteld van handarbeid en huishoudelijk werk om in een bloemenwinkel te werken en mooi te wezen voor de heren. Dat was een groot succes. Nee, kransen vlechten en bloemschikken kon ze niet, dat deed juffrouw Jørgensen in de kas achter de winkel, terwijl Dagmar Louise lieftallig en mooi gekapt bij de toonbank stond te glimlachen. Ze was aangesteld om klanten naar binnen te lokken, vooral mannen. Lieve oma, ik herinner me jouw jonge schoonheid van een foto die gemaakt moet zijn toen je net bloemenverkoopster was geworden. De eerste woorden Deens die ik geleerd heb stonden op de achterkant van die foto, waar rijen handen waren afgedrukt met een manchet en een stuk mouw van een jasje waaruit een hand stak die naar een schreeuwerige reclameboodschap wees: “Caprianis Atelier for Portraiter, Pro- specter og Reproductioner”, gelegen in de Helligkorsgade tegenover het hotel van Svensson. Op die foto kijk je trots en zelfverzekerd in de camera, trots op je mooie haar en je gestreepte jurk waarvan de naden strak om je ronde frisse lijf staan, het lijf dat de mannen op de Helligkorsgade deed omdraaien om jou met open mond na te staren terwijl je heupwiegend voorbij liep: ja, alstublieft mijne heren, is er verder nog iets van uw dienst … Wat was je een mooie meid!

Maar dat is niet hoe ik me je herinner, lieve oma. Ik herinner me een klein rechthoekig oud vrouwtje met een berg wit haar, een kleine ronde neus, wilskrachtig samengeknepen lippen boven een kin die naar voren stak als de steven van een schip en lichtblauwe, wantrouwige ogen achter brillenglazen, je ogen die in de loop der jaren vertroebelden door staar. Maar het gebeurde wel dat die brede mond zich tot een glimlach krulde en je je armen naar me uitstrekte – Doerak!

Oma’s schat! – En zo verdronken we in jouw zachte omhelzing die naar eau de cologne rook en een zurige lichaamsgeur had die in de loop der jaren weliswaar sterker werd, maar die in onze neuzen toch heerlijk rook, want als jouw genadige licht over de heren Feldmann scheen, was jij de vrouw in ons leven en we hielden van je boven alles, lieve oma. Soms zat je zuchtend met die oude foto in de hand, weemoedig en trots tegelijk, terwijl je zachtjes in jezelf mompelde: ach ja, is het geen heerlijk wonder? Een wonder dat je Kolding had kunnen ontvluchten? Of een wonder dat in een achterbuurt van die stad zo’n schoonheid bloeien kon, want in die tijd en binnen de klasse waartoe jij behoorde was vrouwelijke schoonheid even vergankelijk als een klaproos; die werd maar al te gemakkelijk verwoest door tuberculose en lupus, bevriezing en struma, Engelse ziekte en botontkalking, hongeroedeem, een wit gezicht, vermoeide ogen en dof haar … Welk wonder, lieve oma, heeft jouw schoonheid van de ondergang gered? Heeft moeder Ingeborg je misschien af en toe stiekem de lekkere hapjes toegestopt die eigenlijk je vele broertjes en zusjes hadden moeten krijgen, Thyra en Elle, Fredrik, Christian of Mads? Of was het gewoon de ondemocratische genade van moedertje natuur?

Ik weet het niet. Ik weet van jouw jeugd zo weinig, lieve oma. Ik weet maar zo weinig.

Maar nu komt er een herinnering bij me boven aan iets dat je me ooit vertelde, ja, ik weet het weer, het betekent misschien niet veel, maar toch … Je was net in die bloemenwinkel als verkoopster aangesteld toen je onverwacht de deftigste klant kreeg die het koninkrijk Denemarken te bieden had: graaf Mogens Frijs av Frijsenborg. Hij was in de stad op doorreis, vergezeld door twee jonge mannen, adjudanten of secretarissen, die in jouw winkel de graaf met veel woorden maar discreet probeerden over te halen een boeket bloemen te sturen naar het huis van enkele partijgenoten in de stad. Maar de graaf aarzelde, keek onder zijn zware wenkbrauwen naar de vloer terwijl hij met zijn stok in een op de grond gevallen roos peuterde, schudde uiteindelijk zijn hoofd en zag ervan af.

‘Nee, het is goed zo. Het is toch te laat. Het heeft geen zin meer.’

De machtige graaf stond een moment in gedachten verzonken, met zijn muisgrijze handschoen tegen de slaap. De adjudanten wachtten stil en beleefd, terwijl oma haar adem inhield. Waar dacht hij aan, deze belangrijke man?

Misschien dacht hij: mijn Denemarken staat op het punt te verdwijnen. Ik heb geen macht meer in dit land, een macht die ooit zo vanzelfsprekend mijn erfdeel was dat ik niet eens de tastbare tekenen ervan nodig had, een hoog ambt of een ministersportefeuille, een macht die me zo vanzelfsprekend toebehoorde dat ik me als een feodale vorst verzetten kon tegen alles wat me niet beviel en ik allianties kon vormen, partijen kon oprichten onder eigen vlag. Maar nu is er een nieuw Denemarken in aantocht met socialisme, waar de macht bij het volk ligt; de macht valt me uit handen als een betoverd zwaard, ik kan niet langer kiezen, want ik ben machteloos … Mijn hemel, dacht Mogens Kragh-JuulVindh-Frijs in een bloemenwinkel in Kolding, de geschiedenis walst over me heen. Dus ben ik een verliezer …

Hij keek met vermoeide en weemoedige ogen naar het blonde, mollige bloemenmeisje, streek met een hand door zijn snor en staarde haar met een lege blik aan. Dagmar Louise neeg toegewijd voor het oog van deze machtige man, een onvrijwillig teken van onderwerping. Deze machtige graaf straalde rijkdom uit en macht die ze niet kon weerstaan. Mocht hij iets van haar willen, dan hoefde hij slechts een teken te geven, waarna ze gedwongen was deze heer en meester te gehoorzamen, hem in haar armen te nemen en zijn bastaards te baren, die zekerheid voelde ze in haar rode bloed dat ze van generaties lijfeigenen had meegekregen. Voor haar stond een heerser en zij had slechts te gehoorzamen. Het zijn mensen als zij die Denemarken zullen bezitten, dacht hij. Is dat niet absurd?

Nee, hij wilde niets van haar. Hij glimlachte en wendde zijn blik af. Dagmar Louise was bijna teleurgesteld.

‘Nee, het is goed zo.’ Hij schudde het hoofd. ‘Het heeft geen zin meer. Als ik een hele reeks burgerdames moet omkopen … Het is goed zo.’

De adjudanten keken elkaar bezorgd aan. De graaf stond nog een ogenblik in gedachten verzonken. De zijden rand van zijn hoge hoed glom als lak. Toen kwam hij weer bij zinnen in glimlachte naar Dagmar Louise. Hij vond het prettig iets aardigs tegen het eenvoudige meisje te zeggen. Ze bloosde en maakte een buiginkje, onderworpen aan zijn blik. Ten slotte kocht hij een anjer voor in het knoopsgat van zijn rokkostuum, gaf haar tien kroon, knikte en vertrok met de adjudanten in zijn kielzog.

Dagmar Louise voelde zich uitgeput als na een warm bad. Voor het eerst van haar leven had ze tot in haar botten gevoeld wat macht en rijkdom werkelijk betekenden en ze besefte hoe diep de afgrond was tussen haar en echt deftige mensen, al diegenen die ze in haar eeuwige Deens blijvend zou onderbrengen in de categorie ‘ snycke mennesker’, chique mensen. Ze had nog een lange weg te gaan.

Ze zat op een krukje tussen de rozen en asters, Dagmar Louise Madsen en dacht diep na over de graaf en al wat hij vertegenwoordigde. De geur van bloemen in de kleine winkel was zoet en sterk. Het was een septemberdag waarop het koele melancholieke Noord-Europese zonlicht door de winkelruit scheen en de in het glas geslepen letters schaduwen op haar knieën wierpen. Dagmar Louise dacht aan graaf Mogens Frijs av Frijsenborg. Ze dacht aan de door drankmisbruik verzopen slager Ib Madsen. De geur van eau de cologne en de stank van brandewijn. Alles in haar leven leek opeens ingewikkeld en moeilijk. Maar één ding wist ze zeker: hier, op de bodem van de samenleving wilde ze niet blijven, ze wilde omhoog, ze wilde een van die chique mensen worden. Geen gravin, goeie genade nee, Dagmar Louise was realist. Maar ze wilde weg uit dit gehucht, omhoog, ze wilde weg uit Kolding. Ze streek over haar borsten en heupen: haar vrouwelijkheid was haar enige bezit. Die zou ze duur verkopen. Ooit zou ze een chique dame worden, koste wat het kost. De besluitvaardige stemming ebde uit haar weg toen ze naar haar vieze, mollige handen keek. Nee, misschien was het toch onmogelijk. Als je een chique dame wilde worden, mochten je handen er niet zo uitzien. Ach, wat was het allemaal moeilijk! Het was echt niet voldoende je als een dame te kleden, er waren zoveel andere dingen die telden. De jonge mannen in Kolding, al die galante flaneurs konden wel een hoge hoed opzetten en een rokkostuum aantrekken, maar hoeveel van hen waren in staat dat uniform van de hogere klasse te dragen zoals graaf Mogens Frijs dat kon? En hoe zou Dagmar Louise ooit haar mollige handen voor de blikken van echt chique dames kunnen verbergen?

Het was moeilijk om uit de diepte omhoog te klimmen, om eindelijk zelf een chique mevrouw te worden. Mismoedig keek ze naar haar handen: rouwrandjes en rode knokkels. Moeilijk was het.

Eén ding stond echter voor haar vast: haar maagdelijkheid zou ze als een schat bewaren. Die zou ze duur verkopen. En ze zou stoppen met groene zeep: voor haar handen zou ze voortaan alleen nog Savon de Rose gebruiken en glycerine en amandelmelk. Op de een of andere manier zou ze slagen, want in Kolding wilde ze niet blijven, nooit!

Als ze maar de mannen van het lijf kon houden. Als ze maar kon waken over haar maagdelijkheid. Maar dat was nu juist iets wat ze niet kon. Slechts één week na het bezoek van de graaf was Dagmar Louise een gevallen vrouw. Haar moeder zou haar al snel verdoemd noemen. Zonder het sacrament van het huwelijk had ze haar degelijkheid overgeleverd aan de grove lusten van een man. Ze had Helmuth Feldmann ontmoet. Op een winderige septemberdag kwam hij de winkel binnen, lichtte de bolhoed op van zijn kortgeknipte haar en zei iets beleefds in gebroken Scandinavisch. Vervolgens bleef hij stokstijf staan en staarde met een dommige blik naar Dagmar Louise. De elegante man van de wereld veranderde in een jongetje dat met open mond begerig naar een stuk speelgoed kijkt of gebak. Nee, geen jongetje, nee … Die verblufte ronde ogen verhardden zich tot een blik vol mannelijke lust. Ze herkende die blik en wist wat die betekende: haar hart sprong op als een vis. Een man keek vol begeerte naar haar, dat was niets nieuws. Maar nu voelde ze, beteuterd en bijna verschrikt, dat ze deze keer geen nee kon zeggen. Die krachtige blik kon ze niet weerstaan en dat wilde ze ook niet. Ze durfde hem niet aan te kijken, boog het hoofd met de blonde haarkroon ten teken van onderwerping en probeerde haar rode handen onder de toonbank te verbergen. Haar hart bonsde. Net als toen ze de graaf ontmoette, maar toch anders. Nu was het meer de man dan de macht die haar zinnen beroerde. Ze was totaal van streek. Waken over haar maagdelijkheid, de mannen van het lijf houden … Alle trotse voornemens vlogen haar blonde hoofd uit als geschrokken vogels uit een korenschoof. En haar hart bonsde. En jij, lieve opa, wat voelde jij? Misschien wel hetzelfde als ik toen ik dat meisje tegenkwam in de bus op weg hiernaartoe, een schok of een soort klap op je hoofd. Een fris jong vrouwenlichaam, iets zo verschrikkelijk banaals, want de wereld wemelt er immers van. Maar plotseling wordt een man de ogen geopend, zodat hij kan zien en de vrouwelijkheid voelt als de hitte uit een openstaande oven. Zowel jij als ik. Misschien een wild verlangen om ons gezicht en lippen tegen een witte, naakte vrouwenhuid te drukken, bedwelmd door de geur als die van vochtig hout van een in het voorjaar gevelde beuk.

Net als het moment waarop de werkelijkheid zijn sluier neerlaat voor de blik van een mysticus en deze in extase de aanwezigheid van God ervaart, zo ook zijn deze momenten waarop de vrouwelijkheid geopenbaard wordt aan het oog van een man. Het leven had hun ogen geopend en ze zagen dat zij een man en een vrouw waren. Daar stond Dagmar Louise, vol gelukzalige spanning, terwijl heel haar wezen een ja uitstraalde en nog eens ja. Al haar trotse toekomstplannen vielen in duigen, het leven brak haar wil open als een mossel, ze had er niets tegenin te brengen, ze was bereid. Als hij maar niet mijn vuile ruwe handen ziet, als hij maar tegen me praat, nu, direct …

Op de wijzerplaat van een klok duurt de eeuwigheid van het gevoel maar een seconde: zo stonden ze slechts een ogenblik met hun gemeenschappelijke gevoel. Juffrouw Jørgensen merkte niets vanuit de kas achter de winkel waar ze sterke thee met rum zat te drinken. De statige klant werd zich bewust van de hoed die hij in zijn hand hield – waarom was hij hier eigenlijk naar binnengegaan? Hij mompelde verward iets over rozen, maar was direct weer de draad kwijt. Wie moest hij ook weer rozen sturen? Hij herinnerde het zich niet. Hij wees naar een cactus en betaalde. Met de cactus op zijn arm nodigde hij haar uit voor het diner. Ze boog haar hoofd en telde in stilte tot tien om hem de indruk van eerbare aarzeling te geven, maar was opgelucht dat hij het vroeg. Dus fluisterde ze zachtjes ja.

Diezelfde nacht verloor ze haar zo dierbare maagdelijkheid en werd een gevallen vrouw. Toen ze tegen de ochtend thuiskwam was haar moeder de wanhoop nabij, uitgeput door te weinig slaap en op voorhand al woedend. Dagmar Louise brieste nijdig terug en onderbrak alle bijbelse spreuken die haar moeder uit haar mond liet rollen, en toen ook haar vader ruzie begon te maken, sloeg ze hem met een vaatdoek in het gezicht. Ze kwam te laat in de winkel, ja, ze was volledig betoverd, dit degelijke meisje. In één nacht had ze al haar goede voornemens overboord gezet, want nu was alles anders en nieuw. Het was volstrekt onzinnig, ze wist niet eens of hij de belofte die hij die nacht in het donker in haar oor had gefluisterd wel zou nakomen … Ach, niets aan te doen. Het was nu te laat om op haar schreden terug te keren. Haar ogen brandden van liefde en van een slapeloze nacht. Ze waren een week samen en uiteindelijk kwam ze te weten wie hij was.

Hij was een Duitser en heette Helmuth Feldmann, godzijdank geen Pruis, maar voor een meisje uit Kolding was een Duitser al erg genoeg, stel je voor, verliefd worden op een Duitser, te gek voor woorden eigenlijk, wat zou haar familie wel niet zeggen … Maar waarom zou de liefde zich iets aantrekken van een naam of nationaliteit? Ach, de liefde moest je wel gehoorzamen. Dagmar koesterde haar fatalisme dat grensde aan bijgeloof: Gods wil geschiede! Misschien was die machtige graaf slechts een voorbode geweest, een dienaar van de liefde die was langsgekomen om voor zijn heer een kamer te reserveren: Mogens Frijs, een cupido met hoge hoed.

Helmuth heette hij, een jonge typograaf uit Leipzig die onlangs naar Zweden was gekomen om zijn vakkennis aan te bieden aan bedrijven in Noord-Europa, waar hij opdrachten kreeg van Bruzelius, Haeggströms, Berlingska en andere drukkerijen waar nieuwe drukpersen moesten worden geïnstalleerd. Als laatsten maakten de Denen van zijn diensten gebruik en nu werkte hij voor Nielsen & Lydiche, Ålborgs Stiftbogtrykkeri en voor een drukker van gelegenheidsdrukwerk in Kolding die zijn bedrijf wilde uitbreiden met behulp van rotatiedruk. In Zweden wachtten hem nieuwe opdrachten, misschien zelfs een vaste aanstelling en een loopbaan bij Vankif & Göta Lejon.

Maar Dagmar wist van al die dingen niets af. Ze zag alleen dat de stof van zijn rokkostuum van de beste kwaliteit was, dat zijn horlogeketting dun was maar wel van echt goud en dat hij met fooien smeet op een wijze die aanvankelijk indruk op haar maakte, maar die haar later steeds meer ging ergeren. Ze beschouwde zijn geld al als hun gemeenschappelijk bezit, geld dat ze straks voor haar uitzet nodig had en voor de kinderen die ze spoedig baren zou. Dus rechtte ze de rug van haar mollige lichaam, zuchtte en pruttelde geïrriteerd wanneer de obers weer eens bogen als knipmessen als dank voor zijn vrijgevigheid. Wat een verspilling! Zo’n opgeblazen Duitser! Als ze eenmaal getrouwd waren zou ze hem verdomme wel eens de waarheid zeggen … Ach, die mannen ook.

Ze dacht aan Ib Madsen en huiverde.

Maar het was slechts een klein wolkje aan hun zomerse liefdeshemel. Helmuth bleef langer in Kolding dan de bedoeling was en ze beleefden een week van onbezorgd geluk. Ze kwam bijna elke dag te laat op haar werk en stak haar tong uit als juffrouw Jørgensen tekeerging en haar uitschold; thuis kwam ze alleen om zich te verkleden, terwijl haar moeder huilend God aanriep en haar wees op de moraal, goede zeden, fatsoen en dreigde met hel en verdoemenis. Dagmar Louise keek haar moeder met haar ronde blauwe ogen alleen maar aan: waar heeft dat mens het in vredesnaam over? Bedoelt ze mij? God, hel en moraal, die bestaan toch niet voor een vrouw die verliefd is? Kome wat komen moet. Ik ben geen baas meer over mezelf, mijn wil is niet langer van mij en toch voel ik me zeer rustig en zeker.

