zoeken & scheuren
de jonge sandberg

zoeken & scheuren
de jonge sandberg

september 2012
johannes van kessel publishing

© Max Arian, 2010

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotocopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Huizen, The Netherlands
E-mail: Publishing@jvank.nl
ISBN 978-90-79418-18-3
NUR: 681, Historische Biografieën
Omslag: Jeroen Arian
Opmaak in LATEX
Gezet in Times Roman
Webside: www.jvank.nl/jongesandberg

op de vlucht

Als de Sicherheitsdienst in de nacht van 1 april 1943 naar het huis van Sandberg aan de Amsterdamse Maasstraat komt om hem op te halen, is hij niet thuis. Dat is zuiver toeval. Hij bevindt zich in het huisje bij de kluis in Overveen waar een paar weken eerder de kunstwerken van het Stedelijk Museum vanuit Castricum naar toe zijn gebracht.¹

De volgende dag komt de SD bij Röell en sommeert hem de weg te wijzen naar de kunstkluis in de duinen bij Zandvoort. Maar als ze daar aankomen is Sandberg allang gevlogen. Hij is na het telefoontje van zijn vrouw Lida, om drie uur ’s nachts, direct vertrokken, op z’n fiets.² De kluisagenda van 2 april vermeldt het gebeuren zo: ‘Aanwezig 1 man pers. […] De Heer Sandberg ’s morgens vroeg weggegaan. In den loop der ochtend was den Heer Röell met een 2 tal Duitschers in burger die in den kluis wilden geen van ons beide was aanwezig dus kon niet doorgaan.’³

Maar waar moet Sandberg naar toe? Hij heeft een onderduikadres in Amsterdam, waar hij af en toe als het gevaarlijk wordt heen kan. Maar daar kan hij nu geen gebruik meer van maken. Hij vindt dat hij een te bekende snuit heeft om zomaar in Amsterdam rond te lopen. Daarom wil hij ergens heen waar niemand hem kent. Hij neemt dan het, op het eerste gezicht merkwaardige, besluit onder te duiken bij Ir. Vincent Willem van Gogh (1890–1978), neef van de schilder en eigenaar van de grote collectie Van Goghs die het Stedelijk Museum sinds 1930 in bruikleen heeft. Sandberg kiest voor Ir. Van Gogh omdat hij hem juist niet zo goed kent. Een eigenaardigheid van Röell is dat hij het contact met de grote verzamelaars (behalve Regnault) liever voor zichzelf houdt. Als Van Gogh en zijn vrouw Nel in het museum zijn, houdt Röell Sandberg het liefste bij ze weg.⁴ Toch lijkt het een rare keuze als de Duitse politie je op de hielen zit. De bezetter kan toch onmogelijk op de hoogte zijn van zulke subtiliteiten in de onderlinge verhoudingen. Bovendien staan de naam en het telefoonnummer van Ir. Van Gogh wel degelijk in de adreslijst van Sandbergs agenda.⁵

Toch was er een aanleiding waarom hij juist bij hen aanklopt. De architect Elmar Berkovich, die de Van Goghs goed kent, had hem verteld dat Nel van Gogh zich eens, toen onderduiken ter sprake kwam, had laten ontvallen: ‘Gut, Sandberg zou toch bij ons kunnen komen.’ Sandberg heeft dat in zijn oren geknoopt en daarom fietst hij op 2 april ’s morgens vroeg uit Zandvoort naar het kantoor van Ir. Van Gogh op de Herengracht in Amsterdam en vraagt of hij bij hem in zijn villa in het Gooi kan logeren. Van Gogh zegt: ‘Ja, natuurlijk.’ En dus gaat Sandberg op z’n fietsje naar de villa van ir. Van Gogh in Laren, waar hij tot 11 april blijft.

Af en toe fietst hij blijkbaar rond in het Gooi. Lopen doet hij de rest van de oorlog liefst niet meer, omdat hij meent dat men hem aan zijn loop zal kunnen herkennen.⁶ In elk geval staat hij op een avond in het donker in Blaricum bij de Romeins op de stoep. Annie Romein schrijft later dat hij een ‘voor de tijd van het jaar en de dag bijzonder donkere bril op had’ en ‘het buitenmodel platte vilten hoedje waardoor hij altijd al opviel’. Volgens Annie Romein denkt hij daarmee onherkenbaar te zijn. Zij geeft hem een onopvallend, groen deukhoedje mee van Jan Romein, die dezelfde — kleine — hoedenmaat heeft als hij. Hij maakt er keurig ‘een nette burgermansgleuf’ in en daar bedekt hij de komende twee jaar zijn kuif mee.⁷ Verder draagt hij een gouden brilletje, met vensterglas. Deze simpele vermomming werkt goed: hij is in zijn onderduiktijd nooit door iemand herkend.⁸

Op zaterdag 10 april heeft Sandberg in het natuurgebied Het Bosch van Bredius in Naarden een ontmoeting met drie mensen van zijn verzetsgroep die nog op vrije voeten zijn: Koen Limperg, Frieda Belinfante en Rudi Bloemgarten.⁹ Frieda Belinfante is ondergedoken bij haar vriendin Mejuffrouw Röling in Laren.¹⁰ Koen Limperg komt waarschijnlijk uit Amsterdam. Bloemgarten moest twee dagen daarvóór uit Garderen vluchten, waar zijn twee maats Hartogh en Gröger waren gearresteerd en waar Bloemgarten een marechaussee heeft doodgeschoten. Ze hebben elkaar heel veel te vertellen, maar het lijkt riskant, een ontmoeting in de open lucht, nu er door de Duitsers zo fel jacht op ze wordt gemaakt. Maar misschien probeert Sandberg, nu Willem Arondéus en Johan Brouwer zijn gearresteerd en Gerrit van der Veen zich schuil houdt, met andere mensen de coördinerende hoofdgroep van het kunstenaarsverzet te reconstrueren en er zo een zekere greep op te houden. Ze maken in elk geval de afspraak elkaar donderdag 22 april op diezelfde plaats weer te ontmoeten.

