Wervelkind

Over jeugdtrauma en herstel

Hanna Bofaert

Voor Marieke en Daisy,

de twee belangrijkste kinderen

in mijn leven

Woord vooraf

Dit aangrijpende autobiografische verhaal leest als een thriller, maar het is in wezen een getuigenis van een vrouw die vanaf het prille begin van haar leven te maken heeft gehad met zeer bedreigende situaties. Het bijzondere ervan is dat het aanvankelijk helemaal geen verhaal was; haar leven was tot het overlijden van haar moeder één onbegrijpelijke chaos. De auteur heeft na het overlijden van haar moeder een lange en vaak wanhopige worsteling moeten voeren met haar verleden, dat zich vaak op zeer beangstigende manieren aan haar opdrong, om zich met stukjes en beetjes haar levensverhaal eigen te kunnen maken. De lezer wordt in deze zoektocht meegenomen en kan daardoor, net als de auteur zelf, steeds meer stukjes van de puzzel plaatsen.

Waar wij als psychotherapeuten en wetenschappers zouden spreken over iemand die te maken heeft gehad met chronische traumatisering en daaruit voortvloeiende dissociatie, gebruikt de auteur dergelijke vaktermen helemaal niet. Zij beschrijft haar intens verwarrende en beangstigende ervaringen zoals zij die ondergaan heeft, in eenvoudige woorden, zodat je als lezer van binnenuit ervaart wat een trauma met je doet. Dit maakt het boek voor zowel mensen binnen als buiten de zorg tot een boeiend en aangrijpend verhaal.

Het is ook een hoopvol boek. De auteur beschrijft uitvoerig wat het vraagt om de draad van je leven weer op te pakken als je getraumatiseerd bent en je je de herinneringen hieraan bewust wordt. Opvallend daarbij is dat dit mede dankzij de hulp van een paar trouwe vrienden en hulpverleners gelukt is, mensen die niet in termen van traumatisering naar haar keken, maar die haar aanvaarden zoals zij was, haar respecteerden en veel om haar gaven. Gekoppeld aan haar eigen enorme inzet om de chaos van haar leven de baas te worden, is dat waarschijnlijk één van de belangrijkste redenen dat zij het gered heeft en bestaansrecht is gaan ervaren.

Dit staat in schril contrast tot de ervaringen die zij had binnen de psychiatrie, waar men maar niet kon of wilde begrijpen dat haar soms extreme gedragingen niet het essentiële probleem vormden, maar juist wanhopige pogingen waren om te overleven.

De auteur heeft op geheel eigen wijze de weg van overleven naar leven gevonden. Uit haar verhaal spreekt een pleidooi voor een totaalbenadering van mensen die worstelen met een onverwerkt en soms zelfs onbekend verleden.

Gelukkig begint er in de psychiatrie en de geestelijke gezondheidszorg een kentering op te treden. Dat tal van ernstige psychische klachten en stoornissen, maar ook levensbedreigende lichamelijke aandoeningen, verband kunnen houden met een geschiedenis van chronische traumatisering en onveilige gehechtheid in de kindertijd, wordt steeds meer onderkend. In Nederland speelt het Landelijk Centrum voor Vroegkinderlijke Chronische Traumatisering (LCVT; www.lcvt.nl), waarbij tal van gespecialiseerde traumacentra aangesloten zijn hierin een voortrekkersrol, maar ook een groeiend aantal van hulpverleners met een privépraktijk doet in dit opzicht goed werk. Desondanks staat het aanbod niet in verhouding tot de vraag. In België komen er steeds meer hulpverleners met een privépraktijk dat zich op dit terrein geschoold heeft. Het zou grandioos zijn als hier ook een centrum als het LCVT, met daaraan deelnemende traumacentra, tot stand zou komen.

Voor mensen met een geschiedenis van (chronische) traumatisering verschijnt er ook meer voorlichtingsmateriaal, dat hen onder meer duidelijk maakt dat zij niet “gek” zijn maar in de meest extreme omstandigheden daarbij passende vormen van overleven hebben moeten ontwikkelen.

Moge de getuigenis van Wervelkind hen herkenning, troost en hoop bieden.

Onno van der Hart

Honorair hoogleraar psychopathologie van chronische traumatisering

Universiteit Utrecht

Referenties

Boon, S., Steele, K. & Van der Hart, O. (2011).

Coping with trauma-related dissociation: Skills training for patients and therapists.

New York/Londen: W. W. Norton & Co.

Van der Hart, O., Nijenhuis, E. & Steele, K. (2010).

Het belaagde zelf: Structurele dissociatie en de behandeling van chronische traumatisering.

Amsterdam: Boom.

1. Afscheid van Mam

Het is nacht en ik luister. Niet naar de stilte – hoewel ik dat het liefst zou willen. Ik hou van de stilte van de nacht; het voelt goed en veilig – nee, ik luister niet naar de stilte. Ik luister naar een heel bepaald geluid. Ik zou zelfs schrikken als het er niet meer zou zijn. Het mag niet stoppen. Nog even niet. Niet nu. Nu ik alleen ben met haar. Het geluid van haar ademhaling mag niet stoppen. Ik ben er nog niet aan toe. Ik heb nog enkele woorden van haar nodig om verder te kunnen. Ze slaapt. Gelukkig slaapt ze eventjes. Ze is bang ’s nachts; bang dat ze nooit meer het daglicht zal zien.

Mijn moeder van zesenzeventig is in de eindfase van haar ziekte. Ze heeft kanker en is stervende. Ze weet het en is het er niet mee eens. Ze wil langer leven om vanaf nu eindelijk echt te gaan leven.

‘Ik heb niet veel aan mijn leven gehad,’ zegt ze.

Het moet vreselijk zijn te sterven met het gevoel nooit echt te hebben geleefd. Te beseffen dat je dingen die je graag wilde doen, niet gedaan hebt omdat je vond dat anderen voorgingen. Te beseffen dat je steeds dacht later nog voldoende tijd voor jezelf te hebben en nu vast te stellen dat er geen ‘later’ voor jou is weggelegd. Zal ik ook met dat idee sterven? Ik heb eigenlijk ook niet het gevoel dat ik echt leef. Ik existeer. Ik gruw bij de gedachte dat mijn leven niet echt veel anders is dan dat van mijn moeder. Ons leven is beperkt gebleven tot het doen van dingen die van ons verwacht werden. Van mijn moeder werd verwacht dat ze voor haar gezin zorgde: en dat deed ze! Met tegenzin, dat wel, maar ze heeft het gedaan. Ze cijferde zich volledig weg voor... ja, voor wat eigenlijk?