Maar toen kwam het grote verraad. De gelukkige week was bijna voorbij en de dagen waren zomaar verdwenen, als de kroonbladen van een uitgebloeide pioenroos die neerdwarrelen in de wind – in het centrum van de liefde heerste de eeuwigheid, maar aan de periferie van de cirkel vloog de tijd voorbij. En het was de avond van de zevende dag. Ze dineerden ergens buiten en hij smeet met geld als nooit tevoren, maar die avond kon het haar ergernis niet wekken, ze had iets anders aan haar hoofd. Hij gedroeg zich zo raar, hij was zo afwezig, geïrriteerd af en toe. Hij wilde haar niet recht in de ogen zien, zo vreemd. Toen hij haar die mooie ring met de amethist gaf, schrok ze slechts, er klopte iets niet, zo had ze zich het felbegeerde geschenk niet voorgesteld. Hij probeerde lieve woorden tegen haar te zeggen, maar was de hele tijd verstrooid en wilde haar niet aankijken: iets klopte er niet.

De ochtend daarop in de bloemenwinkel groeide haar bange voorgevoel uit tot paniek. Juffrouw Jørgensen liep te zeuren, maar ze hoorde nauwelijks wat het mens zei. Er was iets niet in orde. Ten slotte sprong ze op, zei tegen juffrouw Jørgensen dat ze haar bek moest houden, greep haar hoed en holde weg.

Hij was nog in het hotel maar was al bezig zijn koffer te pakken. Hij was van plan er vandoor te gaan. Dat had ze goed aangevoeld.

Lieve oma, ik weet niet welke argumenten je aanvoerde behalve je vrouwentranen, sinds mensenheugenis het bekende wapen van jouw geslacht. In ieder geval gaf hij zich gewonnen. Jullie reden in een rijtuig naar huize Madsen en je rende naar binnen om een koffer te pakken en je ouders gedag te zeggen. De oude Ib protesteerde licht, maar je moeder vroeg hem z’n mond te houden. Nu het ernst werd, koos ze partij voor haar dochter en pakte haar armzalige bezittingen in sneltreinvaart in.

Haar kleine broertjes en zusjes stonden hand in hand met open mond toe te kijken. In vijf minuten was alles gebeurd; het werd een haastig afscheid. Helmuth lichtte voor zijn onbekende schoonmoeder zijn hoed op en glimlachte zo schaapachtig als alleen een vent kan glimlachen. Tot overmaat van ramp was hij een Duitser, de zak. Het rijtuig vertrok en weg was ze. Het was de laatste keer dat Dagmar Louise Madsen haar ouders zag. Ze keek niet om toen het stoomschip in de haven van Kolding koers zette richting Kleine Belt. Ze was nog steeds gespannen en ongerust over haar toekomst, ze was nog maar nauwelijks halverwege. Ze bleven een week in Kopenhagen en ik weet niet hoeveel tranen ze heeft moeten vergieten om hem te vermurwen, maar uiteindelijk kreeg ze haar zin. Ze trouwden op de Duitse ambassade. In Stockholm gingen ze in een driekamerappartement wonen in de wijk Klara. Hij moest diep in de buidel tasten om de flat zo goed mogelijk te meubileren. Dagmar Louise zat tussen al haar blinkend nieuwe spullen en kon haar ogen nauwelijks geloven. Ze was echt getrouwd. Ze was bijna een chique mevrouw. Het kind dat ze in haar schoot droeg, zou in een echt bed geboren worden, haar kind, het kleinkind van Ib Madsen. Het was bijna te mooi om waar te zijn. Ze keek naar haar mollige handen met het goud van haar brede trouwringen. Ze was getrouwd, ze droeg ringen, ze was een mevrouw en bijna chique. Haar knokkels waren nog een beetje ruw en rood, maar haar ringen glansden, twee gladde ringen van goud.

De ring met de amethist heeft ze nooit willen dragen. 

2

Lieve oma, toch weet ik maar zo weinig. Toen je nog gezond was en je uitvoerig en beeldend over je jeugd in Kolding kon vertellen, morrend over het onrecht van vroeger en giechelend kletste over je toenmalige triomfen, toen luisterde ik maar met een half oor; in mijn jeugdige egoïsme en met mijn begrijpelijke voorkeur voor het hier en nu sloeg ik niets in mijn geheugen op. Maar toen ik eenmaal volwassen was en getrouwd, toen had ik toch wel de belangstelling van een rijpe man kunnen opbrengen voor de familieband die ik zelf zou voortzetten. Maar op dat moment was in mijn leven al de ijstijd aangebroken. Ik wilde geen kinderen en kreeg ze ook niet. En alles wat je vertelde, veranderde in mythen en legenden uit een onbekende wereld. Ik kon het nauwelijks opbrengen naar je te luisteren. En nu, nu is het te laat. Nu zit ik hier in de grafkamer van mijn geheugen, terwijl ik zoek zonder jouw hulp … En wat ik eigenlijk zoek, weet ik nauwelijks zelf. Wie was je? Mijn nichtje, de dochter van je broer, vertelde me eens dat men je nogal verwaand vond, je zag er goed uit en je had veel bewonderaars, maar voor je familie voelde je je te goed, je wilde omhoog komen! En toen werd je in de ogen van de familie een gevallen vrouw, want je ging er vandoor met een Duitser en je eerste kind werd voortijdig geboren. Je had wel grootse plannen, maar die bedrieglijke natuur dwarsboomde je droom van een carrière.

Vrouwenliefde, daar weet ik zo weinig van … Ja, wij mannen zijn alleseters … Maar de vrouw blijft onder onze wellustige blikken meestal onbewogen, tot ze op zekere dag voor een man blijft staan en ergens een stem in haar binnenste hoort zeggen: ‘Dit is hem!’ Daarmee is alles beslist en moet ze haar lichaam in liefde overgeven, wat de moraal, de religie of de familie ook zegt. Dit is hem, zegt de vrouw triomfantelijk of berustend tegen zichzelf en daarmee is ze aan het leven overgeleverd. Het is niet iets dat met spijt, schuld of schaamte te maken heeft, het is gewoon zo. Dit is hem!

Ach, misschien ben ik veel te romantisch. Misschien gaat het wel zo: daar heb je hem. Aha! Ach ja, hij is even goed als elke andere. Je moet tenslotte toch een man hebben. Ach, waarom ook niet, dan deze maar.

Ik weet het niet. Ik weet niet eens wat Cecilia voelde die keer dat ze mij uitkoos. En Cecilia is allang vergeten wat mijn sterkste herinnering is aan dat belangrijke moment waarop ik een beslissing nam die ons verdere leven zou bepalen. Die herinnering hebben we niet meer gemeenschappelijk. We hebben niet eens een gemeenschappelijke taal. Lieve oma, ik kan niet eens meer praten met mijn vrouw. Hij die nooit geluisterd heeft, zal nooit een taal leren. Ik spreek geen taal waarmee een smeekbede om liefde kan worden gevormd. Cecilia, liefste, laten we onze bevroren liefde tot leven wekken! Ik lig op mijn knieën voor je, mijn liefste, ik ben een monster in mensengedaante met het hoofd van een vogel en mijn smeekbede klinkt als klagend getjilp, als de schreeuw van een vogel achter menselijke woorden. Ik ben een klagend monster en mijn taal is een onhoorbaar lied …

Ja, ik weet het, lieve oma, ik zou nu naar huis moeten gaan, naar mijn vrouw. Maar net als voor jou is ook mijn tijd stil blijven staan. Ik moet nog wat langer in deze tijdloze kamers blijven. Ik zoek naar inzicht, ik zoek naar een taal. Blauwe bloemdecoraties op een roomwit servies: het mooie Deense servies. De bittere smaak van koffie en gaslucht in de keuken. Buiten is het warm, een heldere meidag terwijl het hierbinnen koud is en naar de dood ruikt. Zelfs dode dingen kunnen opnieuw sterven. Zoals overleden mensen opnieuw sterven als ze uit onze herinnering verdwijnen, zo ook gaan dode dingen opnieuw dood als ze niet langer nodig zijn, niet meer door mensenhanden worden aangeraakt of door een mensenoog worden gezien.

Hij zet het kopje op het wit marmeren aanrecht en loopt terug de hal in, het gaat moeizaam alsof hij tot zijn middel door het water waadt; jarenlange leegte heeft zich verdikt tot een donkere verbitterde weerstand van dode dingen. Wij zijn zo lang verwaarloosd, zeggen ze met de stem van krakende vloerplanken. Wij kunnen jou geen inzicht geven. Nog niet. De woonkamer ligt diep in slaap achter gesloten kanten vitrage, een verouderde Sneeuwwitje in een glazen kist. Op de vensterbanken getuigen bruine verdroogde kamerplanten van mijn verwaarlozing. De divan met een wit gehaakte sprei, een kast in empirestijl, een geopende secretaire met papieren, kroontjespennen en een inktpot met allang geleden opgedroogde inkt. Stoelen dicht om de ronde tafel, een ‘altaartafel’ als koffietafel. Laat ons slapen, zeggen de dode dingen. Het is te laat om opnieuw te beginnen. Alles is te laat. Kunstaffiches en amateurschilderijen … In een deftig huis horen schilderijen te hangen, maar het verschil tussen kunst en kitsch heeft oma nooit begrepen. Een oude visser is een oude visser, of hij nu geschilderd is door Ancher, Krøyer of door een eigentijdse amateur op Hötorget, dat maakte haar niets uit. 

En daar ligt de brief waaraan ze twee jaar geleden is begonnen en die ze na de grote catastrofe, toen ze opeens niet goed werd, onderbreken moest. Ze strompelde naar het toilet en daar kreeg ze een beroerte. Twee woorden had ze slechts geschreven.

‘Lieve Erik.’

Ja, lieve oma, wat wil je? Hier ben ik, eindelijk bereid te luisteren. Maar nu is het dus te laat.

‘Lieve Erik.’ Lieve oma, die roep over onze generatiekloof heen heeft me nooit bereikt. Je voelde de beroerte aankomen als een sluipende ongerustheid, hoofdpijn, duizeligheid, een doodsklok die tegen je slaap tikte. En je schreef. Misschien wilde je, tegen beter weten in, mij laten weten dat je nog hoop had, hoop om revanche te kunnen nemen op de laatste nederlaag in je leven of misschien wilde je je masker wel laten vallen om me eindelijk eens open en eerlijk te vertellen over een vrouwenleven vol huichelarij. Maar op dat moment was alles te laat.

De laden van de secretaire: ernaar kijken maar niet aanraken. Hij aarzelt een moment, irrationeel, geremd door al die verboden uit zijn kindertijd … Maar dit is nu toch van mij! Kijk, dit is nu mijn eigendom: opa’s snuifdoos van vernikkeld messing; ja, hij was typograaf die onder het werk niet mocht roken. En daar liggen zijn eerste pince-nez, zijn bril met stalen montuur en de gouden die hij op zijn zestigste verjaardag kreeg. Het mooie gouden klokje met de inscriptie van Vankif & Göta Lejon als dank voor zoveel jaren trouwe dienst. En daar in een doosje met roze watten ligt zijn gebit. Merkwaardige piëteit! Of beter spaarzaamheid: in de wereld van Ib Madsen had ze immers geleerd dat je nooit iets mocht weggooien. Alles kon op zekere dag nog van pas komen, zelfs een bril die niet meer gebruikt wordt of een oud gebit. Misschien hoopte ze nog op een nieuwe echtgenoot die ze opa’s kunstgebit als verlovingsgeschenk kon geven. Ja, je weet toch nooit precies hoe de dingen nog eens van pas kunnen komen en spaarzaamheid is een deugd. Nee, zeker geen piëteit. 

Wat voelde je eigenlijk toen opa stierf, als het al geen opluchting was omdat het eindelijk voorbij was? Hij was al zo lang ziek, hij was geen mens meer waar jij plezier aan beleefde of je voordeel mee kon doen. Een oude man die geen geld meer thuisbrengt of op een andere wijze zijn echtgenote tot nut is of vreugde schenkt, wat moet je met zo iemand? Doe hem maar weg! Uit het oog, uit het hart! Maar een bril en een kunstgebit, die kunnen best de moeite waard zijn te bewaren, want je mag nooit iets weggooien. Een wreed soort realisme dat je misschien van de kleine luiden in Kolding had geërfd. Ik weet het niet. Wel herinner ik me jouw afstandelijke, gevoelloze kilte tijdens zijn laatste dagen en ik herinner me dat die me angst aanjoeg. Ja, je probeerde wel te huichelen, want je kon huilen op commando, lieve oma. Maar af en toe zag ik een glimp van opluchting in je ogen, opluchting omdat die ooit krachtige man eindelijk zwak en stervend in je bed lag. De leeuwin die de zieke leeuw doodbijt. Volgde je slechts je natuur of verafschuwde je misschien je man?

Hij liep jouw bloemenwinkel binnen en vanaf dat moment wist je dat zijn lot met dat van jou verbonden was. Je kreeg een week van geluk en van zalige onrust. Toen probeerde hij je in de steek te laten, met de ring met de amethist als geschenk om zijn slechte geweten te sussen. Je overwon zijn mannelijke lafheid met jouw zo makkelijk vloeiende tranen: je kreeg Helmuth Feldmann eronder en sleepte hem de haven van het huwelijk binnen. Maar ik sluit niet uit dat je hem zijn poging tot verraad nooit hebt vergeven. Maar misschien ben ik wel te romantisch. Want uit de wereld van Ib Madsen kon je toch geen overspannen verwachtingen hebben meegekregen van de edelmoedigheid van de man. Wat kon je van een man anders verwachten dan dat hij zijn lusten wilde bevredigen in de armen van een vrouw om vervolgens zijn verantwoordelijkheid te ontlopen? Dat een vrouw hem daarna met list en met stromende tranen moest dwingen de verantwoordelijkheid op zich te nemen, dat beschouwde je in de eeuwige strijd tussen de geslachten misschien wel als volstrekt natuurlijk. Strijden, overwinnen en degene die bezwijkt heeft alleen zichzelf iets te verwijten! Je praatte altijd minachtend over meisjes die alleen met hun hoerenjong achterbleven en toch scheelde het maar weinig of ook jij was zo alleen achtergebleven.

Lieve oma, als ik je maar begrijpen kon. De liefde tussen man en vrouw zoals Cecilia en ik die zien, misschien is die wel een zeldzame kasplant, een luxe van onze cultuur. En misschien dat jij, lieve oma, wel een meer oorspronkelijke visie op de liefde vertegenwoordigde, jij, een vrouwelijke holbewoner die met list, bedrog, met vleierij en de zoete verdoving van je vrouwelijkheid een man gevangen hield in de warme cel van jouw huis. Ik weet het niet. Hoe moeten wij hier op aarde als man en vrouw toch leven? Hoe?

Ik geloof nooit dat jij je bij je man echt veilig voelde, lieve oma. In jouw ogen was hij een heerser die je moest behagen, een oppervlakkige vent die elk moment het hol van een andere vrouw zou kunnen opzoeken. Want in hechte kameraadschap en een evenwichtige relatie heb je nooit geloofd, een man dient geprikkeld te worden, zowel zijn gevoel van eigenwaarde als zijn zinnen, hij moet worden gestreeld en gevleid, hij moet behandeld worden als een groot gewelddadig kind. Jouw omhelzing was een gevoel van bevestiging. Ik ben een vrouw, ik ben mooi, hij wil me, dus zo is het goed. En achteraf kon je hem je wil opleggen en geld eisen voor nieuwe spullen in je huis of voor kleren. Jouw omhelzing was een middel tot macht, nooit tot lust en had nooit waarde in zichzelf. Ja, zo was het: de vrouw moest haar man lust schenken, maar zelf hoefde ze niets te voelen, behalve een licht gevoel van onbehagen, een enigszins neerbuigende minachting voor de simpele behoeften van haar man. Alleen zo kon ze over haar man macht uitoefenen en hem haar wil opleggen. Maar een vrouw mag nooit zelf verslaafd raken aan zinnelijke lust, want dan is ze verloren.

Dacht je zo over de liefde, lieve oma?

We praatten er af en toe over, Cecilia en ik, over jouw generatie van vrouwen en hun misère, terwijl we er in onze jeugdige hoogmoed om moesten lachen en met minachting en medelijden op die oudjes neerkeken. We wisten het antwoord op elke vraag, we dachten dat de liefde een schaakspel was dat volgens de regels van het verstand gespeeld wordt. Maar ons eigen spel eindigde in een patstelling. Het verstand kwam ons niet te hulp en de ijstijd brak aan. Lente in de wereld maar winter in ons leven. En Cecilia werd levenloos en stom als een slapende prinses.

Hij schuift de vitrage opzij en kijkt naar buiten. Recht aan de overkant staat het huis van slager Johansson, omgeven door grote kersenbomen met bloesem als wit schuim.

‘Ga maar even bij Johansson kersen kopen’, zegt oma met haar Deense tongval.

Zomervakantie bij oma waar rijpe kersen de bomen bij Johansson met duizenden rode stippen hadden versierd. Als alleenstaande weduwnaar kon hij die rijke oogst nooit helemaal zelf gebruiken en dus kwamen er uit de hele buurt mensen kersen bij hem kopen: er was genoeg voor iedereen en dan nog bleven er kersen over.

Oma maakte er jam en sap van en stookte haar beroemde Deense kersenlikeur, donkerrood, volzoet en met die eigenaardige nasmaak van alcohol, een aroma van blauwzuur. Ze gebruikte de kersenpitten en alcohol met een gehalte van 96 procent, alcohol die ze op recept van dokter Von Lundblad kreeg om er de wonden aan opa’s benen mee te verzorgen. Verder moet ze er nog geheime kruiden aan hebben toegevoegd, want het was een echte toverdrank die je snel naar het hoofd steeg en een zeldzame uitwerking had. Zomervakantie bij oma met de smaak van rijpe kersen …

Het kwam wel voor dat opa zomaar midden op de dag opeens liefde nodig had en oma het dan een goede oplossing vond mij naar Johansson te sturen om kersen te kopen: ‘maar pluk ze wel zelf, dat is goedkoper! En je hoeft je niet te haasten!’

En dus manipuleerde je mij omhoog een kersenboom in, lieve oma en opa in je bed.

