Weerzien

“Eindelijk!” begon zijn laatste brief. “Eindelijk!” had hij geschreven, duizenden kilometers van hier, in zijn precieze schuinschrift op het dunne blauwe luchtpostvel dat ik nu in mijn handen hield.
“We hangen hier nu al weken rond. Maar vanochtend opeens bij het appèl, het bericht dat we dinsdag inschepen naar Holland. Ik kan niet wachten je te zien, Loesje. Als je dit leest zit ik al op zee! Rond de 23e juli komen we aan in Amsterdam. Lees je de scheepsberichten voor de exacte aankomstdatum? En kom je me dan ophalen? Vind je het egoïstisch als ik je vraag dit voor je te houden? Ik ga later wel door naar vader en moeder.” Natuurlijk, dat is wat ik ook wil, dacht ik, terwijl ik de postzegel van de envelop peuterde. Geen orchideeën ditmaal, maar een zegel met een dieppaarse achtergrond waarop in zakelijke letters: Nederlands Indië. Ik was met Eduard verloofd toen hij werd opgeroepen om naar Indië te gaan. En nu, eindelijk, zou ik hem weerzien, na anderhalf jaar.

De dag dat hij thuis kwam was het stralend mooi weer. Via het naaiatelier van The House of England, waar ik de boekhouding deed, had ik een mooie coupon soepel vallende stof kunnen krijgen. Met de hulp van Thea, één van de coupeuses, had ik er zelf een jurk van gemaakt, om hem te verrassen. Ze had me een goed patroon gegeven en alles afgespeld. Straks zou hij de coupe met deskundige ogen bekijken, dus ik had er langzaam en precies aan gewerkt en me erop verheugd dat ik de jurk zou dragen, ernaar verlangend eindelijk zijn aanraking te voelen door deze zelfde stof heen. Ik had verder niemand op het werk verteld over zijn thuiskomst, maar ik hoopte vurig dat ze hem terug zouden nemen, dat hij zijn plaats weer kon innemen achter de grote kniptafel. In gedachten zag ik zijn lange schaar weer kundig door de stof glijden, hoorde ik het patroonpapier knisperen als hij met snelle steken de rijgdraden naaide. Alles zou weer als vroeger zijn.

Hoewel ik onrustig had geslapen, zag ik er mooi uit die dag. Ik had lang wakker gelegen nadat ik uit een nachtmerrie, die ik vaker had gehad, was opgeschrokken: aan de rand van een maanverlicht rijstveld stond een man op wacht, half verscholen tussen jungleachtig geboomte. Ik wist dat het Eduard was. Een gedaante maakte zich los uit de schaduwen en besloop hem met opgeheven arm. Ik schreeuwde zijn naam, maar Eduard hoorde me niet, hij draaide zich om en gooide een gloeiende peuk weg. Op dat moment sloeg het kapmes in zijn rug. Ik schrok wakker, zwetend en met bonkend hart. Rustig, rustig maar, hield ik mezelf voor, hij komt thuis! Misschien is hij volgende week wel weer terug bij The House of England, knielend met spelden in zijn mond om broekspijpen af te passen. Hij, mijn man, die zo fijn rook als hij pasgeschoren was, die mijn hand in zijn jaszak stopte als we wandelden op zondagmiddag. Maar de opluchting die ik voelde was oppervlakkig, de blijdschap drong niet door tot in mijn hart.

Toen het schip eindelijk in zicht kwam en log manoeuvreerde om af te meren, drongen de mensen om me heen naar voren. Het was indrukwekkend, de soldaten in het gelid op het dek, klaar om af te zwaaien. Hun laatste minuten onder krijgsgezag. Ze stonden gedisciplineerd in de houding, het was een bijna plechtig moment. Wij, de wachtenden, vielen stil toen de afgebeten bevelen over het water klonken. Na een laatste order salueerden de soldaten en nog steeds in strakke rij marcheerden ze de loopplank af. Vanaf de kade laaide gejuich op. Ik werd naar voren geduwd, mensen zwaaiden, huilden, riepen. Ik tuurde langs de gezichten, maar herkende Eduard niet, het was te ver weg, alle mannen leken op elkaar, mager en getaand. Angst joeg door me heen. Terwijl de een na de ander van de loopplank kwam en zijn weg vond, werd omringd, omhelsd, gekust, kneep mijn keel dicht. Hij was er niet bij! Straks, als iedereen lachend en pratend van de kade verdwenen was, zou ik hier nog staan. Alleen mijn Eddy was niet teruggekomen. In zee gegooid onder het “1,2,3, in Godsnaam”.