Maar op maandag 12 april hoort Sandberg dat de directeur van het Stedelijk Museum, de deftige jonkheer Röell, in Amsterdam is meegenomen door de politie. Hij krijgt nu het gevoel dat het net zich om hem begint te sluiten. Hoezeer hij wordt gezocht weet hij nog niet. Pas veel later vertelt zijn vrouw hem, dat de Duitsers tegen haar hebben gezegd: ‘Ihr Mann ist Staatsfeind Nummer Eins!’ Natuurlijk heeft hij er geen idee van dat tot in Zeeland, bij zijn oude vriend van het gymnasiumvriend Han van der Minne, huiszoeking wordt gedaan om hem te vinden. Misschien heeft hij dat trouwens nooit geweten. De zoon van Han, Dirk van der Minne, vertelt mij telefonisch vanuit Canada, dat de moffen, als hij nog maar een jongen is, in Middelburg bij zijn vader thuis naar Sandberg komen zoeken, omdat ze denken dat hij bij hen is ondergedoken. Een van de Duitsers trapt op zolder de deur van een kast in omdat hij denkt dat de gevaarlijke terrorist daar in zit.¹¹

Sandberg begrijpt nu in elk geval, dat hij, als Röell al wordt opgepakt, bij diens vriend Van Gogh niet veilig is. Hij besluit er onmiddellijk vandoor te gaan en rijdt op zijn fiets van Laren zo’n kleine honderd kilometer naar het oosten, naar Arnhem. Daar, dicht bij de Duitse grens, blijft hij tien dagen (het is niet bekend waar precies, wellicht neemt hij met een vals persoonsbewijs zijn intrek in een hotel). Op woensdag 21 april moet hij teruggaan naar het Gooi vanwege de afspraak met zijn verzetsvrienden. Hij logeert eerst bij Eschauzier in ’s Gravenland en (aangezien ook dat te gevaarlijk is) daarna bij vrienden van hem. Vanaf 22 april heeft hij een persoonsbewijs op naam van H. W. Van den Bosch, van beroep: kunstschilder.¹² Van den Bosch is de meisjesnaam van zijn geliefde grootmoeder van moeders kant en de naam van zijn roemruchte voorvader gouverneur-generaal Johannes Van den Bosch. Er zit iets bijna luchthartigs aan de keuze van die naam. Sandberg blijft heel dicht bij huis door de geliefde naam Van den Bosch te kiezen. Alsof hij daarmee wil laten zien dat hij voor de progressieve familie van moeders kant kiest, nu de gelegenheid zich voordoet zich van de stijve, conservatieve Sandbergs los te maken. Maar ook lijkt hij zich nog steeds niet helemaal bewust te zijn van het grote gevaar waarin hij verkeert. Alsof het allemaal ook nu nog maar een spel is.

Het is mogelijk dat Sandberg op 22 april dat persoonsbewijs heeft gekregen van Gerrit van der Veen. In elk geval laat Van der Veen hem weten dat hij binnenkort door zijn valse persoonsbewijzen heen is. Sandberg begint te begrijpen dat hij nu voor langere tijd zo ver mogelijk weg zal moeten blijven, maar hij is de verbindingsman tussen Gerrit van der Veen en Frans Duwaer. Het is nodig ze nu in direct contact met elkaar te brengen. Daarom gaat Sandberg naar Duwaer toe, die na een zware operatie in het Diaconessenziekenhuis aan de Overtoom in Amsterdam ligt, en vraagt hem of het goed is dat hij Gerrit van der Veen met hem in verbinding brengt.¹³ Deze stemt daarin toe, en er zal zich een diepe vriendschap ontwikkelen tussen Frans Duwaer en Gerrit van der Veen. Van der Veen gaat er van uit dat hij met al zijn verschillende uiterlijke verschijningsvormen wel in Amsterdam kan blijven werken. Maar Sandberg wil de controle op wat er omgaat nog niet helemaal uit handen geven. Ze spreken daarom af dat ze elke maand een keer met z’n drieën bij elkaar zullen komen.

Waarschijnlijk hoort Sandberg nu dat ook Rudi Bloemgarten is gearresteerd. Aangezien bijna alle deelnemers aan de aanslag vast zitten (alleen Gerrit van der Veen is nog op vrije voeten) is de afspraak op 22 april veel te gevaarlijk geworden, die moet worden afgezegd. Ze slagen er in Frieda Belinfante op tijd te waarschuwen dat ze niet naar de afgesproken plaats moet komen. Zij blijft nog enige tijd in Laren ondergedoken tot ook dat te gevaarlijk wordt, dan gaat zij eerst naar Parijs en vandaar op 12 februari 1944 met een nachttrein richting Zwitserland, waar ze op 15 februari lopend de grens oversteekt.¹⁴

Maar omdat ze Koen Limperg niet kunnen bereiken, biedt de kordate Lida Sandberg aan in plaats van Sandberg naar het Bosch van Bredius te gaan om Limperg te waarschuwen. Het loopt daar helemaal mis, omdat hij de tekens niet begrijpt die zij hem probeert te geven: ze worden beiden gearresteerd. Nadat hij heeft gehoord dat zijn vrouw is opgepakt, beslist Sandberg dat hij nog verder weg moet zien te komen. Op 24 april gaat hij weer naar het oosten van Nederland, omdat hij meent dat de Duitsers hem juist niet in de buurt van de grens met Duitsland zullen zoeken.¹⁵ Vandaar zijn keuze voor Gennep, een klein stadje, 20 kilometer ten zuiden van Nijmegen, vlak aan de overkant van de Maas, vijf kilometer van de Duitse grens. Het is een mooie voorjaarsdag als hij daar op zijn fiets aankomt. Het koolzaad staat geel te bloeien. Het oude stadje aan de Maas bevalt hem wel.¹⁶ Overigens is daar net veertien dagen eerder, op 10 april 1943, de kleine joodse gemeenschap vrolijk en wel in hun beste kleren op de trein gestapt, om drie weken later in Sobibor te worden vermoord.¹⁷

Sandberg redeneert dat hij het beste naar een dokter kan gaan, die kent de mensen in de buurt en kan hem hopelijk aan een onderduikadres helpen. Nu is een secretaresse van het Stedelijk Museum, mejuffrouw M. M. Soeters¹⁸, kort daarvoor getrouwd met dr. Bauer, een jonge arts die in Gennep woont. In hun huis aan de Heijnseweg kan Sandberg een week blijven, tot eind april. In Gennep zijn twee sanatoria voor tbc-patienten. Bauer werkt als assistent van de in Gennep zeer bekende dr. Stiemers, een huisarts die daar aan de Heijnseweg een sanatorium Zonlichtheide is begonnen en die ook contact heeft met het verzet.