Een groot en een klein kind, een jongetje in korte broek en een witharig jongetje met een kunstgebit, en beiden behandelde je met list en geslepenheid, lieve oma. Ik keek verbaasd naar jullie paringsdans en als het stond te gebeuren, werd ik wel weggestuurd maar toch – zo weet ik nu – heb ik ook toen alles wel begrepen. Niets verafschuwde je zo als te worden doorzien, maar ten langen leste, hier en nu, ben ik je geheimen op het spoor. Dus na de dood kun je me wel vergeven, lieve oma. Opa werd oud en was niet langer de sterke jonge man die je ooit tussen de asters en rozen in Kolding had ontmoet. Oud werd hij en steeds minder de minnaar van zijn vrouw. Wat was je eerste gedachte, oma? ‘Heeft hij misschien een ander?’ Nee, die had hij niet, dat had je wel gemerkt; hij zat immers ’s avonds alleen maar thuis te knikkebollen boven zijn avondkrant. ‘Ben ik niet meer aantrekkelijk?’ Ja, dat was een afschuwelijke gedachte. En op het eerstvolgende feestje flirtte je een beetje met Bille-Sørensen, die geile bok die precies zo reageerde als verwacht en verdomd als je niet een maand later rondliep met blauwe plekken op je dij … Dus daar mankeerde het niet aan … Maar wat dan wel? Dat de man in haar leven zijn mannelijkheid zou kunnen verliezen, daar had ze nooit aan gedacht en toen ze eindelijk begreep hoe het zat, joeg dat haar schrik aan en verstoorde het een belangrijk fundament van haar bestaan. Ze voelde zich gekrenkt. Ze probeerde het met schaaldieren, met eiergerechten en sterk gepeperde maaltijden, maar opa’s erotische zinnen werden niet geprikkeld. Ze deed hertenhoornolie in zijn ochtendkoffie, maar de ouwe zak klaagde alleen over de vieze smaak: niets lukte, alles was vergeefs. Door haar angst raakte ze de kluts kwijt en maakte ruzie, naar de hel met listen en verleiding, want hij is toch geen echte kerel meer! En oma ruziede, brieste, spuugde vuur en opa gaf haar lik op stuk.

De oude man raakte zelfs opgewekt van dergelijke ruzies, ja, hij werd er werkelijk seksueel door opgewonden als in de lente van zijn jeugd. Dus eindigde zo’n heftige twist uiteindelijk in de slaapkamer en alles was weer koek en ei. Het was wel geen bandeloze lust die je met je ruzies opriep, lieve oma, nee, het was eerder iets wat je allang wist, namelijk dat de trots van een man, zijn gevoel van eigenwaarde, af en toe een omhelzing nodig heeft. Want alleen als een man zich sterk voelt, kan de vrouw hem haar wil opleggen. En dat lukte je met ruzie.

Ik zat daar op de divan met mijn benen te schommelen en keek met grote ogen naar de kleine stoet die luidkeels en met wilde gebaren door de kamers rende. Het was zo’n enorm verschil met alles wat ik bij mij thuis gewend was, eigenlijk had ik bang moeten zijn, maar jullie ruzie had iets onwerkelijks en leek op een toneelstuk, zodat ik twijfelde of ik moest huilen of lachen. Scheldwoorden in het Duits en het Deens kruisten elkaar in de lucht. Oma gedroeg zich extreem pathetisch als een prima donna van de opera, maakte haar haarkroon los, ontblootte half haar borsten waarmee ze de nakomelingen van die ploert gezoogd had en hief haar handen ten hemel, terwijl ze God aanriep als getuige van haar ellende. Opa’s gezicht was zo rood als een kreeft onder zijn witte haar, terwijl hij levensgevaarlijke toeren uithaalde om dat gemene wijf een doodklap te geven – maar het enige wapen waarover hij beschikte was een rode zakdoek. Ten slotte dreef hij zijn vrouw de slaapkamer in en stootte de rode dolk van stof diep in haar boosaardige hart. Oma schreeuwde als een mager varken en opa boog zich over haar heen om de dood vast te stellen.

Ik stond in de deuropening van de slaapkamer, krabde aan mijn knieën die blauw waren van de kou en keek verbaasd naar mijn opa en oma. Was dit echt? Of was het een levend raadsel dat als een toneelstuk werd opgevoerd om mij te vermaken? Zeg, wat betekent dit, wie het weet mag het zeggen!

Rijpe of overrijpe liefde, een raadselachtig optreden …

Opa boog zich over de door hem vermoorde vrouw op het bed. Haar haar lag uitgespreid over het kussen, haar borsten gingen op en neer onder haar bloes die al tot de helft openstond en haar mollige en getergde vrouwenlichaam schokte van de stuiptrekkingen. Opa ademde zwaar door zijn wijd openstaande neusgaten. Toen draaide hij zijn hoofd naar me om en keek naar zijn kleinzoon, terwijl hij met een hulpeloze en verdwaalde blik zijn snor krabde. En op dat moment besefte ik plotseling dat opa niet echt van me hield, nu niet. Hij glimlachte geforceerd, tastte in de zak van zijn vest en gaf me wat geld

‘Dank u wel, lieve opa.’

‘Hör zu. Ga nu maar nach Johansson, kersen kaufen.’

‘Ja, opa.’

‘En je hoeft kein haast zu machen.’

‘Nee, opa.’

Ik trok mijn winterschoenen aan, pakte mijn wanten en sloop stilletjes naar buiten, de sneeuwstorm en kou tegemoet. Het was winter en het duurde nog zeker zes maanden voor de kersen van Johansson rijp zouden zijn, maar dat was opa in zijn hartstocht even vergeten. Ja, ja. Rijpe liefde, daar wist ik nog niets van, maar ik moest kennelijk wel weg. Dus ging ik naar Nilssons Conditori en besteedde opa’s geld aan chocolademelk met slagroom. Ik bladerde wat in het kleurrijke beduimelde tijdschrift Allers en dacht als zo vaak dat grote mensen wel heel raar doen. Grote mensen gedragen zich soms kinderachtig. Dat mogen alleen kinderen, volwassenen niet.

Toen ik terugkwam was oma bezig voor de spiegel haar haar op te steken terwijl ze een patriottisch liedje zong. Opa lag wit en uitgeput in bed met zijn dikke buik omhoog. Eén voet met een sok stak onder het dekbed uit. Zijn mannelijkheid had een pyrrusoverwinning geboekt en god mag weten hoe lang hij die grappen nog kon volhouden. Maar de spanning in de lucht was weggeblazen als een onweerswolk van een zomerse hemel. Oma glimlachte genadig en beloofde me chocolademelk met room. Dat was wel lief. Dus bedankte ik netjes en welopgevoed.

‘Dank u wel, lieve oma. Dat zal smaken.’ Voor deze ene keer mocht ik van oma’s zoete heksendrankje genieten uit een kopje van het mooie Deense servies. Het was een bijzondere dag.

Daar op de vensterbank staat een oude radio van bakeliet en bruin hout in de vorm van een bijenkorf, hij staat daar te slapen alsof hij voor straf in de hoek is gezet en eenzaam achtergelaten. Nadat opa was overleden raakte oma de radio nooit meer aan. Ze kon het Zweeds maar met moeite verstaan en ze vond het onnatuurlijk de stem van een mens te horen die niet bij haar in de buurt was en met wie ze geen contact had. Oma was een natuurmens, een radio was naar haar smaak veel te technisch en te abstract. Bovendien was ze het op den duur zat alleen maar te luisteren zonder iets te kunnen terugzeggen. Daar zat ze dan, kaarsrecht, goed verzorgd onder haar witte haarkroon te handwerken en met toenemende tegenzin naar de radio te luisteren, terwijl ze geïrriteerd pruttelde en keuvelde. Meestal waren het van die zelfingenomen mannen die over zaken praatten waar oma geen verstand van had: oorlog, politiek en andere mannenzaken. Ze praatten aan één stuk door en oma kon er nooit een woord tussen krijgen om die kerels met haar charme te bestoken. Wat had je dan aan zo’n ding? Radio, wat een vreselijke uitvinding.

‘Mevrouw Feldmann kan toch op de radio naar een kerkdienst luisteren’, zei een jonge naïeve domineesvrouw die op bezoek kwam toen oma een keer met griep in bed lag. ‘Is dat niet mooi?’

Oma glimlachte zuurzoet terwijl ze met trompetterend geluid haar neus snoot. Op de radio naar een kerkdienst luisteren, godbeware me, wat een flauwe kul. Alsof de kerk voor oma soms een andere functie had dan een sociale: zich aan chique mensen vertonen, met chique mensen roddelen en het liefst na de dienst samen met chique mensen koffie drinken. In je eentje naar een kerkdienst zitten luisteren – waar is dat nu goed voor? Wat een onzin!

De oude radio is grijs van het stof en lijkt dood en stom. Maar misschien toch? Erik Feldmann steekt de stekker in het stopcontact, draait aan de knop en kijk – langzaam als bij een opkomende zon gaat er achter het gele glazen ruitje een lichtje branden … Een extra nieuwsuitzending, studentenopstanden in Parijs, politie en studenten staan tegenover elkaar …

Hij vertrekt zijn gezicht en doet de radio uit, net als zijn grootmoeder. Hier heb ik niets mee te maken en ik wil er niets over horen, het dient nergens toe … Wat gebeurt er allemaal in de wereld dit jaar 1968? Is er nog iets om op te hopen? Nee, niet voor mij. Ik ben immers een oude man met een goudgerande bril. Ik heb geen verlangens meer en geen hoop.

Het meisje in de bus, de geur van haar gezonde lijf. Een droom over ouderdom, onbereikbaar zijn, onkwetsbaar en niet langer afhankelijk van haar die ik liefheb. Lieve oma, stel je voor dat jouw geest zou kunnen terugkeren om ons die simpele levenskunst te leren, om je kleinzoon terecht te wijzen en Cecilia tot rede te brengen. Maar dat kon je niet eens toen je nog leefde. Jullie hoorden in verschillende werelden: Dagmar Louise, dochter van Ib Madsen, slager in Kolding en Cecilia, dochter van de weledelgeboren Lorentz Fogelhufwud, reservekapitein. Verschillende werelden, dus geen gemeenschappelijke taal. Verschillende denkbeelden over de rol van de vrouw, over haar leven met de man hier op aarde. Leven als Cecilia, die haar man uit haar armen heeft buitengesloten, dat zou jij nooit begrijpen, lieve oma. De dochter van Ib Madsen zou zoiets pervers en onnatuurlijk vinden.

Hij dwaalt tussen de meubelen in de kleine kamer heen en weer. Hij is een oude man, heeft hij tegen zichzelf gezegd, maar vandaag is veel gebeurd dat zijn jeugd en kracht opnieuw tot leven heeft gewekt. Het meisje dat hij in de bus zag en de heftige begeerte die ze bij hem opriep, nee, zijn lichaam onder dit donkere begrafeniskostuum is nog niet oud, het loopt over van kracht die groeien wil, hij wil bij zijn vrouw binnengaan en de vonk van het leven in haar schoot opnieuw ontsteken. Dood en opstanding, wat een merkwaardige dag. Oma is dood maar de familie moet verder leven. Het geluid van drie scheppen zand op een kist heeft in zijn binnenste op een gesloten deur geklopt – Doe open! Ik houd van mijn vrouw Cecilia, ik wil haar opnieuw bezitten, ik wil niet kinderloos sterven …

Maar waarom ga je dan niet naar huis, naar je vrouw, Erik Feldmann?

Lieve oma, wist ik het maar. Het lijkt alsof ik alles wat achter de nu geopende deuren tot leven is gewekt, tot klaarheid wil brengen. Ja, leven. Tot stof zul je wederkeren. Maar het leven moet verdergaan, ook als mijn lichaam er niet meer is …

In de secretaire vindt hij een fotoalbum en een grote bruine envelop vol plakkerige foto’s. Zoals gebruikelijk heeft oma haar verleden geretoucheerd, oude foto’s eruit getrokken en er nieuwe voor in de plaats geplakt. De zwarte schapen van de familie heb je eruit gehaald: vrienden die failliet gingen of gescheiden zijn, meisjes die een ongelukje hadden en alleen met een kind achterbleven, nee, zulke sletten kon je niet uitstaan, lieve oma …

Kijk, oma in volle pracht als jonge chique dame, gefotografeerd in fotostudio Hedrén, vereeuwigd op een stevige burgerlijk pluchen canapé naast een stevige burgerlijke palm in een pot met om zich heen haar beide zoons, Åke en Tycho. Åke, mijn vader, een roodblond evenbeeld van wijlen Ib Madsen in Kolding en kleine Tycho, donker en met heldere ogen. En jij, lieve oma, in een feestelijk gewaad waarmee je probeert er uit te zien als een chique dame, hautain en elegant als een gravin, maar toch lijk je het meest op een lichtblonde dienstmeid die het zuur heeft, opzichtig en kleurig gekleed, gekweld door je korset, chagrijnig en met je neus in de lucht, ja, het is wel een vertoning, lieve oma, je zou jezelf eens moeten zien …

Maar dat is nu precies wat je nooit kon, nooit kon je eens wat afstand nemen en met een glimlach naar jezelf kijken. Altijd was je als een vrouwtjesroofdier opgesloten in jezelf. En net als een dier kende je geen humor en geen zelfspot. Een bittere trek om je mond. Mag ik raden, lieve oma?

Kinderen baren was erger dan je had gedacht en je was destijds alleen, althans zonder vrouwelijke familieleden die je goede raad konden influisteren. Dat het zo zwaar zou zijn, had je nooit kunnen denken … En erna, een duizelig makende angst als je man opnieuw zijn zin wilde doorzetten, maar mijn hemel, wat moet je, een man is een man en die moet toch bevredigd worden … En een half jaar later was het weer zo ver, of de duvel ermee speelt. Het was Gods wil, zou moeder Ingeborg gezegd hebben. Het is het lot van de vrouw in dit leven, het is het kruis dat ze moet dragen, zo luidde immers de vloek toen we door Onze Lieve Heer uit het paradijs verdreven werden. Maar jij, lieve oma, jij was een vrouwtjesroofdier, jij voelde je niet verbannen door de erfzonde of getroffen door een vloek. Dus liever gedonder dan dat je van plan was nog één keer die beproeving te doorstaan.

En daarom ging je naar die moderne vrouwenarts en kreeg je dat geheime voorbehoedsmiddel waarover je vrouwen bij de thee had horen fluisteren, om gezondheidsredenen begrijpt u, iets anders was immers verboden. Om gezondheidsredenen!

Maar je was immers zo sterk als een kleine berin, lieve oma. Je had best de god van moeder Ingeborg kunnen gehoorzamen en een hele rij kinderen kunnen baren als dat nodig was geweest. Maar jij kende geen andere goden naast die deftige mensen, die chique lui op de Olympus van de samenleving. En je had goed in de gaten dat je die berg niet kon beklimmen met een hele schare kinderen aan je rok. Wat heb je aan kinderen als je hogerop wilt? Weg ermee! Ik wil ze niet eens aanraken, de viespeuken!

En dus nam Dagmar een kindermeisje, hoewel Helmuth mopperde en vloekte. Ja, hij was wel chef van de drukkerij met een goed loon en hij verdiende er ook nog wat bij, maar om nu thuis personeel te gaan betalen … Ga jij dan verder de hele dag met je armen over elkaar zitten, genau wie eine hohe Dame …? En oma in haar eeuwige Deens: En ik ben maar zo’n gewoon meisje uit Kolding, hé? (Stromende tranen, de haren los, knoopjes van de bloes open.) Ach, Dagmar, jij bent mijn Königin, dat weet je toch … (Raak me niet aan!) Maar huispersoneel aannemen, nein, so was scheint mir doch etwas eitel und hochmütig, mein Schatz … (Huilbuien!) Aber Mutti, Liebchen …

Opa kwam uit een arme familie en hij kon niet wennen aan het idee personeel in huis te hebben. Hij stribbelde tegen en zei ten slotte nee terwijl hij met zijn vuist op tafel sloeg, net alsof hij de baas in huis was, die vent, maar jij hebt nooit naar je echtgenoot geluisterd … Oma ontzegde hem de toegang tot haar bed en na twee weken smachten was hij rijp, de zak. Dus kwam er een kindermeisje, een somber meisje uit Närke dat lid was van de vrije kerk en dat zich slaafs schikte in oma’s manieren. Ja, die ging wat meemaken, die arme Fiken.

Ach, je was in één woord onuitstaanbaar tegen haar, lieve oma. Ze had alle steun van haar geloof nodig om haar mond te kunnen houden en het bij je vol te houden. Maar je vond het volstrekt normaal het arme kind te kwellen.

‘Van dat gespuis moet je je verre zien te houden’, riep je in het Deens en je stak je kleine neus in de lucht. ‘Je moet baas zijn in je eigen huis.’

Ja, baas in huis, dat was je en god weet dat je regeerde. God weet.

Je controleerde of de nek en handen van de kinderen wel goed gewassen waren – net of jij niet met rouwranden onder je nagels liep. Je schold erop los als de jongens te dun gekleed waren tegen de winterkou, net alsof jij zelf ooit naar je kinderen omkeek. Wie heeft er van de vruchtencake gegeten?

Dat was mevrouw toch zelf … Zo, gaan we nu ook nog brutaal worden? En toen liet Fiken een bord vallen van het mooie Deense servies: die kosten trekken van je loon af! Ja, mevrouw. Dank u wel, mevrouw Feldmann.

Ja, denk je eens in, ze brak een bord … Maar als jij zelf de bekende echtelijke ruzies met Helmuth had, dan dwarrelden de kopjes en borden van het mooie Deense servies gewoonlijk als herfstbladeren in het rond …

‘Jazeker, maar dat was dan ook heel wat anders!’

Ja, lieve oma, dat was het ook. Het was heel wat anders toen de dochter van Ib Madsen een eigen ondergeschikte kreeg om op te vitten. Ja, allemachtig, waar heb je anders personeel voor? En die arme Fiken huilde zich elke avond in slaap met haar zwarte kerkboek naast zich op het nachtkastje, terwijl ze als avondgebed de bijbeltekst herhaalde die haar kracht gaf: ‘Ik ben uw dienaar, ik gehoorzaam het lichaam van den Heer met angst en vrees!’ Met angst en vrees, ja, zo was het geen kunst …

Nadat ze een bord van het mooie Deense servies had gebroken, moest Fiken haar toevlucht zoeken tot een sterkere dosis religie in Mattheus 5 vers 44. ‘Heb uwe vijanden lief en zegen hen die u vervolgen, wees goed voor hen die u haten en bid voor degene die u beschimpt en vervolgt.’

