De aantrekkelijke stad

Moderne locatietheorieën en de aantrekkingskracht van Nederlandse steden

VOC Uitgevers

Postbus 366
6500 AJ Nijmegen
www.voc-uitgevers.nl

Eindredactie: Nadine van der Berg
Cartografie: Clemens van Woerkens
Omslagontwerp: Pepijn Oldenburg
Productie: M Tekst & Beeld
Drukwerk: Drukkerij Kerckebosch
E-book: mw:ontwerp, Nijmegen

ISBN/EAN: 978-90-79812-23-3

Alle rechten voorbehouden. Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag dit e-book niet worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier.

© auteursrecht Gerard Marlet, Utrecht 2009

Inleiding: Van bedrijventerrein naar Guggenheim

Heerlen, Emmen, Rotterdam en Zaanstad. Geografisch ver – althans voor Nederlandse begrippen – van elkaar verwijderd, maar met grote overeenkomsten. Alle vier zijn het steden met economische en sociale problemen, zelfs gedurende de tweede helft van de jaren negentig toen de Nederlandse economie aan haar derde Gouden Eeuw leek te beginnen. Vooral steden met een industrieel verleden kampen al decennia met de structureel teruglopende werkgelegenheid in die sector. De transitie naar een moderne diensteneconomie komt in die steden moeizaam tot stand.

Gemeentebesturen zijn vaak koortsachtig op zoek naar de sleutel tot het aantrekken van nieuwe werkgelegenheid in de kansrijke sectoren van de toekomst. Veelgebruikte middelen daarbij zijn de aanleg van bedrijventerreinen, city marketing en acquisitie. Met als doel? Het aantrekken van grote bedrijven, liefst Amerikaanse multinationals. Beleidsmakers kijken daarbij verlekkerd naar het succes van Silicon Valley in het Amerikaanse Californië, waar op een relatief perifere locatie rond een universiteit en dankzij enkele ondernemende individuen het wereldcentrum van de ICT-technologie ontstond.

Dat sprookje heeft bijvoorbeeld Nijmegen en Arnhem ertoe gebracht zich in te spannen voor een zogenoemde Health Valley; een cluster van zorginstellingen, medisch-technologische bedrijven, gezondheidszorg-ondersteunende bedrijven en onderwijsinstellingen.[1] Wageningen heeft haar Food Valley, naar eigen zeggen ‘de innovatiemotor van het Nederlandse agrifoodcluster’,[2] en Heerlen probeert haar economie uit het slop te trekken door in samenwerking met Aken het grote grensoverschrijdende bedrijventerrein Avantis van de grond te krijgen.

Er zijn locatietheorieën die dat valleidenken – het beleid van gemeenten dat erop is gericht om the next Silicon Somewhere te worden – ondersteunen. Zo is de beroemde bedrijfseconoom Michael Porter van mening dat een regionale economie zich ontwikkelt rond een sterke industrie, sector of cluster. En dat het voor een stad of regio verstandig is die zogenaamde diamonds te koesteren.[3] Eerder beweerde de Franse econoom Francois Perroux dat economische groei kan worden aangewakkerd rond één sleutelbedrijf, een firme motrice. Eén grote fabriek zou in een bepaalde regio welvaart kunnen brengen doordat toeleveranciers profiteren van dat bedrijf en zijn werknemers, en zo extra economische groei creëren.[4] Er zijn echter nauwelijks empirische bewijzen voor het economische belang van dergelijke cathedrals in the dessert.[5]

Een onderdeel van het Nederlandse valleidenken is naast acquisitie en city marketing steevast de aanleg van (hightech) bedrijventerreinen en kantorenparken.[6] De gemeente Zaanstad denkt bijvoorbeeld met het ambitieuze Inverdan-plan, de bouw van onder andere 144.000 vierkante meter nieuwe kantoorruimte rond het stationsgebied, een goed alternatief te worden voor kantoorlocaties in Amsterdam.[7] Ook de gemeente Heerlen verwacht veel van de bouw van nieuwe kantoren om de belabberde economische situatie te keren. Dat blijkt wel uit de reactie van de toenmalige burgemeester Sakkers op de respectievelijk laatste en op-drie-na-laatste plek van zijn gemeente op de woonaantrekkelijkheidsindex en de sociaal-economische index in de Atlas voor gemeenten van 2003.[8] Volgens hem hielden de onderzoekers ‘Op geen enkele manier rekening met investeringen in economische groei van de stad. [...] Heerlen loopt voorop met nieuwe kantoren’.[9] Maar in de politieke economie gaat het niet om goede bedoelingen. De werkgelegenheid nam in Heerlen tussen 1999 en 2002 met ongeveer twee procent toe,[10] van de vijftig grootste gemeenten van Nederland de op zes na laagste score, en is sindsdien – net als de bevolking – zelfs afgenomen.

Het effect van dit soort regionaal economisch stimuleringsbeleid is meestal teleurstellend.[11] Het internationale bedrijventerrein bij Heerlen staat vrijwel leeg, Health Valley komt niet van de grond, Hewlett Packard – dat aanvankelijk met veel subsidie naar Heerenveen werd gelokt – is daar inmiddels alweer vertrokken, Food Valley is goed gevuld met bedrijven, maar de meeste daarvan waren al in de regio gevestigd zodat er per saldo geen sprake is van een toename van de werkgelegenheid in Wageningen als gevolg van het valleidenken.[12]

Het Silicon-Valley-syndroom, waar veel gemeentebestuurders in Nederland aan lijden, is mooi verwoord door Richard Florida:

‘During the 1980s and 1990s, many cities in the United States and around the world tried to turn themselves into the next “Silicon Somewhere” by building high-tech office parks or starting up venture capital funds. The game plan was to nourish high-tech startup companies or, in its cruder variants, to lure them from other cities. But it quickly became clear that this wasn’t working.’ [13]

Desondanks blijven consultants Nederlandse gemeenten adviseren er alles aan te doen een Amerikaanse multinational te interesseren voor Heerenveen of Heerlen.

Het bedrijventerreinenbeleid wortelt diep in de geografische traditie van de (behavioral) locatietheorie.[14] Het idee achter die locatietheorieën is dat bedrijven footloose zijn geworden als gevolg van afnemende afhankelijkheid van natuurlijke locatiegebonden productiemiddelen. Daarom is het van belang inzicht te krijgen in de locatiebeslissing van bedrijven, die veel minder dan in het industriële tijdperk voortvloeit uit de nabijheid van een haven of kolenmijn.