In deze doktersomgeving krijgt Sandberg een slim idee om zijn achtervolgers op een dwaalspoor te brengen. Hij ziet dat er met de post, ondanks de oorlogssituatie, reclames uit het neutrale Zwitserland aankomen. Van deze postzendingen haalt hij de Zwitserse postzegels af en die plakt hij op nieuwe enveloppen. Na al het precieze werken aan de vervalste persoonsbewijzen is het keurig bijwerken van het Zwitserse poststempel voor hem niet moeilijk. Elders weet hij aan een strookje van de censuur te komen. Vervolgens stopt hij in de enveloppe een brief waarin te lezen valt dat hij naar Zwitserland heeft weten te ontkomen. Hij adresseert zo’n brief soms aan iemand van wie hij weet dat die heel veel kletst (hij noemt als voorbeeld een ‘freule Feith’). Maar nu moet de brief nog worden gepost. Sandberg bedenkt iets, waardoor de brief niet eerst naar Zwitserland hoeft te worden gebracht. Hij zet er eerst een verkeerd adres op, schrapt dat adres door met andere inkt en zet er vervolgens met een ander handschrift het juiste adres op. Daarna kan hij zo’n brief willekeurig waar in een brievenbus gooien; hij doet dat gewoonlijk in Nijmegen.¹⁹ Op deze wijze slaagt hij er ook in contact te houden met de studiegroep van Jan Romein. Zogenaamd vanuit Lauterbrünnen schrijft hij in december 1943 een brief aan een van de leden van die groep, Valkhoff in Amsterdam. Lida, die dan weer vrij is, zou eens bij hem langs kunnen gaan om te vragen of ze al iets hebben opgesteld, en dat zou zij Sandberg kunnen doen toekomen ‘zoodra er weer eens een kennis naar Zwitserland gaat’.²⁰

Sandberg heeft het gevoel dat hij met zijn Zwitserse correspondentie na enige tijd de Duitsers op een vals spoor heeft gebracht en dat ze na verloop van tijd niet meer zo intensief op hem zullen jagen. Hoe goed deze camouflage ook in zijn eigen kring heeft gewerkt, blijkt wanneer Frieda Belinfante in februari 1944 werkelijk in Zwitserland arriveert. In goed vertrouwen vertelt zij de Zwitserse politie in antwoord op de vraag of zij bekenden heeft in Zwitserland: ‘Un membre de mon groupe de sabotage est réfugié en Suisse, soit le nommé Willy SANDBERG (vicomte) j‘ignore où il se trouve actuellement et par où il est entré en Suisse.’²¹

Intussen is Sandberg allang bij de Bauers weg. Na een dag of acht heeft men van het dienstmeisje van de dochter van dr. Stiemers, Marietje van Arensbergen, gehoord dat een jong boerengezin aan de overkant van de Maas wel eens kostgangers in huis heeft. Mevrouw Stiemers stapt op de familie de Bruijn in Oeffelt af en vraagt of mijnheer Van den Bosch, ingenieur van de landbouw, tijdelijk bij hen onderdak kan. Dora en Thij de Bruijn zijn in 1941 getrouwd, ze hebben al een zoontje en Dora de Bruijn is zwanger van haar tweede kind. Sandberg komt er begin mei 1943. Hij geniet zeer van de jonge geitjes die in mei geboren worden. Hij blijft er zeventien dagen, zit te lezen in de tuin, fietst rond in de omgeving en helpt soms bij het afwassen, wat zeer vreemd wordt gevonden in het boerengezin. Zestig jaar later vertelt Thij de Bruijn mij, hij is dan negentig jaar oud, dat er mensen naar hem toe kwamen om hem te waarschuwen dat hij iemand in huis heeft die iets doet wat niet mag. Ze willen nu liever van Sandberg af en bedenken een list. Dora de Bruijn vertelt me: ‘We hebben hem gezegd dat we een dienstmeisje in huis wilden nemen, omdat er een baby op komst was. Toen hebben we hem laten vertrekken. Vader vertrouwde het niet.’²²

De Zandstraat in Gennep, met op de achtergrond het stadhuis, waarschijnlijk in 1944. Het huis met de twee erkers is Zandstraat 20–22, waar Wil Sandberg tussen mei 1943 en juni 1944 onder een valse naam was ondergedoken. Zijn kamertje bevond zich op twee hoog aan de achterzijde.

Sandberg heeft misschien niet eens begrepen dat ze hem kwijt willen. Zelf heeft hij ook het gevoel dat hij bij deze eenvoudige boerenmensen in Oeffelt te veel opvalt.²³ Het lijkt hem natuurlijker als hij zijn intrek neemt in een gewoon pensionnetje, midden in Gennep. Vanaf midden of eind mei 1943 woont hij in het kleine pension van de familie Lueben, aan de hoofdstraat van Gennep, Zandstraat 20, helemaal in het centrum, niet ver van het oude stadhuis. Beneden is een winkelruimte, zij wonen boven. Sandberg heeft op twee hoog achter een kleine kamer (2 bij 3 meter), maar hij weet, schrijft hij later — het is een zwaar understatement — , dat heel wat van zijn kameraden krapper behuisd zijn.²⁴ De kamer ligt op de tweede verdieping, aan de achterkant, boven een groot plat dak van acht bij acht meter. Hij heeft uitzicht op een smalle tuin met een perenboom, waslijnen, een oud, vervallen schuurtje en een werkplaats. Meer naar links ziet hij de ommuurde tuin van de buren en de daken van de huizen van de nabije Houtstraat. Hij zal daar meer dan een jaar blijven en staat er bekend als koopman Van den Bosch. Als bewijs van zijn status als koopman heeft hij een aantal koffers bij zich.

Wil Sandberg: Zelfportretten, Gennep, 1943.

Wil Sandberg: Tekeningen van het uitzicht vanuit zijn kamer in Gennep, naar links, zomer of herfst 1943.

