DOOLHOF VAN DE ROUW

Doolhof van de rouw

Frieda Voorhorst

Johannes van Kessel Publishing

PIC

© Frieda Voorhorst 2015

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotocopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

E-mail: Publishing@jvank.nl

ISBN 978-90-79418-37-4
NUR: 749, Rouwverwerking

Omslag: Jeroen Arian
Voorblad: Feja Voorhorst (De dansende bomen, olieverf)
Redactie: Herman Adèr

Opmaak in LaTeX
Webside: www.jvank.nl/Rouwdoolhof

Vooraf

‘Dit is mijn jongste dochter,’ zo stelde hij me altijd voor. Voor mij kwamen Janet, Anton en Adriana. Ik was niet het jongste kind, na mij kwam nog mijn broertje, Ernst. Na zijn hartinfarct, begin Februari 2013, zou hij me nooit meer voorstellen. Zonder nog bij kennis te zijn geweest, overleed hij een week later.

‘Nu ben ik in de rouw,’ dacht ik terwijl ik het ziekenhuis uitliep. Ik wist niet hoe ik dat rouwen moest doen, maar ik wilde het graag goed doen. Mijn eigen ervaring kwam niet overeen met de meeste theorie die ik vond. Dit veranderde tot ik een theorie tegenkwam over een doolhof. Rouwen is als een doolhof, las ik. Ik had dat doolhof meteen voor ogen.

Dit is een beschrijving van mijn zoektocht door het doolhof van de rouw.

Frieda Voorhorst,
Almere, April 2015

De twaalfde dag na het overlijden van mijn vader

Ik ben op mijn werk als ik mijn tas pak omdat mijn mobiel gaat. Het is altijd weer spannend of ik mijn telefoon kan vinden in mijn grabbelton voordat de voice-mail het geluid beëindigt. Een keer zag ik hoe iemand anders iets uit haar tas pakte: alles bleek keurig in de daarvoor behorende vakjes te zitten. Op die manier greep ze nooit mis. Een tas met allemaal vakjes bleek voor mij niet de oplossing, het gaat namelijk niet alleen om de hoeveelheid vakjes, maar ook hoe consequent je de spullen in het daarvoor bedoelde vakje stopt. Daar gaat het bij mij mis.

Ik heb mijn telefoon gevonden terwijl er nog drie andere dingen uit mijn tas vallen. Als ik hem pak gaat hij nog steeds over. Mijn moeder belt, zie ik op de display. Meteen schiet ik in de alert stand. Het is niet normaal dat ze me op dit tijdstip belt, alleen: op dit moment is er niet zoveel normaal meer. Ik ga in mijn bureaustoel zitten en neem op, terwijl mijn hart in mijn keel klopt.

‘Ik moet naar de EHBO, een hartfilmpje laten maken,’ zegt mijn moeder op neutrale toon. Ik hap naar adem en weet niet wat te zeggen. ‘Het zal wel niks zijn, stress of zo…Maar de huisarts vond dat ik toch maar even moet gaan,’ hoor ik mijn moeder verder praten.

‘Hoe ga je erheen ?’ krijg ik er nog uit, terwijl ik met mijn andere hand een lok haar uit mijn gezicht naar achteren strijk. Ik moet er niet aan denken dat ze nu gaat autorijden.

‘Met de tram…’ probeert ze zo nonchalant mogelijk te zeggen. ‘Ik bel de anderen ook even.’ Ik druk op het knopje om de telefoon weer uit te zetten en stop de telefoon terug in mijn tas. Om me heen is het rustig. Iedereen zit achter zijn computer te werken. Ik weet niet wat ik moet doen. Op mijn bureau ligt het vol met papieren. Ik heb een afspraak en moet een heleboel andere dingen doen. Ik kan toch niet de boel de boel laten? Zoals mijn moeder zegt: het zal wel niets zijn. Maar wat als er wel iets aan de hand is? Ik ben er niet gerust op. Zelfs als het niets is, dan wil ik bij mijn moeder zijn. Ik kan me in elk geval niet meer concentreren. Ik loop naar beneden om een kopje koffie te halen en vooral om even na te kunnen denken. Terwijl mijn kopje volloopt, sta ik, steunend op het koele aanrecht, te janken.

‘Moet je niet eens gaan?’ vraagt mijn collega die achter me aan is gelopen. Met die vraag is mijn twijfel weggenomen. Aan mijn bureau drink ik snel mijn koffie op en mail ik mijn teamleider dat ik naar het ziekenhuis ga.

