JOEP DOHMEN

De Vriendenrepubliek

Limburgse kringen

Deze uitgave kwam tot stand met steun van het Fonds

Bijzondere Journalisitieke Projecten. Eerdere versies van een aantal hoofdstukken zijn verschenen in De Limburger, 1985-1995

 Colofon

De Vriendenrepubliek, Limburgse kringen

© Joep Dohmen

© Uitgeverij Leon van Dorp

Eerste druk: december 1996 (Uitgeverij sun, Nijmegen)

Tweede, gecorrigeerde druk: januari 1997 (Uitgeverij sun, Nijmegen)

Derde druk: december 2013 (Uitgeverij Leon van Dorp, Heerlen)

Vormgeving: Leon van Dorp Grafische Vormgeving, Heerlen

Foto op het omslag: © Frits Widdershoven.

Laatste vergadering Provinciale Staten in het oude Gouvernement,

16 januari 1986

isbn 978-90-79226-55-9

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, internet, sociale media of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijk toestemming van de uitgever.

Uitgeverij Leon van Dorp

Ovidiusstraat 107

6417VT Heerlen

info@leonvandorp.nl

www.leonvandorp.nl

Inhoudsopgave

Colofon

Woord vooraf

proloog

1. Een attente inspecteur

Het begin van ‘de Moeder aller Affaires’. Wegenbouwer Baars

praat zijn mond voorbij bij de FIOD

deel i. oorzaken en structuren

2. Onverwerkt verleden

De dag dat Den Uyl in Heerlen de mijnen sloot, markeert het

begin van de bloeiperiode van de Vriendenrepubliek

3. ‘Eigen bedrijven eerst’

Het herstructureringsbeleid en de sanering van de mijnterreinen

4. Een duiventil

De open deur van het provinciehuis. De contacten tussen

politiek en bouw ontrafeld

5. Ome Sjaak

Van boerenzoon tot miljonair. Het geven en nemen in de bouw

6. Regenten en hun geld

Van kvp tot cda. De macht van de peetvaders van

het Dr. Nolensfonds en de welgevulde verkiezingskassen.

De manipulatie van Wim van Velzen

7. ‘Pis niet tegen een toog’

De rol van de Limburgse media, vergroeid met de Vriendenrepubliek. De verstrengelingen en het gebrek aan speurzin

8. Netwerken

Grote en kleine circuits. De achterkamertjes, de dsm-lobby en

de Tilburgse kliek

9. Reislust en smeerkunst

Het golfbaancircuit, Toda Rabba en Meuse. Politici en

ambtenaren reisden op kosten van relaties de wereld rond.

En: andere smeerkunst

deel ii. vijf gevallen

10. Voor wat hoort wat

Het ‘systeem’ in de Limburgse hoofdstad. De protectie

van bevriende bedrijven, de zwarte kas en de affaires van

de wethouders

11. De koning van het circuit

Ger Ruijters, projectontwikkelaar, makelaar en ‘Macher’.

De koning van het ‘ons-kent-ons circuit’

12. Bestuurlijke octopus

Hoe corruptie doordrong tot het ABP in Heerlen. De gratis

vakanties van Jan Reijnen en de afdeling onroerend goed

opnieuw in opspraak

13. Robin Hood

De voorman van de PvdA in Limburg valt van zijn voetstuk.

Zijn levensloop, zijn arrestatie en zijn bijna-vrijspraak

14. Het Scheperspaleis

wbl als erfenis van de sbdi-affaire. Hoe de netwerken ook de volkshuisvesting bestieren en dezelfde mensen er beter van worden

deel iii. actie en reactie, effecten

15. Tout politiek Limburg

De houding van de politiek tijdens de affaires: zwijgen,

ongeloof en het voorzichtig begin van een maatschappelijke discussie

16. Loze beloften

Justitie in Maastricht vóór en tijdens de affaires. De geheime corruptie-lijst, het einde van het onderzoek en de beloften

van Hirsch Ballin

17. Bronnen

Twee journalisten op zoek in de Vriendenrepubliek. Over

bronnen, beerputten, rechtszaken en de zure nasmaak

18. ‘Het was een mooie reis’

De maatregelen van Dales, de gedragscodes en het nieuwe

aanbestedingsbeleid.

epiloog

19. In zaken

Wat is er geworden van de hoofdrolspelers?

Wie is wie in de Vriendenrepubliek?

Bibliografische notitie

Register van personen, bedrijven en instellingen

achterflaptekst

Woord vooraf

‘Veel van wat journalisten hebben geschreven, had de reuk van Limburgs masochisme en bewuste nestbevuiling.’ Jan Smeets, voorzitter van de Limburgse Werkgeversvereniging, had er in 1992 geen goed woord voor over, voor de krantenberichten over corruptie. Limburg was niet corrupt, althans niet corrupter dan de rest van Nederland. Met uitzondering van de zaak tegen burgemeester Vossen van Gulpen was toch niets laakbaars aan het licht gebracht? Smeets concludeerde: ‘Wij hebben in Limburg geen sjoemelcultuur.’

Vier jaar lang, tot 1996, was Zuid-Limburg in de greep van de corruptie-affaires. Justitie deed een voor Nederlandse begrippen opzienbarend onderzoek. Negen politici en ambtenaren zijn veroordeeld. Veel meer ambtsdragers en tientallen bedrijven raakten in opspraak, maar zijn niet strafrechtelijk vervolgd. In 1994 was duidelijk dat het openbaar ministerie weinig trek had in meer onderzoeken.

De justitiële onderzoeken begonnen in 1992 na publicaties in het dagblad De Limburger. De regionale krant liet Henk Langenberg en mij drie jaar speuren naar belangenverstrengelingen tussen politiek en bouwwereld in Zuid-Limburg. Een unicum in de Nederlandse journalistiek. Het speurwerk mondde uit in honderden artikelen. De teneur was dat Zuid-Limburg ver afgegleden was van de landelijke normen. Zuid-Limburg als het Sicilië van Nederland? Smeets verbijt zich als hij het leest.

Terwijl de affaires verbleken en Zuid-Limburgse overheden zich schoonpleiten met nieuwe afspraken voor het verlenen van bouwopdrachten en gedragsregels voor politici en ambtenaren, dringen zich vragen op. Hoe kon het zo komen? Waarom Zuid-Limburg? Is het gebied wel zo anders dan de rest van Nederland? En: is Limburg beter geworden van alle ophef?

Om de affaires in hun samenhang te kunnen zien en antwoord te geven op de vragen, is dit boek geschreven. Het tijdstip is niet vreemd. De laatste corruptiezaken zijn of worden afgehandeld in de rechtszalen, justitie begint niet aan nieuwe onderzoeken en het duo Langenberg/Dohmen is uit elkaar.

Dit boek is een afsluiting van drie jaar speurwerk. Een afsluiting van een merkwaardige wending in de loopbaan van Henk en mij. Het is ook een reactie op de veronderstelling dat er eigenlijk niets aan de hand was. Dat beeld ontstond na de aanvankelijke vrijspraak van ex-burgemeester Riem van Brunssum in 1995. Later zou hij in hoger beroep toch nog tegen een gedeeltelijke veroordeling oplopen.