Sandberg mag later in allerlei toonaarden snoeven dat hij tijdens de oorlog niet bang is geweest, het kan niet anders dan dat hij zich in deze tijd zeer grote zorgen heeft gemaakt. Hij is niet alleen bang om zijn eigen hachje, hij vraagt zich natuurlijk ook af wat er met zijn gearresteerde kameraden en de anderen die nu vast zitten, gaat gebeuren. Maar al op 1 juli 1943 kan hij in de Nederlandse kranten lezen dat hun doodvonnissen zijn voltrokken. Het moet als een zware en onverwachte klap zijn aangekomen. Later heeft hij maar één manier om dat duidelijk te maken: volgens zijn eigen zeggen is zijn haar toen in één keer wit geworden. Hij heeft het er meer dan eens over, soms zegt hij dat dit in één nacht is gebeurd, soms dat het gebeurde tijdens een ziekteperiode van drie weken. Misschien heeft hij dat zo beleefd, medisch schijnt het te kunnen, maar foto’s wijzen uit dat hij al lang voor die tijd grijs begon te worden.²⁵

Wil Sandberg: Plaksel behorende bij de tekeningen met het uitzicht vanuit zijn kamer in Gennep(uit: Ad Petersen, Sandberg, Graphiste et directeur du Stedelijk Museum)

Foto’s van de huidige situatie in het huis in Gennep (Zandstraat 20/21), waar Wil Sandberg van mei 1943 tot juni 1944 heeft gewoond onder de valse naam Van den Bosch (foto’s: Ad Koot, 2010).
(Links) Zijn kamertje (Rechts) Het uitzicht naar links vanuit het raam.

Ook over zijn vrouw Lida zal Sandberg zich zorgen hebben gemaakt. Nadat zij op 22 april 1943 in zijn plaats naar de geheime afspraak in het Bosch van Bredius is gegaan en daar is gepakt, willen de Duitsers uit haar krijgen waar haar man is. Dat weet zij echter niet en de afspraak is, dat hij geen contact met haar op zal nemen, wat er ook gebeurt. Lida heeft in totaal een half jaar gevangen gezeten. Eerst in het Huis van Bewaring aan de Amstelveenseweg in Amsterdam. Toen een week in Utrecht, waar zij voor de krijgsraad moet getuigen over de desertie van Sven. Zij weet echter niet eens waar Sven ondergedoken heeft gezeten, dat had Sandberg zelfs voor haar verzwegen (maar hij had het adres wel aan Joop Hoogsteder gegeven die de distributiebonnen naar Sven moest brengen).²⁶ Lida wordt zwaar aangepakt en veroordeeld vanwege de desertie van haar zoon. Zij wordt naar de vrouwengevangenis in Kleef gestuurd, waar zij moet werken in een koekjesfabriek.²⁷ Uiteindelijk wordt zij eind september 1943 vrijgelaten. Misschien hopen de Duitsers dat zij alsnog door een overhaaste ontmoeting de verblijfplaats van Sandberg zal verraden.²⁸ Daarover hebben zij echter strikte afspraken gemaakt, zij neemt alleen op zeer indirecte wijze contact met haar man op. Zelf neemt zij haar intrek in het gastvrije huis van de Eschauziers in ’s Gravenland. Van daaruit kan zij via via weer enige briefjes met Sandberg wisselen. Lida heeft zichzelf een merkwaardige gelofte gedaan: als haar zoon Sven de oorlog zal overleven zal zij niet meer met haar man, Sandberg, naar bed gaan. Wat men ook van deze gelofte mag denken, hun huwelijk zal na de oorlog in sexueel opzicht geen ‘echt huwelijk’ meer zijn. Sandberg zal dit soms zelfs tegenover derden als een excuus hanteren, wanneer hij in Parijs een langdurige verhouding heeft met een andere vrouw.

Natuurlijk piekert Sandberg in zijn schuilplaats in Gennep ook over zijn stiefzoon Sven Augustin die, nog in april 1943, mede door Sandbergs achteloosheid, is verraden door Joop Hoogsteder en in de Achterhoek op zijn onderduikadres is gearresteerd. Ook al ontloopt Sven de doodstraf vanwege desertie en krijgt hij een relatief genadige straf van vijf jaar tuchthuis, zijn gevangenschap in Duitsland, tewerkstelling bij het front in Normandië, honger en ziekte, het moet voor deze jongen van net in de twintig een zware beproeving zijn geweest. Als Sandberg Lida weer kan schrijven, informeert hij altijd zeer gespannen naar het lot van Sven en hij doet zijn best Lida te troosten als zij angstig is over wat er met Sven kan zijn gebeurd.²⁹

Over Paula, die ook ondergedoken zit, hoeven zij zich minder zorgen te maken. Sandberg stuurt haar af en toe een geschenk, bijvoorbeeld een door hem gemaakt ‘plaksel’.

Sandbergs vrouw en stiefkinderen hebben vlak na de oorlog en later Sandberg geen enkel verwijt gemaakt, dat zijn dapper, maar soms slordig gedrag hun levens in gevaar heeft gebracht. Zowel Paula als Sven heeft mij verzekerd dat zij het verzet als een familie-aangelegenheid hebben gezien, niet als een privé-onderneming van hun stiefvader. Voor zover ze weten heeft ook hun moeder het Sandberg ook nooit kwalijk genomen dat zij door hem in een Duitse gevangenis terecht is gekomen. Gezien haar linkse en al heel vroeg anti-nationaalsocialistische opvattingen is dat logisch. Maar Lida’s gelofte lijkt toch een subtiele manier om zichzelf en Sandberg te straffen voor het gevaar waarin ze Sven hebben gebracht.

Meer mensen die er eigenlijk niets mee te maken hebben moeten de gevolgen van Sandbergs verzetsactiviteiten ondervinden. Absurd is het lot van de nobele solitair Röell die, als Sandberg nergens meer te vinden is, op 12 april 1943 in zijn plaats door de Sicherheitspolizei wordt gearresteerd, waarna op 14 april vier rechercheurs samen met twee medewerkers van het museum de hele kluis in Zandvoort doorzoeken op jacht naar Sandberg of andere onderduikers. De secretaresse van het museum weet ook niet goed raad met de situatie. Zij schrijft op 11 mei iemand in een brief: ‘Tot mijn leedwezen moet ik U mededeelen, dat de Heer Röell U niet persoonlijk kan danken […], omdat hij sinds 12 April j.l. door de Sicherheitspolizei om voor ons geheel onbekende redenen in hechtenis is genomen. Laten wij hopen, dat hij U spoedig eigenhandig kan schrijven.’³⁰