Op basis van enquêtes verschijnen regelmatig ranglijstjes met factoren die zouden bepalen waar bedrijven zich willen vestigen.[15] Op die lijstjes komen steevast de beschikbaarheid van bedrijventerreinen, parkeergelegenheid en de uitstraling van het kantorenpand voor. De logische gevolgtrekking van adviseurs en beleidsmakers is: bouw nieuwe bedrijventerreinen met mooie panden en veel parkeerplaatsen, en de bedrijven komen vanzelf.[16] Dat hebben die bedrijven immers zelf gezegd toen het hen in die enquêtes gevraagd werd. Maar dan blijkt ineens dat bedrijven liever bij elkaar op schoot zitten in een duur grachtenpand in het centrum van Amsterdam dan in een ruim nieuw pand naast het station van Zaanstad. Dan blijkt ineens dat bedrijven bereid zijn 500 euro per vierkante meter te betalen in Amsterdam en zich niet voor de helft van de prijs in Almere vestigen. Dan blijken de huisvestingskosten maar een klein deel van de totale kosten van een bedrijf te zijn, waardoor die niet doorslaggevend zijn in de vestigingsplaatskeuze. Dan blijkt locatie er – ondanks revolutionaire ontwikkelingen op het gebied van transport en communicatie – nog steeds toe te doen.

Bedrijven laten hun keuze van heel andere dingen dan de beschikbaarheid van kantoorruimte afhangen. Beschikbare kantoorruimte is slechts een noodzakelijke voorwaarde om aan de voorkeur voor een bepaalde locatie gehoor te kunnen geven. Dat is wat de managers (geleerd van ervaringen met tekorten aan kantoorruimte op de locatie van hun dromen) in de enquêtes bedoelden. De beschikbaarheid van bedrijventerreinen is geen voldoende voorwaarde voor het aantrekken van werkgelegenheid. Is de ontluisterende conclusie voor de wethouders van Economische Zaken dan dat ze helemaal niets kunnen doen om de werkgelegenheid in hun stad te bevorderen? Is de lokale economie helemaal niet maakbaar?

Veel moderne locatietheorieën wijzen in die richting. In het eerste hoofdstuk van dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad passeren die één voor één de revue. Bedrijven zouden helemaal niet footloose zijn, maar zich zo dicht mogelijk bij elkaar willen vestigen om te profiteren van de agglomeratievoordelen in de economische centra van de wereld. Het historisch gegroeide economische centrum groeit volgens Nobelprijswinnaar Paul Krugman alsmaar verder, de perifeer gelegen steden verliezen werkgelegenheid. Totdat het centrum te vol wordt, en er een tweede centrum ontstaat.[17] Het succes van een stad of regio is in dat soort benaderingen puur afhankelijk van de geografische ligging ten opzichte van andere bevolkings- en werkgelegenheidsconcentraties, en van de bereikbaarheid daarvan. Daar verandert de Heerlense wethouder van Economische Zaken weinig aan.

Gelukkig voor die wethouder zijn er ook andere ruimtelijk economische inzichten. In de jaren vijftig werd in de VS voor het eerst waargenomen dat het primaat van de locatiebeslissing niet alleen bij bedrijven, maar ook en in toenemende mate bij huishoudens ligt. Mensen bleken te gaan wonen waar ze dat graag wilden, aan de kust van Californië. Op die plekken bleek ook de werkgelegenheid toe te nemen.[18]

Sindsdien is er een omvangrijke economische literatuur ontstaan over het belang van het woonklimaat voor de regionale economische ontwikkeling in de VS. Vooral klimaatverschillen en de schoonheid van de natuurlijke omgeving bleken daar de doorslaggevende amenities te zijn voor de vraag waar mensen willen wonen.[19] En waar de economische groei plaatsvindt; werken volgt wonen.[20]

De laatste tijd is er meer aandacht voor de relatie tussen stedelijke amenities en economische groei. Het culturele aanbod van een stad blijkt bijvoorbeeld van belang te zijn voor de vraag of mensen daar willen wonen.[21] Ook blijkt de bevolkingssamenstelling in plaats van de bevolkingsomvang van belang te zijn voor het economische succes van steden; waar hoogopgeleide, creatieve mensen wonen, neemt volgens die benadering ook de werkgelegenheid in de zakelijke en financiële dienstverlening toe.[22] En die hoogopgeleide, creatieve mensen willen volgens Richard Florida wonen in steden met onder andere een gevarieerd cultureel aanbod.[23]

Het economische beleid van steden richt zich sindsdien in toenemende mate op investeringen in cultuur en de rest van de binnenstad. Zelfs de gemeente Heerlen probeert de lokale economie met investeringen in de popscene en in architectuur zoals het Glaspaleis te stimuleren. En ook Arnhem wil haar aantrekkingskracht vergroten door de binnenstad met grootschalige fysieke ingrepen aantrekkelijker te maken.

Eén succesverhaal heeft dat in elk geval al opgeleverd: het Guggenheimmuseum in Bilbao. Maar vele navolgers in Engelse steden zoals Manchester zijn veel minder succesvol gebleken. Desondanks fascineert het succes van Guggenheim veel architecten en adviseurs, die nu niet met ontwerpen voor een hightech bedrijventerrein, maar met een maquette van een museum, theater of megabioscoop de gemeente tot investeringen proberen over te halen. Dat is ze gelukt bij de gemeente Haarlemmermeer waar drie dure designbruggen (Harp, Citer en Luit) van de beroemde Spaanse architect Calatrava de aantrekkingskracht van deze nieuwe stad moeten vergroten.

Onder Nederlandse beleidsadviseurs en beleidsmakers is er een trend waarneembaar richting investeringen in cultuur en architectuur, als instrument voor het stimuleren van economische groei.[24] Die vondst is een zegen voor gemeentebestuurders. ‘Iets doen’ is voor hen immers een existentiële noodzaak. Maar een wetenschappelijk empirische basis onder dat nieuwe maakbaarheidsenthousiasme ontbreekt. Empirische ‘bewijzen’ voor het belang van quality-of-life en amenities voor de lokale economie komen vooral, en dan nog mondjesmaat, uit de VS. En de Lage Landen zijn geen Verenigde Staten. Het is dan ook tijd voor onderzoek naar het belang van woonattracties voor de regionale verdeling van bevolking en werkgelegenheid in Nederland, en de aantrekkingskracht van steden. Vandaar dit onderzoek.