Moeder wordt wakker uit haar korte dutje.

‘O, gelukkig. Je bent er.’

‘Natuurlijk ben ik er, mam.’

Ze zucht eens diep: ‘Wat zou ik toch zonder jou moeten beginnen?’

Ik begrijp niet wat ze hiermee wil zeggen. Bedoelt ze dat ze me nodig heeft, dat ze zonder mij niet kan leven? Dat is niet alleen nu ze stervende is zo. Ze heeft mij al haar hele leven nodig en het liefst de hele dag. Het heeft me jarenlang weerhouden om het huis uit te gaan en op eigen benen te staan. Om mijn eigen leven te leven; los van haar.

Ik schud haar hoofdkussen op en draai het om, zodat het weer eventjes koel aanvoelt. Nadat ik het hoofdeinde van het bed een beetje hoger gezet heb, vraag ik of ze graag de radio aan wil.

‘Nee, laat die maar af.’

Haar gejaagde ademhaling en grote pupillen verraden dat ze angstig is.

‘Ik wil even in de leunstoel zitten.’

‘Oké, mam. Ik help je wel even.’

Het valt niet mee om haar in mijn eentje op te tillen en in de stoel te zetten. Ze wordt steeds zwakker en heeft niet meer voldoende kracht om zich overeind te houden. Ik neem een kussentje om haar rug te steunen en eentje voor achter haar hoofd, en leg een deken om haar tengere schouders.

‘Zit je zo goed, moedertje?’

‘Ja, meisje, zo zit ik goed.’

Voor eventjes dan. Vijf minuten later wil ze weer gaan liggen en help ik haar terug het bed in.

‘Mag ik zo’n pilletje?’ Ze wijst naar het doosje met lichte kalmeringsmiddelen, dat op het kleine tafeltje naast het bed staat.

‘Natuurlijk mag dat, mam. Wil je er één ... of liever twee?’

‘Eéntje zal wel genoeg zijn.’

Ik geef haar een tabletje en reik het glas water aan.

‘Wat zal er gebeuren als ik het hele doosje ineens inneem?’

‘Je wilt weten of je er dood aan zult gaan?’

Ze knikt: ‘Ja, ik zou het liefst nu dood gaan.’

‘Mam, dat zal niet lukken met deze pilletjes. Ze zijn veel te licht om er dood van te gaan. Wil je echt doodgaan?’

Ja, ze wil het liefst nú dood. Ze is bang dat het een akelige dood wordt. Ik stel voor dat ze de volgende dag bij de dokter navraagt of die haar kan helpen als het sterven te akelig voor haar wordt. Ze wordt een beetje rustiger. Ik weet niet of dit door het pilletje komt, of omdat ze gerustgesteld is dat ze niet op een afschuwelijke manier hoeft te creperen.

We praten niet veel; dat hebben we nooit gedaan. Mijn moeder is gesloten van aard en ik heb nooit geweten wat ze dacht of voelde. Ze is een vrouw van weinig woorden, maar haar ogen spreken boekdelen. Als jonge vrouw kwam ik eens thuis met een nieuw, ongewoon kapsel. Ze bekeek me van top tot teen. Ze zei niets, maar haar ogen en haar hele gezicht drukten maar een ding uit: durf hier nooit meer zo aan te komen. En dat deed ik dan ook niet. Die vernietigende blik wilde ik het liefst nooit meer zien.

Moeder dommelt weer in en ik ben opgelucht dat ze eventjes rust heeft. Doodgaan is al erg genoeg. Doodgaan met angst moet vreselijk zijn.

Ik ga op de bank naast het bed liggen. Die bank heb ik enkele dagen geleden dicht tegen het bed aangeschoven, in de hoop dat mijn fysieke nabijheid haar gerust zou stellen. Voorzichtig neem ik haar hand vast. Die gemene kanker heeft zelfs haar, ooit vlezige, handen mager en knokig gemaakt. Haar huid is doorzichtig geworden en ik zie ieder adertje. Verdomde rotziekte! Hij vreet haar hele lijf op, terwijl ze nog leeft. Hoe lang zal het bloed nog door die fijne adertjes stromen?

Niet denken nu, houd ik mezelf voor. Probeer ook eventjes te slapen. Na zeven nachten van waken en een klein beetje slapen ben ik uitgeput. Hoe zou het voelen om dood te gaan? Hoe zou het zijn om naar de overkant te gaan? Stop! Stop! Niet denken nu. Spaar je energie en ga slapen. Luisterend naar mams ademhaling doezel ik stilletjes in.

Plots schrik ik wakker. Mam streelt zachtjes mijn haren.

‘Sorry, ik wilde je niet wakker maken.’

‘Geeft niet. Je weet dat ik een ontzettend lichte slaper ben, dus zit er maar niet over in. Maar jij hebt ook niet erg lang geslapen, hè?’

‘Nee, ik droom steeds zo akelig.’

‘Wat heb je dan zoal gedroomd?’

Ze weet het niet meer en vindt het ook niet belangrijk. Het was akelig en daar is alles mee gezegd.

De rest van de nacht hebben we geen van beiden rust. Moeder is angstig en wil voortdurend van het bed naar de leunstoel en van de stoel terug naar het bed. Ik ben totaal uitgeput en als ze ’s ochtends, om zeven uur, voor de veertiende keer, weer in de stoel wil zitten, zeg ik dat ik er nu echt niet meer de kracht voor heb. Dat ik haar niet meer kan tillen. Geïrriteerd antwoordt ze: ‘Dan vraag ik het straks wel aan de hulp. Die zal het wel niet te veel gevraagd vinden om een oude, zieke vrouw even in de stoel te helpen.’ Ik wil schreeuwen dat ik het niet te veel gevraagd vind, maar dat ik uitgeput ben. Dat ik niet meer de kracht heb om haar te tillen en vrees dat ze zal vallen. Dat ik al dagenlang nauwelijks geslapen heb en dat ik haar de voorbije nacht al veertien keer opgetild heb. Ik schreeuw toch maar niet en zeg met beheerste stem: ‘Over een klein uurtje is de hulp er, mam. Ik zal de achterdeur openlaten zodat ze binnen kan. Ik ga nu eventjes naar huis, me wassen en andere kleding aantrekken. Ik zal me haasten, zodat ik vlug terug ben.’