In het ziekenhuis aangekomen, zijn mijn broer Ernst en mijn zus Janet er al en mijn moeder ligt ondertussen op het bed aan een apparaat. Ik kijk naar de metertjes op het scherm. De bovendruk van de bloeddruk is hoog maar de hartslag ziet er mooi uit, zoals ik het herken van televisiebeelden, een strak hartslagpatroon. De vorige keer dat ik naar zo’n zelfde schermpje keek, zag het er heel anders uit. Kleinere pieken en dalen. Mijn moeders ademhaling is een rommeltje, is mijn conclusie.

De vorige keer dat ik dit zag was het een mooie, strakke beweging, met hier en daar een piekje. Niet zo raar dat het een mooie, strakke beweging was, de ademhaling werd toen bestuurd door een beademingsapparaat en het piekje tussendoor was afkomstig van de persoon zelf. Hij probeerde te ademen, tussen de beademing door.

Ik probeer mijn moeder uit te leggen hoe ze moet buikademhalen. Met de buik ademen, niet met de borstkas. De uitademing langer dan de inademing. Ooit in een ver verleden heb ik dat zo geleerd tijdens yoga. ‘Doe jij dat?’ vraagt mijn moeder vol ongeloof.

De EHBO-arts komt aan mijn moeders bed en het hartfilmpje is goed. Mijn moeder vertelt van de pijn op de borst, de rug en het trillen van haar armen. Verder nuanceert ze dat ze wel weet dat het waarschijnlijk geen hartaanval is, maar dat de huisarts toch vond dat ze maar even een hartfilmpje moest laten maken. De arts stelt nog wat vragen, kijkt wat zorgelijk. Haar benen worden bekeken, of ze geen vocht vasthoudt en de plek van de pijn wordt bevoeld. Er zitten spieren vast en vastzittende spieren geven pijnklachten. Het is nog even wachten op de uitslagen van het laboratorium, maar er wordt al van uitgegaan dat het wel meevalt.

‘Ja, ik dacht wel dat het niks was. Nu zitten jullie hier weer. Tja. Maar als het wel wat was, dan moest ik jullie bellen als het helemaal mis was. Dat was ook niet goed geweest,’ verontschuldigt mijn moeder zich. Verder vertelt ze, dat ze een sprintje getrokken had naar de tram, anders had ze die gemist.

‘Dus je moest naar de EHBO voor een hartfilmpje, want je hebt al twee dagen pijn op de borst, de huisarts vertrouwt het toch niet helemaal, ook al zijn de signalen vaag en op dat moment denk jij: “Kom laat ik even een sprintje trekken anders mis ik de tram”, terwijl de volgende binnen tien minuten komt,’ vraag ik, zonder dat het een vraag is.

‘Ja,’ zegt mijn moeder op trotse toon. Terwijl we wachten masseert Janet als een volleerd fysiotherapeut de spieren los en komt eindelijk de uitslag. Ook de bloedwaarden zijn goed. De arts zegt nog wat over een kleine onregelmatigheid en het uit willen sluiten van wat dan ook, alleen nu is er niets aan de hand dat acuut is. Voor de zekerheid wordt er toch een afspraak bij de cardioloog gemaakt. De diagnose is op dit moment stress.

‘Mama, zullen we het gewoon rouw noemen? Je bent in de rouw.’ Helaas weten we niet hoe het moet, papa is nog geen twee weken dood. Het is half twee en ik voel me niet in staat om nog naar mijn werk te gaan. Ik heb afleiding nodig en verwacht dat mijn moeder die ook kan gebruiken. ’Zullen we de stad in gaan? Gaan we op zoek naar een boekje “Rouwen in vijf dagen” of zoiets.’

‘Kan het niet in drie dagen?’ vraagt mijn zus.

‘Ja, rouwen voor dummies,’ beaamt mijn broertje.

Rouwen is een werkwoord. Net als graven: dat doe je in de grond, met een schep of met je handen. Zwemmen leer je tijdens zwemles en schrijven leer je op school. Voor rouwen hebben we geen handleiding. Er zijn misschien bepaalde rituelen, zoals het afscheid nemen van de dode. De begrafenis, condoleance achteraf en dan…? Nog een bedankkaartje sturen en een steen op het graf en dan is het klaar. Ik dacht dat rouwen te maken had met groot verdriet en als je verdrietig bent, huil je. Als de tranen dan op zijn, zou het klaar moeten zijn. Verdrietig ben ik, maar toen ik het ziekenhuis uitliep, nadat mijn vader gestorven was, ging ik met mijn man een stuk wandelen, zonder te huilen. Ik heb geen idee hoe dat rouwen moet.