Röell zit een maand gevangen in het Huis van Bewaring aan de Weteringschans in Amsterdam. Daar zit hij tussen de mensen die betrokken waren bij de overval op het Bevolkingsregister. Hij ziet op een morgen, als hij zijn emmer met ontlasting buiten de deur van zijn cel zet, Sandbergs stiefzoon Sven, die hetzelfde doet. Van Röell hoort Sven dat Sandberg nog op vrije voeten is. Uiteindelijk wordt Röell, die absoluut niets over de aanslag op het Bevolkingsregister weet, na precies een maand, op 12 mei vrijgelaten. Als hij vrij is, doet hij iets wat bij zijn positie past: hij zet zich er voor in, dat de gevangenen beter eten krijgen.³¹ De hele episode is maar één keer tussen Röell en Sandberg ter sprake gekomen, helemaal aan het eind van de oorlog, als Sandberg weer in het geheim naar Amsterdam kan komen en een keer bij Röell op Amstel 256 komt ontbijten. ‘Weet je,’ zegt Röell dan met een verlegen glimlach, ‘dat geval met het bevolkingsregister heeft me aardig in verlegenheid gebracht, want ik had net met heel veel moeite de registratiekaarten van mijn huisgenoten geariseerd…’. Het is, schrijft Sandberg, de enige keer dat we over illegaliteit spraken. Maar Sandberg is er zeker van dat Röell in de weken dat hij gevangen zit en stevig aan de tand wordt gevoeld, niets heeft losgelaten dat zijn conservator had kunnen schaden.³² Het is ook wel eens andersom geweest. Ergens in 1942 kwam Röell de kamer van Sandberg binnen. Hij is ‘voor een persoonlijke aangelegenheid’ bij de SS ontboden en vraagt Sandberg, voor het geval hij niet terugkomt, enkele zaken voor hem te regelen. ‘dat gesprek zal ik niet gauw vergeten…’, schrijft Sandberg twintig jaar later bij de dood van Röell.

Röell was, hoezeer Sandberg zijn bescheiden bijdrage aan zijn welzijn ook roemt, geen verzetsheld.³³ Sandberg ziet hem later vooral als een tacticus die Duitsers en NSB-autoriteiten om zijn vinger wist te winden: ‘door intelligent zwijgen met een vage glimlach, bouwde hij als het ware een luchtledig om zich heen, waarin niemand kon doordringen, maar van waaruit hij, handelend, zijn zin doorzette, zonder één moment zijn zelfstandigheid prijs te geven — zo heeft hij weten te voorkomen dat paleis Soestdijk een kazerne voor de Duitse troepen werd, door er in allerijl een museum vol 19e eeuwse stijlmeubelen van te maken.’³⁴ Maar in de laatste twee jaar van de oorlog wordt de situatie — ook voor de gelijkgeschakelde musea — zoveel moeilijker dat zwijgen en vaag glimlachen onvoldoende zijn. Misschien mist Röell ook de inventiviteit van zijn conservator Sandberg om in moeilijke omstandigheden toch aardige initiatieven te nemen. Hij kan ook niet verhinderen dat Sandberg op 9 april 1943 met terugwerkende kracht per 2 april 1943 op grond van het bepaalde in art. 57 sub d. van het Ambtenarenreglement uit de gemeentedienst wordt ontslagen.

Veel leuks is er de komende twee jaar in het Stedelijk Museum niet te beleven. Er wordt een kunstnijverheidstentoonstelling overgenomen van het Centraal Museum in Utrecht. Een door de (foute) burgemeester van Amsterdam benoemde Commissie voor Heemkunde organiseert in september 1943 een tentoonstelling over de buitenplaatsen aan Amstel, Vecht en Zaan. Röell wordt gedwongen in de tweede helft van 1943 een aantal zeer twijfelachtige of ronduit foute tentoonstellingen te accepteren, zoals ‘De jeugdherberg van morgen’ (ingericht door architect H. Th. Wijdeveld), ‘Wat de aarde bewaarde’, gewijd aan de ‘oud-germaansche kultuur’ en ‘Kunstenaars zien de arbeidsdienst’. In het jaar 1944 zijn alleen tentoonstellingen te zien van kunstenaarsverenigingen, die en bloc tot de Kultuurkamer zijn toegetreden: de Brug, de Hollandsche Kunstenaarskring, Sint Lucas, De Onafhankelijken en de Vereenigde Nederlandsche Kunstkring.³⁵ De verenigingen die vroeger vaak voor sjeu en controverse hebben gezorgd zijn tot collectieve collaboratie vervallen. Van de roemruchte VANK is dan al lang geen sprake meer. Ik weet niet of die formeel is opgeheven, ik denk dat men haar een stille dood heeft laten sterven.³⁶ Omdat de kolen op zijn, gaat het museum op 1 november 1944 dicht. Als in het voorjaar van 1945 naast het Stedelijk Museum een munitiedepot wordt gebouwd moeten in april ook de minder belangrijke kunstwerken die nog in het museum aanwezig zijn worden geëvacueerd.³⁷ De volledige onttakeling van het Stedelijk Museum is dan een feit.

Men zou verwachten dat Sandberg zich in de tijd dat hij in Gennep ondergedoken zit (vanaf mei 1943 duurt die periode meer dan een jaar) nauwelijks zal interesseren voor wat er in het verre Amsterdam in het Stedelijk Museum gebeurt. Hoewel hij waarschijnlijk geen weet heeft van hetgeen er zich daar precies afspeelt, zit hij soms wel plannen te maken voor de toestand na de bevrijding, die hij aan het eind van de oorlog ter sprake zal brengen tijdens enkele voorzichtige ontmoetingen met Röell. Maar zolang Lida gevangen zit, is zijn enige contact met zijn vroegere wereld de maandelijkse gesprekken met Gerrit Jan van der Veen en Frans Duwaer. Sandberg, de controlefreak die het moeilijk vindt de touwtjes uit handen te geven, heeft immers bedongen, dat hij geregeld op de hoogte zal worden gehouden.

Al snel nadat Sandberg zijn intrek in Gennep heeft genomen, dus nog in de maand april, heeft hij in Hotel Berg en Dal te Beek bij Nijmegen een eerste afspraak met Duwaer en Van der Veen waarbij alle details worden geregeld. Vanaf dat moment komen ze elke maand samen om de lopende vraagstukken te bespreken, meestal in Beek, voor Van der Veen en Duwaer is dat ruim een uur met de trein. Sandberg kan Beek in minder dan een uur vanuit Gennep op de fiets bereiken. Hotel Berg en Dal zit vol met SS‘ers en andere Duitsers. Daarom is het de ideale plek om af te spreken.³⁸ Gerrit van der Veen is altijd vermomd. Hij heeft iets nieuws bedacht, dat zeer effectief is. Een vertrouwde tandarts heeft hem een rijtje valse boventanden geleverd. Hij draagt het gebit in zijn zakdoek bij zich en kan zich nu op slag onherkenbaar maken door het tijdens het snuiten van zijn neus voor zijn echte tanden te schuiven.³⁹ Zelfs Sandberg loopt er in eerste instantie in. Hij vertelt het later zo: ze kwamen elke maand samen: ‘gerrit telkens in een andere vermomming, soms met bolhoed en snor en eens met een vals gebit vóór zijn boventanden, dat hem zó anders maakte, dat ik hem alleen nadat hij de valse tanden had weggenomen, herkennen kon.’⁴⁰