‘Ja, ja, laat een stervende vrouw maar alleen.’

Ik pers mijn lippen op elkaar en zeg niets meer. Ik moet dringend bij haar vandaan, anders ga ik gillen.

In de auto, op weg naar huis, barst ik in huilen uit. Waarom kan ik voor haar nooit genoeg doen? Waarom geeft ze me al mijn hele leven het gevoel dat ik tekortschiet? Waarom is ze nooit tevreden met wat ik voor haar doe? Waarom houdt zij nooit rekening met mij? Ik voel me zo verdrietig en ben tegelijkertijd ontzettend kwaad. Verdomme! Ik ben er óók nog!

Thuisgekomen en zittend in een heet bad kom ik tot rust. Misschien bekijk ik de voorbije nacht toch een beetje te negatief. Tenslotte heeft ze toch maar mijn haren gestreeld. Ze deed het weliswaar terwijl ik sliep, maar ze heeft me liefdevol aangeraakt, een uiting van de liefde van een moeder voor haar dochter.

Vóór deze nacht heeft ze me nooit liefdevol aangeraakt. Om de een of andere (voor mij onbekende) reden kon mam me nooit zacht en lief aanraken. Mijn eerste herinnering aan haar is dat ik op haar schoot wilde kruipen. Ruw duwde ze me weg.

‘Blijf van me af, je doet me pijn.’

En als ze me waste, werd ik hardhandig afgeschrobd. Bij het aankleden ging het er ook al hard aan toe. Mijn kleding werd mij letterlijk aangetrokken. Geen lieve woordjes, geen geknuffel, geen kusje. Het leek of ze de pest aan me had. Tijdens het aantrekken kreeg ik regelmatig verwensingen naar mijn hoofd.

‘Je luistert nooit als ik iets zeg, koppig kind. Zit nu, verdomme, toch eens stil. Je stribbelt altijd tegen. Je bent een nagel aan mijn doodskist.’

Moeder was zo ruw dat ik al snel leerde in te schatten welke arm, voet, of hand ik het beste uitstak om het haar gemakkelijk te maken. Echt helpen deed het niet, want ik werd vaak flink door elkaar geschud of hard in mijn bovenarmen geknepen. En een draai om de oren was ook nooit ver weg.

Maar nu, nu ze stervende is, kan ze me wel teder aanraken. Ze streelde mijn haren, terwijl ik sliep. Maar waarom stopte ze ermee zodra ik wakker werd? Blijkbaar wil ze niet dat ik het weet. Maar ze is lief geweest. Bij deze gedachte voel ik me weer helemaal blij worden. Ze houdt dus toch van mij!

Telefoongerinkel brengt me ruw terug in de realiteit. Vlug stap ik het bad uit, droog me af en trek, zonder te kijken, maar wat aan. Het lampje van de telefoon flikkert en zegt me dat er vanuit het ouderlijk huis gebeld wordt. Ik druk de terugbeltoets in en krijg de hulp aan de lijn.

‘Je moeder vraagt waarom je zolang wegblijft.’

‘Zeg haar dat ik er over twintig minuutjes ben. Ik wil nog even mijn haren drogen.’

Waarschijnlijk valt mam onmiddellijk in slaap als ze weet dat ik er ben. Het is nu dag. De gewone huiselijke geluiden, van rammelende potten en pannen en van de stofzuiger, maken haar rustig. Ze slaapt door alle herrie heen. Bij de geluiden van het leven voelt ze zich veilig.

Na mijn haren gedroogd te hebben, stap ik in mijn auto en rijd terug naar het ouderlijk huis. Verrek! Waarom moet ze mij toch altijd hebben? Pap is er toch ook?

Waarom kan hij haar niet gerust stellen? Ik had graag een uurtje voor mezelf gehad. Om de dingen die door mijn hoofd tollen een plaats te geven. Maar nu gaat moeder voor. Alleen nu? Nee, eigenlijk niet. Zij stond altijd op de eerste plaats. En ik? Ik stond zelfs niet op de tweede plaats. Mijn welbevinden telde niet. Ik duw al deze gedachten vlug weg in een hoekje van mijn geest. Op dit moment krijg ik die dingen toch niet helder en als ik bij mijn moeder aankom, ben ik niet bepaald het toonbeeld van een liefhebbende dochter.

‘Waar ben je zolang gebleven? Je weet toch dat ik niet graag alleen ben.’ begroet mam me.

Kortaf antwoord ik: ‘Je bent niet alleen,’ en loop door de gang naar vaders kamer. Deze kamer was jaren geleden, tijdens de weekends, zijn kantoor. Hij ontving hier mensen die de bouwplannen van hun woning kwamen bespreken. Op doordeweekse dagen werkte hij op het kantoor in het dorp. De logge, elektrische typemachine, die vroeger op de tafel stond, is verdwenen en vervangen door een computer met een printer. Tot grote ergernis van mijn moeder slaapt pap al enkele jaren in deze kamer. Hij en mam kibbelden altijd en eeuwig over het slapen met open of gesloten ramen. Mam wilde met het raam open slapen, dat is gezond, maar pap beweerde dat hij daardoor oorontstekingen kreeg. Het is dus mams schuld dat zijn oren pijn doen en daarom wil hij in z’n eentje hier beneden slapen; met de ramen dicht natuurlijk. Ik denk dat hij vooral meer afstand tussen hen wilde scheppen. Niet alleen emotionele afstand, zoals dat al hun hele huwelijk het geval is, maar vooral ook lijfelijke afstand.