Zo vouwde Fiken haar handen en bad voortdurend voor Dagmar Louise Feldmann, de vijand die haar haatte en die haar dagelijks beschimpte en vervolgde. Ten slotte ontfermde de Heer zich over Fiken. Ze kwam Olle met de grote Kin tegen, een gardist die onder zijn blauwe uniform een boerenzoon uit Uppland verborg en het was haar grote geluk dat ze een ongelukje had, zodat ze eindigde als boerin in Järfälla.

Toen haar ongelukje zichtbaar werd, ging ze in haar wijde schort naar de vrouw des huizes en biechtte huilend haar zonde op. Dagmar liet haar voelen dat ze leefde: Fiken moest de volle beker van haar schande tot op de bodem leegdrinken, ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds, tot ze uiteindelijk het huis werd uitgejaagd met een knallende oorvijg als afscheidsgroet. Ik sluit niet uit dat je een beetje jaloers was, lieve oma, want Olle was tenslotte een knappe soldaat. Åke en Tycho moesten zich in het vervolg alleen zien te redden, want oma keek niet naar hen om en opa had geen tijd. Af en toe kregen ze de opdracht zich netjes aan te kleden en hun haar te kammen, waarna ze de woonkamer werden binnengeleid om een buiginkje te maken voor vrome dames op koffievisite of voor dronken gasten die oma te eten had. Dan kon Dagmar schitteren door de liefdevolle moeder te spelen. Verder moesten de jongens voor zichzelf zorgen en dreven stuurloos rond in de straten van de Stockholmse achterbuurten, waar ze al vroeg van alles leerden over de geheimen van het leven. Oma lette nauwelijks op hen, ze werd te veel in beslag genomen door haar sociale successen. 

Ze wist dat Åke een rustige jongen was en dat hij op school helaas slecht was in bijbelse geschiedenis: in de kerk zou hij dus nooit carrière maken, de lummel. Na elk overgangsrapport droeg ze opa op het joch eens een flink pak slaag te geven, maar die vent was week en slap voor zijn nazaten, van strenge tucht was geen sprake, nee, hij liet het allemaal op zijn beloop en dan weet je het wel. Het enige dat Åke echt leuk vond, was bloemen kweken in potten. Dat maakte haar niet alleen bang, maar het ergerde haar ook. Bloemen, was dat nu iets voor een jongen? Ach welnee, jongens moeten tekeergaan en vechten, dingen kapot maken en na hun wilde spelletjes met een bloedneus en geschaafde knieën thuiskomen om vervolgens op hun donder te krijgen en op water en brood te worden gezet. Zo moeten echte jongens zijn!

Oma beschouwde het mannelijk geslacht als haar natuurlijke vijand. Haar liefde voor de man was gekleurd door waakzaamheid, wantrouwen en ingehouden haat. Al in Kolding had ze geleerd dat mannen geweld betekenen en vernielzucht, dronkenschap en mishandeling, moeizame zwangerschappen en pijnlijke bevallingen, ja, uit de man kwam het heilige leven voort maar ook alle ongeluk dat dat leven meebracht. Zelfs in zijn vruchtbaarheid is de man wild en vernielzuchtig!

Ja, maar zo wilde je toch dat een man zou zijn, lieve oma? Je verafschuwde weke en zachtaardige mannen, dat soort mannen begreep je niet, met zulke mannen kon je niet overweg. Een man moet een vent zijn. Een man moet roken en drinken, althans in redelijke hoeveelheden en een man moet ruzie maken en vechten zoals Helmuth, zo niet, dan is er iets mis met hem. Je voelde dat je alleen aan echte kerels, de liederlijke en gewelddadige types, dat je alleen aan zulke mannen je wil kon opleggen.

In het kerkelijke naaikransje leende een dame met zendingsdrang je eens het boek van Jørgensen over Franciscus van Assisi; misschien hoopte ze in jou een geestverwant te vinden. Je worstelde je met de grootst mogelijke moeite door het boek heen, met je vingers de regels volgend, hardop mompelend en elk woord spellend. De heilige was in zijn jeugd een twistzieke, losbandige ziel, tja, tot zover was alles nog in orde. Maar zijn bekering en het verhaal over zijn heiligverklaring begreep oma niet en kon ze ook niet waarderen: vasten, goede daden doen, gehoorzaamheid, armoede en kuisheid, wat was dat allemaal voor onzin? Bah!

Een dikke Lutherse dominee met zijn pijpjeskraag vol rode vlekken van de bourgogne, die met een begerige blik naar de roomzachte huid kijkt van de meisjes die belijdenis doen, ja, dat was een religieus persoon die ze begreep en met wie ze het goed kon vinden. Het onbekende joeg haar angst aan en de heilige Franciscus was iemand die ze niet begreep. En toen die kleine arme man gods in het naaikransje ter sprake kwam, verborg ze haar gevoel van onbehagen dan ook niet. Ze zette een hoge borst op, zuchtte en pruttelde zoals ze meestal deed als ze geïrriteerd was, kreeg een rood gezicht en hield haar rug kaarsrecht. Ze had een donker vermoeden dat ze voor de heilige eigenlijk beleefde belangstelling en een dweperig soort bewondering hoorde te veinzen, maar ze wist niet hoe ze zich moest uitdrukken en de boosheid ging met haar op de loop: ‘Ach, over zo’n roomse vent hoef je toch niet zo’n ophef te maken …’

‘Meent Dagmar dan niet dat hij een groot man was?’

‘Nee, van dat soort moet ik niets hebben …’

‘Maar m’n beste mevr …’

En oma zuchtte en pruttelde: ze beschreef in platte bewoordingen dat Franciscus een homo was. Alleen maar een beetje langs landweggetjes lopen kletsen en preken in het gezelschap van huisdieren, wat was dat nou voor onzin? Bah!

Dat was toch geen echte vent, geen … ach, het was godgeklaagd!

Het naaikransje raakte enigszins in verwarring en zocht snel naar een ander gespreksonderwerp.

Maar tot overmaat van ramp bleek nu haar oudste zoon een geestverwant van Franciscus: Åke was een rustig zwijgzaam jongetje dat liever zijn herbarium bijhield dan dat hij met een katapult speelde en liever wat met zijn balsemienen bezig was dan ergens in een of andere achtertuin een partijtje te vechten. Dat maakte oma bang en het ergerde haar, maar hoe vaak ze de jongen ook een klap gaf om hem een beetje op te peppen, het lukte haar niet hem te veranderen. Dat was bij de kleine Tycho wel anders. Die leek totaal niet op Ib Madsen, nee, hij was donker en zag er lief mediterraan uit als het kindeke Jezus zelf, maar schijn bedriegt godzijdank, want kleine Tycho werd een echte herrieschopper en zat als een klein duiveltje vol kattenkwaad. Tycho sloeg ruiten in, pikte appels en stal geld uit de huishoudportemonnee, maar oma had de moed niet opa te vragen hem te straffen. Al jong was hij voor de eerste keer dronken van de madera en wat hij met die Mia uitspookte, de dochter van de conciërge, dat kreng ja, daarover zwijgen we maar liever. Oma maakte alleen pro forma ruzie met haar zoon, want heimelijk zat ze om zijn kattenkwaad pruttelend te hikken van de lach – zo’n kwajongen! De doerak. Ja, die is van mijn soort en daar groeit vast en zeker een echte vent uit …

Oma hield van haar Kaïn en verachtte Abel. Åke groeide op tot een zwijgzame ingetogen man. Tycho werd een flierefluiter en een oplichter. Met haar voorbeeldige zoontje maakte oma voortdurend ruzie, terwijl ze haar probleemkind met blinde en vanzelfsprekende onrechtvaardigheid verwende: voor kinderen kon ze haar gevoelens niet verbergen. Kinderen hebben immers geen macht, daar hoef je geen rekening mee te houden. Voor iemand met macht moet je kruipen en over de machteloze moet je de baas spelen, zo simpel is het nu eenmaal in het leven. En kleine Tycho had die macht, zodat oma van hem hield, terwijl Åke volstrekt machteloos was en haar bovendien herinnerde aan haar vader Ib, de zuiplap. Dat kwam hem duur te staan. 

Erik Feldmann bladert in een oud fotoalbum waardoor een deur opengaat die toegang geeft tot een zwartwit verleden. Hij schudt zijn hoofd, vertrekt zijn mond – de herinnering aan de vulkanische vitaliteit van zijn grootmoeder heeft hem bijna opnieuw tot leven gewekt …

Kijk hier – een zomerfeest in de tuin van het vakantiehuis van dokter Von Lundblad. Opa is elegant gekleed in een wit pak met strohoed en op oma’s haarkroon balanceert een enorme hoed die bezaaid is met bloemen, vruchten, groenten en veren, ongeveer als op een Vlaams stilleven. Ze is ronder dan ooit, maar met kaarsrechte rug en ze trekt een hooghartig ontevreden gezicht, de gelaatsuitdrukking die volgens haar hoorde bij haar rol als chique dame. Voor haar staan Kaïn en Abel op hun paasbest in hun matrozenpak. Een schitterend schouwspel!

Had je nu eindelijk je doel bereikt, lieve oma, was je nu dan eindelijk een chique mevrouw?

En daar op een rij staan je chique kennissen in een nonchalante houding met hun parasol, een glas grog en hun crockethamer in de hand, de families Von Lundblad, Löwenstein en Bille-Sørensen.

Deze drie families vertegenwoordigden voor oma het hoogste dat de samenleving aan geleerdheid, rijkdom en edel bloed te bieden had. Mijn lieve vrienden de Von Lundblads!

Mijn vriend directeur Löwenstein klaagt over de slechte conjunctuur! Ja, mijn vriend, uitgever Bille-Sørensen is familie van de Deense familie Bille-Brahe, verre familie natuurlijk, maar je kunt wel aan hem zien dat hij van adel is!

‘Dat is een zeer vooraanstaande familie’, riep oma geëxalteerd in het Deens en ging met haar mooie, ronde figuur rechtop zitten. ‘Dat is een van de oudste families van Denemarken! Net zo belangrijk als die Kragh-Juul-VindFrijs! Oef!’

Ze werd zo rood als een tomaat en greep naar haar hart: het gevoel van triomf verstikte haar bijna. Haar omgang met Bille-Sørensen was een late overwinning op de onderdanige zwakte die ze lang geleden gevoeld had bij het bezoek van graaf Mogens Frijs, toen ze nog een eenvoudig meisje in een bloemenwinkel was. Dit was de revanche van het bloemenmeisje!

Lieve oma, ik weet nog heel goed hoe die aristocratische Bille-Sørensen me imponeerde. Hij was adellijk lang en slank en zijn volle, al vroeg wit geworden haar lag altijd in elegante en geurige lokken op zijn hoofd: als hij geen aristocraat was geweest, zou je geloofd hebben dat hij zijn haar liet verven en permanenten. Hij was altijd goed gekleed en lachte met zijn mooie kunstgebit, maar zijn elegantie was net iets te demonstratief, met zijn witte kostuums, de bonte dassen, de kleurige schoenen en zijn mosterdgele kameelharen overjas met ceintuur. Zijn vrouw Lone was al jong zwaarlijvig, een blondine met wijd uitstaande, wild kijkende ogen en een schorre stem. Ze leed vermoedelijk aan struma en was in ieder geval een meelijwekkende vrouw, maar ik moet toegeven, lieve oma, dat ze me bijna de stuipen op het lijf joeg als ze met haar wilde blik en krassend als een kraai in lachen uitbarstte, zodat haar grijswitte haar rond haar dikke wangen slingerde. Als ik haar zag begreep ik waarom men ooit heksen op de brandstapel zette. Bille-Sørensens uitgeverij was gevestigd op Sveavägen, recht tegenover de Adolf Fredrikkerk en de diepe kantoren liepen ver naar achteren door. Hij gaf zowel boeken uit als tijdschriften, maar nooit hoorde ik de naam van een titel of een schrijver en evenmin zag ik ooit ergens de naam van zijn uitgeverij op een boek. In mijn tienerjaren vroeg ik hem eens waarop zijn uitgeefbeleid eigenlijk gericht was. Hij keek me aan met een blik die bijna vijandig leek.

‘Op het verbeteren van de volksgezondheid’, zei hij terwijl hij de as van zijn Turkse sigaret tipte. ‘Een gezonde geest in een gezond lichaam. De Noord-Europese jeugd. Tja! Was jij je maar met koud water, jongeman.’

Daarna draaide hij zich om naar mevrouw Von Lundblad en ik voelde me behoorlijk voor gek gezet. Maar logisch eigenlijk, ik was immers een jonge boerenpummel zonder enig besef van de geheimen van de hogere cultuur. Ik schaamde me. De dochters van de uitgever, Tove en Irmelin, stonden me minachtend aan te kijken met hun aangeleerde jongemeidenblik. Ze waren allebei lichtblond en weelderig mollig, net als oma in haar jonge jaren, uitpuilend van gezondheid zodat de naden van hun zomerjurken op barsten stonden, die heerlijke vrouwelijkheid die zo wulps uit hun oksels puilde, het soort vrouwelijkheid dat in de jongensdromen van mijn puberteit veelvuldig figureerde, maar daarin nooit door jurken werd bedekt. Ja, destijds droomde ik vaak over Tove en Irmelin. Op een keer, toen we nog kinderen waren, overviel Irmelin me tussen de kruisbessenstruiken, stroopte mijn broek af om te zien wat ik tussen mijn benen had en ik had er later flink de pest over in dat ze die anatomische experimenten achterwege liet. Meneer Von Lundblad was een kale man met een zwarte baard en brandende ogen onder donkerbruine wenkbrauwen, het evenbeeld van Landru, de massamoordenaar. Ja, eigenlijk was hij van adel en droeg zijn naam minstens zo trots als meneer Bille-Sørensen, geboren Bille-Brahe, die van hem. Toen hij jong was had hij in Sint Petersburg een artsenpraktijk waar hij op een gedenkwaardige dag bij de zoon van de tsaar een bloeding had gestelpt. Als dank voor de moeite kreeg hij de titel van hofarts en werd in de adelstand verheven met een gewichtig document vol heraldische esculapen. Al voor het uitbreken van de revolutie had hij zijn Russische praktijk gesloten, nadat hij was weggemanoeuvreerd door Raspoetin of door een jaloerse pafferige lijfarts; de verhalen verschilden nogal en waren altijd een beetje vaag. In ieder geval was het een gemene samenzwering geweest en bij de herinnering eraan mompelde meneer Von Lundblad Russische vloeken en plukte net zo lang aan zijn baard tot die er uitzag als die van Mefistoles.

Mevrouw Von Lundblad was een dikke dame met grijs haar die altijd een liefdevolle kreet slaakte als ze me zag en me die vervolgens tegen haar volle, zachte boezem drukte waar ik steevast mijn neus openhaalde aan de scherpe punten van haar broche: een weelderige rozenstruik met harde doornen. Het was een gemoedelijke vrouw, afkomstig uit Randers op Jutland. Ze was dol op kinderen en zong graag luidkeels patriottische liederen, maar verder bestond haar bijdrage aan de conversatie slechts uit misplaatste kreten van enthousiasme of van verontwaardiging over de situatie in de wereld. Oma haatte mevrouw Von Lundblad intens; ik ben er nooit achter gekomen waarom. Hun conflict lag verscholen in een mythische duisternis, ongeveer als de strijd tussen Rome en Carthago. Misschien was oma zelf ook de reden wel vergeten: toch was ze even onbeweeglijk als Cato de Oude.

‘Dat secreet’, schreeuwde ze in het Deens. ‘Ik kan haar ogen wel uit haar kop krabben!’

Ze was echter totaal verrukt van de gebedsgenezer, meneer Von Lundblad, die doerak.

Hofarts Von Lundblad had op Kungsholmen een privépraktijk maar, vreemd genoeg, was hij niet de huisarts van de familie Feldmann. Ik had al vroeg de indruk dat hij zich vooral bezighield met breuken, venerische ziektes of iets anders dat net zo geheim of verboden was. Geheimzinnig was hij zelf in ieder geval: hij zag er donker en duivels uit, boosaardig starend als een faun vanonder zijn zware wenkbrauwen, met van die tabaksgele klauwachtige handen en altijd omgeven door geruchten die herinnerden aan de spelonken van het Winterpaleis en de geheime schandalen van de Romanoffs: een figuur uit de griezelromantiek.

Meneer Löwenstein was een jood en zijn uiterlijk bevestigde elke karikatuur: hij was zwart, had een haviksneus en dikke lippen als op een antisemitische spotprent. Toch leek hij bijna Arisch naast zijn vrouw, Rebecca Löwenstein, die met haar pruik van zwart kroeshaar en haar bruine huid vol levervlekken net onder de grill uit de oven leek te zijn gekomen. Ze was ziekelijk en liet zich zelden zien – als vrome jodin hoorde ze ook niet thuis op oma’s kerkelijke koffiekransje, maar alleen bij de gemengde visite. Meneer Löwenstein was de laatste aanwinst van oma’s salon, want hij kwam pas in 1919 in Zweden aan, waar hij binnen zes weken Zweeds leerde en na twee maanden een herenmodezaak opende die al snel goed liep. Hij had in de Eerste Wereldoorlog gevochten en na het laatste offensief van Ludendorff het ijzeren kruis ontvangen: dat maakte in mijn jongensjaren grote indruk op me en ik vroeg hem een keer of ik die bijzondere schat mocht zien. ‘Bist du blöde’, reageerde Löwenstein kwaad, denk je nu echt dat ik me daar mee bezighoud? En hij hoestte en brieste. Aan het westelijk front waren zijn longen door het gas aangetast en vermoedelijk waren ook zijn zenuwen wat beschadigd, want hij kon maar moeilijk stilzitten, spartelde soms ongecontroleerd met zijn benen en rende voortdurend naar het toilet om astmasigaretjes te roken en zijn nerveuze blaas te legen. Dus brak de hel weer eens los en verstijfde oma’s glimlach, ze liet haar masker van vrouw van de wereld zakken, schreeuwde: ‘Ooh!’ en vloog de kamer uit om post te vatten bij de deur van de badkamer, rood, angstig en luidkeels roepend.

‘Trekken en loslaten, meneer Löwenstein!’

‘Diese verdammte Toilette!’

‘Ooh! Voorzichtig, meneer Löwenstein!’

‘Verdomme!’