Het boek móést er komen. Lang hebben Henk en ik gepraat hoe ik het zou doen. Het bleek privé en in het werk moeilijk inpasbaar. Uiteindelijk heb ik het geschreven in de maanden april, mei en juni van 1996, met steun van het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten. Dat maakte het financieel mogelijk dat ik bijzonder verlof kon nemen bij de krant.

Aan de basis van dit boek liggen de honderden artikelen uit De Limburger. Daarnaast deed ik aanvullend onderzoek en voerde ik gesprekken met een twintigtal sleutelfiguren en hoofdrolspelers. Bij de voorbereidingen bleek dat het verleden nog niet door iedereen verwerkt is en de geslotenheid voortduurt. Veel betrokkenen wensten niet te praten. Commissaris der koningin B. van Voorst tot Voorst liet via een woordvoerder weten een gesprek ‘niet opportuun’ te vinden, zijn voorganger E. Mastenbroek zag ‘geen meerwaarde’ en diens voorganger J. Kremers liet gewoon niets horen. Oud-gedeputeerde Th. Verhagen had ‘geen behoefte’ aan een gesprek en zijn collega

W. Buck en procureur-generaal R. Gonsalves gaven ‘geen commentaar’. Arie Kuijper, voormalig voorzitter van het Gewest Limburg van de pvda, mocht van zijn bestuur niet praten. Vragen moesten maar schriftelijk aan een ‘petit comité’ gericht worden. Een poging van de Limburgse pvda-top om ook andere politieke partijen in de boycot te betrekken mislukte.

Opmerkelijk was de bereidheid tot medewerking bij het cda in Limburg. De partij die vier jaar onder schot lag, zou alle reden gehad hebben om de hoorn op de haak te gooien. Dat gebeurde niet. Er kwam geen verbod om met mij te praten. Het leidde tot lange gesprekken, onder meer met voormalig voorzitter Lex Magielsen van het cda-Limburg. Die gesprekken waren er ook met PvdA’ers die – mogelijk niet op de hoogte van de boycot – toch met mij spraken. Thijs Wöltgens gaf mij een verrassende kijk op het ontstaan van de Vriendenrepubliek. Voormalig hoofdofficier J. Fransen was openhartig over de gang van zaken bij het openbaar ministerie. Zijn opvolger H. Overbosch daarentegen verbood leden van het om mee te werken aan de totstandkoming van dit boek.

In het eerste deel worden de oorzaken, de structuren, de smeermiddelen en de anatomie van enkele netwerken beschreven. In het tweede deel worden vijf gevallen behandeld die aan het licht kwamen. Deel drie omvat de reacties en de effecten. Toegevoegd is een ‘Wie is wie’, een uitkomst voor wie kennismaakt met de Vriendenrepubliek.

Met het hoofdstuk ‘Bronnen’ heb ik geworsteld. Het merkwaardige probleem deed zich voor dat ik over onszelf, onze werkwijze en onze bronnen moest schrijven. We speelden zelf een rol in de affaires, moesten voor de rechtbank getuigen en kregen kritiek te verduren op de onthullingen. Journalisten schrijven doorgaans over anderen, niet over zichzelf. Ik heb toch een poging gedaan. Dan was er het probleem dat het boek iets moest vertellen over onze bronnen en onze werkwijze, zonder dat de informanten in gevaar zouden komen. Daarom heb ik sommige namen, tijdstippen en plaatsen veranderd.

Dit boek is het resultaat van vier jaar nauw samenwerken met Henk Langenberg. Dat was voor ons allebei niet altijd gemakkelijk. Maar na elke knallende ruzie gingen we telkens toch weer samen door één deur – al was dat soms een paar dagen later. Het moet gezegd dat er geen affaires waren geweest als Henk als rechtbankverslaggever in 1992 niet zijn ogen open gehouden had.

Dat De Vriendenrepubliek kon worden geschreven, is ook te danken aan de collega’s van De Limburger en mensen uit mijn omgeving, onder wie mijn broer Jean. Tijdens het schrijven nam Anja mij thuis veel werk uit handen. Zij las bovendien, soms met knipperende oogjes, de concept-teksten. De Nederlandse Vereniging van Journalisten maakte het financieel mogelijk dat een advocaat de concept-teksten nauwgezet controleerde. Al voor het verschijnen van het boek stelden zes hoofdrolspelers rechtszaken in het vooruitzicht.

De Vriendenrepubliek draag ik op aan onze informanten. Zij hebben ons, met het risico van het verlies van opdrachten of baan en de dreiging van schadeclaims, voorzien van de nodige gegevens. Zij hebben ertoe bijgedragen dat de negatieve spiraal in Zuid-Limburg is doorbroken. Wij hebben het alleen opgeschreven.

Maastricht, december 1996

Sinds de tweede druk van dit boek zijn zestien jaren verstreken. Jaren waarin nieuwe affaires zich aandienden. Jaren ook waarin De Vriendenrepubliek een klassieker werd, waar nog steeds vraag naar is. Tot een derde druk kwam het echter nooit. Om tegemoet te komen aan de vraag heeft uitgeverij Leon van Dorp in Heerlen deze herdruk van de tweede druk mogelijk gemaakt. De inhoud is niet geactualiseerd.

Heerlen, december 2013

PROLOOG

1. Een attente inspecteur

‘Ik wil er niet omheen draaien. We kopen wel eens werk in. Ik bedoel te zeggen dat ik nooit geld zal uitgeven zonder dat er een afspraak tegenover staat of aan ten grondslag ligt. Degene die het geld ontvangt, zal ook aan mijn bedrijf moeten denken.’

De rechercheurs P. Scheres en W. Haenen van de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (fiod) troffen de 62-jarige wegenbouwer Sjaak Baars aan op een gelukkig moment. Donderdag 12 juli 1990, kwart over vier. Baars babbelde in zijn huis in Klimmen aan een stuk door. Scheres en Haenen waren bij Baars op bezoek om hem te verhoren over de financiële hulp die hij geboden had aan provincieambtenaar Piet Dohmen en wethouder Gé Craenen uit Echt. Baars wilde wel uitleggen hoe hij aan werk kwam door het betalen van geld. ‘Inkopen van opdrachten’, noemde hij het. Voor het eerst in Nederland was een ondernemer zo openhartig. Voor het eerst werd de omvang van corruptie in Zuid-Limburg duidelijk.

Baars gaf toe dat het voor hem normaal was mensen om te kopen. Hij betaalde ook om ‘bepaalde personen’ op invloedrijke posities te vriend te houden. Wie hem snel informeerde over werk en subsidies, kreeg tipgeld.

Baars had een speciale steekpenningenrekening, nummer 062600 bij de Nederlandse Middenstands Bank. De bankafschriften vertellen dat Baars tussen 1984 en 1989 tientallen keren per jaar naar nmb-filialen in Valkenburg, Haelen, Heerlen en Maastricht stapte om bedragen tussen de 2500 en 30.000 gulden af te halen. Het smeer- en tipgeld – tussen anderhalve en drie ton per jaar – deelde hij uit aan mensen die hem werk konden bezorgen of die hij te vriend moest houden. Het waren burgemeesters, wethouders en ambtenaren. Baars werkte bijna uitsluitend voor de provincie Limburg en voor gemeenten in Zuid- en Midden-Limburg. Welke namen schuilgingen achter de sommen geld die hij persoonlijk in enveloppen overhandigde, weigerde de wegenbouwer tegen de fiod te zeggen. Verder sprak hij vrijuit.