Pap is een excentrieke eenling. Perfectionisme en regelmaat beheersen zijn leven en daarmee ook dat van mam en de kinderen. Er wordt steeds op vaste momenten gegeten. Stipt twaalf uur eten we het middagmaal. Niet vijf minuten voor en niet vijf minuten na twaalf. Bij het avondeten is het precies eender: stipt om zes. Zijn hele leven wordt beheerst door de klok. Zelfs zijn sigaretje rookt hij volgens een strak uurrooster. Als door onvoorziene omstandigheden van dit schema wordt afgeweken, breekt de hel los. Op zo’n moment verandert de schijnbaar beheerste en evenwichtige man in een tiran. Hij schreeuwt dan niet alleen gemene en kwetsende dingen, maar ook het huisraad moet het vaak ontgelden. Ik herinner me nog die dag dat hij woedend zijn bord met eten tegen de muur kwakte.

‘Ik ben degene die werkt,’ schreeuwde hij, ‘ik breng hier al het geld binnen en dan krijg ik, verdomme nog aan toe, niet eens fatsoenlijk te eten!’ De slierten spinazie, het zachtgekookte ei en de aardappels bleven een tijdje tegen het behang plakken om daarna zachtjes, een glibberig spoor achterlatend, naar beneden te glijden.

Ik kijk om de hoek van de deur en zie dat pap op zijn bed ligt en rust. Dat ‘rusten’ van hem heeft eveneens het hele gezinsleven gedomineerd. Vader heeft rust nodig, veel rust: na zijn werk en na iedere maaltijd. Daarvoor is absolute stilte vereist. Wij, de kinderen, moesten al die uren dat hij ‘rustte’ buiten spelen, zonder lawaai natuurlijk. Of we mochten stilletjes met een boek in een hoekje zitten. Honderden boeken heb ik daardoor gelezen. Verhalen waarin ik kon wegdromen naar andere, betere werelden. Als ik de geleende boeken uit had, ging ik zelf korte verhaaltjes schrijven: over kabouters en elfjes. Zo creëerde ik mijn eigen, veilige wereld. Maar ook als pap niet rustte, mocht er geen lawaai zijn. Hij werd daar nerveus van. Kortom, als vader thuis was, mocht er niets: niet spelen, niet praten, niet lachen. In ons huis was het altijd stil. Doodstil.

Later werd mijn vader aan één oor doof. Doordat hij zijn goede oor in het hoofdkussen drukte, hoorde hij niets meer als hij op bed lag en kon er weer geluid zijn. Sarcastisch bedenk ik dat het fijn geweest zou zijn, als hij al half doof was geweest gedurende de tijd dat ik nog kind was.

Ik weet dat hij nog steeds niet gestoord wil worden als hij rust en loop terug naar de woonkamer. Mam is eveneens in slaap. Ik voel me een moeder, die opgelucht is dat haar twee lastige kinderen slapen.

De hulp, die in de keuken bezig is, komt aangelopen.

‘Je moeder slaapt,’ zegt ze zachtjes.

Ik knik: ‘Gelukkig maar, de voorbije nacht was niet zo fantastisch.’

We lopen samen naar de keuken en bij een heerlijk kopje thee praten we over alledaagse dingetjes. Het doet deugd om gewoon wat te kletsen. Even geen gedachten over leven en dood.

Terwijl de hulp weer verder gaat met de huishoudelijke klusjes, blader ik de krant door en stel vast, dat buiten het leven gewoon verder gaat. Dat voelt vreemd. Mijn leven staat volledig stil. Het is te dicht bij mams stervensproces betrokken.

Ik ben al zowat mijn hele leven, in gedachten, met de dood bezig. Ik heb de dood ook enkele malen in de ogen gekeken, maar de dood wilde me niet en stuurde me terug; terug naar deze aardse hel. Ik ben weleens jaloers geweest op de doden. Blijkbaar had de dood hen wel verwelkomd, terwijl ik steeds afgewezen en teruggestuurd werd. Ik kan niet leven en ik kan niet sterven. Wat verwacht die Schepper van hemel en aarde eigenlijk van mij? De dood lijkt mij zoveel leuker dan het leven. Als kind wist ik al dat er buiten dit aardse leven nog een ander leven is: het leven na de dood.

De hulp steekt haar hoofd om de keukendeur.

‘Het eten is klaar. Zal ik helpen met je moeder?’

‘Nee, Inge, dat is niet nodig, maar wil je alvast mijn vader wekken, dan heeft hij wat meer tijd om wakker te worden.’

Ik ga naar moeder en streel zachtjes haar arm.

‘Mam, wakker worden.’

Ze opent haar ogen en glimlacht.

‘Hoe laat is het eigenlijk?’

‘Het is al middag. Het eten is klaar en we kunnen zo aan tafel gaan. Heb je lekker geslapen?’

‘Ja, ik heb heerlijk geslapen. Het heeft me echt deugd gedaan.’

‘Dat is fijn. Kom, ik help je even uit bed.’

Ik til haar magere bovenlijf zo voorzichtig mogelijk op en laat haar op de rand van het bed zitten.

‘Oei! Ik ben duizelig!’ roept ze verschrikt.

‘Blijf gewoon eventjes zitten, dan gaat het dadelijk over. Je hersens moeten gewoon even wennen aan het rechtop zitten.’

Ik wrijf zachtjes over haar knokige schouders.

‘Het gaat al over.’

‘Goed zo. Kom, ik help je in de rolstoel.’

Ze heeft een hekel aan die rolstoel, maar het kan niet, anders: ze is te zwak om te lopen.

Vader komt halfwakker binnengesloft.

‘Is alles in orde met haar?’

Jeetje, kan hij haar dat zelf niet vragen? Bang voor het antwoord zeker. Angst bepaalt zijn hele leven. Hij is bang voor van alles en nog wat, zoals mam zegt. Het is lachwekkend zoals hij in iedere zin zijn angst verwoordt.

‘Ik ben bang dat ik niet kan slapen. Ik ben bang dat mijn eten niet goed zal verteren. Ik ben bang dat...’

Sarcastisch bedenk ik een mooi grafschrift voor hem.

Nu ben ik niet meer bang en kan ik rusten tot in eeuwigheid.

Ik duw de gedachte vlug weg en zeg vrolijk: ‘Natuurlijk is alles in orde, hè, mam?’

Ik breng haar naar de keukentafel en de hulp dient het eten op. Het middagmaal verloopt gespannen. Het is pijnlijk om aan te zien hoe mam vecht met de opstand van haar eigen lichaam tegen het eten. Hopend dat ze zal stoppen met eten zeg ik: ‘Mam, als het niet lukt moet je het niet opeten hoor.’