Wat ze precies bespreken is onbekend. Sandberg heeft, teruggetrokken als hij nu leeft, zijn kameraden weinig nieuws te vertellen. Uit veiligheidsoverwegingen kennen zelfs deze goede vrienden zijn adres niet. De roekeloze Gerrit van der Veen beleeft het ene avontuur na het andere, maar zal daar om veiligheidsredenen misschien niet veel over vertellen. De naïeve en terughoudende drukker Duwaer kan met hen in elk geval praten over de technische problemen bij het drukken van de valse persoonsbewijzen en andere pseudo-officiële documenten.

Gerrit van der Veen zal Sandberg waarschijnlijk op de hoogte hebben gehouden van de plannen voor een organisatie van het kunstleven na de oorlog. Sandberg praat misschien al over de boekjes die hij wil ontwerpen en die hij aan Duwaer wil geven om te drukken. Anders dan Sandberg, weet Gerrit van der Veen van geen ophouden waar het zijn verzetswerk betreft. Volgens zijn vriendin Guusje Rübsaam zit dat in zijn aard: ‘Hij wou telkens wat nieuws. Hij kon niet ophouden. Hij had ook veel meer het gevoel dat hij iets dat gedaan moest worden door moest zetten, ook als het gevaarlijk was. De laatste keer had hij niet moeten doen. We hebben allemaal geprobeerd het te voorkomen. Omdat hij ook zo belangrijk was voor ná de oorlog. Maar hij kon het niet laten. Sandberg was anders, die hield zich er heel erg van af als hij het te gevaarlijk vond.’⁴¹

Op 1 juli 1943 kan Sandberg in De Telegraaf lezen hoe het avontuur van de brandstichting in het Bevolkingsregister voor zijn makkers is afgelopen. Op de voorpagina wordt gemeld, dat het SS- und Polizeigericht te Den Haag, na behandeling van de rechtszaak tegen hen (in hoger beroep), twaalf personen ter dood heeft veroordeeld: ‘De vonnissen zijn heden met den kogel voltrokken.’⁴² In het bericht wordt geschreven over ‘een terroristenbende’ en er wordt sterk de nadruk op gelegd hoeveel joden, halfjoden, mensen met joods bloed en homosexuelen er lid van waren. Bovendien stonden ze in nauw contact met kunstenaars- en studentenkringen. Daarmee is ‘het contact […] met de illegale communisten ondubbelzinnig bewezen’. Dit terwijl in de aanklacht juist wordt vastgesteld dat de plegers van de aanslag op het Bevolkingsregister niet deel uitmaken van een bepaalde politieke groepering.

Het kan niet anders of Sandberg heeft zich tijdens zijn gedwongen rustperiode in Gennep voortdurend afgevraagd of het ’t allemaal waard is geweest, de dood van zoveel voortreffelijke mensen, en of hij zich daar schuldig over moet voelen. Hij laat zich daar later nooit expliciet over uit. Zijn dochter Helga vertelt echter dat hij aan het einde van zijn leven vreselijke nachtmerries heeft gehad, waarbij hij dingen roept als ‘Nee, ik heb geen, ik kan jullie niet helpen.’ Helga, die in die tijd als zij in Nederland is op een uitklapbedje aan zijn voeteneinde slaapt, heeft wel eens gevraagd waar hij van droomt en hij antwoordt dan: ‘Ja, dat is de oorlog. Dan kwamen er mensen en die kon ik niet helpen.’⁴³ Ik weet niet van mensen die hij letterlijk de deur zou hebben gewezen. Maar net als andere verzetsmensen kan hij het gevoel gehad hebben dat hij niet genoeg heeft kunnen doen. Hij moet als enig overlevende van een grote verzetsgroep in een sombere bui minstens af en toe het gevoel hebben gehad dat hij zijn kameraden uiteindelijk toch op de een of andere manier in de steek heeft gelaten.

literatuur

Geraadpleegde boeken

Braat, L. P. J. Omkranste Hiaten; Levensherinneringen. Amsterdam, 1961.

Breur, Dunya. Een verborgen herinnering; De tekeningen van Aat Breur-Hibma uit Ravensbrück. Nijmegen, 1995.

Dinter, Wiel S. van. De Joden van Gennep 1650–1950. Zutphen, 1990.

Helman, Albert. Een doodgewone held; De levensgeschiedenis van Gerrit-Jan van der Veen 1902–1944. Amsterdam, 1946.

Sandberg, Wil. herinneringen aan d. c. röell. manuscript. Amsterdam, 1961.

Artikelen

Rikhof, Frans. „Van Goghs en Rembrandts in een bunker; Bescherming van kunst in de Tweede Wereldoorlog”. In: Ons Amsterdam 48.3 (mar. 1996), p. 64-68.

noten (bladzijdenummers bij benadering)

1. (blz. 2) Zie: Frank Rikhof, ‘Van Goghs en Rembrandts in een bunker’, in: Ons Amsterdam, jrg. 48, nr. 3, maart 1996 (verder: Rikhof 1996). Margreeth Soeting vermeldt dat volgens de kluisagenda van Castricum de transporten van de kunstwerken naar Zandvoort van 1 tot en met 12 maart 1943 hebben plaats gevonden. Margreeth Soeting 2001, p.24. Het is merkwaardig dat het Stedelijk toestemming kreeg kunstwerken in de kluis op te bergen, die het Rijksmuseum net had verlaten. Volgens Sandberg was dat omdat de stalen deuren uit Castricum meegingen. Daarom was er geen marechausseebewaking nodig waar in het verleden in Zandvoort problemen mee waren geweest.

2. (blz. 2) Aletrino IX.

3. (blz. 2) Geciteerd door Margreeth Soeting 2001, p.21.

4. (blz. 3) Ank de Leeuw Marcar 2004, p.202.

5. (blz. 3) Zakagenda 1942.

6. (blz. 3) Ank de Leeuw Marcar 2004, p.203.