1  Theorieën over de stad

Hippe reclamebureaus vestigen zich massaal in Amsterdam. Hun medewerkers willen graag in de compacte historische binnenstad wonen, met het culturele en culinaire aanbod op loopafstand. De esthetiek van de binnenstad, de sfeer en het diverse culturele aanbod zijn volgens die mensen de doorslaggevende attracties van Amsterdam.[25] Die zorgen ervoor dat Amsterdam ‘als een magneet werkt op creatieve mensen uit de reclamebranche’.[26]

Stadssocioloog Terry Clark toont zich in zijn boek over de stad als entertainment machine[27] onder de indruk van het verhaal van ene Sally, die vanuit de binnenlanden van de VS naar San Diego aan de kust verhuisde om er te gaan surfen. Toen haar geld op was, begon ze daar een eigen bedrijf, een vegaburgerbar. Volgens Clark is dit een voorbeeld van een nieuwe dynamiek in de stedelijke economie, waarin werken wonen volgt.

Ook de bestseller van Richard Florida, The rise of the creative class,[28] staat vol met dergelijke anekdotes. Bijvoorbeeld over de verhuizing van internetbedrijf Lycos van Pittsburgh naar Boston, toen bleek dat toptalent liever in de binnenstad van Boston wilde wonen. Florida was naar eigen zeggen zo onder de indruk van die verhuizing (hij woonde toen zelf in Pittsburgh), dat die hem inspireerde tot zijn beroemd geworden visie op de creatieve klasse.

Terug naar de stad

Die verhalen zijn illustratief voor de toegenomen populariteit van steden die in Nederland sinds de jaren negentig – en in andere landen eerder – zichtbaar is. Veel huishoudens hebben sindsdien weer een voorkeur voor een woning in steden met veel cultuur en cafés, en zijn niet langer gefixeerd op een groene, veilige suburbane woonomgeving. Die terugkeer naar de stad volgt op een lange periode waarin mensen en bedrijven massaal de suburbs opzochten, en de steden verpauperd achterlieten.[29]

De anekdotes suggereren dat mensen niet vanwege het werk in een bepaalde stad gaan wonen, maar omdat ze die stad om andere redenen aantrekkelijk vinden. Of het nu de nabijheid van de kust, het Amsterdamse culturele aanbod of de binnenstad van Boston is, de aantrekkingskracht van een plek heeft steevast te maken met zogenoemde amenities, met stedelijke attracties.[30]

De mensen die om die reden in een stad komen wonen zijn keer op keer een stimulans voor de economie van de stad omdat ze er – zoals Sally – een eigen bedrijf starten, omdat ze ervoor zorgen dat het bedrijf waar ze werken zich er wil vestigen – Lycos en de Amsterdamse reclamebranche – omdat ze er kennis uitwisselen of omdat ze hun geld uitgeven in de cafés, restaurants en theaters; altijd zorgen ze op een of andere manier voor meer werkgelegenheid in een aantrekkelijke woonstad.

Werken volgt wonen

Door de hype rond Richard Florida’s creatieve klasse heeft de belangstelling voor stedelijke attracties en het woon- en vestigingsklimaat van steden ongekende vormen aangenomen. Die belangstelling betrof in Nederland eerst en vooral de beleidsmakers in steden en gemeenten. Er is nauwelijks meer een zichzelf respecterende stad die geen werk maakt van het aantrekken van ‘de’ creatieve klasse en investeert in ‘het’ woonklimaat. Maar is wel voldoende bekend of dat werkt?

Daar lijkt het niet op. Dergelijk beleid is vaak gebaseerd op anekdotes zoals hierboven. De besteding van belastinggeld dient echter niet gebaseerd te zijn op anekdotes. Het is dan ook de hoogste tijd voor specifiek Nederlands onderzoek naar het belang van woonattracties voor de aantrekkingskracht van steden.

Uit vergelijkbaar onderzoek in de VS blijkt dat steeds meer huishoudens zich in hun woonbeslissing niet alleen laten leiden door de plek van het werk. Ze vestigen zich niet waar ze het gemakkelijkst werk kunnen vinden, maar nemen een woonbeslissing die is gebaseerd op de attractiviteit van de woning en de woonomgeving.[31] Bedrijven ‘volgen’ die huishoudens dan weer naar zo’n aantrekkelijke woonplek.[32] Werken volgt als het ware wonen: een aantrekkelijke woonstad trekt niet alleen mensen aan, maar ook bedrijven en werk.

Dat mechanisme contrasteert met de economische mechanismen in de steden in het industriële tijdperk. In die tijd gingen arbeiders om de fabrieken wonen die vooral in de buurt van rivieren, mijnen of zeehavens waren gevestigd. En dat beeld contrasteert ook met de eerste inzichten uit de New Economic Geography van Nobelprijswinnaar Paul Krugman, waarin niet zozeer de kenmerken van de stad zelf van belang zijn als wel de geografische ligging en de bijbehorende agglomeratievoordelen.[33]

Spoorboekje voor de aantrekkelijke stad

In dit eerste deel van De aantrekkelijke stad worden verschillende locatietheorieën besproken. Dat gebeurt niet alleen in het kader van de tradities van de geografie, de stedelijke economie (urban economics) en de New Economic Geography, maar uitdrukkelijk ook in de Nederlandse context. In de volgende paragraaf worden eerst in het kort de recente regionaal economische ontwikkelingen in Nederland in kaart gebracht. Welke steden en regio’s winnen bevolking en werkgelegenheid, en welke verliezen?

Met die kennis van de Nederlandse economische geografie in het achterhoofd worden in paragraaf 1.2 verschillende theorieën over het economische succes van steden besproken en geëvalueerd. Dan zal blijken dat één locatietheorie ontoereikend is voor het verklaren van het Nederlandse economische landschap. Daarom wordt voorgesteld om verschillende theorieën te combineren tot een nieuw Analysemodel voor de stad.

Aan de hoofdingrediënten van dat theoretische model – agglomeratievoordelen, woonattracties en human capital – zijn aparte paragrafen gewijd (1.3 tot en met 1.5). Waarna tot slot (paragraaf 1.6) de outline van het empirische onderzoek naar de aantrekkelijke stad volgt. Want dit theoretische deel dient nadrukkelijk als opmaat naar het empirische deel van De aantrekkelijke stad – de hoofdstukken 3 tot en met 6 – waarin wordt onderzocht of en in welke mate agglomeratievoordelen, woonattracties en menselijk kapitaal er toe doen bij het verklaren van de winst, of het verlies, van Nederlandse steden.