‘Ik moet goed eten om op krachten te blijven.’

Dat is mijn moeder ten voeten uit. Om te leven moet je eten en dus eet ze koppig verder, al moet ze er van kokhalzen. Vader en ik krijgen nauwelijks iets door onze keel.

Na het eten gaan pap en mam, ieder in hun eigen bed, een middagdutje doen. Ik nestel me in de stoel en doe even mijn ogen toe. Tien minuten later wordt moeder misselijk en geeft over. Dat middagdutje zal niet voor vandaag zijn. Kwaad denk ik: was dat stomme eten je dat allemaal waard? Tezelfdertijd doet het ontzettend pijn te zien hoe koppig ze strijdt tegen de onvermijdelijke dood. Een intens gevoel van liefde komt over me. Ik neem zachtjes haar magere hand in de mijne.

‘Moedertje, ik hou zo ontzettend veel van jou.’

Tranen stromen over mijn wangen en druppelen op onze handen.

‘Lieve mam, het spijt me zo dat ik je soms gekwetst heb.’

‘Och meisje, ik heb jou toch ook vaak gekwetst. We staan dus quitte.’

Ik huil nog harder. Natuurlijk heeft ze mij gekwetst en niet zo’n beetje ook, maar de manier waarop ze het zegt doet me pijn. Zo koud, zo zonder enige emotie. Mensen doen elkaar pijn, ja, maar niet om quitte te staan. Eigenlijk wilde ik haar horen zeggen: ‘Ik weet dat je het zo nooit bedoeld hebt’ of ‘Zo erg was het allemaal niet’. Dat zou me goed gedaan hebben. Dat zou me het gevoel gegeven hebben dat ze me alles vergeeft. Dat is wat ik nodig heb: vergiffenis! Ik wil vergeving krijgen voor ze sterft...

Ze geeft het me niet.

Voor het eerst in haar leven geeft ze wel toe, dat zij mij pijn gedaan heeft. Misschien is dat de reden dat ik zo huilen moet. Ik huil harder en harder. Het verdriet komt van heel diep binnen in mij en overweldigt me. Ik ren via de keukendeur naar buiten. Hier, buiten gehoorsafstand, huil ik minutenlang mijn ziel uit mijn lijf. Ik snik als een klein kind, ongecontroleerd en met lange uithalen. Een intense pijn doorklieft mijn lijf en mijn ziel. Het voelt alsof mijn hart letterlijk in stukjes breekt.

Als ik mijn emoties weer onder controle heb, ga ik terug naar binnen. In de keuken haal ik vlug eventjes een nat washandje over mijn gezicht en kijk daarna in de spiegel op de vensterbank. Rode, gezwollen ogen kijken me aan. Eerst maar een kopje thee drinken; dan zal ik wel weer toonbaar zijn.

‘Wat doe je?’ roept mam vanuit de woonkamer.

‘Ik drink een kopje thee. Heb jij misschien zin in een kop koffie?’

‘Ja, doe maar, daar heb ik wel zin in.’

Had ze me verdorie niet een beetje meer tijd kunnen geven?

‘Oké, mam, een kop koffie met melk is onderweg.’

Als ik de koffie aanreik, kijkt mam me taxerend aan, maar zegt niets.

In ons gezin werd zelden over gevoelens gesproken en vooral niet door mam. Ik had altijd het raden naar wat ze voelde. Zelfs als je ernaar vroeg, kreeg je nauwelijks antwoord.

‘Het doet er toch niet toe wat ik voel,’ antwoordde ze dan.

Dan was je uitgepraat. Verder vragen hadden weinig zin; ze was echt niet van plan te vertellen wat er in haar omging.

Vader vertrouwde me ooit toe dat mam op hun trouwdag zei: ‘Sjaak, ik laat jou nooit in mijn ziel kijken.’

‘En,’ voegde hij eraan toe, ‘je moeder heeft zich daar altijd aan gehouden.’

Een kleine maand geleden heb ik mam gevraagd waarom ze zoiets op haar trouwdag gezegd had. Ik stond versteld van haar antwoord.

‘Als je niemand in je ziel laat kijken, kan niemand je ooit kwetsen. En nu je het weet, hoef je er nooit meer naar te vragen.’

Ze heeft dus de daad bij het woord gevoegd en heeft daadwerkelijk niemand in haar ziel laten kijken: haar man niet en ook haar eigen kinderen niet. Gevoelens? Daar zwijg je over. Wanneer ik als kind huilde, omdat ik mijn knie bezeerd had, zei ze kort: ‘Je hoeft daarom niet te janken, dat gaat wel over.’

Geen kusje op de wonde, geen aai over mijn bol. Als iets over gaat, hoef je er niet om te huilen. Zo simpel is het. En vermits alles wel weer voorbij gaat – als je maar lang genoeg wacht – heb je geen enkele reden om te huilen. En niet alleen ik: eigenlijk heeft niemand een reden om te huilen.

‘Mam, hoe denk jij dat het zal zijn als je dood bent?’ vraag ik.

‘Heel simpel. Als ik hier stop, ga ik aan de overkant gewoon door met leven. Dan zie ik iedereen terug die ik hier al zo lang heb moeten missen.’

‘Je gelooft er echt in, hè, mam?’

‘Natuurlijk geloof ik daar echt in. Ik heb er altijd al zo over gedacht, dat weet je.’

Ik denk terug aan een dag, zo’n dertig jaar geleden. Ik was zelf een jaar of veertien. We zitten met het hele gezin aan tafel en praten over het al of niet voortleven na de dood. De avond voordien hadden we naar het tv-programma ‘Leven na de dood’ gekeken. Vader vindt het allemaal klinkklare onzin. Anton, mijn oudste broer, is er wel voor te vinden. Hij vindt het idee van leven na de dood heel aanlokkelijk. Dan hoef je immers niet bang te zijn om dood te gaan. Wouter, mijn jongste broer, die dingen graag bediscussieert, zegt dat we ons daar toch geen beeld van kunnen vormen, omdat er nog nooit iemand is teruggekomen om te vertellen dat daar rijstepap met gouden lepeltjes gegeten wordt. Iedereen lacht.