Ik kan u […] het volgende voorbeeld geven. Een burgemeester mag geen bijbaantjes hebben. Als hij die heeft moet hij die aan de raad kenbaar maken, dus mag hij niet als adviseur te boek staan. Dan geef ik hem in dit voorbeeld dan wel eens geld. Dat wordt dan op deze rekening geboekt. Ik en niemand anders draag hiervoor de volle verantwoordelijkheid. Als er gelden aan wie dan ook op deze manier betaald moeten worden dan zadel ik daar niemand anders mee op, dan doe ik dat zelf.

Ik moet u verklaren dat er twee methoden voorkomen, namelijk of ik ga naar iemand toe en dan zeg ik, jij krijgt van mij bijvoorbeeld vijfduizend gulden en dan zorg jij dat wij dat werk krijgen, of ik zorg ervoor dat bepaalde personen te vriend worden gehouden en deze worden door mij dan gunstig gestemd door het betalen van bepaalde bedragen; er is nog een derde categorie, namelijk de personen die je als bedrijf absoluut nodig hebt. Deze laatste categorie bestaat uit de drie personen die in het stichtingsbestuur zitten, de heren Notenboom, Buck en Geerards,* en die betaal ik een bedrag van ongeveer 12.500 gulden per jaar voor advieskosten en hierbij is niets illegaals, en dit wordt ook als zodanig geboekt.

Ook komt het voor dat er mensen zijn die me tips geven over bijvoorbeeld de marktontwikkeling of de vak-techniek, of bijvoorbeeld mensen die weten waar en hoeveel er aan subsidies kan worden uitgekeerd. Ik wil dan tijdig geïnformeerd worden om te weten waar voor mij de werkmogelijkheid ligt. Aan deze mensen geef ik ook wel vergoedingen, dit is in elk geval een jaarlijkse terugkerende vergoeding. Al de hier als voorbeeld genoemde uitgaven en vergoedingen worden in mijn opdracht door de heer Chermin [hoofd administratie van Baars, jd] geboekt op de door u genoemde rekening. Ik haal bedragen van de bank af en betaal die contant uit aan de personen waarvan ik denk dat die er toe bijdragen dat ik werken krijg. Desgevraagd wil ik u verklaren dat ik nooit namen zal noemen van mensen die de gelden hebben gekregen. Ik zal nooit de privacy van die mensen schenden. Ik zeg u dat deze namen nooit uit mijn mond komen. Ik kan dat niet en zal dat ook niet doen.

U houdt mij voor dat ik verplicht ben desgevraagd aan de fiscus juiste en volledige informatie te verschaffen. Ik blijf bij mijn antwoord dat ik geen namen zal noemen. Nu niet, het volgend jaar niet, nooit. Ik heb ook nooit aan iemand verteld wie dit geld heeft gekregen, ook niet aan de accountant of mijn administrateur. […] Ik denk dat het voor de accountant niet mogelijk is om u nu achteraf te laten vertellen waarop de geboekte bedragen betrekking hebben.

U vraagt mij hoe de accountant dan ertoe is kunnen komen om een goedkeurende verklaring in mijn bedrijf af te geven, aangezien hij dan toch verklaart dat de gepresenteerde cijfers een getrouw beeld van de werkelijkheid weergeven en hij toch de juistheid en toelaatbaarheid van deze kosten heeft moeten beoordelen. Ik wil hier geen antwoord meer op geven, hierbij is het bestaansrecht van mijn bedrijf in het geding en ik zeg u dat de accountant van mij overal inzage in krijgt. Binnen mijn bedrijf is niets voor de accountant geheim, behalve deze uitgaven ter verwerving van opdrachten. Ik zal mijn verantwoordelijkheid over deze uitgaven koste wat kost handhaven en nooit tegenover iemand verder iets zeggen. […] Ik kan het vergeten als bedrijf, als ik namen noem.

De zaak was aangezwengeld door een attente inspecteur van de Belastingdienst Ondernemingen in Maastricht, G. Waltmans. Die behandelde in 1989 de aangifte vennootschapsbelasting over 1985 van Baars, een middelgroot wegenbouwbedrijf in Zuid-Limburg. De Rijksaccountantsdienst deed op verzoek van de inspecteur een boekenonderzoek bij Baars. Daaruit bleek dat het bedrijf jaarlijks tot driehonderdduizend gulden uitgaf aan steekpenningen.

Waltmans sprak met Sjaak Baars en diens adviseur Bemelmans van accountantskantoor Moret over het omkopen van ambtenaren. De inspecteur zei dat hij strafbare feiten zou melden bij het openbaar ministerie. Waltmans verklaarde daarover later tegen de fiod: ‘Ik had echter de indruk dat men niet zo zwaar tilde aan het plegen van strafbare feiten.’ Waar Bemelmans en Baars wel zwaar aan tilden was de mogelijke publiciteit. Waltmans: ‘Bemelmans vroeg me nogmaals om goed na te denken voor een eventueel doorbrieven van deze kwestie naar het om en een goede belangenafweging te maken, gelet op de zakelijke belangen van de Baars-bedrijven.’

Het gerenommeerde accountantskantoor Moret in Maastricht was op de hoogte van de smeergeldpraktijken. In plaats van het vermoeden van een strafbaar feit te melden bij justitie, ondernam de accountant niets. Dat deed Waltmans wel. Hij waarschuwde het regiokantoor van de fiod in Sittard. Die dienst deed aanvullend onderzoek en legde in 1990 een duimendik dossier op het bureau bij justitie in Maastricht.

Dat Baars steekpenningen betaalde aan politici en ambtenaren, wist de belastingdienst in Maastricht trouwens al veertien jaar. Het was echter nooit aan justitie gemeld. In 1976 had de rijksaccountantsdienst een rapport getikt over de aangifte Vennootschapsbelasting 1974 van Baars. Het was de rijksaccountant opgevallen dat Baars onverbloemd een post ‘steekpenningen’ had opgenomen als onderdeel van de uitgavenpost ‘representatiekosten, goodwill en giften’. Baars sprak in 1976 met de belastingdienst af dat hij niet meer dan vijftig procent van de steekpenningen als aftrekpost zou opvoeren. Dat was een praktische oplossing. De ontvangers van het smeergeld verzwegen hun neveninkomsten zelf wijselijk voor de belastingen. Baars toonde zich in 1976 ook bereid om het steekpenningenbedrag in de toekomst zo laag mogelijk te houden.

De belastingdienst had niet alleen met Baars een afspraak over de steekpenningen, maar ook met andere bedrijven. Uit de elf corruptieonderzoeken van justitie tussen 1992 en 1995, bleek dat vijfentwintig Zuid-Limburgse wegenbouwers, aannemers, architecten en andere bedrijven betrokken waren bij smeergeldpraktijken.