1.2  Locatietheorieën

De Engelse Midlands, Wallonië en het Ruhrgebied waren de eerste centra van industriële bedrijvigheid. Tijdens de industriële revolutie in de 19de en de vroege 20ste eeuw was duidelijk waar te nemen dat bedrijven zich in de buurt van mijnen, rivieren en havens vestigden.[36] Het is dan ook niet zo gek dat in vroege locatietheorieën de beschikbaarheid van grondstoffen een belangrijke rol speelde.

Duitse geografen zoals Albert Schäffle[37] en Wilhelm Launhardt[38] hielden zich voor het eerst expliciet bezig met de locatie van industrieën. Waarom ontstonden de fabrieken waar ze ontstonden? De aanwezigheid van grondstoffen en de aan- en afvoermogelijkheden bepaalden volgens hen de locatie van industriële bedrijven. Alfred Weber voegde de nabijheid van een afzetmarkt en de aanwezigheid van goedkope arbeid aan die vestigingsfactoren toe.[39]

In die klassieke locatietheorieën maakten bedrijven in hun vestigingsbeslissing een afweging op basis van de (transport)kosten van grondstoffen, de afstand tot de afzetmarkt en de prijs van arbeid. De locatie waar die transport- en productiekosten het laagst waren, was de optimale vestigingslocatie voor een industrieel bedrijf. Groeiverschillen tussen steden ontstonden dan ook door regionale kostenverschillen.

Recente empirische studies ondersteunen de klassieke verklaringen voor de economische verschillen tussen steden. De ruimtelijke concentratie van bedrijven en werkgelegenheid kan voor een deel nog steeds verklaard worden uit fysieke geografische omstandigheden zoals de aanwezigheid van grondstoffen, de samenstelling van de grond en natuurlijke obstakels in het landschap.[40] Maar die studies verklaren verschillen in niveaus, niet in groei. Het is niet gezegd dat die ruimtelijke verdeling recent is ontstaan, ze zullen voor een belangrijk deel een overblijfsel zijn uit het industriële tijdperk, en het gevolg van historische padafhankelijkheid.

Het is zeer de vraag of geografische factoren nog steeds een verklaring kunnen bieden voor de groeiverschillen tussen steden en regio’s. Ze verklaren misschien nog wel waarom DSM zich in Geleen bevindt, en Shell in Rotterdam. Maar verklaren ze ook waarom de Randstad al jaren harder groeit dan Limburg en Twente? En waarom Amsterdam het beter doet dan Rotterdam? Zou op basis van de aanwezigheid van de haven van Rotterdam niet juist het tegenovergestelde verwacht mogen worden?

De aanwezigheid van grondstoffen en natuurlijke afvoerwegen lijken nog wel geschikt te zijn als verklaring voor het ontstaan van steden en economische centra, maar in een moderne diensteneconomie niet langer voor de groei ervan.[41] Het ligt voor de hand dat bij het verklaren van de groeiverschillen tussen steden andere voordelen van de stad een rol spelen.

Klassieke schaalvoordelen

Duitse geografen zoals Wilhelm Roscher[42] zochten de verklaring voor de ruimtelijke concentratie van de snel groeiende industriële bedrijvigheid in het aanbod en de variëteit aan producten (toeleveranciers) en arbeiders. Dat aanbod en die variëteit zagen zij toenemen op plaatsen waar zich al veel bedrijven en werknemers bevonden. De zoektocht naar dergelijke verklaringen leidde tot de introductie van het begrip ‘schaalvoordelen’, economies of scale.

Dit zijn voordelen die bedrijven hebben als ze in de buurt van andere bedrijven – én huishoudens – gevestigd zijn. Het zijn de voordelen van de ruimtelijke concentratie van economische activiteiten in grote steden of stedelijke regio’s. Dat type schaalvoordelen van het eerste uur staat nu bekend als de Marshallian externalities. Die mogen niet verward worden met de interne schaalvoordelen van bedrijven, die afhankelijk zijn van de omvang van de productie, los van de locatie. Die interne schaalvoordelen uit de bedrijfseconomie leiden bijvoorbeeld tot fusies in de luchtvaartsector. Externe schaalvoordelen uit de stedelijke economie leiden tot de ruimtelijke concentratie van bedrijven.

Ruimtelijke concentratie van bedrijven in steden zorgt er volgens Alfred Marshall[43] voor dat bedrijven meer keus hebben uit toeleveranciers waardoor de inkoop in steden goedkoper is dan in niet-steden (input sharing). Bovendien is de keuze uit potentiële werknemers in steden vaak groter, waardoor de kans op een geschikte werknemer er groter is (labor market pooling), en de arbeidsproductiviteit hoger. Volgens Marshall kunnen bedrijven om die redenen in steden goedkoper produceren, waardoor ze zich er graag vestigen, en steden groeien.

Sinds Marshall gaat het debat vooral over de vraag of die schaalvoordelen optreden in steden die gespecialiseerd zijn in bepaalde sectoren (localization- of Marshall-Arrow-Romer-externalities),[44] of juist in steden met een diverse sectorale structuur (urbanization- of Jacobs-externalities).[45]

In grote steden met een diverse sectorale structuur is de werkloosheid over het algemeen lager,[46] wat erop kan duiden dat die steden hun inwoners beter beschermen tegen sectorspecifieke schokken dan steden met een eenzijdigere werkgelegenheidsstructuur, zoals Edgar Hoover al in 1948 veronderstelde.[47] Edward Glaeser ziet Amerikaanse steden met een diverse sectorale structuur harder groeien en verklaart dat uit de mogelijkheden die die steden bieden voor het uitwisselen van gevarieerde kennis.[48] Frank van Oort toont voor Nederland aan dat steden met een gevarieerde sectorale structuur het economisch over het algemeen beter doen dan gespecialiseerde steden.[49] Uit een recent overzicht van 31 van dergelijke empirische studies blijkt dat de relatie tussen diversiteit en groei inderdaad overtuigender is aangetoond dan die tussen specialisatie en groei.[50]

Niet specialisatie, maar diversiteit lijkt de economische succesfactor voor steden te zijn. In hoofdstuk 3 van dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad wordt het verband tussen specialisatie en diversiteit enerzijds en werkgelegenheidsgroei anderzijds empirisch onderzocht. Dat hoofdstuk biedt – net als Simon, Glaeser, Van Oort en anderen – wederom een empirische ondersteuning voor het belang van diversiteit en urbanization externalities, en niet voor sectorspecifieke localization externalities.