7. (blz. 4) Annie Romein-Verschoor, Omzien in verwondering; Herinneringen 2, Amsterdam 1971, p. 48. Annie Romein hoort later dat hij naar Zwitserland is gegaan en heeft ook nog een ontmoeting met Lydia Sandberg, die haar om een oud tasje vraagt om haar laatste bezit dat zij in een papieren zak onder haar arm draagt in te doen. Ook zij verdween in de leegte: ‘je vroeg in die tijd niet waar de mensen heen gingen’ schrijft Annie Romein, p.49. Sandberg zelf vertelt het verhaal anders. Volgens hem komt hij in Huizen waar Jan Romein zit ondergedoken en die zegt: Wat moet je met je witte kuif daar zomaar rondfietsen? Iedereen herkent je. Sandberg zegt dat hij nergens een hoed van maat 53 kan kopen. Maar het hoge punthoofd van Romein blijkt dezelfde omtrek te hebben als het hoofd van Sandberg. Ank de Leeuw Marcar 2004, p.203. Dit maal geloof ik niet Sandberg, maar Annie Romein. Romein was elders ondergedoken, en Sandberg heeft de neiging de rol van diens echtgenote stelselmatig te vergeten.

8. (blz. 4) Ank de Leeuw Marcar 2004, p.203.

9. (blz. 4) Schöffer 1952, p.7.

10. (blz. 4) Proces-verbaal bij haar binnenkomst in Zwitserland op 17 februari 1944.

11. (blz. 5) Telefoongesprek met de zoon van Han van der Minne, Dirk Johan Pieter van der Minne, die in Canada woont, op 2 januari 1997.

12. (blz. 5) Op 9 januari 1975 heeft Sandberg, op verzoek van Ad Petersen, op een briefje enige summiere aantekeningen over zijn onderduikgeschiedenis genoteerd, waaruit ik mag citeren (verder: Sandberg onderduik 1975).

13. (blz. 5) Het is denkbaar dat Sandberg al eerder, direct na 1 april naar Duwaer is toegegaan, maar ik meen dat hij toen nog geen contact kon hebben met Van der Veen, die immers ook is ondergedoken.

14. (blz. 6) Proces-verbaal Zwitserse politie over Frieda Belinfante van 17 februari 1944.

15. (blz. 6) Ad Petersen Interview.

16. (blz. 6) Sandberg, mens sana in corpore sano; gesundheit; experimenta typographica 2, Keulen, 1969. Dit is een na-oorlogse herdruk van het manuscript uit begin 1944 (verder: Sandberg, gesundheit 1969).

17. (blz. 6) Wiel S. van Dinter, De Joden van Gennep 1650–1950, Zutphen 1990, p.76. Van het vertrek van de joden uit Gennep zijn amateurfilmbeelden gemaakt die zijn uitgezonden in het tv-programma Andere Tijden.

18. (blz. 6) De voornaam van juffrouw Soeters weet ik niet, wel haar adres in Amsterdam, dat was: Apollolaan 22, wat suggereert dat zij een keurige achtergrond heeft. (Adreslijst, ongedateerd — 1938 of later — Archief SMA)

19. (blz. 7) Ad Petersen Interview. In het Sandberg Archief in het Stedelijk Museum bevindt zich een fotokopie van zo’n enveloppe, compleet met Zwitserse postzegel, Zwitsers poststempel, een tweede poststempel: ‘Cuijk, 2 VI 1944.’, verschillende extra stempels met getallen en een censuurstrookje aan de zijkant. Deze enveloppe is in het blokletterschrift van Sandberg beschreven en geadresseerd aan ‘Herrn Theo Güsten, p.a. Cinétone, Duivendrechtsekade, Amsterdam Z, Pays Bas’. Het adres (‘p.a. Cinétone, Duivendrechtschekade’, het voormalige kantooradres van Güsten) is doorgestreept en vervangen door zijn huisadres: ‘Zomerdijkstraat 22’.

20. (blz. 7) Hij drijft de komedie soms wat ver. Sommige van zijn brieven aan Lida zijn zogenaamd geschreven in Spiez (een plaats in Zwitserland), terwijl hij het heeft over bonkaarten die moeten worden meegebracht. Briefje van W. [Sandberg] aan l. [Lida] van december 1943. Archief Erven Sandberg.

21. (blz. 8) Proces-verbaal Zwitserse politie over Frieda Belinfante van 17 februari 1944. Het uitzetten van dit soort dwaalwegen bevalt Sandberg en hij kan er uren of zelfs dagen aan besteden dit tot in perfectie uit te voeren. Het zou dan ook heel goed mogelijk zijn geweest dat hij met Gerrit van der Veen de afspraak zou hebben gemaakt dat ze voor het illegale blad De Vrije Kunstenaar ‘Zwitserse brieven’ zouden schrijven, om ook op deze wijze de indruk te wekken, dat ze naar Zwitserland zijn ontkomen. Ik ben echter van mening, dat de ‘Zwitsersche Brief’, die in maart 1944 in De Vrije Kunstenaar verscheen om verschillende redenen niet van Sandberg kan zijn. Op zich is het een intrigerend verhaal. Gerrit van der Veen is in het januarinummer 1944 van De Vrije Kunstenaar begonnen met een ‘Brief uit Zwitserland’ van ‘een reizende Nederlander’, gedateerd: ‘Zürich, eind December 1943’. Hierin vergelijkt hij Zürich als de enige vrijstad voor het culturele leven in Europa met Amsterdam, waar hij ‘verdoken en met sluipende tred’ langs de grachten moest lopen. Vervolgens verschijnt in De Vrije Kunstenaar van maart 1944 weer een Zwitsersche Brief, die duidelijk door iemand anders is geschreven (Van der Veen had dat in zijn eerste brief al aangekondigd). Daarin wordt heel geloofwaardig geschreven over de 19e tentoonstelling van het ‘Gesellschaft Schweizerischer Maler, Bildhauer und Architekten’. Met name het werk van de schilders Martin Lauterburg en Ernst Morgenthaler wordt besproken, dat de schrijver zegt van vroeger te kennen, maar dat zich door de oorlogsomstandigheden heeft verdiept, verhevigd en verinnerlijkt met het besef van de ellende in de omringende landen. Het artikel is verder niet te specifiek, het bevat een vergelijking van de Nederlanders en de Zwitsers en het spreekt de hoop uit dat Zwitserland voortaan alle vluchtelingen uit de onder de voet gelopen Europese volkeren zal opnemen en geen enkele zal uitleveren of laten ontvoeren. Hans Mulder veronderstelt in zijn boek over ‘Kunst in crisis en bezetting’, dat deze brief van de hand van Sandberg is, maar ik betwijfel dat. Sandberg heeft er nooit over gesproken en de brief bevat geen enkel voor Sandberg kenmerkend detail. De brief zou juist wel enige typische Sandbergiaanse trekken moeten hebben, als hij de indruk had moeten wekken dat Sandberg in Zwitserland is. Misschien gaat het om een authentiek artikel van Hans Jaffé uit Zwitserland. Maar noch Jaffé, noch Sandberg hadden kunnen weten dat dit pleidooi voor een ruimhartig vluchtelingenbeleid vijftig jaar later weer actueel zou worden. Deze brief is opgenomen in: De Vrije Kunstenaar 1941/1945; Facsimilé uitgave van alle tijdens de bezetting verschenen afleveringen. Amsterdam, 1970, p.102, 103. In zijn inleiding bij deze facsimilé uitgave heeft Leo Braat het alleen over de eerste Zwitserse brief en schrijft over de nieuwe rubriek Berichten uit het vrije Zwitserland: ‘Deze nieuwe rubriek was bedoeld om de indruk te wekken dat Gerrit van der Veen, die in die tijd feller dan ooit door de Duitsers gezocht werd, naar Zwitserland uitgeweken was. Deze list schijnt even uitwerking gehad te hebben. De redacteur die deze “reisbrieven” schreef documenteerde zich in de tijdschriftenafdeling van het Amsterdamse Rijksmuseum.’ Sandberg heeft hier niet expliciet met Hans Mulder over gesproken (mededeling per email van Hans Mulder op 8 november 2005).