‘Lachen jullie maar,’ zegt mam. ‘Ik weet heel zeker dat, als ik dood ga, ik gewoon ergens anders verder zal leven. Hoe dat in zijn werk gaat weet ik niet, maar ik ben ervan overtuigd dat we nooit echt doodgaan.’

‘En waar haal jij dat ‘zeker weten’ dan vandaan, moedertje?’ vraagt Wouter plagerig.

‘Omdat ik het weet!’ zegt mam nadrukkelijk.

‘En, meisje, wat denk jij ervan?’ vraagt Anton.

‘Ik geloof ook dat we, op de ene af andere manier, verder leven,’ zeg ik. ‘En ik geloof dat we later weer opnieuw geboren zullen worden. Als dat niet zo zou zijn, dan zou ik het leven veel te onrechtvaardig vinden. De ene mens is gezond en de andere ziek, de ene is arm en de andere rijk, de ene gelukkig en de andere ongelukkig. Als alles ophoudt na dit ene leven zou dat niet eerlijk zijn.’

‘Als jij daar zo van overtuigd bent,’ zegt Wouter uitdagend, ‘dan moet jij ons maar iets laten weten als je dood bent.’

‘Wie zegt dat ik als eerste dood ga, meneertje ongeloof,’ antwoord ik kattig. ‘Ik ben tenslotte de jongste van ons allemaal.’

‘Ja, daar zit iets in.’

Er wordt druk heen en weer gepraat en tot slot spreken we af, dat degene van ons die als eerste dood gaat, dat aan de anderen zal laten weten. Wakker worden met een geest aan je bed vinden we geen van allen een leuke gedachte. Daarom komen we overeen, dat de dode een teken van leven zal geven, door de lampen in huis eventjes te laten flikkeren. Ik herinner me die dag alsof het gisteren was. Het was voor een zeldzame keer gezellig geweest aan tafel.

Zittend aan haar bed, bedenk ik dat mam hoogstwaarschijnlijk de eerste zal zijn, die zal ontdekken of er inderdaad nog een leven na de dood is. Ik heb zin om haar te vragen of zij zich dit gesprek nog herinnert, maar dat zou wel heel ongepast zijn op dit moment, dus vraag ik het maar niet. Ik bemerk dat mam me verbaasd aankijkt. Blijkbaar heeft ze al die tijd mijn gezicht bestudeerd.

‘Mam, ik vind het zo erg dat je aan deze ziekte moet sterven. Was je niet liever gewoon plotseling dood gegaan, bijvoorbeeld doordat je hart het begeeft, zoals bij tante Elly gebeurde?’

‘Nee, ik vind het niet erg dat ik aan kanker dood ga. Ik wil helemaal niet zo plots sterven. Op deze manier kan ik rustig afscheid nemen van alles en iedereen.’

Dit antwoord had ik niet verwacht, maar er zit wel iets in. Het lijkt mij ook fijner om afscheid te nemen, alleen mag het allemaal een flink stuk korter zijn. Liefst geen maanden, maar enkele dagen.

‘Dus je vindt het niet erg om kanker te hebben?’ zeg ik nogal onhandig.

‘Nee, ik vind het helemaal niet erg. Trouwens, deze ziekte is mijn straf.’

‘Je straf?’ vraag ik ongelovig.

‘Ja, mijn straf.’

‘Maar moedertje toch, hoe kom je daar bij?’

‘Het is mijn straf!’ antwoordt ze met nog meer nadruk.

‘Maar, mam, waarom zou dat jouw straf zijn? Zo’n slecht mens ben je toch niet? Er sterven toch ook kleine kinderen aan kanker. Denk je dan dat die ook gestraft worden?’

‘Dat weet ik niet, maar ik word in ieder geval wel gestraft.’

‘Maar, mam …’

‘Ik weet dat deze kanker mijn straf is,’ zegt ze kwaad, ‘en nu wil ik er niets meer over horen. Heb je dat goed begrepen?’

Ik schrik van haar heftigheid en durf niets meer te zeggen.

Hoog tijd nu voor een pauze en ik ga in de keuken in mijn eentje thee zitten drinken.

Wat doe ik hier eigenlijk? Waarom doe ik zoveel moeite om haar laatste wens, thuis sterven, in vervulling te laten gaan? In ieder geval niet omdat we zo’n goede band hebben. Misschien doe ik het omdat ik hoop dat er straks, als het mijn tijd is, ook iemand voor mij zal zorgen. Eigenlijk is die kans niet zo geweldig groot, want ik heb geen kinderen en mijn broers zie ik het zeker niet doen. Maar ik doe het ook voor haar, omdat ik van haar houd, omdat zij mijn moeder is.

Ik slurp nog eens van de hete thee. Eigenlijk wil ik het liefst naar mijn eigen huis, weg van mam, weg van alle ellende. Naar Yara, mijn hond, die ik al weken alleen maar kortstondig uitlaat, als ik tussendoor even thuis ben.

Dadelijk zal paps middagdutje erop zitten. Niet dat ik veel aan hem heb, want hij ‘kan daar allemaal niet zo goed tegen’ en blijft zoveel mogelijk uit mams buurt. Ik heb hem niet één keer aan haar bed zien zitten, of gezien dat hij haar hand vasthield.

Wat een ouders heb ik toch!

Ik wil even naar buiten. De frisse lucht zal me goed doen.

Vanuit de keuken roep ik: ‘Mam, ik loop even naar de bakker. Heb je ergens zin in?’

‘Mij eender. Als het maar niet te droog is, want dat krijg ik niet weggeslikt.’

‘Oké, ik zal niet lang weg zijn,’ zeg ik terwijl ik mijn jas aantrek.

‘Je weet waar het geld ligt?’

‘Ja, weet ik. Ik ben dadelijk terug.’

Als ik de achterdeur achter me sluit, valt er een enorme druk van me af. Met een gevoel van vrijheid wandel ik rustig naar de bakker. De bomen in onze straat staan nog volledig in blad. Vreemd, het is toch al oktober. Onderweg kom ik enkele mensen tegen die me vriendelijk goedendag zeggen. Dat vind ik zo fijn in een klein dorp: iedereen kent iedereen.

Als ik bij de bakker kom en de deur openduw, klinkt er een vrolijk deuntje.

‘Goedemiddag, Hanna. Hoe is het met je moeder?’ vraagt de verkoopster.