Iemand legde een hand op mijn rug, een vreemde man stond voor me en vroeg: ‘’Loesje?”
Ik knikte en wilde zeggen: “Hoe kent u mij?” maar hij gooide zijn plunjebaal neer en sloeg zijn armen om me heen. Instinctief trok ik me terug.
“Louise, ik ben het,” zei hij.
Zelfs zijn stem klonk anders dan ik me herinnerde. Het eerst herkende ik zijn ogen, toen zijn neus, zijn mond, weer zijn ogen. Maar niet zijn blik.

Hij trok me naar zich toe. Klemde me vast. Mijn gezicht drukte tegen de stof van zijn uniform. Ik rook mottenballen, maar ook iets mufs en vreemde kruiden. Zijn lichaam voelde onwennig hoekig tegen het mijne. Mensen liepen tegen ons aan, af en toe was er in het gedrang een elleboog, een tas. Na wat een hele tijd leek, duwde hij me een stukje van zich af, en kuste me, liet zijn tong door mijn mond glijden. Ik hield mijn ogen dicht en probeerde zijn lippen te proeven, zijn tong zacht te maken, streelde als vanzelf het opgeschoren haar in zijn nek.

Zonder te spreken liepen we de kade langs, tussen de havenarbeiders door, die gebukt onder zware juten zakken in een drafje af en aan naar de loodsen liepen. Hoog boven ons werd de lading uit een schip door de lucht getakeld. De schepen benamen ons het zicht op het water van het IJ. Het rook naar teer, olie, roest. Ik liep naast hem. Mijn man. Zijn hand om de mijne voelde benig. Ik wist niets te zeggen dat niet onbenullig zou klinken. Ineens bleef hij staan en trok me tegen zich aan.
“Ben je blij me te zien?” vroeg hij schor.
“Natuurlijk,” knikte ik heftig.
“Ben je me trouw geweest, is er geen ander?” vroeg hij.
“Natuurlijk Eddie, dat hebben we elkaar toch beloofd? Ik ben hier toch?”
“Echt?” drong hij aan, “was het moeilijk dan?”
“Ontzettend!” zei ik overdreven, bang van zijn intense blik. Ik had het helemaal niet moeilijk gevonden om hem trouw te blijven die anderhalf jaar. Mijn moeder was eens met een artikel uit de krant gekomen, de open brief van een pastoor.
“Oproep aan de meisjes van Holland,” schreef hij.
“Meisjes, blijf je verloofde trouw, ga niet mee met die lafaards die zelf thuis gebleven zijn en nu andermans verloofdes afpakken.” Mijn moeder hoefde zich daar geen zorgen over te maken, en hij ook niet, ik was trouw aan Eduard, ik hield immers van hem.
“En jij?”
“Tuurlijk, had ik toch beloofd?” zei hij en beet opeens in mijn nek.
“Je moet me wel aankijken als je het zegt.”
“Tuurlijk,” zei hij weer, terwijl hij zijn hand tussen zijn borst en de mijne wrong.
“Niet doen, die mannen zien ons.”
“Laat ze.”
“Nee, hou op! Ik wil het niet.” Ik trok me los. “Kom Eddie, wat gaan we doen? Wil je iets eten, ben je moe? Of wil je toch liever je ouders verrassen?”
“Ik wil naar de Amstel, het water zien, en met je in het gras liggen,” zei hij, zijn stem opnieuw schor.
“Jij mag het zeggen.”
“Dan geven we mijn plunjezak af op het station en nemen we de tram.“

In de tram naar de Zuidelijke wandelweg keek hij zijn ogen uit. Hij rekte zijn hals om de straten waar we doorheen reden in zich op te nemen, de auto’s die er reden, hij bekeek de vrouwen in de tram, mij.
“Mooi, die jurk,” zei hij alsof hij me nu pas echt goed zag, “wie heeft die gemaakt?”
Ik lachte en wees op mezelf.
“Goed gedaan, Loesje!”
“Ik heb wel íets van je geleerd, als ik op je handen stond te kijken.”
Hij lachte en streelde de stof met een soort heimwee.
“Hoe is het op het atelier? Nog nieuws?”
“Het gaat weer beter met de klandizie. Mensen hebben wat meer geld. Ik hoop dat ze je weer aannemen.”
Zou hij weer een hele dag binnen kunnen zitten? Zou deze hand weer een naald kunnen vasthouden?
“Wil je dat eigenlijk wel?”
Hij keek naar buiten.
“Ik dacht er eigenlijk aan om katjangverkoper te worden.”
“Wàt voor verkoper?”
“Katjang, pinda’s! Nee, gekkie, wat dacht je. Na al die tijd? Ik wil gewoon weer aan de slag! Al moet ik bij The House de stoepen gaan dweilen!”
Even kende ik hem weer, die vrolijkheid.
“En de toiletten schoonmaken!” zei ik, “nee, jij gaat weer op het atelier en als jij eerste coupeur wordt, word ik hoofd van de boekhouding. Tot ik ga trouwen natuurlijk.”
“Heb je plannen?” vroeg hij en lachte.
Een lichtstraal viel door het venster en wierp prismaatjes op de ribbelvloer.