Dit gebeurde regelmatig, vooral als oma haar grote ontvangsten had, waarbij de drie chique families altijd als eregast fungeerden en de pils, de koffie en de kersenlikeur rijkelijk uit oma’s hoorn des overvloeds vloeiden. Als ik er toevallig een keer bij was, werd ik mooi aangekleed, met nat gekamde haren en ontluisd de kamer in gestuurd om voor het stralende gezelschap een buiginkje te maken, om eerbiedig de hand met de enorme zegelring van Bille-Sørensen aan te raken, om verschroeid te worden door de brandende blikken van Von Lundblad, te worden platgedrukt tegen een broche in een moederlijke omhelzing en de vloeken van meneer Löwenstein in ontvangst te nemen of een ongeduldige schop van een van zijn voortdurend spartelende benen.

Als ik me netjes gedroeg volgens de regel laat-je-zienmaar-niet-horen, kreeg ik tien öre om snoep te kopen, maar als ik de familie voor schut zette kreeg ik een draai om mijn oren, terwijl Tove en Irmelin gilden van het lachen, waarna ik naar de keuken werd gebracht en werd opgesloten in de provisiekast, waar ik wel van de gedroogde pruimen en krenten kon proeven maar ook om mijn schande moest huilen. Herinner jij je het nog, lieve oma?

Het was een stralend gezelschap op deze grote ontvangsten, met schitterende banketten, waarbij de tafel overladen was met zowel kalfsvlees als ansjovis en waarbij oma volledig opging in haar rol als vrouw van de wereld en chique dame. Maar soms werd het zelfs de dochter van Ib Madsen teveel en op een keer, zo herinner ik me, stuurde je na de grote voorjaarslunch Helmuth voor een wandeling naar buiten om wat rust in huis te krijgen, knoopte je je jurk los, schopte je schoenen uit en legde je opgezwollen voeten te rusten op een bankje. Lang zat je daar zo, in gedachten verzonken als in een soort winterslaap, terwijl je met een haarspeld tussen je tanden peuterde en af en toe een zucht van welbehagen slaakte – alles goed en wel, een chique dame zijn was prima, maar het was wel zalig om soms even niet te hoeven …

Op dat moment zat ik in de keukenkast met mijn mond vol krenten over die plotselinge stilte te piekeren, toen er geheel onverwacht op de deur werd geklopt. Oma schrok op uit haar droomtoestand en het scheelde weinig of ze had een haarspeld in haar keel gestoken. Ze werd overvallen door schuldgevoel: in gedachten was ze teruggekeerd naar de achterbuurten van Kolding. Was dit misschien de graaf zelf die haar kwam uitschelden?

Maar het was Fiken, het vroegere kindermeisje dat lang geleden was weggegaan om in Järfälla boerin te worden. Ze zeulde, als gebruikelijk, grote manden met bloemen en aardbeien met zich mee, een vanzelfsprekend eerbetoon aan haar oude meesteres, zonder er ooit een vergoeding of bedankje voor te krijgen.

‘Maar goed dat je niet gekomen bent toen mijn chique kennissen er nog waren’, zei oma chagrijnig. Fiken liet een nederig piepje als antwoord horen. Vervolgens begon ze direct met opruimen en afwassen, terwijl oma haar schaamteloos uithoorde over haar leven in Järfälla, haar inkomen, het leven en de gezondheid van haar kinderen, haar menstruatie, stoelgang en andere intimiteiten die een ervaren gynaecoloog hadden doen blozen. Oma was duidelijk niet tevreden met de antwoorden, want ze schold haar uit en bleef haar vragen herhalen. Fiken antwoordde met een onderdanig piepstemmetje en barstte ten slotte in tranen uit.

‘Houd toch op met dat gesnotter in mijn theedoek, doe het maar in je hand’, blafte oma in het Deens. Toen inspecteerde ze de meegebrachte geschenken, zei dat ze ontevreden was over de kwaliteit van de aardbeien en eiste dat het de volgende keer betere zouden zijn. Fiken beloofde het huilend. De ruzie nam geleidelijk af en de sfeer leek wat op te klaren. Eindelijk durfde ik uit de provisiekast te komen om te kijken. Wat ik zag was een en al idylle. Fiken had afgewassen en opgeruimd en de twee vrouwen zaten samen gemoedelijk koffie te drinken. Oma rookte een sigaar, terwijl ze een schunnige mop vertelde waar Fiken vroom om lachte en zedig in haar kopje keek. Alles was pais en vree. Oma riep luidkeels de clou van de mop die ik niet begreep of durfde te begrijpen, terwijl oma zelf loeide van pret, blauw werd, hoestte en bijna stikte in de tabaksrook. Toen ze mij in het oog kreeg, werd ze vreemd genoeg helemaal niet boos.

‘Die doerak’, zei ze verzoenend. ‘Je hebt vast wel trek in wat lekkere koekjes.’

Hoe klein ik ook was, ergens voelde ik vaag dat mijn oma zich tegenover die arme Fiken op een onvergeeflijke manier misdroeg. Toen ik ouder werd en een sociaal geweten begon te ontwikkelen, herinnerde ik me oma’s gedrag van toen en het deed pijn als ik eraan dacht. En vreemd genoeg was ik degene die op een keer de excuses van de familie Feldmann mocht overbrengen. We hadden van school een oriëntatiewedstrijd in Järfälla waarvan de finish vlakbij de boerderij van Fiken lag. Natuurlijk ging ik op bezoek en werd, zo vies en zo onverzorgd als ik was, in de zondagse kamer uitgenodigd en op koffie getrakteerd. Fiken noemde me ‘jongeheer’, bediende me en boog onderdanig haar hoofd met het witte haar. Ik voelde me erg bedrukt.

Ten slotte verzamelde ik moed en bood Fiken excuses aan voor het gedrag van mijn grootmoeder. Hoezo excuus? Fiken begreep er helemaal niets van. Jazeker, beste Fiken, oma had van die manieren en ze was behoorlijk afstandelijk en uit de hoogte en zo …

Fiken deed een paar stappen achteruit, bleek en verontwaardigd.

‘Ik zal u eens iets zeggen, jongeheer, voor zo’n chique dame als de oude mevrouw Feldmann heb ik nooit eerder gewerkt. Ze is een echte christen!’

Fiken was gebroken voor het leven, een slavin die haar meesteres liefhad. Het was afschuwelijk maar waar. Daarna vertelde ik oma dat ik Fiken had opgezocht. O ja?

Wel, als die weer eens met van diezelfde aardbeien langskomt, kan ze een draai om haar oren krijgen …Wat zeg je?

Zei ze zomaar iets aardigs over me? Goh, dat ontbrak er nog maar aan ...

Oma vond het vanzelfsprekend dat Fiken voor haar door het stof kroop. Zij, Dagmar Louise Feldmann, was immers al haar hele leven een chique dame, een goede huismoeder en 70

Lieve Oma xpress 10-07-2006 15:37 Pageen oprechte christen? Ja, inderdaad. Dan is het toch ook niet meer dan terecht dat zij respect voor me heeft? En zo hoorde het ook, zolang de wederzijdse liefde maar niet te intiem werd …

‘Je moet in elk geval goed onthouden dat je dat soort verre van je houdt’, riep de dochter van Ib Madsen terwijl ze opzwol als een kleine pad.

Eindelijk was ze een chique mevrouw geworden. 

3

Is het mogelijk dat het leven terugkeert?

Was het de deur die ik opende, de gasvlam in de keuken of is de lente begonnen door de kieren van dit oude huis naar binnen te dringen? Of is het de opgedroogde bron in mijn eigen hart die na zoveel levenloze jaren opnieuw wordt gevuld? De ontmoeting met dat meisje in de bus, de vruchtbomen in bloei, een teken?

Nee, dat is niet mogelijk.

De lente, wat heb ik daarmee te maken? Studentenopstanden, een nieuw Europa en dan? Ik weet toch dat de knoppen en bloesem in de vruchtbomen door nachtvorst verwoest worden of zich openen rond giftige vruchten, dat weet ik allemaal … Toch voel ik de onrust in me omhoog komen. De lentewarmte dringt naar binnen en het dode huis dat al zo lang dood is, komt tot leven. Ik zou nu moeten teruggaan naar Cecilia. Ik zou met haar over leven moeten praten, over een leven dat voor ons nog mogelijk is.

Mijn brillenglazen zijn beslagen, is dat de levenswarmte die terugkeert? Of ben jij het, lieve oma, die me een vonk van jouw brandende vitaliteit heeft nagelaten?

Wat een vreemde dag, deze dag van dood en opstanding. Er zitten zoveel foto’s en knipsels in deze bruine envelop, foto’s van mensen en knipsels over gebeurtenissen die oma uit de geschiedenis heeft willen wegvagen. Het artikel over Beria is vervangen door een verhaal over de Bering Straat. Beria heeft nooit bestaan, ook mevrouw Von Lundblad in haar galajurk niet, blijkbaar … Al wat is overgebleven, is een schitterende processie van chique mensen die als huldeblijk aan mevrouw Feldmann goud, wierook en mirre aan haar voeten leggen.

Maar ook deze foto hoort bij de uitgewiste geschiedenis: oma en opa op bezoek in het ouderlijk huis van mijn jeugd. In de tuin voor de glazen veranda troont oma op een naar buiten gedragen leunstoel, terwijl opa naast haar staand poseert met de gouden horlogeketting op zijn autoritair bollende buik en een sigaar in de hand – ja, ik herinner me die sigaar die naar weekend rook en familiebezoek, een blauwe nuance in het brede geurenspectrum van mijn kindertijd. Achter de chique gasten zitten mijn ouders op hun hurken met onderdanige gezichten, mijn moeder Elna met een geïrriteerd lachje om haar mondhoeken en mijn vader Åke met gebogen hoofd, slaafs en vernederd. Zoals gewoonlijk was er weer eens ruzie losgebarsten tussen Elna en zijn moeder Dagmar, en zoals gebruikelijk vond hij het moeilijk om tussenbeide te komen, om te bemiddelen en de ruzie te beslechten. Blond en blauwe ogen, het evenbeeld van Ib Madsen, een blanke, uitzonderlijk mooie huid en lichte, hulpeloos knipperende wimpers, een gebogen hoofd, gelaten. Zo zag hij eruit, mijn vader Åke, hij die al in zijn kindertijd was onderworpen aan die afschuwelijke vitaliteit en verachting van oma. Jij bent ook geen echte vent! Ja, dat kreeg hij zijn hele leven van zijn moeder te horen. Al vanaf het allereerste begin werd hij vernederd. En nederig heeft hij hier zijn hoofd gebogen, een gebroken mens. In het borstzakje van zijn zondagse colbert glinstert het metalen doosje met de insulinespuit. En daar sta ik zelf naast oma’s knie, nijdig en mokkend. Ik had een hekel aan oma’s huichelachtige liefkozingen en haar plotseling twistzieke gedrag: heeft mijn knulletje zijn nagels wel goed schoongemaakt? Heeft hij zijn nek wel gewassen? Ik doorzag oma’s blijken van genegenheid, nam haar cadeautjes met tegenzin aan, scherpzinnig zoals alleen een kind kan zijn. Al vroeg, zeer vroeg kreeg ik inzicht in de huichelarij van de wereld der volwassenen.

‘Ik wil niet bij oma op schoot.’

‘Houd je mond en gedraag je.’

‘Maar pappa, ze houdt toch helemaal niet van me?’

‘Je moet niet zoveel praten …’

‘Het joch denkt dat je mag zeggen waar het op staat’, zei mijn moeder met haar vileine glimlachje. ‘Moeten we soms net doen alsof we geld hebben en onze neus in de lucht steken?’

Nee, lieve oma, wij hadden geen geld om ons zelfbewust en met de borst vooruit te verzetten tegen een zo machtig iemand als jij. Opa heeft geld en oma heeft de portemonnee in handen, zo meenden we te weten. Zolang Åke op de boerderij woonde en er pacht moest worden betaald, was het maar het beste met oma op goede voet te blijven. Bedelen was een schande en zolang Åke het volhield, lukte het de pacht op de een of andere manier bij elkaar te schrapen, want alleen al de gedachte aan de vernedering om oma om hulp te moeten vragen, maakte dat Åke en Elna zich halfdood werkten. Maar als de nood het allerhoogst was konden we, als het echt moest, berusten in de zekerheid van oma’s rijkdom: ja, als het dit jaar helemaal misgaat, kunnen we altijd nog naar oma om te bedelen. Leuk is het niet, maar dat moet dan maar. Maar hoe wisten we eigenlijk dat oma geld had? Ja, wisten en wisten, het was eigenlijk alleen maar iets dat we aanvoelden … En dus kregen we van haar een lening om vee en machines te kopen, want het geld dat Elna had ingebracht was bij lange na niet genoeg …

Ja, die verrekte lening was allesbehalve een gift, hé? Nee, duidelijk niet; die lening is tot de laatste öre afbetaald, dat zweer ik op mijn eigen graf. Maar wat kregen we dan eigenlijk wel van onze rijke grootmoeder, behalve die ellendige lening die precies op tijd en met rente moest worden afgelost?

Ja, nu je het zegt … Ze bracht altijd cadeautjes mee … Cadeaus, wat voor cadeaus? Rommel van Epa en Buttericks en van die vazen of tafelkleedjes die ze gewonnen had op zo’n idiote bazaar van de kerk, bijna altijd afzichtelijke spullen. En als er al iets van waarde bij zat, riep ze luidkeels de prijs alsof ze bang was dat ze iets doms had gedaan en nu al spijt had van haar goedgeefsheid.

‘Dat is een kostbaar geschenk’, riep ze dan. ‘Dat kost wel veertien kroon!’

Als het geschenk in haar ogen wat al te deftig uitviel, bedacht ze zich achteraf en pikte het stiekem terug: vrijgevigheid is goed maar er zijn grenzen. Nee, het is waar, we kregen eigenlijk niets. We bogen nederig het hoofd voor onze ‘rijke oma’, sloofden ons voor haar uit, kusten haar en glimlachten onderdanig, maakten extra lekker eten voor haar klaar, naaiden en borduurden mooie kerstcadeaus en geschenken voor haar verjaardag, haar naamdag … Van harte gefeliciteerd, lieve oma, geniet er maar van!

Maar oma genoot er niet van. Ze trok onmiddellijk een chagrijnig gezicht, hield het geschenk ver van zich af alsof het een hondendrol was of een tikkende tijdbom, wendde en draaide het alle kanten op, blies, pruttelde en uitte vervolgens haar meedogenloze kritiek … En wij lieten in een vaag schuldgevoel het hoofd zakken, Åke, Elna en kleine Erik …

Maar jouw cadeaus aan ons, die moesten we altijd met veel oosterse vleierij in ontvangst nemen. Lieve oma, je behandelde ons als oud vuil. Rijke oma … Je verspreidde de mythe over je rijkdom om macht te verwerven en macht was voor jou een vanzelfsprekend wapen, een middel om de zwakke te koeioneren en te vernederen.

Hier op deze foto zit je nu in je leunstoel met die hooghartige en ontevreden blik waarvan je vond dat die hoorde bij je rol als chique mevrouw, de grande dame, de gravin op bezoek bij een keuterboer, Katarina de Grote omgeven door haar lijfeigenen.

‘Mamma heeft zo haar eigenaardigheden’, zei mijn vader deemoedig. ‘Maar we kunnen toch wel aardig voor haar zijn?’

‘Jazeker’, zei mijn moeder berustend. ‘Zeker, en als het er ooit echt op aan komt … Geld heeft ze wel, denk alleen maar aan het mooie Deense servies …’

Dat mooie koninklijke Deense servies, een varzameling kapotte en slecht gerepareerde stukken porselein van het derde garnituur … Nee, oma was niet rijk, het was slechts de toneelcoulisse van haar verlangen naar macht. Rijkdom is macht, dat wist je. En je wilde in ieder geval dat mensen zouden denken dat je rijk was, zodat je over macht beschikte, macht die je kon misbruiken.

Daar zit je dan chagrijnig in je leunstoel te poseren, lieve oma. Was je eigenlijk niet onuitstaanbaar? Jazeker, ik weet een beetje hoe je zo geworden bent, ik weet hoe de dochter van Ib Madsen grootmoeder werd … Maar tot op de dag van vandaag heb ik er moeite mee je te vergeven. In onze levens was je groot en belangrijk, in onze fantasie speelde je een hoofdrol en in ons huis fluisterden we over je zoals lijfeigenen fluisteren over hun meesteres. Er was een tijd in mijn jeugd dat ik geloofde dat je heerste over leven en dood.

En opa was zoals altijd te naïef om zelfs maar te merken hoe jij je klauwen uitsloeg naar je schoondochter, je kind en je kleinkind. Hij dronk en at van het heerlijke eten, trok aan zijn sigaar, zag zich omgeven door een liefdevolle en gelukkige familie en was zeer tevreden met zichzelf en de hele wereld. Eigenlijk was hij nogal dom, althans dom in alles wat met de familie te maken had. Ik denk dat hij nooit echt begrepen heeft hoe hij als een marionet werd gemanipuleerd. Het was oma die aan de touwtjes trok, terwijl de oude man tot bijna het eind van zijn leven meende dat hij de baas in huis was. We hielden wel een beetje van je, jij lieve domme gemanipuleerde opa, maar we beschouwden je niet als hoofd van de familie.

‘De oude man is wel lief, dus daar gaat het niet om’, hoorde ik mijn moeder eens zeggen. ‘Als hij maar niet zo’n oud wijf was, toch? Als hij maar net zo z´n mannetje stond als het oude wijf zelf, toch?’

En pappa Åke mompelde iets vergoelijkends. Ik piekerde lang over deze oude man die een oud wijf was en de oude vrouw die haar mannetje stond. Als kind stond ik voor veel raadsels in onze omgang met opa en oma. Was oma dan misschien toch niet zo’n goddelijk wezen? Ja, wie weet. De wereld van de volwassenen is voor een kind groot en onbegrijpelijk. Hier rookt hij een sigaar, dat gemoedelijke oude wijf in een broek, dus moet de foto na de maaltijd zijn gemaakt, de maaltijd die oma altijd “frokost” noemde en oom Tycho lunch. Zo’n maaltijd bij ons thuis was een grote gebeurtenis, die grondig en lang van tevoren moest worden voorbereid. Mamma legde haring in en maakte haar eigen leverpastei, Åke moest naar de stad om op krediet ansjovis en andere lekkernijen te kopen en ik werd geknipt, gewassen, gepoetst en aangekleed in van die vreselijke zondagse kleren. Het was alsof de koningin op bezoek kwam in een gehucht. En de spanning in de lucht was te snijden: zou oma tevreden zijn?

Zouden we een snauw krijgen of een mooi cadeau van veertien kroon?