‘Niet goed, ze is heel zwak geworden.’

‘O, dat spijt me. Doe je haar wel even de groetjes van me?’

‘Dat doe ik. Geeft u mij zo eentje en zo een en ook nog die daar, die met slagroom,’ wijs ik aan.

De verkoopster pakt de gebakjes in en overhandigt ze me.

‘Je moeder is echt een lieve vrouw, altijd goed gehumeurd en vriendelijk.’

‘Ja, zo is mijn moeder, altijd vriendelijk.’ (Naar vreemden toe, denk ik er achteraan.)

Eenmaal weer buiten kom ik Marjan, onze buurvrouw, tegen.

‘Hé, Hanna. Het gaat niet zo goed met je moeder, zeker? Ik zie alle dagen de auto van de dokter en die van de verpleegster op de oprit staan.’

‘Tja, Marjan, wat moet ik zeggen. Haar lichaam is totaal uitgeput, maar zij geeft de strijd nog niet op.’

Marjan pakt mijn handen vast.

‘Ze is een taaie, hè? Het zal wel niet zo gemakkelijk zijn voor jou.’

‘Ik houd het nog wel even vol, al moet het nu geen weken meer duren.’

‘Nou meid, sterkte ermee. Ik zal straks of morgen wel even aanlopen.’

‘Doe dat, Marjan. Dat zal mam plezier doen.’

Marjan springt op haar fiets en rijdt weg.

Marjan is echt een fantastische, lieve vrouw. Als kind probeerde ik zoveel mogelijk bij haar te zijn. Ze had twee kleine kinderen: Hanne en Lore, en ik vond het fijn om met hen te spelen en voor ze te zorgen. Hoewel ik zelf nog maar een kind was, mocht ik van Marjan de kleintjes, na hun middagdutje, uit hun bedje halen en nieuwe luiers aandoen. Het tijdperk van de wegwerpluiers was nog niet aangebroken en het was best moeilijk. Eerst deed je een doek met veiligheidsspelden om en nadien deed je er dan een stuk plastiek omheen dat je aan de zijkanten dichtknoopte. Ik was dol op Hanne en Lore en speelde urenlang met hen. ’s Avonds, bracht ik hen naar hun bedje en vertelde zelfverzonnen verhaaltjes. Hanne en Lore gingen met plezier slapen, want iedere avond fantaseerde ik een nieuw vervolg op mijn verhaal en dat maakte hen nieuwsgierig. Bij Marjan was de sfeer altijd heerlijk ontspannen. Geen geschreeuw, geen vernederingen. Thuis durfde ik niet meer te tekenen; ik werd toch maar uitgelachen. Maar bij Marjan was het heerlijk om samen met Hanne en Lore te kliederen. Mijn tekeningen werden net zo geprezen als de werkjes van haar eigen kindjes. Ook mijn kunstwerkje werd aan de muur gehangen. Ja, Marjan is een lief mens en een fantastische moeder!

Ik kijk op mijn horloge en ontdek dat er flink wat tijd verstreken is sinds ik wegging voor de taartjes. Mij schuldig voelend zet ik er flink de pas in. Zoals ik al verwachtte, verwijt mam me, bij mijn thuiskomst, dat ik te lang weggebleven ben; dat ik haar veel te lang alleen heb gelaten.

‘Ach, mam, ik kwam onderweg Marjan tegen en we hebben eventjes staan praten. Je weet wel hoe dat gaat. Kijk, ik heb slagroomtaartjes voor je meegebracht.’

‘Mmmm, die zien er lekker uit. Daar heb ik nu echt zin in.’

Vlug dek ik de tafel en wek vader. Hij kijkt verbaasd rond.

‘Is het dan al zo laat?’

‘Ja, vadertje, het is al twee uur geweest. Kom je aan tafel? Ik heb taartjes gehaald.’

Geen antwoord. Dat gebeurt wel meer. Ik vertrouw erop dat hij me wel gehoord heeft en loop terug naar mam om haar aan tafel te helpen. Bij het tillen voel ik hoe moe ik ben, mijn spieren trillen van de inspanning. Nog even volhouden, Hanna. Straks, als alles voorbij is, heb je meer dan genoeg tijd om uit te rusten. Met verwarde haren en een verdwaasde blik komt vader aangeschuifeld.

‘Nog niet helemaal wakker, hè, vadertje,’ zeg ik, terwijl ik met een hand snel zijn piekende haren gladstrijk.

We zijn net klaar met ons vieruurtje als de deurbel gaat. Het is de huisarts. In de hal vertel ik haar kort dat mam wil praten over ‘hulp als het te moeilijk wordt’. Ik weet immers uit ervaring, dat mam dit onderwerp nooit zelf ter sprake zal brengen.

‘Kom, pap, wij gaan met z’n tweetjes naar de keuken, dan kan mam eventjes alleen zijn met de dokter.’

Een kwartier later hoor ik de voordeur dichtslaan.

‘Zo, pap, die is vertrokken. We kunnen weer naar binnen.’

‘Ik ben zo moe, ik wil gaan liggen,’ zegt pap.

‘Doe maar. Ik zorg wel voor mam.’

‘En, mam, hebben jullie erover gesproken?’

Ze kijkt me met opgetrokken wenkbrauwen vragend aan.

‘Je weet wel. Of de dokter je wil helpen als het te moeilijk voor je wordt?’

‘O, bedoel je dat. Ja, we hebben het erover gehad, dus dat is ook van de baan.’

Gefrustreerd vraag ik me af hoe het mijn moeder telkens weer lukt om ieder gesprek af te breken nog voor het begonnen is. De rest van de middag kijken we samen dieren documentaires. Mam houdt van dieren. Ze vat het kernachtig samen.

‘We spreken niet voor niets over het dierenrijk en het mensdom.’

Dieren zijn altijd eerlijk en daarom verkiest ze dieren boven mensen. Bij de belevenissen van een familie stokstaartjes lachen we tot de tranen over onze wangen rollen. Dit maakt alles weer goed. Hier doe ik het voor: mam gelukkig zien.

Na het avondeten komt mijn jongste broer, Wouter, op bezoek. Ik maak van de gelegenheid gebruik om er eventjes tussenuit te knijpen. Ik rijd naar huis en bel mijn vriendin Lies op. Ze luistert met engelengeduld naar mijn frustraties en zorgen.