Een stad met een diverse sectorale structuur doet het ook in Nederland over het algemeen economisch beter. Ligt de sleutel tot de verklaring van de verschillen tussen de steden in de Noordvleugel en de Zuidvleugel van de Randstad dan in die verschillen in sectorale structuur? Van Rotterdam wordt vaak gezegd dat die stad kampt met haar industriële verleden, en de resulterende eenzijdige werkgelegenheidsstructuur. Rotterdam heeft echter allang niet meer zo’n eenzijdige economische structuur als vaak wordt gedacht. De industriële werkgelegenheid is daar al decennia op haar retour, de zakelijke dienstverlening evenzolang in opkomst. Het resultaat is dat Rotterdam op de stedelijke ranglijst van het aandeel industriële werkgelegenheid lager scoort dan het gemiddelde van de vijftig grootste gemeenten van Nederland (zie figuur 3.6).

Op de ranglijst voor sectorale diversiteit neemt Rotterdam de twaalfde plaats in, slechts een paar plaatsen achter Amsterdam (figuur 3.7). Ook andere steden in de Rijnmond zoals Schiedam en Vlaardingen scoren op dit punt niet veel slechter dan Zaanstad en Amstelveen. Ten opzichte van de Noordvleugel lijkt in de Zuidvleugel van de Randstad helemaal geen sprake te zijn van een eenzijdigere sectorale structuur. Het ligt dan ook niet voor de hand dat die sectorale structuur een voldoende verklaring kan bieden voor de economische groeiverschillen tussen de steden in beide regio’s. Op basis van de klassieke locatietheorieën is dan ook geen bevredigend antwoord mogelijk op de vraag waarom Amsterdam en Utrecht het al jaren zoveel beter doen dan Rotterdam en Den Haag.

Moderne schaalvoordelen

Behalve de klassieke schaalvoordelen – input sharing en labor market pooling – onderscheiden Rosenthal & Strange nog drie typen schaalvoordelen: kennisspillovers, consumptievoordelen en het thuismarkteffect.[51] De eerste twee zijn afkomstig uit de stedelijke economie (urban economics), de laatste uit de geografische economie (New Economic Geography). Dat brengt het totaal op vijf typen schaalvoordelen.[52] In tabel 1.1 zijn die vijf typen opgesomd. Ze zijn gerangschikt naar de veronderstelde ‘ontvanger’ van het voordeel, bedrijven of huishoudens.

Tabel 1.1 Schaalvoor- en nadelen van steden en agglomeratie

* Marshallian externalities

Kennisspillovers

Volgens Marshall zorgt de concentratie van bedrijven in steden voor een snellere overdracht van kennis en ideeën. In die steden zou zich ‘something in the air’ [53] bevinden, waarmee de kennisuitwisseling tussen, en de productiviteit van, bedrijven wordt bevorderd. Dat type kennisspillovers hoort thuis bij de Marshallian externalities in de tabel. Maar er is naast de concentratie van bedrijven nog een tweede belangrijke bron van kennisspillovers in steden: mensen. Volgens de human capital theorie uit de stedelijke economie zijn steden waar relatief veel hoogopgeleide mensen wonen in het voordeel.[54] Een hoger opgeleide bevolking is volgens de theorie van het menselijk kapitaal productiever dan gemiddeld, besteedt meer bij plaatselijke bedrijven, en is eerder geneigd een eigen bedrijf te starten. Om die redenen ontstaan en vestigen zich in skilled cities meer bedrijven, en groeien ze er harder, waardoor ook die steden groeien.[55]

In de oorspronkelijke human capital theorie wordt er vanuit gegaan dat de bevolking in een stad een historisch gegeven is; huishoudens verhuizen niet van de ene naar de andere stad. Dat verandert als rekening wordt gehouden met het vierde type schaalvoordelen: consumptievoordelen.[56]

Consumptievoordelen

Het economische belang van de consumptievoordelen die een stad biedt, kan worden toegeschreven aan Edward Glaeser.[57] In zijn consumer city theorie zijn het de specifiek stedelijke consumptiemogelijkheden zoals grote evenementen, een divers aanbod van cultuur, horeca, winkels en gespecialiseerde collectieve goederen die de aantrekkingskracht van steden bepalen. Het gaat bij Glaeser niet om de productievoordelen maar om de consumptievoordelen die de stad biedt. Het gaat met andere woorden om de voorraad woonattracties (amenities) in een stad. Van die consumptievoordelen die de stad biedt zijn niet bedrijven, maar huishoudens de primaire ontvangers (zie tabel 1.1).

Voor kennisspillovers en consumptievoordelen is de stad waarschijnlijk belangrijker dan zijn omgeving. Het is denkbaar dat ook de consumptiemogelijkheden in de omgeving van die stad van belang zijn voor de huishoudens in de stad, en het menselijk kapitaal in de omgeving van de stad voor de bedrijven in de stad. De meeste empirische studies suggereren evenwel dat deze voordelen – in tegenstelling tot de andere typen schaalvoordelen – vooral binnenstedelijk optreden.[58] In het empirische onderzoek naar de aantrekkelijke stad – in de hoofdstukken 3 tot en met 6 – wordt een poging gedaan om de schaal van deze effecten te onderzoeken door zogenoemde spatial lag variabelen – de door afstand gewogen voorraad menselijk kapitaal en woonattracties buiten de stad – in de modellen op te nemen.

De voordelen van menselijk kapitaal (kennisspillovers) en woonattracties (consumptievoordelen) in de stad vormen – naast de geografische ligging van de stad – de kern van dit onderzoek. Daarom wordt in paragraaf 1.4 (Toerist in eigen stad) uitgebreid ingegaan op het economische belang van woonattracties. In paragraaf 1.5 (Menselijk kapitaal en de creatieve klasse) wordt de relevantie van de human capital theorie voor stedelijke ontwikkeling verder besproken.