Belastingdienst en justitie hebben nooit onderzoek gedaan naar de totale smeergeldstroom in Zuid-Limburg. Dat is ook een moeilijk karwei aangezien steekpenningen op creatieve manieren in de boeken terechtkomen: als meerwerk, acquisitie, representatie, reclamedoeleinden of andere onkosten. Om toch een indicatie te krijgen over de omvang van het smeergeldcircuit in het zuiden van Limburg kan een schatting gemaakt worden. Uit cijfers van het Nederlands Verbond van Ondernemers in de Bouwnijverheid (nvob) blijkt dat Zuid-Limburg in 1991, bij het begin van de affaires, 102 aannemers in de burgerlijke en utiliteitsbouw en 29 aannemers in de grond-, weg- en waterbouw (gww) had. De eerste sector is voor 50 procent afhankelijk van overheidsopdrachten, de laatste voor 95 procent. Ervan uitgaande dat niet iedereen zoveel betaalde als het middelgrote bedrijf Baars, is honderdduizend gulden per gww-bedrijf per jaar en vijftigduizend per bouwbedrijf een voorzichtig gemiddelde. De gww-sector in Zuid-Limburg zou dan jaarlijks 2,9 miljoen gulden smeergeld betaald hebben aan overheidsambtenaren. De bouwbedrijven 5,1 miljoen gulden. Een smeergeldstroom van 8 miljoen gulden per jaar. De totale hoeveelheid steekpenningen die Zuid-Limburgse bestuurders en ambtenaren jaarlijks incasseerden lag zeker hoger. Naast de bouwbedrijven zijn er nog architecten, projectontwikkelaars, installateurs, afvalverwerkers en andere bedrijven. Ook die sectoren betalen smeergeld om aan overheidsopdrachten te komen, bleek uit de affaires. De doelgroep van de ondernemers was niet zo groot. Het ging om vijfhonderd politici en ambtenaren op gevoelige posities bij provincie, 23 gemeenten, Rijkswaterstaat en twee waterschappen.

Dat het een wijdverbreid verschijnsel was, kan ook worden opgemaakt uit de verklaring van het hoofd administratie van de Baars-bedrijven, J. Chermin, tegenover de fiod. Hij gaf toe dat er massaal werd omgekocht in Limburg.

Ik vind het verschrikkelijk dat mensen die voor de overheid werken steekpenningen aannemen, maar het gebeurt niet alleen hier, maar overal. Dit is niet uit te roeien. Het is mijns inziens bedrijfseconomisch noodzakelijk. […] Dit soort praktijken, om mensen in overheidsdienst geld te doen toekomen om aan een bepaalde opdracht te komen, neigt sterk naar een vorm van corruptie en dat vind ik verwerpelijk. Maar het is de normale gang van zaken. We vissen ook wel eens achter het net en dan gaat de opdracht naar een ander. Ik heb er dus uit concurrentie-overwegingen geen moeite mee om op deze manier aan werk te komen.

DEEL I

Oorzaken en strukturen

2. Onverwerkt verleden

Het was doodstil. Minister Joop den Uyl van Economische Zaken besteeg het spreekgestoelte in de Stadsschouwburg in Heerlen. Vrijdagmiddag 17 december 1965. De zaal zat vol brylcreemhoofden, hoornen brillen en zwarte pakken. Duizend genodigden, hoewel er maar plaats was voor achthonderd. Op het podium, bijeengeperst, de Mijnindustrieraad. In de zaal de bisschop, het bestuur van de Nederlandse Katholieke Mijnwerkersvakbond, de overige bonden, de mijndirecties, de hoofdingenieurs, de burgemeesters, de gouverneur en de deputés.

In het pluche van de schouwburg kondigde Den Uyl de sluiting van de eerste mijnen aan. De minister zei: ‘Geen mijnsluiting zonder redelijk perspectief op vervangende werkgelegenheid.’ In de volksmond heette het: geen mijn dicht zonder ander werk.

Zo zette, even na vier uur op die verregende decemberdag, Den Uyl een subsidiestroom op gang van een omvang die voor Nederland uniek was. Zuid-Limburg kreeg miljarden overheidssteun voor bedrijfsinvesteringen, nieuwe wegen en bruggen, rijksdiensten, een universiteit, een academisch ziekenhuis, de sanering van de mijnterreinen, een autofabriek in Born en zoveel meer.

Het einde van de mijnen was het begin van de metamorfose van Zuid-Limburg. Tussen 1965 en 1990 zou Den Haag direct en indirect 10,4 miljard gulden in de regio stoppen. De miljardensteun gaf een belangrijke impuls aan de regionale corruptie. De dag dat Den Uyl in Heerlen de mijnen sloot, markeert dan ook het begin van de bloeiperiode van de Vriendenrepubliek.

De toehoorders zaten in 1965 in de Stadsschouwburg met een nog onverwerkt verleden. Zuid-Limburg voelde zich nog niet zo lang een stuk van Nederland. Vijftig jaar eerder was er nog maar weinig loyaliteit ten opzichte van de Staat der Nederlanden. Dat historische perspectief is nodig om te begrijpen waarom het misging.

In de Limburgse geschiedenis was Nederland de ongewenste overheerser. In 1839 was een deel van Limburg met harde hand bij Nederland gevoegd. Limburg had bij het nieuwe België willen horen. Daar paste het ook beter. De annexatie zorgde voor een anti-Hollandse stemming en een sterk groepsgevoel. Verzet tegen Hollanders had iets van anti-koloniaal verzet. Hollanders waren indringers, met vreemde, calvinistische zeden en gewoonten. De kosten van de veldtocht die nodig was om Limburg te behouden, moesten de Limburgers zelf dragen. Dat maakte de verhoudingen er niet beter op. In 1848 schreef de Limburgse gouverneur nog aan de minister van Justitie: ‘Een hereeniging met België zoude schier alle inboorlingen aangenaam zijn.’ De antipathie was overigens wederzijds, en het Nederlandse parlement wist niet goed raad met Limburg. In de Tweede Kamer werd gesproken over verkoop aan de Duitse Bond.

Door de vondst van steenkool verdween de Hollandse desinteresse voor Limburg. Een actieve ‘kolonisatie’ volgde. De uit Indië gerepatrieerde spoorwegbouwer Sarolea kreeg mijnbouwconcessies en legde een spoorlijn aan. In 1901 en 1902 ontstonden de Staatsmijnen. In de Eerste Wereldoorlog zou Nederland in volle omvang de waarde van de mijnen gaan beseffen; ze werden erkend als belangrijk onderdeel van de nationale economie. Het bracht een stroom Nederlandse immigranten op gang die een baan zochten in de mijnbouw. De industrie bracht scholen. Tot 1900 was er in de mijnstreek niet of nauwelijks lager en middelbaar onderwijs. Alleen het klooster Rolduc hield zich er mee bezig. De komst van Hollanders naar de mijnen en het Nederlandse onderwijs versnelden de integratie van Limburg in Nederland.