Met mijn moeder ga ik naar de stad, waar we eerst een kopje koffie drinken voordat we op zoek gaan naar iets dat ons door de rouw heen kan helpen. We zoeken een boek om te leren rouwen, liefst met een stappenplan waar je houvast aan hebt. Graag een dagelijks ritueel, zodat daarna het ergste verdriet verdwenen is. In elk geval een plekje gekregen heeft, zodat mijn levenslust terugkomt en ik niet meer zo oververmoeid ben.

Tegenwoordig slaap ik als een blok. Wanneer ik dan wakker word is er geen droom te bekennen. Als ik overdag een uurtje slaap, heb ik wel onrustige dromen. Daarin gaat alles mis, ik heb nergens grip op. Ik ben de kinderen steeds kwijt en ze maken van alles kapot in een winkel. Als een kip zonder kop probeer ik achter ze aan te rennen en ze in het gareel te krijgen. Totaal onmachtig ben ik in die dromen.

Mijn moeder daarentegen slaapt slecht en wordt steeds wakker. In een drogisterij zoeken we voor haar naar een kruidenthee, iets met een kalmerende werking.

‘Wil je van die houten rolletjes waarmee je je voeten kunt masseren, voor de ultieme ontspanningssensatie?’ vraag ik, terwijl ik het voetrolletje omhoog houd. Met afschuw kijkt ze ernaar, ze moet er niet aan denken, maar de thee rekenen we af.

In de boekhandel is een plekje getiteld “rouw”. Voortvarend ga ik op zoek naar een boek met een stappenplan. ‘Dit is het boek,’ zeg ik triomfantelijk tegen mijn moeder. Ik heb het boek nog niet doorgebladerd of de achterflap gelezen, maar de titel spreekt me aan, Rouw van jou. ‘Voor de ultieme rouwervaring,’ zeg ik terwijl ik het boek opensla. De eerste zin die ik lees is: ‘Soms zou ik willen dat het rouwproces wat sneller zou gaan.¹
______________________________

1. Rouw van jou, verlieservaringen van bekende en minder bekende Nederlanders. Margreet Eriks, 2011 Uitgeverij Ankh Hermes, Utrecht. Blz. 77: Albert West aan het woord.
__________________________

Inderdaad: in één keer raak. We gingen op zoek naar een boek met een oplossing, omdat mijn moeder op dag twaalf voor een hartfilmpje naar het ziekenhuis moest en dus mogelijk iets niet goed doet wat betreft de rouwverwerking en het antwoord dat we krijgen is dat het rouwproces tijd kost. Hiermee vergaat de illusie dat het in drie dagen kan. We kopen twee exemplaren van “Rouw van jou” en mijn moeder besluit naderhand het boek via Internet ook voor mijn broers en zussen te bestellen.

Het boek “Rouw van jou” beschrijft de vijf stadia van rouw.²
______________________________

2. Blz 12, gebaseerd op de theorie van Elisabeth Kubler-Ross.
__________________________

Ontkenning, Woede, Marchanderen, Depressie/verdriet, Aanvaarding. Dit geeft een richtlijn voor de gevoelens. Blijkbaar moet ik eerst ontkennen dat papa dood is, dan boos worden, daarna marchanderen om vervolgens depressief te worden om zijn dood te aanvaarden. Een tijdslijn staat er niet bij, al begrijp ik wel dat je deze emoties niet even om de beurt vijf minuten kunt voelen om dan in een klein halfuurtje klaar te zijn. Ik heb wel eens gehoord dat het rouwen een jaar duurt, dat je alle seizoenen door moet.

Ik probeer te bedenken in welke fase ik zit. Ik ontken niet dat mijn vader dood is, ik ben niet boos. Om de term Marchanderen te begrijpen, moet ik nog beter kijken wat daarvan de betekenis is. Het blijkt een soort van onderhandelen te zijn, onderhandelen dat de dode niet dood is, maar dat er een vergissing in het spel is. Verdrietig ben ik wel, ik zit blijkbaar in fase vier van de vijf. Dat schiet al lekker op in twaalf dagen. Er staat nog wel als waarschuwing bij dat het geen lineair tijdspad is, dat niet iedereen alle fases doormaakt en ook niet in een vaste volgorde.

Van de rouwtheorie herken ik wel een paar gevoelens en ik ben blij dat ik er een naam aan kan geven, ik mis alleen de Voorbereiding op de dood en de Wanhoop. Voor de dood van mijn vader had ik al die emoties al een keer meegemaakt. Geldt dat ook voor het rouwproces? De gevoelens struikelden bij mij over elkaar heen. Ik stel me voor dat mijn moeder ook die achtbaan van emoties heeft moeten doorstaan voordat mijn vader overleed.