Het thuismarkteffect

Met het thuismarkteffect – het laatste schaalvoordeel in tabel 1.1 – wordt de tweede stroming uit de economie die van belang is voor dit onderzoek geïntroduceerd: de geografische economie. Ofwel: New Economic Geography, zoals grondlegger Paul Krugman het aanvankelijk noemde. Volgens de Nederlandse geografisch economen Brakman, Garretsen & Van Marrewijk doet niet zozeer de sectorale structuur in een stad er toe, maar vooral de omvang van die stad, én de afstand tot andere locaties van economische activiteiten in de omgeving:

‘What matters is that the positive externality is associated with the number of firms (and their workers) in the city and its surroundings cities and not with the fact whether or not firms specialize in the production of the same type of goods. […] There is no advantage for cities in being specialized, only size as such matters.’ [59]

Die omvang van de stad én zijn omgeving is één op één te vertalen met ‘afzetmarkt’. Hoe groter die ‘lokale’ afzetmarkt is, hoe groter het thuismarkteffect.[60] Door een grote vraag naar producten en diensten in ‘de thuismarkt’ kunnen bedrijven daar relatief grootschalig, en dus goedkoop, produceren. Daarom is het voor veel bedrijven aantrekkelijk om zich in grote steden en stedelijke regio’s te vestigen, en van daaruit producten en diensten te ‘exporteren’ naar andere regio’s. Voor huishoudens vertaalt dat thuismarkteffect zich in meer keuze uit producten en diensten, en hogere lonen (zie tabel 1.1).

Schaalnadelen

Bedrijven en huishoudens ondervinden niet alleen voordelen van grote steden, er zijn ook nadelen. Hoe groter een stad, hoe groter de druk op de schaarse locatiegebonden ‘goederen’ (non tradable goods) zoals grond, kantoren en huizen.[61] Dure grond en kantoren zijn schaalnadelen (diseconomies of scale) voor bedrijven. En huishoudens ervaren hoge huizenprijzen als een schaalnadeel (zie tabel 1.1).

In de geografische economie worden – naast hoge grondprijzen en lonen[62] –ook files als een schaalnadeel gezien.[63]  Die files ontstaan door interacties tussen steden, en tussen steden en hun ommeland. Ze zijn een belangrijke reden waarom bedrijven een stedelijke regio de rug toekeren, om zich in de periferie te vestigen. Maar niet alleen bedrijven hebben last van die files. Ze kunnen ook voor huishoudens een reden zijn om de stad te verlaten, en te suburbaniseren. Files staan dan ook als congestion force voor zowel bedrijven als huishoudens in tabel 1.1.

Tot slot kampen grote steden veelal met milieuvervuiling, criminaliteit[64] en andere leefbaarheidsproblemen.[65]  Die disamenities – een begrip uit de stedelijke economie – komen naar verwachting voort uit de stad zelf; de omgeving van de stad is niet van invloed op de leefbaarheidsproblemen waar de inwoners van de stad mee te maken hebben.[66]

Van stad naar stad & ommeland…

In dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad worden de inzichten uit de stedelijke economie gekoppeld aan die uit de geografische economie. Dat is een belangrijke theoretische innovatie. De geografische economie verklaart de ontwikkelingen in een stad namelijk niet (alleen) uit de omvang en dichtheid van die stad, maar (ook) uit de concentraties mensen en bedrijven in de omgeving van de stad:

‘Economic activity does not take place in isolation. […] In today’s globalized economy the spatial interdependencies between countries, regions and even cities are gaining in importance. […] Geographical economics has put geography or space back in the heart of mainstream economic analysis, right were it belongs.’ [67]

De schaalvoor- en nadelen die een stad beïnvloeden ontstaan in de geografische economie niet exclusief binnen de stadsgrenzen, ook de interacties met andere steden én met het ommeland spelen daarbij een rol. De plek van de stad op de landkaart – de geografische ligging – doet er toe. Het gaat in de geografische economie om de stad én zijn omgeving, ofwel: om de hele agglomeratie. Het Groot Woordenboek der Nederlandse Taal omschrijft een agglomeratie als ‘een complex van steden en voorsteden’. Die omschrijving geeft goed aan waar het hier om gaat; de wijze waarop de ligging van de stad ten opzichte van andere steden en gemeenten van invloed is op die stad.

Agglomeratievoordelen worden meestal als synoniem voor schaalvoordelen gebruikt. Het begrip agglomeratievoordelen wordt in dit onderzoek echter zoveel mogelijk gebruikt voor schaalvoordelen die voortkomen uit de stad én zijn omgeving. Het begrip schaalvoordelen wordt dan gereserveerd voor kenmerken die specifiek zijn voor een stad. Agglomeratievoordelen zijn dan schaalvoordelen die te maken hebben met de toegang tot ‘de’ markten, waarvoor de geografische ligging en de mate van agglomeratie van de omgeving van de stad cruciaal zijn.

In paragraaf 1.3 (De kracht van de kern) wordt verder ingegaan op het belang van de omgeving van de stad, en de bijbehorende agglomeratievoor- en nadelen.  

… en van bedrijven naar huishoudens

De focus op mensen in plaats van bedrijven als primaire bron voor het succes van steden is de tweede theoretische innovatie die aan dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad ten grondslag ligt.

Moderne schaalvoordelen onderscheiden zich van klassieke schaalvoordelen omdat ze in essentie uitgaan van het belang van de omvang en kwaliteit van de bevolking in een stad, en niet (alleen) van bedrijven. In de klassieke locatietheorieën uit de geografie, en ook in de geografische economie, ligt de vestigingsbeslissing primair bij bedrijven; werknemers volgen die bedrijven slaafs. Ofwel: wonen volgt werken. Met de human capital en consumer city theorieën komt die vestigingsbeslissing bij huishoudens te liggen: Wonen volgt niet (alleen) werken, werken volgt (ook) wonen. De ‘ontvangers’ van de consumptievoordelen van een stad zijn in eerste instantie niet de bedrijven, maar de huishoudens in de stad (zie tabel 1.1).

Door die consumptievoordelen trekken huishoudens naar de aantrekkelijke woonstad, waardoor die steden groeien. In combinatie met de kennisspillovers uit de human capital theorie zorgt dat voor een nieuwe kijk op de stad. Huishoudens verhuizen naar steden met veel woonattracties, en weinig problemen op het gebied van leefbaarheid en veiligheid.

Die huishoudens leveren op hun beurt extra arbeidsaanbod en daardoor meer keuze voor bedrijven (labor market pooling). Maar ook een hogere productiviteit per werknemer omdat het bij verhuizende huishoudens vooral zal gaan om hoger opgeleide werknemers (kennisspillovers). Dat trekt vervolgens bedrijven aan. En waar veel bedrijven zich vestigen hebben potentiële werknemers meer keuze uit verschillende banen; wederom een voordeel dat huishoudens aan een woonplek in een agglomeratie ontlenen (labor market pooling in tabel 1.1).