De definitieve versmelting van Limburg met Nederland begon in de Eerste Wereldoorlog. Limburg begreep in die periode dat het ook voordelen had om tot Nederland te behoren. De neutraliteit van dat land had Limburg, dat midden in het oorlogsgebied lag, gespaard. Voor de Limburger betekende het de overgang van buitenlander tot Nederlander. Tot de Eerste Wereldoorlog waren Belgische franken of Duitse marken naast de gulden betaalmiddelen in Zuid-Limburg. Meer dan negentig procent van de Limburgers sprak Duits, Frans of een Oostnederfrankisch dialect – in elk geval geen Nederlands. Limburgers moesten zich de taal van de Hollanders eigen maken. Om een echte Nederlander te zijn, moesten ze zich ook diens manier van denken, diens zeden en gewoonten eigen maken. Dat ging minder gemakkelijk. Limburgers waren ‘anders’, gingen anders met elkaar om, keken anders tegen de wereld aan.

Toen Den Uyl kwam en de mijnen gesloten werden, was het separatisme van het midden van de negentiende eeuw wel verdwenen, maar was het proces van de integratie met Nederland nog lang niet voltooid. Tussen de wereldoorlogen, en ook nog daarna, was een Limburgse identiteit in stand gebleven, ingebed in het katholicisme. Ook na de Tweede Wereldoorlog was een sterk groepsgevoel blijven leven, met een verheerlijking van het Limburgs eigene. De commissaris der koningin was er gouverneur, het provinciehuis heette gouvernement en gedeputeerden waren deputés. Gebruiken die overigens nog steeds leven.

Limburgers voelden in 1965 nog een grote drang een blok te vormen tegen de ‘Hollanders’. Ze konden hun eigen boontjes doppen. De provincie had leiders uit eigen, Limburgse gelederen. Zoals de cda-gedeputeerden Werner Buck en Emile Mastenbroek en, vanaf 1978, commissaris der koningin Sjeng Kremers. De landelijke politiek erkende de wens van Limburg om zelf leiding te geven aan de herstructureringsoperatie. De provincie kreeg grote inspraak in de besteding van de honderden miljoenen. Ook veel aanbestedingsprocedures liet de regering over aan de Limburgers.

De belangrijke rol in de herstructurering was een grote opgave voor de lokale en provinciale politiek. Provincie en gemeenten hadden geen ervaring met het stimuleren van de economie. Opeens moest de Zuid-Limburgse politiek in korte tijd honderden miljoenen verdelen. Doelstelling was ‘werk, werk en nog eens werk’. Drijfveer bij de verdeling was dat elke cent in de regio terecht kwam.

Het feitelijk creëren van werk deed de politiek niet zelf. Dat liet ze over aan Zuid-Limburgse bedrijven. Ondernemingen van buiten de regio werden geboycot, met het algemeen aanvaarde argument van de eigen werkgelegenheid. Dat had tot gevolg dat van midden jaren zestig tot begin jaren negentig de aanbestedingsmarkt in Zuid-Limburg volledig afgeschermd was.

Het provinciehuis was de draaischijf bij de verdeling van de miljoenen. Van de ene op de andere dag was het een belangrijk lobby-doel voor Zuid-Limburgse ondernemers. De provincie Limburg kreeg een economische afdeling om projecten te bedenken en geldstromen te verdelen. De afdeling, gestuurd door cda-gedeputeerden, zocht uitsluitend regionale bedrijven om het werk uit te voeren. Zo begon het spel. Bestuurders die scheppen geld moesten besteden en mensen aan werk wilden helpen, zaten aan tafel met zakenmensen die de geldstroom wilden binnenhalen. En dat terwijl de verhouding tussen politiek en bedrijfsleven in Limburg van oudsher al symbiotisch was. De kvp en later het cda waren nauw gelieerd aan het regionale bedrijfsleven. Zaken doen ging in de zuidelijkste provincie altijd onder de paraplu van de Rooms-Katholieke Werkgeversvereniging. Zakelijk succes begon met een lidmaatschap van de politieke partij die de absolute macht had.

De politieke monocultuur in Limburg is een belangrijke oorzaak voor het ontstaan van de Vriendenrepubliek. Vóór de Tweede Wereldoorlog heerste de Rooms Katholieke Staats Partij (rksp). Priester Willem Nolens uit Venlo werd in 1902 landelijk voorzitter van deze partij. Na de oorlog ontstond de Katholieke Volkspartij (kvp). Die zorgde voor de doorstroming van katholieken naar topposities in maatschappelijk Nederland, een emancipatie. Ook in Limburg kwamen na de oorlog de hoogste posten beschikbaar voor Limburgers zelf. De kvp was machtig, als grootste partij en leverancier van minister-presidenten.

De macht ontleenden de katholieke partijen aan enorme verkiezingsoverwinningen vooral in het zuiden. Bij Kamer- en Statenverkiezingen tussen 1890 en 1970 waren uitslagen van 80 tot 90 procent in Limburg heel gewoon. Limburg was feitelijk een éénpartijstaat. Tot in de jaren zeventig boekte de kvp monsterzeges. Bij de Statenverkiezingen in 1962 kreeg de partij bijvoorbeeld in de regio Weert 95,6 procent van alle stemmen. Gedeputeerden, Statenleden en burgemeesters waren lid van de kvp. Het waren regenten, zonder oppositie, met onschokbare posities. Neem Jos Maenen, die in 1966 afscheid nam van de politiek. De man, die de bijnaam ‘de hertog van Limburg’ had, was een halve eeuw kvp-Statenlid geweest, waarvan 43 jaar gedeputeerde.

Vanaf 1966 gedoogden de katholieken één pvda’er in het college van gs. In de stad Maastricht was er zelfs sprake van een heuse verkiezingsstrijd met de socialisten. Maar met ruim de helft van alle stemmen bleef de macht ook daar tot in de jaren tachtig stevig in katholieke handen. In Provinciale Staten verloor de opvolger van de kvp, het Christen Democratisch Appèl (cda), pas in 1987 zijn absolute meerderheid.

De partij bleef echter overheersend. Het cda neemt nog steeds deel in bijna alle colleges van B en W en in het college van gs. Van de 56 burgemeesters in Limburg zijn er nu 32 lid van het cda. Bij de Statenverkiezingen in 1995 bleef het cda de grootste fractie, al werd zoals overal in Nederland verlies geleden. In de 63 leden tellende Staten ging het cda terug van 31 naar 23 zetels.

De alleenheerschappij van kvp en cda was een belangrijke oorzaak van het systeem van ‘voor wat hoort wat’, beaamde prof. Jan Reijntjes, hoogleraar strafrecht aan de Open Universiteit in Heerlen en oud-officier van justitie in Maastricht, tegenover dagblad De Limburger. Volgens de hoogleraar is voor de mate waarin corruptie voorkomt een aantal factoren bepalend. ‘Mijn conclusie is dat in Limburg meer van die factoren voorhanden zijn: de hegemonie van één partij, de grensligging, een verminderde binding met de Haagse bestuurscentra. En natuurlijk de Limburgse bestuurscultuur met zijn vriendjespolitiek.’ Dat bracht de hoogleraar tot een pijnlijk nauwkeurig geformuleerde conclusie: ‘De verschillende factoren geven aanleiding tot het vermoeden dat corruptie in Limburg sterker is dan in de rest van Nederland.’