‘Het is fijn dat je voor je moeder zorgt,’ zegt ze, ‘maar onthoud ook dat je op ieder moment mag stoppen als je het niet meer aankunt.’ Ik voel me gehoord en begrepen en meer heb ik op dit moment niet nodig. Ik kijk even de post door, er is niets bijzonders bij, loop snel een rondje met Yara en rijd terug naar het ouderlijk huis.

Als ik het huis binnenkom, zitten vader en Wouter naast mam.

Ze steekt dadelijk van wal: ‘Waarom ben je zolang weggebleven? Je weet toch dat ik niet graag alleen ben.’

‘En pap en ik dan,’ zegt Wouter. ‘Zijn wij dan niemand?’

Daar zegt mam niets op. Ik besef dat dit voor pap en Wouter wel heel pijnlijk is, en zeg verzoenend dat mam het niet zo bedoeld heeft. Ik help haar van de stoel naar het bed en zet de tv aan, zodat ze naar haar favoriete serie kan kijken. Waarom neem ik het toch altijd voor haar op? Voelt ze dan zelf niet dat ze Wouter en pap daar geweldig mee kwetst? Voelt ze dan niet dat ze eigenlijk zegt dat Wouter en pap niets voor haar betekenen? Waarom doet ze dat? Ben ik dan echt de enige persoon in haar leven die ze naast zich wil? Mam roept meer vragen bij me op dan wie ook. Na vierenveertig jaar begrijp ik haar nog steeds niet. Ik weet niet wat ze denkt of voelt. Ze is een volstrekte vreemde. Heb ik een plaats in haar hart? Ik weet het niet. Hebben de andere gezinsleden een plek in haar hart? Ik weet het niet.

Moeder, wie ben jij?

Nu ik er ben, gaat vader naar zijn kamer en Wouter rijdt naar huis. Ik vermoed dat ze het gevoel hebben dat ze niet meer nodig zijn, dat ze ‘niemand’ zijn als ik er ben. Ik ben niet gelukkig met deze situatie. Het wordt me steeds duidelijker dat mijn vader en broers jaloers op mij zijn. Dat ze me benijden om mijn ‘eerste plaats’ bij mam. Als ze in mijn schoenen zouden staan, zouden ze weten dat er geen enkele reden tot afgunst is. Mams favoriet zijn is echt geen voorrecht! Ze trekt je aan en duwt je daarna weer weg: je wordt er gek van! Ik denk terug aan de strijd, die zich jaren geleden tussen ons afspeelde. Ik wilde zelf bepalen hoe ik leefde en ging op zoek naar een betaalbare woonruimte.

De ene dag smeekte mam: ‘Laat me toch niet alleen met je vader. Ik heb je nodig!’

En de volgende morgen zei ze even overtuigend: ‘Vertrek maar, ik heb toch niks aan jou!’

Dit spel van aantrekken en afstoten duurde wekenlang tot ik uitbarstte en schreeuwde: ‘Nu moet je beslissen! Of je wilt me hier bij jou, of je wilt me helemaal niet in je buurt!

Maar dit...!’

En om mijn woorden kracht bij te zetten trok ik haar tegen me aan en duwde haar vervolgens weer weg.

‘Dit moet ophouden. Ik word er gek van. Wat wil je? Ik wil het nú weten!’

‘Blijf alsjeblieft bij me, laat me niet alleen!’

‘Ben je daar heel zeker van, mam? Denk eraan dat wat je nu antwoordt, blijft. Geen ‘ik wil je’ en ‘ik wil je niet’ spelletjes meer!’

‘Blijf bij mij!’

En ik bleef... voor een tijdje. Enkele jaren later herhaalde het aantrekken en afstoten zich en besloot ik dat het echt genoeg was: ik verhuisde naar mijn eigen woning.

De verpleegster komt moeder omkleden. ‘Klaarmaken voor de nacht’ noemt ze het. De tv gaat uit en zo begint voor ons allen de nacht. Pap gaat sowieso al jaren om negen uur slapen en sedert mam ziek is, doet zij dat ook. Ik lig op de bank en hoop dat ik ook een beetje kan slapen. Ik ben doodop. Een beetje doezelend denk ik terug aan de droom die ik twee jaar geleden had. Mam was op dat moment nog kerngezond. In die droom ligt mam in het ziekenhuis, in een noodbed op de gang. Ik sta bij het bed en houd haar hand vast. Dan zie ik ineens tante Elly naast het bed staan.

‘Tante Elly, wat doe jij hier?’ vraag ik verbaasd. ‘Je bent toch dood?’

‘Ja, Hanna, ik ben dood, maar ik ben hier om je moeder op te halen,’ antwoordt ze met een glimlach. ‘Het is haar tijd.’

‘Geef haar nog een laatste zoen en dan neem ik haar met me mee.’

Ik geef mam, die bewusteloos is, een zoen op haar voorhoofd en fluister zachtjes in haar oor: ‘Ik hou van jou, mam, goede reis.’ Het volgende moment zie ik hoe tante Elly mams hand vast pakt en hoe een wazige kopie van mam uit haar lichaam stapt en naast tante Elly gaat staan. Ze wuiven me alle twee lachend toe en verdwijnen vervolgens in het niets. Het is een vreemde droom en ik vraag me dagenlang af of ik hem vertellen zal. Zal het haar blij maken? Of bedroefd? Misschien wordt ze wel kwaad. Na enkele dagen wikken en wegen, besluit ik het toch maar te vertellen. We zitten samen aan tafel te borduren en dit lijkt me een geschikt moment om er mee voor de dag te komen.

‘Mam, ik heb gedroomd dat je ziek was.’

Ik vertel de hele droom. Ze luistert aandachtig en haar ogen vullen zich met tranen.

‘Oh, als dat eens waar kon zijn.’

Ik ben een beetje ontdaan. Ik zag mam nog nooit huilen.

‘Nu kan ik gerust zijn,’ zegt ze, haar tranen drogend. ‘O, wat zal het fijn zijn om Elly terug te zien. Nu ik weet dat zij me komt halen, ben ik niet meer bang om dood te gaan. Ik ben zo blij dat je me die droom verteld hebt.’