Oma was nooit tevreden. Ze krabde met haar nagels met rouwranden over ons bestek om te zien of het wel goed afgewassen was en ze hield haar glas tegen het licht, terwijl ze er chagrijnig naar keek.

‘Elna, je hebt zeker nog nooit van ziektekiemen gehoord?’

‘O jee. Zal ik even een schoon servet pakken, zodat oma haar handen kan afvegen?’

‘Ooh!’

Mamma Elna liep met gezwollen voeten heen en weer tussen de oven en de eettafel, reageerde gelaten met eenlettergrepige antwoorden op oma’s valse opmerkingen, maar werd soms baldadig, lachte haar geïrriteerde lachje en vuurde een scherp antwoord af.

‘Heeft Elna kakkerlakken in de keuken?’

‘Nee, nooit van z’n leven, maar we hebben wel wandluizen, dus god zal ons bewaren …’

‘Ooh!’

Oma kreeg nooit echt vat op mijn moeder. Als ze weer eens verschrikkelijk met haar vele chique kennissen pochte, gebeurde het wel dat Elna met een onschuldige opmerking de ballon doorprikte.

‘Meneer Von Lundblad heeft toch zo’n mooie Chevrolet gekocht!’

‘Lieve hemel! Valt er met homeopathie dan zoveel geld te verdienen?’

‘Homeopaat! Dokter Von Lundblad … Ooh!’

Oma greep naar haar hart en zuchtte van kwaadheid, maar op mamma Elna kreeg ze geen vat, haar kon ze niet onderwerpen zoals ze Fiken onderworpen had. Uit min of meer machteloze woede stak ze haar neus in de leverpastei en vroeg of die niet bedorven was. Mamma’s gezicht vertrok van woede, want dat kwam haar eer te na. De degens van hun woordenstrijd kletterden, het duel golfde heen en weer. Mijn vader zat terneergeslagen en met gebogen hoofd boven zijn bord, terwijl opa at en tevreden zuchtte. Met zijn vuurrode gezicht en spierwitte servet, opbollend over zijn borst zag hij eruit als een grote leghorn. Soms ging hij tekeer, zwaaide met zijn vork en voelde zich de baas in huis, de dwaas. De twee vrouwen keken naar hem als naar een rumoerig kind, met vriendelijke en enigszins geïrriteerde blik, ja, ja, het knulletje is lief, maar nu moet je even stil zijn …

‘Ik heb toch gelijk’, tierde opa.

‘Jawel schat’, zei oma terwijl ze Elna een blik toewierp die gloeide van haat.

‘Ja, opaatje heeft altijd gelijk’, zei Elna, waarna ze bezorgd aan de worst rook die oma had meegebracht, haar hoofd schudde en de worst naar de keuken bracht. Oma stikte van razernij en nam wat gas terug met een aanval van opzij: ‘Waar hangt Tycho eigenlijk uit? Natuurlijk weer in het dorp achter de meiden aan …’

‘Volgens mij zit hij wat uit te rusten in het seringenprieel’, zei Åke als loyale broer.

‘Uitrusten, poeh, die is natuurlijk z’n roes weer eens aan het uitslapen. Ach, God – wat voor zonen heb je me toch geschonken!’

Nee, lieve oma, met je zoons Åke en Tycho kon je niet goed overweg, jouw moederliefde zat niet zo diep. Twee slungelige jongens in hun tienerjaren, wat heb je daar nu aan als je chique mensen op bezoek hebt? Ze werden naar binnen gedreven om een buiginkje te maken en een hand te geven – net als ik later moest buigen voor diezelfde gasten in gemummificeerde staat – om vervolgens met wat zakgeld de deur te worden uitgegooid, de wereld ingeschopt, stuurloos ronddrijvend. Dat een chique mevrouw ook voor haar kinderen zorgt, hun schoolopleiding in de gaten houdt en ze in hun carrière op weg helpt, dat heb je je nooit gerealiseerd, wat dat betreft was er geen traditie waaruit je kon putten. Bij Ib Madsen in Kolding krioelden de kinderen uit het kraambed tevoorschijn als muizen uit hun hol, schreeuwden en kregen slaag, kregen op goed geluk wat te eten en moesten zich zo goed en zo kwaad als het ging warm houden in de afgedragen kleren van hun broertjes of zusjes, stierven aan difterie of overleefden door een gelukkig toeval, groeiden op, leerden op catechisatie spellen en in het beste geval hun eigen naam schrijven, waren op hun veertiende volwassen en mochten niet langer hun ouders tot last zijn, dus vlogen ze het nest uit om dienstmeisje te worden, knecht, leerling of hulpje in de fabriek of de bouw, zetten al spoedig zelf kinderen op de wereld en waren dan volwassen genoeg om ofwel ternauwernood te overleven of te bezwijken aan de brandewijn, de tuberculose of aan een gruwelijk kraambed. Zo makkelijk verwekt, zo makkelijk verwelkt, dit leven dat groeit als gras!

Kinderen waren een door de natuur geschonken gewas op de akker van het leven, maar dat jij, lieve oma, ook voor je planten moest zorgen en ze beschermen, dat kwam nooit bij je op. Tycho maakte ternauwernood de lagere school af, spijbelde, spiekte, stal en liep achter de meisjes aan, maar wat Tycho deed was altijd goed: hij was jouw favoriet. Als opa een keer tijd en energie had, schold hij hem uit in de woonkamer, maar oma troostte hem vervolgens in de keuken met een hand rozijnen en wat geld uit de huishoudpot. Helmuth kwijnde weg uit je leven en Tycho kwam voor hem in de plaats, want je had een vent nodig om van te houden, een echte vent!

Maar toen kwam die toestand over zijn carrière. Na wat getob en gepieker werd Tycho slagersleerling, volgens de beste familietradities. Dat was immers goed genoeg?

Toch was het kennelijk een blunder, dat merkte oma op een dag tijdens het naaikransje van de kerk toen de chique dames over hun degelijke zonen begonnen op te scheppen. De jongeheren gingen naar het gymnasium of hadden al toelatingsexamen voor de universiteit gedaan en hadden hun ogen nu gericht op Uppsala, het Ministerie van Buitenlandse Zaken of de Militaire Academie Karlberg, dat waren schitterende toekomstplannen waar oma niets van begreep. ‘Die lieve Ingolf werkt zo hard dat ik er zelfs bang van word’, zei mevrouw Von Lundblad, dat verdomde takkewijf, en oma brak van woede het koude zweet uit. Wat was dit in hemelsnaam? Een nieuwe wereld, een rol die ze niet beheerste! Een chique mevrouw zijn hield kennelijk meer in dan ze had gedacht. Het maatschappelijke ijs kraakte onder haar voeten.

‘En wat voor toekomstplannen heeft Dagmar voor haar zoons?’ (Dat takkewijf!) ‘Stel je voor, laatst zag ik Tycho in de bioscoop de Röda Kvarn, hij had zo’n bijzondere, zo’n verbazingwekkend elegante vrouw bij zich, misschien een beetje te jeugdig gekleed en ik vroeg me af wat hij later zal worden.’

‘We hopen dat de onze zoon rentenier wordt’, verzon oma, wat – behalve graaf – het deftigste was dat ze bedenken kon, waarna ze een onzekere blik om zich heen wierp. Maar kennelijk had ze een flater geslagen, want alle dames keken elkaar met gefronste wenkbrauwen aan en er viel zo’n soort stilte die ze wel kende en die ze haatte uit de grond van haar hart.

Rood van nijd kwam ze thuis, schold opa uit en gaf Tycho een draai om z’n oren. Ze was voor schut gezet, ze had zich voor de ogen van haar chique dames onmogelijk gemaakt, dat was ondraaglijk! En haar fout kon het niet zijn, ondenkbaar! Slappe vent! Ellendig joch!

Opa en Tycho namen haar misbaar voor lief: dat oma’s wegen even ondoorgrondelijk waren als die van God, daar waren ze allang aan gewend. En ruziemaken kon ze! Wel, hoe gaat het met je werk in de slagerij? Ja, mamma begrijpt toch wel … Je hebt er zeker weer lopen lanterfanten natuurlijk!

Aber, Mutti … Alsjeblieft mamma … Vertel op!

Tycho zette maar zelden een voet in de slagerij en hij kon nog steeds geen ossenhaas van een mergpijpje onderscheiden, in die tijd was hij beter op de hoogte van de anatomie van de vrouw dan van die van een mestkalf, hij was expert op het terrein van erogene zones maar analfabeet op het gebied van karbonades en biefstuk. Oma wist wel hoe het zat, maar deze keer kon ze de lummel niet in zijn sop laten gaarkoken. Een hele week lang deed ze zwoegend wanhopige pogingen de toekomst van de luiwammes veilig te stellen, belde met het Ministerie van Buitenlandse Zaken en trachtte de kabinetschef met haar charmes te vermurwen – je moet altijd bij de hoogste baas beginnen – belde de Militaire Academie Karlberg waar ze ruzie kreeg met een overste, belde met het koninklijk paleis, maar raakte van haar stuk toen ze in de hoorn de schorre stem van een graaf meende te herkennen, gaf haar plan ten slotte op en huilde een hele middag van machteloze woede. Het was niet voldoende een chique mevrouw te zijn, je moest ook nog een chique moeder zijn!

Maar hoe moest je je dan in vredesnaam gedragen? Oma liet haar plannen varen en deed Tycho in de leer bij een timmerman. Hij deed een tijdje alsof en leerde het vak een beetje, maar verviel regelmatig weer in zijn oude gedrag als versierder, gigolo en bon-vivant. Oma berustte erin en begon hem al snel weer te verwennen, want blinde liefde is nooit rancuneus. Opa schold af en toe op zijn zoon die geen plichtsgevoel had, boos en protestant, want in het zweet des aanschijns zal men zijn brood verdienen, und so weiter, maar hij was niet langer de baas in huis als hij dat al ooit geweest was en omdat hij de ruzies al snel zat was, hield hij zich verder overal buiten, ziekelijk en door zijn werk versleten. Oma begon hem toen al een beetje te verachten: hij is niet langer een echte vent! De ouwe zak!

Naar het zich liet aanzien werd ook Åke geen echte kerel, in oma’s slagschaduw groeide hij op, bleek en onderdanig. Hij kwam met goede cijfers thuis uit school en er belde zelfs een leraar die met zijn ouders over het lyceum wilde praten, wat was dat voor een raar instituut? Verder studeren, waar is dat nu goed voor? Wil je soms dominee worden? Nee, lieve mamma. Koster? Nee, lieve mamma. Maar je wilt toch zeker wel slager worden? Nee, lieve mamma, ik wil boer worden. 

Boer, ben je gek? We hebben toch geen grond? Nee, maar die kan ik pachten … Wat een nonsens! Maar mamma heeft het er toch zelf over gehad, zei Åke, even naïef als slim. Is dat zo? Ja, dat is inderdaad waar, ja misschien is het toch niet zo’n slecht idee …

Zo gezegd, zo gedaan! Åke ging als landarbeider in de leer bij Fiken en Olle met de grote Kin. Hij werd er behandeld als een prins. Fiken bracht hem koffie op bed, Olle lichtte zijn pet voor hem op en zei ‘jongeheer tegen’ hem. Eigenlijk was het te gek voor woorden en daarom protesteerde Åke na een poosje, op zijn eigen rustige manier. Ook deed hij enkele serieuze pogingen om op de boerderij de handen uit de mouwen te steken, maar hij had al snel geen energie meer en raakte verzwakt door vermoeidheid en apathie. Er klopte iets niet. Hij had totaal geen eetlust maar wel voortdurend dorst en dronk grote hoeveelheden van Fikens lichte zoete bier: zo kwam men er achter dat hij suikerziekte had. In het ziekenhuis kreeg hij insuline. Lieve oma, één ding moet je toegeven … Eigenlijk voelde je diep van binnen weerzin en je verafschuwde je zoon nu hij ziek was. Je eigen wil om te leven was zo sterk en zo dierlijk, dat ziekte en zwakte bij jou angst en afkeer opwekten. Die gevoelens kon je voor je zoon nooit verbergen. Hebben wilde dieren niet een instinct om zieke en zwakke leden van de groep dood te bijten? Was het die drift, lieve oma, die jou tot wreedheid aanzette tegenover je zieke zoon en je stervende man? Een gevoel in dienst van het leven wellicht, maar toch angstaanjagend om te zien bij een mens, zeker als het zich zo onverhuld en ongeremd openbaarde als bij jou. Levenswil, honger naar macht en je liefde die altijd streefde naar bezit en heerschappij. Een andere vrouw aan je zijde verdroeg je niet. Mijn moeder heb je vanaf het allereerste begin bestreden, net zoals je later Cecilia bestreed. De ziekte bracht mijn vader dicht bij de dood, misschien niet lichamelijk dan toch zeker geestelijk. De droom van een pachtboerderij was in duigen gevallen en oma had geen troostende woorden voor hem. Intimiderend en kwaad schold ze op haar zoon: ‘ja, nu ben je lekker je oude ouders tot last, het kan helaas niet anders, hé! Als je maar wel in de keuken blijft als ik chique mensen op bezoek heb!’

Åke lag daar in een wit ziekbed zijn moeder met waterige blauwe ogen aan te kijken, keek haar voortdurend aan en zei op alles ja en amen. Ja, lieve mamma, we doen het zoals jij wilt. Ja, lieve mamma, ja, ja …

Maar toen veranderde er iets in zijn leven. Elna was een boerenmeisje, slim, donker, vrolijk en vol levenslust. Ze volgde cursussen aan de volkshogeschool om haar verstand te scherpen en kwam zo met het zangkoor van de school naar het ziekenhuis om voor de zieken volksliedjes te zingen. Na hun optreden maakten ze kennis met de patiënten en die twee zeer verschillende mensen waren op slag verliefd. Elna was verrukt over Åke, zo’n soort man had ze nooit eerder ontmoet, attent en met heftige gevoelens, zacht gloeiend als een Scandinavisch berkenvuur. Haar broers en halfbroers waren van die wilskrachtige, drukke herrieschoppers, terwijl Åke kalm en rustig was. Ze voelde bij hem een warme, rustgevende geborgenheid. Hijzelf was helemaal betoverd en in de war. Zijn beeld van de vrouw had hij van jou, lieve oma en Elna was in alles jouw tegenbeeld. Ze hield alleen maar van hem, zonder enige list, zonder bijbedoeling of berekening.

Geen wonder dat je mijn moeder haatte, lieve oma. Ze nam jou de macht af die je over Åke had, ze maakte inbreuk op jouw territorium en jij zette je haren overeind en blies. Heeft iemand me ooit verteld over die eerste keer dat Elna mee naar huis kwam om door jou geïnspecteerd te worden of is het slechts een droom? Ik weet het niet. Maar ik zie alles zo helder voor me. Je zit in een comfortabele fauteuil onder de kristallen kroonluchter, lieve oma en voor Elna heb je de meeste beledigende, ongemakkelijke stoel neergezet die er in huis te vinden is. Je zit daar kaarsrecht met je grijs wordende haar kunstig en mooi opgestoken, prachtig aangekleed en getooid met alle glitterend valse juwelen die je hebt, rechtop en met die krenkend hooghartige blik die je altijd reserveerde voor kelners, winkelpersoneel en andere ondergeschikten. En daar zit mijn moeder in een kort groen jurkje in de stijl van de late jaren twintig, met haar nieuwe zijden kousen glanzend onder de zoom van haar jurk – niet vergeten je knieën bij elkaar te houden – haar schoenen met riempjes naast elkaar onder haar stoel, haar handen op schoot en het bruine haar kortgeknipt – pony? – een pagekopje? – met haar haarspeld tegen de linkerslaap. Haar blik is zedig op haar schoot gericht en om haar mond speelt afwisselend een uitdrukking van irritatie en vrolijkheid. Op de achtergrond staat Åke in zijn nette pak zijn bezwete handen aan zijn zakdoek af te drogen, bleek glimlachend en hopend dat alles goed zal gaan tussen zijn twee vrouwen. God weet of hij geprobeerd heeft zijn geliefde instructies te geven: Je weet het, mamma heeft zo haar eigenaardigheden, maar als je een beetje geduld met haar hebt … Wat voor eigenaardigheden dan? Ja, zie je, ze is nogal gesteld op deftige mensen, zoals … Deftig, deftig maar wat is er dan mis met mij? Nee, niets mis maar … Ach, het is ook zo moeilijk uit te leggen.

Åke liet het maar zo. In wezen was moeder Dagmar even ondoorgrondelijk als een Indische godin, hij moest het maar op zijn beloop laten. En hier zat nu zijn geliefde voor moeder Dagmar als verdachte in een beklaagdenbank.

‘Hebben jullie thuis ook varkens op de boerderij?’

‘Ja, veel varkens.’

‘En borstel je die varkens altijd’, vroeg oma vals.

‘Nee, varkens worden toch niet geborsteld?’ (Is dat mens soms niet goed snik?)

Oma stelde vragen die kant noch wal raakten. Elna had wel verwacht dat ze zou worden uitgehoord, zoals het onder boeren nu eenmaal de gewoonte is dat een aanstaande schoonmoeder het meisje ondervraagt om na te gaan of ze wel geschikt is als huisvrouw, dat moest je maar voor lief nemen. Maar dit mens zat alleen maar in een onbegrijpelijk Bargoens gemene dingen te zeggen en schepte tussendoor op over haar chique kennissen, wat dat dan ook voor vreemde types mochten zijn. Elna liet zich niet zo gemakkelijk door belangrijke mensen imponeren en van de mensen rond oma had ze nog nooit gehoord. Bille? Von Lundblad, nee, nooit van … Heeft hij die naam niet zelf verzonnen? En die meneer Löwenstein, is dat misschien dezelfde vent die altijd met zijn handel langs de deuren gaat …?

Oma werd rood van nijd, zuchtte en pruttelde: alles liep mis. Tot overmaat van ramp wenste opa kennelijk niet naar huis te komen met de koffiebroodjes die ze hem had opgedragen te kopen: alles ging fout. Om de tijd de doden liet ze haar schoondochter het huis zien, maar Elna was niet onder de indruk. Aan de volkshogeschool had ze een en ander over kunst geleerd, dus keek ze met afschuw naar de kitsch van Hötorget. Ook de geborduurde kleden kon Elna niet waarderen, dat kon ze zelf ook wel of beter. En toen oma wanhopig haar grote trots in stelling bracht, de enorme zilveren neo-rococo koffiekan, kwam er in de gevatte Elna een duiveltje naar boven.