In Limburg ligt corruptie dichter aan de oppervlakte, wist Reijntjes. De politiek deed er veel minder geheimzinnig over dan in Holland. Iedereen wist dat het gebeurde. Door de sterke éénpartijcultuur werden bestuurders er echter niet publiekelijk op aangesproken. Limburg had trouwens van alles één: één politieke partij, één vakbond, één werkgeversvereniging, één dominante werkgever, één cultuur en bovenal één kerk.

Het katholieke geloof was van invloed op het doen en laten van de Limburgers. Natuurlijk keurde de r.k. kerk corruptie niet goed, maar zonden waren er om vergeven te worden. De oprichter van het cda, Piet Steenkamp, merkte ooit in een weekbladinterview op dat het geweten van katholieken minder goed is gevormd omdat ze de biechtstoel hebben om zich te reinigen van misstappen. Het godsvertrouwen zorgde bovendien voor een blijmoedige en luchthartige levensstijl. Dat lag in het calvinistische noorden een stuk anders.

Dat Zuid-Limburg, ondanks de industrialisatie, bij dat ene geloof en die ene politieke partij was gebleven, was een gevolg van een gemeenschappelijke actie van kerk, partij en mijnen. Zij slaagden erin hun gezamenlijke vijand, het socialisme, op afstand te houden. De Staatsmijnen subsidieerden de kerken. De macht van de clerus groeide in het kolonisatieproces van de mijnstreek. De macht werd verpersoonlijkt door monseigneur H. Poels, de voorman van de katholieke arbeidersbeweging in Limburg.

Om de mijnwerkers uit handen van de socialistische bond te houden, werd in 1908 de Algemene Bond van Christelijke Mijnwerkers opgericht. Kerk en mijnen stippelden ook een woningbouwpolitiek uit. In 1911 bedachten Poels en achtenveertig notabelen – overwegend burgemeesters en pastoors uit Zuid-Limburg – de rooms-katholieke cent rale voor woningbouwverenigingen Ons Limburg. Bind de arbeider aan de grond en hij zal niet in opstand komen, had Poels bedacht. De aalmoezenier had de woonkazernes in de Borinage en het nabije Luik gezien. Daar was het mis gegaan en had het socialistisch gewoel de overhand gekregen. Om de Limburgse mijnwerkers niet in de handen van de socialisten te laten vallen, werd de bebouwing van de mijnstreek doordacht uitgevoerd. Het werd niet één grote stad, maar een reeks tuindorpen, met woonwijken naar Engels model, verspreid tussen akkerland. Elke mijnwerker kreeg een huisje en een lapje grond. Daarop kon hij groenten verbouwen en een varken vetmesten.

In Zuid-Limburg speelde het leven zich af binnen de ‘totalitaire’ katholieke maatschappij. Men las de Katholieke Illustratie en een katholieke Limburgse krant, was lid van de Rooms-Katholieke Bond van Grote Gezinnen, speelde in de r.k. voetbalvereniging of was lid van de Katholieke Nederlandsche Boeren- en Tuindersbond. De samenleving was vertegenwoordigd in en door de Katholieke Volkspartij. Binnen de kvp streden standsorganisaties om plaatsen op de kandidatenlijst. De katholieke vakbeweging had eigen kandidaten, net als de katholieke werkgevers en de boeren. De samenleving was actief in één en dezelfde politieke partij, die alle touwtjes in handen had.

De kvp kende een hiërarchische structuur. Bestuurders regeerden op basis van macht en niet op basis van argumenten. Ze bleven met gemak dertig jaar op dezelfde stoel zitten. Mensen kenden elkaar te goed, binnen de partij ontbrak elke kritische noot en van oppositie buiten de partij was nauwelijks sprake.

Zoals andere politieke stromingen die tientallen jaren onafgebroken aan de macht zijn, kreeg de kvp last van verschijnselen als nepotisme en inteelt. Het was bovendien een partij waarin sterk op personen gestemd werd. De afstand tussen kiezer en gekozene was daardoor klein. Men stemde op iemand in de verwachting dat deze iets terug zou doen. Voor de streek, het dorp, de vereniging. Bestuurders haalden stemmen bij verenigingen die ze aan subsidies of aan sponsorgelden van bedrijven hielpen.

‘Politiek wordt hier toch vaak als een ombudsfunctie gezien’, zei Wim Kuiper (cda) in 1994 tegen De Limburger. Kuiper arriveerde in 1985 vanuit het protestantse Zwolle in het roomse Limburg. Hij promoveerde aan de Universiteit Maastricht op een proefschrift over lokale politiek in Limburg. In 1993 volgde hij in Maastricht de wegens corruptie afgetreden wethouder Jo In de Braekt op.

In Limburg bestaat een persoonlijke manier van politiek bedrijven. Dat vertaalt zich volgens Kuiper in het groot aantal voorkeursstemmen dat wordt uitgebracht. ‘Gemeenteraadsleden staan voor een achterban, voor een kerkdorp. Daar komen ze voor op, daar worden ze ook door gekozen. Daarom heb je in kleinere dorpen vaak enorm veel fracties: iedereen heeft zijn eigen achterban of belangenvereniging.’

Kuiper constateerde dat cliëntelisme – politieke klantenbinding – zich vooral binnen het cda sterk heeft ontwikkeld. ‘De attitude van de plaatselijke leiders van deze partij staat het dichtst bij de cliëntelistische ethos’, schreef hij in zijn proefschrift.

Alles greep in elkaar in het excentrisch gelegen Zuid-Limburg. Het was een geïsoleerd schiereiland van dertig bij dertig kilometer, ter hoogte van Susteren met de rest van Nederland verbonden door een corridor van slechts 4800 meter breed. Zuid-Limburg is voor 97 procent, in het oosten, westen en in het zuiden, omgeven door buitenland. De grens is een bestuurlijke, maatschappelijke, sociale en economische barrière. Tot 1993 was de grens hermetisch dicht bij de aanbestedingen. Geen Belgisch of Duits bedrijf uit de grensstreek maakte kans op werk in Zuid-Limburg. Omgekeerd kwam geen Zuid-Limburgs bedrijf over de grens aan de slag. Ook daar werd de markt afgeschermd.

Zuid-Limburg was een kleine, eigen republiek, waarin men op elkaar aangewezen was. Het had een diep geworteld groepsgevoel. Het was een republiek van vrienden. Iedereen kende iedereen. Van de voetbalvereniging, van het schuttersfeest of van de ledenvergadering van de kvp. Een gebied met een intensiever informeel circuit dan elders in het land. Waar regels buigzamer waren en zakelijke afspraken in cafés of restaurants niet vreemd. Over dat gebied dus strooide Den Haag vanaf 1965 een paar miljard gulden uit.

De subsidiestroom leidde tot een chaos. Aanvankelijk kwamen er uit het hele land noodlijdende bedrijven op de investeringsgelden af. Eenmaal de vestigingssubsidies geïnd in Zuid-Limburg gaven ze de geest. De gemeenten in de mijnstreek hadden miljoenen uitgedeeld zonder de levensvatbaarheid van de bedrijven te toetsen. Die deskundigheid hadden de gemeenten ook niet. Ook de particuliere mijnconcerns profiteerden met volle teugen van de overheidsgelden, zonder dat ze hun beloften van nieuw werk waar maakten.