Het water van de Amstel stroomde bedaard door de bochten. Langs de oevers was het gras dik en mals. Het was stil buiten, op zo’n doordeweekse dag. We wandelden langs de statige hekwerken van half in het groen verscholen landhuizen. Vroeger fantaseerden we erover hoe het zou zijn om hier te wonen. Nu babbelde ik over kleine gebeurtenissen, om het ongemak tussen ons weg te praten. Hij was me veel vreemder dan in zijn brieven. En erger, ik leek hem net zo vreemd te zijn als hij mij. IK was toch de vertrouwde wereld, niet die wereld daar? Ik had er totaal niet op gerekend, dat het heden niet naadloos zou aansluiten op het verleden. Af en toe zag ik hem van terzijde aan en vroeg me af, wat er met hem was gebeurd. Welke beelden zitten er voor altijd in zijn hoofd?

Bij het Minervapaviljoen zochten we een tafeltje uit in de zon.
“Kijk, ik heb iets voor je meegenomen.”
Hij pakte twee in krantenpapier gewikkelde pakjes uit zijn zak die hij in mijn handen stopte. Ik vouwde de kranten los. Ze waren bedrukt met vreemde letters en de geur van kruidnagel kwam me tegemoet. Twee houtsnijwerkjes in mijn schoot. Glanzend diepdonker hout, scherp uitgesneden gezichten.
“Een man en een vrouw,” zei hij.
Ik zag het verschil niet.
“Is die grote de man?”
“Nee, dat is de vrouw, ze heeft alleen een grotere hoofdtooi, zie je?”
Ik betastte de kopjes. Het hout was glad en in de hoofdtooi van de vrouw was een kantpatroon uitgesneden. Het klopte niet, dat de vrouwenkop groter was.
“Vind je ze mooi?”
“Ja, ja,” knikte ik snel.
Hij legde nog een pakje op tafel. Dit was zwaarder en omwikkeld met fluweel. Ik haalde er een koperen salamander uit.
“Net zo één als bij je broer thuis hangt.” zei ik blij, “die kunnen we ook boven de schoorsteenmantel hangen, en dan met die beeldjes eronder. Als we zelf een huis hebben.”
Enthousiast keek ik hem aan.
“Precies wat ik dacht,” zei hij.
Na de thee liepen we verder langs de Amstel. Eddy bleef regelmatig staan, keek uit over de weilanden, wees naar het groen van de houtwallen, naar de koeien die vredig liepen te grazen, naar een paar vissers aan de overkant.
“Dit heb ik zo gemist,” zei hij, “en dit.”
Hij kneep vertrouwelijk in mijn hand, en stopte hem in zijn zak, me dichter naar zich toetrekkend. Voor ons, bij een boerderij, blafte een hond zijn keel schor, wij gleden de dijk af, zochten een plekje. Hij liet zich in het gras vallen, en strekte zijn armen naar me uit.
“Vlekken,” zei ik, “grasvlekken, die krijg je er niet uit.”
“Nee,” zei hij, “kom hier op mijn jasje liggen.”
Ik ging naast hem liggen, mijn hoofd op zijn borst. Waar hij de bovenste knoop van zijn overhemd had losgeknoopt was een scherpe overgang naar witte huid zichtbaar. Zijn arm om me heen. De warmte van de zon en het vroege opstaan die ochtend maakten me doezelig. En het gevoel dat nu alles goed was. Ik rolde op mijn rug, strekte mijn armen en legde ze in mijn nek. Hij liet zijn vingers glijden in de opening tussen twee knopen aan de voorkant van mijn jurk. In en uit, steeds een stukje naar beneden.
“Je kietelt me.”
Hij keerde zich half op zijn zij en streelde nu mijn borst langs de halsopening van mijn jurk.