‘Wat zijn ze tegenwoordig toch knap, zei ze luchtig. Je zou bijna denken dat hij echt is.’

‘Is er nog iets anders dat je wilt zien, Elna?’ vroeg oma chagrijnig.

‘Ja, de keuken misschien, want Åke is altijd zo vol lof over uw heerlijke eten’, zei Elna snel nadat ze een smekende blik van haar verloofde had opgevangen. Dus ging oma haar voor naar de keuken, maar daar wachtte hen een schandaal. Opa had wel koffiebroodjes gekocht, maar was op de terugweg Andersson tegengekomen, de vuilnisman die bij hen op zolder een kamer huurde; ze waren met elkaar over politiek aan de praat geraakt en opa, die het bezoek thuis glad was vergeten, had Andersson uitgenodigd voor een biertje. Zonder dat iemand hen had gehoord waren ze in de keuken gaan zitten en nadat opa uit de kast twee pils had gepakt en een fles brandewijn, zaten ze daar nu in alle rust te pimpelen.

Opa zat gezellig in zijn hemdsmouwen en bretels aan zijn sigaar te trekken en Andersson had zijn voeten met vieze schoenen op een keukenstoel gelegd. Ze hadden net de vraag over de toekomst van het Bolsjewisme aan de orde gesteld en bespraken in positieve zin de mogelijkheid van nog een extra neut, toen de dames de keuken binnenliepen. Andersson glimlachte tandeloos en salueerde voor Elna met zijn bierflesje.

‘En u bent dus meneer Helmuth, als ik het goed begrijp. Wat leuk!’

‘Nee, hij niet, fluisterde mijn vader zacht. Dat is namelijk Andersson, allejezus …’

‘Goedemiddag, meneer Helmuth, goedemiddag, meneer Andersson, wat gezellig, een vriend van de familie, toch?

Nee, dank u, voor mij geen pils, maar ga wat mij betreft gerust uw gang, want ik weet dat eenvoudige gewoontes vaak het leukst zijn …’

Opa draaide aan zijn snor en vond zijn schoondochter charmant, maar oma was versuft van woede. Het was voor een dochter van Ib Madsen al moeilijk genoeg om in de samenleving een plek als koningin te veroveren. Maar met een man die er plezier in had om het samen met een vuilnisman op een zuipen te zetten was het nagenoeg onmogelijk. In de keuken viel de stilte als een herfstblad neer en opa ontdekte, als gewoonlijk te laat, dat hij in ongenade was gevallen. Bevend stonden de heren Feldmann te wachten op een woede-uitbarsting van hun heerseres. Oma’s gezicht was paars van nijd en ze ademende zwaar door haar neusgaten, maar de snijdende spanning werd onverwachts doorbroken toen Fiken plotseling aanklopte en de keuken inliep met een mand vol wortelen aan haar arm.

‘Zijn de heren een beetje aan het feestvieren’, vroeg ze vriendelijk en niets vermoedend na een blik op de lege flessen. ‘Wel moge het u bekomen!’

Oma ontplofte. Fikens binnenkomst was voor haar een welkome aanleiding los te barsten met een lavastroom aan vlammende vloeken en scheldwoorden, afkomstig uit de achterbuurten van Kolding, die dus voor dit Zweedse publiek gelukkig onverstaanbaar waren. Fiken bukte zich tijdens deze stortbui en wilde vluchten.

‘Rot in godsnaam op en laat die wortelen hier!’ riep oma in haar platste Deens.

Fiken zette snel de mand met wortelen neer, glipte naar buiten en ging om de hoek van het huis stilletjes staan huilen. Nu had ze die chique mevrouw Feldmann opnieuw beledigd en zoals altijd wist ze ook nu weer niet wat ze verkeerd had gedaan – het leek wel tovenarij. Wat dat betreft was de oude dame net Onze Lieve Heer: haar wegen waren ondoorgrondelijk en haar wijsheid was onpeilbaar. In Fikens ogen steeg het oude mens hierdoor nog meer in haar achting.

Na de zoete strijd bij hun eerste ontmoeting ontstond er een soort gewapende vrede, maar Elna was nu in de familie opgenomen en oma moest zich daar zo goed en zo kwaad als het ging in schikken. Voor mijn vader was Elna de enige redding. Ze gaf hem zijn levensmoed terug. Hij kwam vol goede moed en min of meer genezen uit het ziekenhuis, volgde een cursus aan de landbouwschool en kon ten slotte een boerderij pachten in Hedeby, niet ver van Länna met vijftien hectare goede akkerbouwgrond. Het woonhuis was zeer vervallen en voor een krediet hoefde je in deze crisistijd bij geen bank aan te komen. Maar Elna had een kleine erfenis van haar moeder die ze in het huwelijk inbracht en oma wilde, omdat het nu eenmaal zo hoorde, evenveel neertellen, hoewel alleen als rentedragende lening met de boerderij als onderpand en een getekende schuldbekentenis. Die lening was in de beginjaren een zware last en toen het er aan het begin van de Tweede Wereldoorlog eindelijk naar uitzag dat het iets beter ging, godlof, en ook de wereldeconomie weer aantrok, toen stak zijn ziekte de kop weer op tot de longontsteking hem in de eerste oorlogswinter velde. In diezelfde herfst ging ik voor het eerst naar de lagere school. Ik herinner me …

Lieve oma, wat Åke en zijn huwelijk betreft, weet ik eigenlijk niet waarop je hoopte. Met profetisch welbehagen voorspelde je hen ongeluk en narigheid, het was alsof je wilde dat het misging met de zoon die jou in de steek had gelaten voor een vreemde vrouw. Maar wat had je dan gewild?

Had Åke dan naar huis moeten komen als vrijgezel en boerenknecht, om zich dag in dag uit door jouw scherpe tong te laten commanderen? Wat wilde je eigenlijk, jij redeloze moeder?

Wat wilde je eigenlijk van mijn vader?

Geen antwoord. Alles is stil en bestoft in dit oude huis waar de vergetelheid als een grauwe deken over de gepoetste meubelen rust. Alles is stil in deze stoffige crypte waar het verleden begraven ligt.

En nu zou ik toch naar huis moeten gaan, naar Cecilia. Ik hoor naar huis te gaan, maar ik kan me er niet toe zetten. Hier binnen is het rustig en koel. Buiten wacht een rusteloos groeiend seizoen, een historisch tijdperk vol veranderingen en jonge vrouwen die in het licht van de lenteschemering hun lichaam bewegen in een spel met geheime tekens aan mijn wezen, tekens die me zeggen dat ik nog niet oud ben, geen chique oude heer met een goudgerande bril, gelaten, zwijgzaam, ironisch en boven alle hartstocht verheven; nee, ik leef maar al te heftig helaas en het leven vreet aan mijn pantser van ijs als een woeste rivier in het voorjaar. De kersenbomen bloeien dit jaar zo vol … Mei, juni, juli … De tijd van rijping, als de bloemen veranderen in vruchtvlees en pit … De polo met de open kraag en de frisse geur van haar borst … Cecilia in rouwkleding, de blik waarmee ze naar me keek … Dood en opstanding … Haar omhelzing, wat is dat lang geleden. Misschien toch …

Maar kijk, daar in het bureau ligt nog die stenen bijl …

Die is een keer met de draaischijf van de ploeg uit de grond mee omhoog gekomen: dat was toen pappa Åke net getrouwd was en hij zich door Elna’s liefde nog sterk en gezond voelde. De akker die hij verbouwde was oude cultuurgrond en het gebeurde wel eens dat hij potscherven opgroef, een vuurstenen pijlpunt en soms een munt van groen uitgeslagen koper: zo verbouwde de zoon van Helmuth Feldmann de Zweedse grond. De stenen bijl gaf hij aan zijn vader om te gebruiken als presse-papier. Waarom heb je die bewaard? Wat een vreemde piëteit, lieve oma. Historische belangstelling, een geschenk zonder enige waarde, zulke dingen daar had je toch geen gevoel voor? Toch ligt hij hier nog. Ik herinner me Åke, mijn vader die jouw zoon was, lieve oma.

Ik herinner me zijn hand die zo hard was, maar toch zacht voelde als hij mijn wang aanraakte en ik herinner me de heerlijke lucht van paardenmest op zijn overall, ik herinner me de schommelende lantaarn in zijn hand, een licht van geborgenheid in een donkere wereld als ik op een winteravond achter hem aanliep naar de stal.

Het duidelijkst herinner ik me het moment van vermoeidheid. Het werk op de boerderij was te zwaar voor een zieke man, Elna moest te veel van zijn werk overnemen, zodat ook zij een zware last te dragen had; vroeg of laat hadden ze de boerderij toch moeten opgeven. Ze klampten zich met de moed der wanhoop vast aan hun grond en wachtten op de dag dat ik groot genoeg zou zijn om te kunnen meehelpen, de dag die mijn vader nooit beleven zou.

Dat moment van vermoeidheid, dat herinner ik me goed.

’s Avonds na het melken en na de pap van roggemeel zaten ze daar zwijgend in de keuken, gebogen over hun koffiekop. Mijn vader zag bleek van vermoeidheid, de baardstoppels wit op zijn wangen en zijn ogen staarden leeg. Op het tafelzeil voor hem lagen zijn insulinespuit in een metalen koker en het luciferdoosje met suikerklontjes. De gloeilamp aan het plafond wierp een koud licht over hem. Zo zat hij, in zijn vermoeidheid verzonken, hij zat alleen maar. Elna had bij mij aan de eettafel gezeten, maar was nu ook, tegen haar gewoonte in, naast haar man op een stoel neergezakt. Het plezier om met elkaar te discussiëren, nieuwe ideeën en goede manieren die ze op de volkshogeschool had geleerd of bij de Boerenjongerenbond: weg was dat alles en vergeten. Elna was altijd moe en al op haar dertigste liep ze krom als een oude vrouw. De goede manieren, zoals koffie drinken uit een kopje, had ze opgegeven. Nu had ze een suikerklontje tussen haar lippen en met het schoteltje op haar vingertoppen slurpte ze luidruchtig haar koffie naar binnen. Een teken van berusting. Ik ben nu eenmaal een boerenmeid, zei haar vermoeide lijf. Waarom zou ik me uitsloven met goede manieren?

Lang zaten ze daar zo, opgesloten in hun vermoeidheid. De gloeilamp gaf helder wit licht. Ik kroop op de grond en speelde met een paar garenklosjes, stil. Toen wist ik immers allang dat ik zo’n moment van vermoeidheid niet met mijn gebrabbel mocht verstoren. Ik zweeg en speelde wat met mezelf, terwijl ik af en toe stiekem naar hen keek om te zien hoe het er voor stond. Daar zaten ze als zoutpilaren in het witte licht van vermoeidheid.

Een buitenstaander zou wellicht gezegd hebben dat mijn vader er een beetje dom uitzag. Een blonde, domme Scandinavische boer met een onbeweeglijk gezicht en lege ogen onder witte wenkbrauwen. Onder de knoet van oma had hij geleerd nooit te laten merken wat hij voelde. Lach niet! Kijk niet zo chagrijnig! Trek niet zo’n gezicht! Kinderen moet men niet horen en het liefst ook zo weinig mogelijk zien! En houd je mond, anders ga je naar Fiken!

Als jongetje al werd hij stil en gesloten en versteende zijn gezichtsuitdrukking. Die onnatuurlijke zelfbeheersing droeg hij de rest van zijn leven met zich mee, maar voor ons, die hem na stonden, was het niet moeilijk zijn gevoelens te herkennen. De starre blik van verdriet of de blijdschap die soms door zijn masker scheen als het licht door een sneeuwlantaarn. De glimp van een glimlach als hij een paard op de schoft sloeg: hortsik! Ja, hij kon goed met dieren overweg, hij had de gave om al het leven om zich heen een veilig gevoel te geven. Hij was mijn vader en zolang hij leefde kon me niets gebeuren.

Daar zaten ze, onbeweeglijk in het witte licht van hun vermoeidheid. Elna had het schoteltje weggezet. Er viel een haarlok over haar voorhoofd, ze liet hem hangen en streek hem vervolgens opzij. Hij viel onmiddellijk weer terug. Ze zat wijdbeens en met gekruiste armen terwijl haar handen de leuning stevig vasthielden alsof ze haar lichaam bijeen wilde houden, een schaal van vermoeidheid die op punt stond te breken en in stukken te vallen. De uitputting scheen ivoorwit door de huid van haar gezicht. Ze hadden de hele dag als twee lastdieren lopen sjouwen, uit pure koppigheid. Ze wilden niet dat de slechte voorspellingen zouden uitkomen. Åke wilde oma laten zien dat hij zichzelf kon redden, zelf zijn brood kon verdienen en Elna wilde haar familie tonen dat ze er niet dom aan had gedaan met deze zieke man te trouwen. Maar dom was het toch wel. Alleen door zich tot het uiterste in te spannen konden ze de dagelijkse arbeid volbrengen en als ze zo samen onder het felle licht van de gloeilamp aan de keukentafel zaten, waren alle reserves verbruikt. Mijn moeder kwam als eerste weer tot leven. Over haar witte gezicht gleed een glimlach, er schoot haar iets te binnen, een herinnering. Ze streek de haarlok van haar voorhoofd en lachte in zichzelf.

‘Ik vraag me af of hij de vader van het kind is.’

‘Dat kan niemand met zekerheid zeggen.’

‘Nee, maar als ik hem goed ken, dan …’

‘Praat er niet over nu …’

‘Ja, ja, dat zou wel bij hem passen.’

Ze noemden geen naam, maar ik vermoedde dat ze het over oom Tycho hadden. Zo klein als ik was, wist ik dat hij er vreemde gewoontes op nahield zoals vrouwen zoenen of hen een klap op hun achterste geven en door zulke klappen werden de kinderen geboren, daar praatten de grote mensen nu over terwijl ik net moest doen of ik er niks van begreep. Ik begreep ook niet alles van het geheim. Oom Tycho was een aardige man die me snoepjes gaf en af en toe voor mij een bootje uit boombast sneed of een katapult maakte; dat zo’n aardige man het leuk vond vrouwen op hun achterwerk te slaan, ging mijn bevattingsvermogen te boven.

‘Het was eigenlijk wel zwaar vandaag’, zei mijn moeder terwijl ze de bruine haarlok van haar voorhoofd steek.

‘Je moet echt een beetje kalmer aan …’

‘Het gaat heus wel, zolang we dat mens maar niet over de vloer hebben.’

‘Denk daar nu even niet aan …’

‘Waarom zouden we anders zo ploeteren?’

‘Denk in ieder geval aan het kind.’

Ik luisterde met mijn oren op steeltjes en begreep het best. Dat mens waar ze het over hadden, dat was jij, lieve oma. Pappa en mamma werkten en ploeterden namelijk zo hard om zelfstandig te kunnen blijven wonen en niet bij jou te hoeven intrekken. Maar toch was het wel een beetje raar, want als je op bezoek kwam, waren ze altijd heel blij je te zien en zeiden alleen maar aardige dingen tegen je, terwijl jij meestal alleen maar zeurde en chagrijnig was. Tjonge, wat waren ze blij je te zien! Lieve oma, wat leuk dat u er bent! Maar zodra je weer weg was, op de terugweg naar Stockholm, zaten ze hier weer in hun moment van vermoeidheid en praatten heel anders over je. Dan was je opeens helemaal geen lieve oma meer. Eigenlijk was dat wel raar. Hoewel, het hoorde wel bij de wereld van de volwassenen en hun kromme moraal.

‘Als we maar niet bij dat mens om geld hadden hoeven bedelen. Stel je voor.’

‘Ja, dat maakt het nu wel moeilijk.’

‘We krijgen geen moment rust tot alles is afbetaald.’

‘Denk er maar niet aan … Het komt heus wel goed.’

Mijn arme vader, verscheurd tussen twee vrouwen van wie hij hield. Ja, lieve oma, hij hield intens van je, evenveel als Tycho, je verwende lievelingetje. Toch heb je ooit, in een impuls van grote tederheid, ook kleine Åke, je pispaal, in je armen genomen en zo’n geschenk van een vrouw vergeet een man nooit; vanaf dat moment was hij voor altijd je slaaf en geen macht ter wereld kon zijn liefde voor jou teniet doen. Het geschenk van een vrouw, Cecilia, mijn liefste … Ik herinner me dat je me omhelsde en me liet zien dat het leven en de liefde sterker zijn dan mijn wil, ik herinner het me, vergeet het nooit … Maar het is nu al zo lang geleden. Cecilia keerde zich van me af, ik was niet meer de moeite waard. Zo werd ik dus een oude man met een goudgerande bril, een man die in zijn lot berust. Het levensvuur in mijn borst smeulde en walmde slechts, ik was niet meer de moeite waard. Maar jij, lieve oma, jij was een en al leven, in liefde en in haat, in hoogmoed en in wanhoop. En wij, die ons rond jou bewogen, als satellieten cirkelend in jouw dampende atmosfeer, wij konden niet anders dan van je houden. Ondanks alles moesten we van je houden, ondanks je aardbevingen en stormen, ondanks je arctische kou aan beide polen en de incestueuze hitte langs de evenaar van jouw liefde. Je was het middelpunt in onze levens, maar nu ben je dood, net als je man en je zoons en ik ben een oude man.

En thuis wacht mijn vrouw, vergeefs.

Lieve oma.

Lieve oma, jij slagschaduw over mijn kindertijd. Ja, ik herinner me thuis de momenten van vermoeidheid met pappa en mamma aan de keukentafel. Het licht van de lamp kwam niet tot bij de deur naast de kist met brandhout, waar zich een donkere koele schaduw vormde. Ik zei altijd tegen mezelf dat jij die schaduw was, lieve oma. Altijd en eeuwig, avond aan avond stond je daar bij de deur, terwijl je dreigend je schaduw onze keuken binnenwierp. Daarom praatten mijn ouders zo zacht en omzichtig over jou. Denk aan het kind, zeiden ze soms tegen elkaar en sst! Kleine potjes hebben grote oren. En ze dwongen zich over iets anders te praten. Maar ik was niet degene aan wie ze dachten. Ze waren bang voor jou, lieve oma. Jouw schaduw viel de keuken binnen. Jij was het. Het moment van vermoeidheid in de keuken: een bevroren beeld in de eeuwigheid. Maar de jaren gingen voorbij. Het jaar dat pappa en mamma met de boerderij begonnen, was hetzelfde jaar dat de beurs van New York als en kaartenhuis instortte. Misschienhadden ze erover in een krant gelezen, maar wat het voor hun eigen leven betekende hebben ze nooit begrepen, ook niet toen ze tijdens hun lange werkdagen de gevolgen ervan voelden in hun armen en rug. Ach, daar in Amerika heb je zoveel herrie en heibel, als je hier thuis gewoon goed je werk doet, komt alles echt wel op z’n pootjes terecht. Werken en vertrouwen, dat is alles wat telt. En ze deden gewoon goed hun werk, waarna ze ’s avonds vermoeid aan de keukentafel zaten onder het vertrouwde witte licht. Het zal hoe dan ook uiteindelijk toch wel goedkomen?