Gestimuleerd door de onuitputtelijke hoeveelheid geld die aanvankelijk vooral in wegen, bruggen en gebouwen werd gestopt, ontstonden nieuwe, Limburgse aannemings- en wegenbouwbedrijven. Burgemeesters en wethouders rolden over elkaar heen in pogingen zoveel mogelijk werk voor bedrijven in hun gemeenten binnen te halen.

In het provinciehuis probeerde de net opgerichte afdeling Economische Zaken zo goed en zo kwaad als het ging bij te houden wie welke opdrachten gekregen had en wie aan nieuw werk toe was. Van open concurrentie was geen sprake, openbare aanbestedingen waren taboe. Politici traden op als belangenbehartigers van individuele bedrijven. Voor hen was het belangrijk om de gedeputeerde, de burgemeester of de wethouder van openbare werken voor zich te winnen.

In bestuurlijk Limburg bestond de opvatting dat dubbele petten prima waren. Dat zorgde voor een stroomlijning van de besluitvorming. Als dezelfde mensen aan verschillende tafels zaten, was de slagvaardigheid groter, en daaraan was behoefte na de mijnsluitingen. Het was onvermijdelijk dat de meeste kennis en dus ook de meeste touwtjes bij enkele mensen samenkwamen. In het provinciehuis vond na 1965 een machtsexplosie plaats. Ambtenaren van de afdeling Economische Zaken en gedeputeerden die aan de subsidiekranen draaiden, waren God in Limburg. De persoonlijke macht werd vergroot door de gebrekkige controle vanuit Den Haag.

In Zuid-Limburg stelde niemand kritische vragen over de gang van zaken. Wie moest dat ook doen, zonder noemenswaardige oppositie en kritische pers? De vakbonden stonden achter het werkgelegenheidsbeleid en binnen de heersende kvp waren er geen alternatieve geluiden. Het lag, tot slot, ook niet in de aard van de Limburgers om met een vuist op tafel te slaan. Limburgers zijn volgers, geen revolutionairen.

In het gevecht om zoveel mogelijk werkgelegenheid te scheppen in Zuid-Limburg, sloeg de slinger door. In de kleine gemeenschap was weinig distantie tussen politici, ambtenaren en bedrijven. Naarmate de belangen groter waren, werd ook het spel om opdrachten te krijgen harder. Zo groeiden nauwe banden. De verwevenheid tussen politiek en bedrijfsleven was vanzelfsprekend, wat leidde tot een cultuur van grote en kleine vriendendiensten.

In De Limburger doorbraken enkele burgemeesters in 1993 daarover het stilzwijgen. Frans Feij, oud-burgemeester van Melick-Herkenbosch, Venlo en Breda, onthulde dat ‘iedereen eraan meedeed en wist wat er zich afspeelde’. In de Limburgse burgemeesterskringen waarin Feij verkeerde, waren de innige relaties met zakenvrienden een geliefd gespreksonderwerp. Collega’s spraken er argeloos over. Feij meldde hoe een collega hem vol bravoure vertelde over het begin van zijn vakantie. Hoe de aannemer een auto ter beschikking stelde om de burgemeester met zijn gezin te vervoeren. ‘Weet je wat er in het handschoenenkastje lag? Een envelop met vijfduizend gulden.’ Nog een anekdote. Feij was op vakantie aan de Italiaanse Rivièra. Tijdens zijn verblijf bracht hij een bezoek aan een kennis die er twee weken in een bungalow van een Limburgse aannemer logeerde. De kennis bezorgde daarna de aannemer een bouwopdracht, maar daarvan viel Feij niet achterover. Dat deed hij wel toen hij in de bungalow het gastenboek zag. Namen wilde Feij niet noemen, maar uit zijn woorden viel op te maken dat een grote groep Limburgse christen-democraten van de gastvrijheid gebruik had gemaakt.

Het waren geen incidenten, benadrukte Feij. Hij kende veel gevallen, schetste een somber beeld. Voor de oud-kvp-bestuurder, die overstapte naar de vvd, staat vast dat nagenoeg de hele mand met appels rot was. ‘Het was de cultuur waarin bestuurders het als voordeeltjes van hun beroep zagen. Je werd ingepakt als bestuurder en je liet je inpakken. Speelde je het spel mee, dan werd er goed voor je gezorgd. Maar je verplichtte jezelf tot ja-knikken.’

Oud-burgemeester John Gijsen van Montfort, voorzitter van het cda-Maastricht, vertelde tegen De Limburger dat politici en zakenlieden in vooral Zuid-Limburg vriendschappelijk met elkaar om gaan.

De relaties zijn hartelijk. Dat merkte ik al toen ik burgemeester was. Het viel op dat collega-bestuurders vaak voordelen uit hun relaties sleepten. Een aannemer bood mij ooit een vakantiereis aan. Toen ik die niet aannam, kreeg ik nooit meer iets uit de bouwwereld. Men heeft snel in de

gaten of je bevattelijk bent of niet. Ik was dat dus niet. Mijn conclusie? Het aannemen van giften en smeergeld is in Limburg ingesleten. Hoe ik dat weet? Ik zag het om me heen gebeuren.

Chris Rutten, tegenwoordig vvd-burgemeester in Breda, herinnerde zich een opmerkelijk telefoontje toen hij in de jaren tachtig burgemeester was in het Zuid-Limburgse Nuth. Het was een aannemer die tot dan toe niet in Nuth werkte. Rutten: ‘Hij vroeg mij of de “één-procentsregel” nog gold. Ik snapte niet wat hij bedoelde. Later begreep ik dat het regel was dat je als bestuurder één procent van het aanbestedingsbedrag kon vangen.’

De kvp, daarna het cda, had decennia lang vorm gegeven aan de bestuursstijl. Dat betekende overigens niet dat ze een alleenrecht op gesjoemel hadden. Toen de pvda en de vvd bestuurders mochten leveren, bleek hoe weinig partijgebonden corruptie is. Onder de nieuwlichters waren verscheidenen niet bestand tegen de verlokkingen.

Ex-gedeputeerde en ex-burgemeester Henk Riem is wel eens opgevoerd als levend bewijs voor de stelling dat het allemaal niet aan de Limburgers zelf lag. Riem kwam immers uit Rotterdam en was lid van de pvda. Anders bekeken laat de ontmaskering van de Hollander Riem, als informant en adviseur van Zuid-Limburgse bedrijven, zien hoe allesomvattend en meeslepend het Limburgse bestuursklimaat was. Hollanders bleken evengoed wel eens zwakke knieën te hebben. Politicus, ambtenaar of bedrijfsdirecteur, je kon je er maar moeilijk aan onttrekken. Je werd meegezogen.

Een voorbeeld is de Kunicon-affaire. Dit wegenbouwbedrijf wilde niet meedoen met het spel van geven en nemen. Directeur Jan Kuijpers voerde een proces tegen de gemeente Meerssen toen deze hem in 1985 passeerde bij de aanbesteding van een riolering. Kunicon had de opdracht niet gekregen, hoewel het bedrijf de laagste inschrijver was.