Ik ging ook op mijn zij liggen en keek naar hem, leunend op mijn elleboog. Hij zag er gelukkig uit. Ineens stoorde me dat. Hoe kon hij eigenlijk. Wat had hij meegemaakt, wat voor erge dingen zou hij gedaan hebben? Wie was hij daar geweest, wie was hij daar geworden? Ik meende iets zelfvoldaans in zijn blik te zien, wat er vroeger niet was.
“Ben je mij ook echt trouw gebleven?” vroeg ik opeens en had er meteen spijt van dat ik het vroeg.
“Tuurlijk.”
Ik schudde aan zijn schouder.
“Serieus, heb je met andere meisjes gevreeën?”
“Niet echt.” zei hij en draaide zijn hoofd weg.
“Hoe bedoel je?”
“Daar is alles anders.”
“Er zijn ook mannen en vrouwen, dat is hetzelfde.”
“Andere mannen en vrouwen. De vijand.”
De wind was kil aan mijn half ontblote borst, ik schoof zijn hand weg.
Hij pakte me plotseling beet. “Ik hou alleen van jou, Loesje. Ik heb zo naar je verlangd!”
Hij kuste me wild.
Ik trok mijn gezicht weg.
“Ze hebben ons gewaarschuwd, dat jullie zo zouden reageren. De dominee zei dat we geduld moeten hebben met onze vrouwen en verloofden, na zo’n tijd,” zei hij, terwijl hij ging zitten. “Maar daar heb ik helemaal geen zin in,” vervolgde hij onverwachts en liet zich half bovenop me vallen. Ik moest lachen. Zo is hij, dacht ik, en ik was ineens blij, voor het eerst die dag. We kusten en hij begon me te strelen, mijn gezicht, mijn hals, armen, borsten en ik gaf me over, genoot ervan eindelijk weer zijn handen op mijn huid te voelen. Hij keek me aan, terwijl hij met een zacht gebaar mijn benen spreidde en ik glimlachte. Ik had me voorgenomen dat we deze keer alles zouden doen. Ik wilde het.

Het was veel fijner dan ik had verwacht. Niets is te vergelijken met dat innige gevoel van verwelkoming, dat zoet stevige gevoel van binnendringen. Maar ineens, het was nog maar net begonnen, vloekte hij en zijn lid gleed verschrompeld weg over mijn dij, een vochtig spoor achterlatend.
“Verdomme.” Hij draaide zich geërgerd af.
“Wat geeft dat nou,” zei ik verzoenend en trok zijn hoofd naar mijn borst, “Het was toch fijn. We beginnen gewoon opnieuw.”
Hij hield zijn nek stijf onder mijn hand en legde zijn hoofd niet neer. Ik sjorde aan hem, totdat hij weer op me lag, maar hij was als een dood gewicht en ik kreeg het benauwd. Ik werkte me onder hem uit en vroeg: “Wat is er nou?”
“Het wordt toch niks, kom we kleden ons aan, we gaan.”
Het was alsof ik een klap in mijn gezicht kreeg. Felle woorden kwamen in me op maar ineens zag ik de treurigheid van zijn blik, zijn gebalde vuisten.
“Kom Loes, we kleden ons aan,” herhaalde hij, met een harde toon in zijn stem.
Hij sprong op, beende heen en weer en herhaalde als in trance: “We gaan. Kom, we moeten gaan. We kunnen hier niet blijven.”
“Hou op, Eddy, je bent moe van die lange reis, bederf het nou niet. We zijn weer samen, alles komt goed!”
Ik kwam onhandig overeind, trok aan zijn arm, wilde hem omhelzen, naar me toe trekken.
“Wat denk je, dat ik weer een braaf mannetje zal worden, rijgdraden rijgen, broekspijpen spelden?”
Opeens greep hij me beet.
“Kijk me aan. Wil jij de vrouw van een moordenaar zijn?”
Ik rukte me los.
“Jij bent geen moordenaar, Eddy, hou op, zo ben jij niet.”
“Zo wás ik niet zul je bedoelen.”
Hij liet zich in het gras vallen, riep naar me: “Kijk, dit ben ik geworden, dit is je man! Fijn dat ik er weer ben?”
Ik stond er ontredderd, verfomfaaid naast. Hij sprong op en begon terug te lopen langs de Amstel, naar huis. Ik kon hem nauwelijks bijhouden. Op mijn vragen antwoordde hij niet.
Nog één keer herhaalde hij: “Het is bedorven, zei ik toch.”
Bij het station kuste hij mijn wang en zei: ‘’Het spijt me, het spijt me verschrikkelijk.”
“Hou hier mee op!”
“Jij kunt er niks aan doen. Misschien gaat het later beter.”

Maar ik heb hem nooit meer gezien. Hij is naar zijn broer in Kampen gegaan, hoorde ik later. Ik weet niet wat er van hem is terechtgekomen.
Wat fotootjes heb ik bewaard, al zestig jaar in dezelfde la. Een enkele keer, met de schoonmaak, bekijk ik de kleine zwartwit foto’s met de witte kartelrandjes: Eduard in tropenuniform met helm, Eduard in een fietstaxi, een inlander op de achtergrond met een draagstel over zijn schouder, Eduard met zijn kameraden. Het zag er allemaal vrolijk uit, niks geen oorlog.