22. (blz. 8) Gesprek met Thij en Dora de Bruijn, samen met hun zoon Gerard de Bruijn, op 18 december 2004.

23. (blz. 9) Ad Petersen Interview.

24. (blz. 10) Sandberg, gesundheit 1969.

25. (blz. 13) Sandberg verspreekt zich ook als hij vertelt dat Jan Romein begin april tegen hem zegt: ‘Wat moet jij met je witte kuif daar zomaar rondfietsen?’ (An de Leeuw Marcar 2004, p.203). Terwijl hij elders beweert dat hij pas na 1 juli wit haar kreeg. Het is misschien een voorbeeld hoe Sandberg, ook als het om zeer ernstige zaken gaat, zijn eigen image opbouwt. Zie ook: Aletrino, band IX.

26. (blz. 16) Ad Petersen Interview.

27. (blz. 16) Dunya Breur, Een verborgen herinnering; De tekeningen van Aat Breur-Hibma uit Ravensbrück, Nijmegen 1995, p.11.

28. (blz. 16) Ad Petersen Interview. Sandberg op de vraag waarom ze Lida hebben vrijgelaten: ‘Om mij te vangen.’

29. (blz. 17) Bijvoorbeeld als Sven tijdens de geallieerde invasie voor de Duitsers in Calais moet werken. Die plaats, schrijft Sandberg, heeft voordelen en nadelen, maar als het afloopt zit hij beter daar dan in het ‘germaansche vaderland’ Brief van W. [Sandberg] aan l. [Lida] [voorjaar 1944]. Archief Erven Sandberg.

30. (blz. 17) Brief van secretaresse aan de heer dr. F. M. Huebner, gedateerd 11 mei 1943. Archief SMA.

31. (blz. 18) Sandberg, herinneringen aan d. c. röell, manuscript, Amsterdam 1961(verder: Sandberg röell 1961). Archief SMA.

32. (blz. 18) Sandberg röell 1961, p.3.

33. (blz. 18) Röell heeft postuum wel eens de verkeerde roem gekregen dat hij aan het einde van de oorlog deel zou hebben uitgemaakt van het driemanschap van de Raad van Verzet. Dit komt voort uit een verwarring met zijn neef jonkheer Willem Röell, die de OD (Ordedienst) heeft opgericht. Zie: Margreeth Soeting 2001, p.24 en Leo Braat, Omkranste Hiaten; Levensherinneringen, Amsterdam 1961, p.131.

34. (blz. 18) Sandberg, röell 1961.

35. (blz. 19) Jansen van Galen/Schreurs 1995, p.88.

36. (blz. 19) Zoals eerder vermeld bestaat er niet zoiets als een VANK-archief. Het archief dat zich in de nalatenschap van Jean François van Royen bevindt bevat vanzelfsprekend geen stukken over de VANK van na zijn dood. Sandberg heeft het later zo opgeschreven: ‘onder de dreiging van de cultuurkamer werd de vank in de eerste jaren van de bezetting ontbonden.’ Van V.A.N.K. tot G.K.F. Manuscript in Archief SMA.

37. (blz. 19) Stedelijk Jaarverslag 1945, p.154.

38. (blz. 20) Ad Petersen Interview.

39. (blz. 20) Albert Helman, Een doodgewone held; De levensgeschiedenis van Gerrit-Jan van der Veen 1902–1944, Amsterdam 1946 (verder: Helman 1946), p.186.

40. (blz. 20) Sandberg Opmerkingen voor dr. L. de Jong.

41. (blz. 21) Interview met Guusje Wolffensperger-Rübsaam, op 18 september 1998.

42. (blz. 21) ‘Straffen voor den aanslag op Bevolkingsregister van Amsterdam.’ In: De Telegraaf van donderdag 1 juli 1943, voorpagina.

43. (blz. 22) Interview met Helga Sandberg op 19 juli 1995.

index (bladzijdenummers bij benadering)

Arondéus, Willem, 3
Augustin
    Paula, 12
    Sven, 11–13

Bauer, dr., 5
Belinfante, Frieda, 3, 4, 6
Berkovich, Elmar, 2
Bloemgarten, Rudi, 3, 4
Brouwer, Johan, 3

de Bruijn, 6
de Bruijn, Dora, 6
de Bruijn, Thij, 6
Duwaer, Frans, 4, 14, 15

Eschauzier, Frits Adolf, 3, 11

Gröger, Karl B. R. P., 3

Hartogh, Coos, 3
Hoogsteder, Joop, 11, 12

Limperg, Koen, 3, 4

Regnault, P. A., 2
Röell, Jkh David Cornelis, 2, 3, 12–14
Röling, Mejuffrouw, 3
Romein, Jan, 2, 5
Romein-Verschoor, Annie, 2
Rübsaam, Guusje, 15

Sandberg-Swanefeld, Lida, 4, 5, 11, 12, 14
Soeters, mej. M. M., 5
Soeting, Margreeth, 2