En zo gingen de jaren voorbij. Ik kwam ter wereld, ik was welkom en er werd van me gehouden, maar voor Elna en Åke werd het er niet makkelijker op en oma was onmiddellijk jaloers op haar schoondochter: een jonge vrouw die nog nieuw leven kon verwekken. Mag zij slapen met mijn zoon en hem kinderen baren als ik dat niet meer kan!

Je was onredelijk, lieve oma, zoals altijd. De eerste keer dat je je over me heen boog was om naar fouten en gebreken te zoeken, waarvan je vervolgens de schuld aan je schoondochter kon geven. Starende, blauwe ogen en misprijzend samengeknepen lippen. Je weifelde of je blij of kwaad moest zijn, maar uiteindelijk vond je me wel fris en monter. Dat was de eerste keer dat onze ogen elkaar ontmoetten, lieve oma.

Hetzelfde jaar kwam Tycho naar onze boerderij, waar hij zijn toevlucht zocht tot een klein zolderkamertje met een vervallen tegelkachel. Hij was in de problemen gekomen door de crash van het Kreuger-concern. Nee, Tycho had natuurlijk zelf geen aandelen, die zaten slechts in de portefeuilles van zijn vriendinnen van wie de bedrogen echtgenoten meestal financieel gedupeerd waren. Toch had de crash grote gevolgen voor zijn leven als gigolo. Even kijken of ik die foto nog ergens vinden kan … Ja, daar is hij. Een oude Hispano-Suiza met open bestuurdersplaats en een chauffeur in uniform. Op de foto stapt Tycho uit de auto, elegant in smoking met geplakte haren en zwarte baardstoppels, net Al Capone’s kleine broertje. Op de achterbank is vaag een societydame met klokhoed zichtbaar, die nerveus zit te frunniken aan een parelketting die tot haar middel reikt: ze is niet blij door de fotograaf te worden vereeuwigd. En oma was niet blij met deze foto: ze heeft hem niet in haar album geplakt. Hij moest zich eigenlijk een beetje schamen om zo in zijn levensonderhoud te voorzien, dat begreep je wel, maar Tycho was en bleef jouw favoriet. Als slagersleerling en timmermansleerling was hij weliswaar mislukt, maar kleine Tycho had talenten die hem beter van pas kwamen. 

Tycho aardde naar de familie Feldmann, hij was klein, donker en zag er – op een gladde snobistische wijze – zeer goed uit. Tijdens zijn vrolijke jeugdjaren voorzag hij in zijn levensonderhoud als minnaar en huisvriend van diverse vrouwen van vermogende families op Djursholm en Östermalm. Opa vond het maar niks, dit ontbrak er nog maar aan. Hij was protestant, een man met plichtsbesef en het leven van zijn zoon als mannelijke hoer vervulde hem met afschuw en ontzetting. Er ontstonden heftige scènes tussen die twee, maar het was Helmuths laatste poging zich als heer des huizes te doen gelden. Zijn zoon gaf hem lik op stuk, draaide zich gladjes los uit zijn vaders greep en werd altijd weer door oma in bescherming genomen. Dat Tycho’s gedrag niet bepaald respectabel was, zag ze wel in maar zolang het geen openlijk schandaal werd …

Opa protesteerde. Maar tegelijkertijd begon hij de gevolgen van zijn ziekte te voelen en toen kwam de crash van het Kreuger-concern die Tycho’s belangrijkste melkkoe ruïneerde: de weduwe van een schatrijke zagerij-eigenaar, waarna het was het afgelopen met de soupers met champagne en gokken op de renbaan. Steeds vaker moest Tycho zijn toevlucht tot zijn broer zoeken, hoe vervelend Elna dat ook vond, want Åke had toch een zwak voor zijn bevoordeelde en verwende jongere broer. Dus sleet hij zijn dagen op onze zolder, ver verwijderd van deurwaarders en woedende echtgenoten. Ik heb uit die tijd wat donkere herinneringen aan hem. Dagenlang lag hij op bed een beetje te dommelen en af en toe wat in oude exemplaren van White Lady te bladeren, een tijdschrift met blote vrouwen dat ik absoluut niet mocht lezen. Hij draaide La Paloma op een draagbare grammofoon, neuriede erbij en deed wat danspasjes om de tijd te doden. Meestal drentelde hij heen en weer, gekleed in een shirt zonder kraag, het jasje van zijn rokkostuum met wapperende panden en een gestreepte broek die ooit elegant was geweest. Hij had er moeite mee de tijd te doden, maar kon het niet opbrengen om op de boerderij een handje mee te helpen. Toen geleidelijk bleek dat er geen achtervolgers in aantocht waren, vond hij het tijd om weer eens aan zijn pleziertjes te denken. Hij pakte de rest van zijn meegebrachte garderobe bij elkaar, kleedde zich netjes aan, smeerde brillantine in zijn haar en sloop naar het dorp, op jacht naar vrouwen. Op zulke dagen zag mamma Elna’s gezicht donker als een onweerswolk.

Na een tijdje verplaatste hij zijn jachtterrein naar de grote stad, een grote papieren zak met vuile boorden en pornografische lectuur achterlatend, waarna al spoedig de jonge meisjes bij ons begonnen aan te kloppen om te informeren naar hun ontrouwe geliefde, huilend en in de war of verongelijkt en boos. Mijn moeder was niet blij met zulk bezoek. Maar de tijd, die onbarmhartige tijd maakte een eind aan de uitspattingen van oom Tycho. Opeens was hij een man van middelbare leeftijd en was hij zijn charmes kwijt. De ene dag zag hij er nog uit als een mollige Valentino, de dag daarop als een corpulente ober. Nu waren de gouden tijden echt voorbij. Het hoogedele wild in het grote vrouwenbos hield zich voortaan op afstand, nu kon hij alleen nog maar op tamme dieren jagen en daar kon hij niet van leven. Zo langzamerhand moest hij het timmervak weer oppakken, een dikke gelaten Jozef zonder Maria. Dat was hij toen mijn vader stierf en zo herinner ik me hem.

Zeven jaar was ik toen mijn vader overleed. Het was longontsteking, een ziekte waaraan je toen nog stierf, maar vanaf het moment dat hij ziek werd, was hij al zwak en versleten. Het ging snel, ik herinner me er niet veel van. Eén ding herinner ik me wel, lieve oma. De begrafenis op een koude dag die eerste oorlogswinter. Mamma huilde, Tycho huilde, opa snikte terwijl de tranen over zijn wangen stroomden, maar jij was al die tijd rustig. Je stond daar stil en bleek in je zwarte kleren in het graf te kijken. Dat was alles.

Toen we van het kerkhof wegliepen, herinner ik me dat Tycho op de tast een sigaar uit zijn binnenzak haalde, terwijl de tranen nog uit zijn ogen liepen. Toen trok je de sigaret uit zijn mond en gaf hem een klap in zijn gezicht.

‘Sodemieter op met die sigaar’, schreeuwde je in het Deens.

Dat herinner ik me tot op de dag van vandaag, lieve oma. 

De rouwplechtigheid en de gebeden? Nee, dat alles is weggezonken in vergetelheid. Een blauwe streep sigarenrook, een harde klap, jouw schreeuw …

Dat alles herinner ik me tot op de dag van vandaag. 

4

Lieve opa, kon jij maar antwoord geven …

Ook jouw stem zou toch in dit grote koor uit het verleden gehoord moeten worden. Maar je bent allang dood, vrijwel zwijgend troon je in de verte op de heide van onze herinnering, versteend in mystieke contouren als van een totempaal. Je bent een ver verwijderde zwijgende god, en de sibille die jou verdedigde, Dagmar Louise Pionine, die vervormde jouw boodschap zo dat deze paste bij haarzelf, bij haar sprookjeskasteel en de mythische wereld die ze om haar ronde persoon bouwde. De geschiedenis wordt geschreven door hen die overwinnen en overleven.

Maar het is waar, over de details van je eigen leven heb je nooit veel verteld, niet aan mij en ook niet aan Åke of Tycho. Vrouwen zijn de hoedsters van tradities, dus vertelde oma tijdens mijn hele kindertijd wel verhalen over haar Deense geboorteland en zijn helden, ja, ze weefde een eindeloos Bayeux-tapijt met een wirwar van roodblonde helden, variërend van Gorm de Oude tot een sterk geïdealiseerde Ib Madsen. Over opa’s familie vertelde ze weinig, wat vooral berustte op snobisme.

‘Het waren heel, heel eenvoudige mensen’, zei ze terwijl ze met een blik van weemoed en trots haar neus in de lucht stak alsof zij, dochter van Ib Madsen, zich uit pure goedheid en christelijke naastenliefde verlaagd had tot een smadelijk huwelijk onder haar stand. Van haar kreeg ik de stellige indruk dat opa omhoog was gekropen uit een of ander Duits afvoerputje dat naar ellende en criminaliteit stonk, terwijl zijn afkomst in werkelijkheid eerbiedwaardig en eenvoudig was: protestantse armoede, uitgemergeld maar eerbaar, alles tot op de draad versleten, maar glimmend van de groene zeep en christelijke tevredenheid.

Zelf wilde hij bijna nooit iets vertellen, het verleden interesseerde hem niet, hij leefde in het hier en nu van zijn dagelijkse werk en keek niet graag om. Zijn bescheiden welvaart moest elke dag weer veroverd worden om te voorkomen dat hij niet opnieuw in armoede zou vervallen. Wel kon ik een glimp van zijn jeugd opvangen als hij leerzame voorbeelden gaf van de noodzaak tot vlijt, zuinigheid, eerlijkheid, gehoorzaamheid en van een goed leesbaar handschrift. Zulke zedenpreken waren zijn enige bijdrage aan de opvoeding van Åke, want hij kon zich maar moeilijk een ander pad voorstellen dan de weg die hij zelf had afgelegd: met twee lege handen beginnen en je loopbaan afsluiten als een vakbekwame, plichtsgetrouwe werknemer. Dat hij in feite inmiddels over voldoende middelen beschikte om zijn zoons naar het lyceum te kunnen sturen, zodat ze vervolgens naar Uppsala of Karlberg hadden kunnen doorstromen, dat kwam niet in hem op of leek hem iets te vermetel. Oma en opa hadden zelf een eerste stap op weg naar sociale mobiliteit gezet, maar ze hadden er vervolgens geen idee van hoe ze hun gezin op dat niveau konden handhaven. Oma klampte zich vast aan ‘chique mensen’ alsof ze bang was terug te vallen, maar tegelijkertijd zag ze haar zoons maatschappelijk naar de bliksem gaan, zonder in te grijpen, eigenlijk zonder te beseffen wat er met hen gebeurde.

Opa, wie was je eigenlijk? Nee, totempalen zwijgen. Oma, geef jij dan eens antwoord en vertel me wie je man was! Nee, ook jij zwijgt, lieve oma. Over zijn kindertijd wist je niet veel, die kennis had je niet nodig om over hem te kunnen heersen. En wat heb ik nodig? Leven halen uit een dode, een elixer, primitieve magie om mijn lichaam, dat al stijf begint te worden, weer tot leven te wekken. Nu al een oude man met goudgerande bril. Opa, ik herinner me … Toen ik een keer op bezoek was, ik was nog heel klein, nam oma ons mee naar een concertdienst in de Klarakerk; uit een telefoongesprek met mevrouw Von Lundblad had oma begrepen dat chique mensen bij zo’n dienst aanwezig hoorden te zijn. Opa werd tegen zijn zin uit het hoekje waar hij zat te lezen weggetrokken, terwijl hij vloekend protesteerde. Tegenover zijn zoons en mij preekte hij graag over vroomheid en kerkelijke plichten, maar zelf weigerde hij het goede voorbeeld te geven. Oma zorgde er in ieder geval voor dat hij zijn nette kleren aantrok en zo zeilden we de deur uit, op weg naar onze vrome missie, twee zwartgeschilderde barkassen met een kleine sloep in hun kielzog. In de kerk kreeg oma’s gezicht onmiddellijk die extatisch vrome uitdrukking die haar in staat stelde met open ogen te slapen, terwijl opa gelaten aan het handvat van zijn stok sabbelde tot het orgel een fuga begon te spelen, wat hem zichtbaar deed opleven. Hij hield van orgelmuziek en begon op de maat van de muziek met zijn hoofd te knikken en met zijn stok op de vloer te slaan, tot grote ergernis van oma. Ze zond hem af en toe van opzij een woedende blik, waarna ze weer vliegensvlug haar toegewijde gezichtsuitdrukking met de grote koeienogen aannam. Het werd bijna een schandaal. Maar het zou nog erger worden. Het belangrijkste deel van het concert bestond uit een jongenskoor dat vanaf de orgelgalerij achter ons over onze hoofden een engelengezang deed losbarsten. Het was prachtig, het mooie geluid bezorgde me kippenvel en ik was ervan overtuigd dat mijn gelukzalige hemelvaart voor de deur stond. Ik werd uit mijn extase opgeschrikt door een afschuwelijk voorval: opa zat middenin de kerk hardop mee te zingen! Wat een schandaal! Ik schaamde me dood en oma zag rood van woede, hoewel haar gezicht in een vrome grimas bevroren leek, een mollige heilige Theresa in vervoering. De mensen begonnen te fluisteren en draaiden zich om in hun bank, terwijl oma in hevige razernij verbleekte, een marmeren buste van Bernini. Eén ding wist ze zeker: chique mensen horen geen schandaal te veroorzaken, mogen niet opvallen, niet afwijken van het gangbare en geen aanleiding geven tot gefluister en zijdelingse blikken …

We reden met de bus naar huis in een stilte die zo zwaar was als een onweerswolk. Eenmaal thuis begon het onweer al te sissen en te pruttelen nog voor oma haar hoed had afgezet: ellendige vent, om mij voor het oog van al die chique mensen zo voor gek te zetten! Opa liet zijn hoofd hangen.

‘Ach, Mutti, es war doch sehr schön …’

Maar oma was razend, holde ten slotte de slaapkamer in en wierp zich brullend op het bed: het gebeurde wel dat ze van pure woede een koliekaanval kreeg. Opa zuchtte, snoof, nieste en snoot zijn neus in een vuurrode zakdoek. Ik was verbijsterd.

‘Waarom begon u eigenlijk mee te zingen, opa?’

‘Ach, dat is zo lang geleden … Weet je, toen ik zo oud was als jij, toen was ik so ein Sängerknabe … In de Thomas- kirche in Leipzig. Sehr schön, aber … Ik heb toen mijn stembanden kapot geschreeuwd en moest daarom stoppen met …’

‘Hebt u uw stembanden kapot geschreeuwd?’

‘Ja, bij het Hauptbahnhof, daar riep ik naar de koetsiers van de koetsen … Immer nach Kutschen heulen, weisst du …

Ach, ga nu maar spelen.’

‘Ja maar, opa …’

‘Nee, hier heb je wat geld. Ga maar naar Johansson wat kersen kopen. En je hoeft geen haast te maken om snel terug te zijn …’

Er gingen jaren voorbij voordat ik alles begreep. Opa had in het jongenskoor van de Thomaskerk in Leipzig gezongen, de kerk waar Johann Sebastian Bach ooit kantor was geweest. Bij het horen van het engelengezang vanaf de orgelgalerij in de Klarakerk was deze zestig jaar oude herinnering opgestaan uit het graf, het was een lied dat hij ooit zelf gezongen had en dat hij nu meezong met zijn krakende oudemannenstem. Hij moest al bij het koor weg voor hij de baard in de keel kreeg, want het gezin had niet genoeg geld om hem zijn tijd aan zoiets te laten verdoen; bovendien had hij zijn stem toch al kapot geschreeuwd. Hij verdiende wat geld door bij het Hauptbahnhof voor reizigers een koets te regelen, daar kreeg hij soms vijf pfennig voor, soms niets, hij rende als een kleine stofgrijze muis tussen de menigte door en schreeuwde met zijn engelenstemmetje, dat al spoedig duivels schel en hees werd: ‘Hallo! Wil meneer een koets? Zal ik u helpen met de bagage?’ De beste tijden waren vroeg in de ochtend of laat op de avond, dan waren de reizigers moe en verlangden naar een koets. De kleine Helmuth kreeg nooit genoeg slaap en hij herinnerde zich zijn kindertijd als een tijd van eeuwigdurend spoorweglawaai, eeuwige vermoeidheid en eeuwige honger. Als hij wel eens van een aangeschoten reiziger een extra grote fooi kreeg, ging hij meestal direct naar de arbeiderskantine, waar hij erwtensoep uit een blikken kommetje lepelde dat met een ketting aan de tafel vastzat en at daarbij dan zoveel brood als hij op kon. Zo´n maaltijd kostte tien pfennig, maar je kreeg wel waar voor je geld. Hij at net zo lang tot hij plofte en hij langzaam zijn krachten in zijn magere jongenslichaam voelde terugkeren. Een paar oudere mannen die bier zaten te drinken, riepen vriendelijke scheldwoorden naar hem, maar tussen de happen door gaf hij hen lik op stuk, hij was een gehard kind van de grote stad. Als de serveerster even niet keek, stopte hij stukken brood onder zijn bloes, maar als de honger eenmaal gestild was, kwam de vermoeidheid terug, hij knikkebolde, liet zijn hoofd zakken en viel in slaap met zijn wang op de tafel die nat was van het bier.

Af en toe kocht hij een brood bij een bakker en reisde vervolgens zonder kaartje met het paardenspoor naar Rosental of het König Albert Park waar hij ’s zomers onder een struik wat kon slapen, soms kroop hij onder een bank op het eerste perron en spreidde een paar oude nummers van de Leipziger Nachrichten over zich heen. Maar tegen drieën werd hij altijd wakker en rende het perron af op jacht naar buit: ‘Zal ik uw koffer dragen, meneer? Wilt u misschien een rijtuig?’