Staat dat mechanisme aan de basis van het succes van Amsterdam? Het voorbeeld aan het begin van dit hoofdstuk zou een illustratie kunnen bieden voor het antwoord op die vraag: werkt Amsterdam door de vele woonattracties en creatieve mensen als een magneet op bedrijven?

De stedelijk economische theorieën over kennisspillovers en consumptievoordelen onderschrijven het belang van het woonklimaat in een stad voor de lokale economie. Mensen, en als gevolg daarvan bedrijven, komen daarin niet (alleen) af op werk of loon zoals in de klassieke locatietheorieën werd verondersteld, maar (ook) op woonattracties. Bedrijven komen weer af op die (hoogopgeleide) mensen. Dat mechanisme zou wel eens een belangrijke verklaring kunnen bieden voor de economische landkaart van Nederland, want het aandeel hoogopgeleiden onder de bevolking is in Amsterdam en Utrecht inderdaad opvallend groter dan in Rotterdam en Den Haag (zie figuur 3.6).

Maar geldt dat ook voor de verschillen tussen de steden in de Randstad en in de periferie van het land? Hebben Groningen en Maastricht minder cultuur, natuur, horeca en winkels te bieden dan steden in de economisch succesvolle eerste schil rond de Randstad zoals Den Bosch en Amersfoort? Daar lijkt het niet op (zie figuur 5.9). Hier moet iets anders aan de hand zijn.

1.3  De kracht van de kern

Regionaal econoom Walter Christaller.[68] nam in de jaren dertig in Zuid-Duitsland een structuur van steden en dorpen waar, waarbinnen het verzorgingsniveau hiërarchie vertoonde. In grote steden was een veel ruimer aanbod aan producten beschikbaar dan in kleinere steden, en daar weer meer dan in dorpen. Zijn verklaring was dat in een grote stad de vraag het grootst is, waardoor een bedrijf zijn productie daar het beste kan laten plaatsvinden omdat de kosten voor het transport naar de klant dan het laagst zijn. De efficiëntiewinsten van een grote productie zorgen er volgens Christaller voor dat het – afhankelijk van de hoogte van de transportkosten – ook voordelig kan zijn om de omliggende dorpen en kleinere steden vanuit de centrale plaats te bedienen, en daar niet zelf te gaan produceren.[69]

Dat centrale-plaatsen-systeem van Christaller staat aan de basis van het thuismarkteffect uit de geografische economie. Met het thuismarkteffect wordt de groei van steden niet verklaard uit kostenvoordelen als gevolg van goedkopere grondstoffen of arbeid, maar uit de voordelen van een grotere afzetmarkt.

De grote afzetmarkt in steden zorgt voor zogenoemde pecuniary externalities: efficiëntiewinsten bij bedrijven als gevolg van een grotere vraag naar producten. Die staan tegenover de technological externalities uit de stedelijke economie: efficiëntievoordelen die bedrijven in steden hebben omdat ze daar informatie kunnen uitwisselen met andere bedrijven. In het ene geval zijn de verkoopkansen op de locatie van bedrijven leidend, in het andere geval de kosten van productiemiddelen.[70]

Dat thuismarkteffect is ‘opgepoetst’ en van een micro-economisch fundament voorzien door Paul Krugman.[71] Met zijn New Economic Geography verklaart hij de locatie van economische activiteiten uit de toegang die bedrijven in de stad hebben tot ‘de markten’ (market access) in de stad én in de buurt van de stad. Het gaat in de geografische economie[72] niet alleen om de omvang van de stad zelf, maar vooral ook om de interacties tussen steden.[73]

In de stedelijke economie spelen die interacties over het algemeen geen rol. Steden worden daarin meestal verondersteld ‘freely floating islands’[74] te zijn; processen die zich in de stad afspelen worden exclusief verklaard uit kenmerken van diezelfde stad. In Nederland – met veel relatief kleine maar dicht bij elkaar gelegen steden – houdt zo’n verklaringsmodel geen stand.

De ‘drijvende eilanden’ zijn in het urban system model van Henderson wel met elkaar verbonden; steden groeien volgens hem omdat ze zich specialiseren in bepaalde sectoren en handel drijven met andere steden.[75] In het urban system model wordt wel rekening gehouden met de interactie tussen steden, maar niet met de afstand tussen die steden (transportkosten!), en ook niet met de interacties tussen steden en hun ommeland.[76]

In het monocentrische stadsmodel van Von Thünen gaat het juist wel om transportkosten en de relatie tussen stad en ommeland, maar daarin wordt de interactie tussen steden onderling weer genegeerd. Dat monocentrische stadsmodel verklaart de locatie van boeren in het ommeland ten opzichte van de markt in de stad uit de transportkosten voor producten en de prijs van landbouwgrond.[77] Alonso verving die agrariërs door forenzen, die dagelijks naar hun werk in het centrum van de stad (het Central Business District) reizen en in hun woonbeslissing de prijs en kwaliteit van een woning (hoe dichter bij het centrum, hoe kleiner en duurder) afwegen tegen de gegeneraliseerde (tijd & geld) reiskosten naar het werk.[78]

Naar een analysemodel voor de stad

In de geografische economie is de stad vooral overgeleverd aan zijn ligging. Niet (alleen) de kenmerken van de stad zelf, maar (ook) de relatieve positie ten opzichte van andere steden bepaalt het succes van een stad. Ligging in de nabijheid van andere steden kan gunstig uitpakken, maar een stad kan ook verliezen door nabijheid van andere steden; nabijheid kan bedrijven doen besluiten om zich in een van beide steden te vestigen, en van daaruit de andere stad te bedienen.

In de stedelijke economie worden steden zoals gezegd bestudeerd alsof er een muur omheen staat. De afbeelding op de omslag van dit boek zou kunnen suggereren dat deze studie een dergelijke beperkte kijk op de stad aanhangt. Niets is minder waar. Anders dan die afbeelding wellicht doet vermoeden staat er sinds halverwege de 19de eeuw om de meeste steden in Nederland letterlijk geen muur meer. En in figuurlijke zin staat er om de stad al veel langer geen muur meer. Juist de geografische ligging van de stad, en de bijbehorende mogelijkheden voor interacties van de stad met zijn ommeland, én met andere steden, is naar verwachting van groot belang voor de ontwikkelingen in de stad.

Op het omslag zijn die interacties gesymboliseerd met icoontjes voor transportinfrastructuur (interactie met andere steden), werk en recreatiemogelijkheden buiten de stad (interactie met het ommeland). In dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad wordt namelijk niet alleen rekening gehouden met de kenmerken van de stad zelf, maar ook met de geografische ligging van die stad. In Nederland maakt die ligging naar verwachting veel uit. De mate van agglomeratie van de omgeving van de Nederlandse steden verschilt nogal tussen Randstad en periferie (zie paragraaf 3.3), en daarmee verschilt ook de omvang van de agglomeratievoordelen en -nadelen.