Kuijpers won tot in hoogste instantie, maar verloor tegelijk. Na het proces kreeg zijn bedrijf geen enkele opdracht meer van gemeenten in Zuid-Limburg. Kunicon ging in 1991 failliet. De man die achter de boycot leek te zitten, was de Meerssense wethouder van Openbare Werken Piet Pinxt. Hij zei tegen Kuijpers: ‘Iemand die het waagt om tegen ons te gaan procederen, komt er nooit meer in en krijgt nooit meer werk van ons.’

Sindsdien is het ‘Kunicon-effect’ een begrip in Zuid-Limburg. Curator Theo Oostdijk, die het faillissement afhandelde, zei in het vpro-programma ‘Het Gebouw’ over de boycot: ‘Als je ruzie maakt met de gemeente om je gelijk te halen en de gemeente voor de rechter brengt, wordt je dat niet in dank afgenomen. Dat sijpelt door en opeens ben je voor alle gemeenten uit de gratie.’

Dat Kuijpers destijds die opdracht niet heeft gekregen, kwam volgens Oostdijk, omdat Kuijpers geen steekpenningen wilde betalen voor de opdracht. Kuijpers weigerde te betalen omdat hij de laagste inschrijver was. De avond vóór de beslissing over de opdracht viel, kreeg Kuijpers een telefoontje. Oostdijk: ‘Kuijpers heeft mij dat verteld dat de stem aan de andere kant van de lijn zei: “Je krijgt dat werk niet, ook al ben je de laagste inschrijver, als je mij geen vijftigduizend gulden betaalt”.’ Volgens Kuijpers klonk de stem aan de telefoon als die van Pinxt, maar of het echt de wethouder was, wist hij niet zeker. Het kon ook een imitator zijn.

Curator Oostijk vond het geen incident. ‘In de bouw wordt het nodige betaald om opdrachten te krijgen. Als je daar niet aan meedoet, loop je kans het Kunicon-effect op te roepen.’ De boodschap was duidelijk: hou je mond en verzet je niet tegen de bestuurders die steekpenningen willen.

3. ‘Eigen bedrijven eerst’

Gedeputeerde Werner Buck was voorzitter van de Regionale Commissie Openbare Werken (rcow). Deze commissie met vertegenwoordigers van het ministerie van Sociale Zaken en de provincie moest een keuze maken uit een voorraad openbare werken in Limburg zoals wegen, viaducten, zwembaden en sporthallen. Die voorraad was aangelegd door de Dienst Aanvullende Civieltechnische Werken (dacw), onderdeel van het ministerie van Sociale Zaken. De dacw-gelden waren bedoeld om de werkloosheid in de bouw op te vangen.

Na de mijnsluitingen en de economische malaise in de jaren zeventig kreeg die commissie het druk. Limburg kreeg tussen 1974 en 1978 als economisch achterstandsgebied 447 miljoen gulden uit de dacw-pot. Provincie-ambtenaar Henk Diederen was secretaris van de commissie. Een van de commissieleden was het hoofd van de dacw-dienst in Zuid-Nederland, Jan de Jong uit Den Bosch.

In de commissie had Buck de belangrijkste stem. Namens de provincie bepaalden hij en Diederen welke projecten aan de beurt waren. De Jong voelde dat hij in Limburg minder in te brengen had dan in de regionale commissies in Zeeland en Noord-Brabant. Het viel hem op dat Buck en Diederen meer interesse hadden voor de selectie van de aannemers dan voor de keuze van projecten. Volgens dacw-regels moesten het openbare aanbestedingen zijn. De provincie regelde het echter meestal onderhands of op uitnodiging, en De Jong deed niet moeilijk.

Het argument van de provincie was een goede werkverdeling tussen de Limburgse bedrijven. Die moesten opgeven welke opdrachten ze hadden, al ging ook dat in tegen de principes van de vertegenwoordigers van het ministerie.

Diederen had een vertrouwelijke klus. De lijsten van nog uit te voeren werken waren geheim, net als de lijsten die ter goedkeuring naar Den Haag gingen. De Jong merkte dat ze soms uitlekten naar aannemers. ‘Opvallend was dat aannemers en wegenbouwers doorgaans eerder dan gemeenten op de hoogte waren van de verdeling van de dacw-subsidies’, zei ook burgemeester Hub Strous van Voerendaal tegen De Limburger. Hij herinnerde zich de verbazing in het gemeentehuis toen een week voor de officiële toezegging dat zijn gemeente met subsidie een weg mocht aanleggen, Baars al met deze primeur binnenstapte.

Voor de aannemers was het een sport om zo snel mogelijk te weten welke projecten waren toegewezen. Daarvoor hadden ze hun adviseurs. Daar zaten ambtenaren bij die in een vroeg stadium aan de geheime lijsten konden komen. Als je wist welke projecten waren goedgekeurd, kon je lobbyen.

Wat De Jong ook opviel was dat de provincie telkens dezelfde aannemers in dezelfde regio’s uitnodigde om in te schrijven. Zo mochten in de westelijke mijnstreek steevast vier aannemers inschrijven. In Maastricht waren het altijd dezelfde wegenbouwers, net als in Heerlen. Het ministerie van Sociale Zaken greep niet in. In één geval gebeurde dat wel: bij de aanbesteding van een gemeenschapshuis in Geleen. Daarvoor was alleen aannemer Keulen voorgedragen. Op verzoek van De Jong mochten ook andere aannemers prijsopgave doen. Het werk ging overigens toch naar Keulen.

De omgang tussen politiek en bouw in Limburg was uniek voor Nederland, moest De Jong vaststellen. Hij had tussen 1953 en 1962 in Groningen en Friesland gewerkt. Na opleveringen van projecten die met zijn subsidie gemaakt waren, was het al heel gezellig als er een kop thee met een kaaskoekje op tafel kwam. Nèt in Limburg kon De Jong zijn ogen niet geloven. Na elke oplevering verplaatste een groot gezelschap van aannemers, politici en ambtenaren zich naar het dichtstbijzijnde luxe restaurant om langdurig te tafelen. De Jong hoorde verhalen over verdergaande braspartijen, bordeelbezoeken, vakanties en smeergeld. Een aannemer bood hem zijn huis in Zuid-Frankrijk aan voor een vakantie. De Jong bedankte. Al die tijd dat hij in Limburg werkte, werd hij overladen met cadeaus, die groter werden naarmate de belangen groter waren. In het begin flessen wijn, al gauw dozen cognac en partijen zalm. De discussie over hoe ver je kon gaan, speelde toen al. Bij gelegenheid van een afsluiting van een project in Born, kreeg De Jong in januari 1980 een geschenk van de onkreukbare burgemeester Jan Onland. Het was een boek over de historie van Born. Onland schreef een opdracht in het boek: ‘Blijf integer met je ambtenaren in de ontwikkeling van Nederland, maar speciaal in Limburg. Altijd welkom in deze gemeente, vriend De Jong en echtgenote.’