In het pijlenschema in figuur 1.3 zijn die agglomeratievoordelen onder het kopje Agglomeratie opgenomen. Allereerst staat daar het thuismarkteffect dat in geagglomereerde regio’s ontstaat omdat er veel verschillende mensen wonen, die een voorkeur hebben voor een gevarieerd aanbod aan producten en diensten (love of variety), waardoor bedrijven er meer, én een uitgebreider assortiment aan producten en diensten kunnen produceren, waardoor de kosten voor productie er lager zijn (kwantiteit) en ze hogere prijzen voor hun producten kunnen vragen (diversiteit).[79] Davis & Weinstein hebben het thuismarkteffect op de groei van werkgelegenheid empirisch aangetoond.[80]

Figuur 1.3 Naar een analysemodel voor de stad. Deel I: Bedrijven en huishoudens profiteren van gunstige ligging

Grijs kader = stad & omgeving
Grijze tekst in rechter blok = agglomeratievoordelen
Rode tekst in rechter blok = agglomeratienadelen

Behalve veel potentiële klanten bevat een geagglomereerde omgeving ook veel potentiële leveranciers, waardoor de inkoop van bedrijven er over het algemeen goedkoper is (input sharing).[81] Ook de keuze uit werknemers stopt niet bij de grenzen van de stad; de arbeidsmarkt is een regionale markt die zich in Nederland zelfs over het hele land uitstrekt.[82] Verschillende empirische studies hebben aangetoond dat de ruime keuze uit werknemers (labor market pooling) het belangrijkste voordeel is dat een geagglomereerde regio aan bedrijven biedt.[83] De veronderstelde positieve effecten van die drie typen agglomeratievoordelen – de bereikbaarheid van potentiële klanten (thuismarkteffect), toeleveranciers (input sharing) en werknemers (labor market pooling) – op de economie van steden is in het schema aangegeven met de pijl van agglomeratie naar economie.

In hoofdstuk 3 van dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad worden die hypothetische effecten empirisch getoetst. Als indicatoren voor agglomeratievoordelen worden zogenoemde marktpotentialen gebruikt, die uitdrukken hoeveel potentiële werknemers (beroepsbevolking) de bedrijven in de steden binnen acceptabele reistijd kunnen bereiken (zie paragraaf 3.3). Daarmee wordt het zwaartepunt van de agglomeratievoordelen in deze studie automatisch op de arbeidsmarkt (labor market pooling) gelegd. En daarmee wordt afgeweken van wat in dit soort empirische studies de gebruikelijke indicator voor de mate van agglomeratie is: een marktpotentiaal op basis van inkomen (thuismarkteffect) of productie (input sharing).[84]

De consequentie van agglomeratievoordelen is dat economisch sterke regio’s (core) steeds sterker worden, en zwakke regio’s (periphery) steeds zwakker.[85] De geografische economie biedt daarmee mogelijk een verklaring voor het feit dat het in steden in de Randstad (de meest geagglomereerde regio van Nederland, zie kaart 3.1) ogenschijnlijk vanzelf voorspoedig gaat, terwijl Heerlen en Emmen zelfs met een overvloed aan subsidiegeld en goede bedoelingen maar moeilijk zijn op te stuwen in ‘de vaart der volkeren’. Ook het feit dat Utrecht het economisch veel beter doet dan de bijna net zo aantrekkelijke woonstad Groningen (zie figuur 5.9) kan begrepen worden als rekening wordt gehouden met de ligging van Utrecht, dicht bij Amsterdam en in een dichtbevolkt ommeland, en de ligging van Groningen; op grote afstand van de Randstad en in een relatief ‘leeg’ land. Maar biedt de geografische economie ook een verklaring voor het feit dat de grootste groei zich in de jaren negentig juist niet in de Randstad, maar in een eerste schil rond die Randstad voordeed?

Agglomeratienadelen

Als er veel interactie tussen steden is, ontstaan er files.[86] En als een stad te druk wordt, ontstaan er parkeerproblemen, lange rijen voor de opera en de schouwburg, hoge huizenprijzen,[87] en dure kantoren.[88] Als dergelijke nadelen gaan overheersen kan de concentratie van economische activiteiten omslaan in spreiding. Door congestion forces in steden en stedelijke regio’s kunnen bedrijven en huishoudens het economische centrum gaan verlaten – de pijlen van Agglomeratie naar Bevolking en Economie in het schema in figuur 1.3 – en zich in ‘een eerste schil’ rond dat economische centrum gaan vestigen. Steden in de ‘echte’ periferie profiteren meestal niet, en kunnen in theorie zelfs volledig van de landkaart verdwijnen.[89]

Die congestion forces bieden mogelijk een verklaring voor de enigszins stagnerende werkgelegenheidsgroei in de Randstad aan het einde van de jaren negentig, en voor de gelijktijdige opkomst van de eerste schil rond die Randstad. In hoofdstuk 3 wordt die veronderstelling verder onderzocht door in de modellen waarmee de verschillen in werkgelegenheidsgroei tussen steden worden verklaard niet alleen indicatoren voor agglomeratievoordelen (bereikbaarheid door potentiële werknemers), maar ook indicatoren voor agglomeratienadelen – het effect van files op die bereikbaarheid door potentiële werknemers – mee te nemen.

Mocht zich in Nederland inderdaad een spreidingstendens hebben voorgedaan, dan betekent dat nog niet dat het definitief is afgelopen met de opkomst van de Randstad. Door institutionele factoren[90] – waarmee de geografische economie volgens sommigen ten onrechte geen rekening houdt[91] – is zo’n spreidingstendens omkeerbaar.[92] Overheidsbeleid kan de agglomeratienadelen van een economisch centrum zoals de Randstad teniet doen, en zo de concentratietendens weer op gang brengen.

Pieken in de delta

In economische kerngebieden zijn over het algemeen niet alleen meer files, maar er is ook meer geld en een grotere inspanning van de overheid mogelijk om die congestie op te heffen. De druk op de woningmarkt is er het grootst, maar ook de politieke wil om daar iets aan te doen. De ongelijke verdeling van overheidsinvesteringen ten faveure van het economische centrum draagt er in theorie toe bij dat sterke regio’s steeds sterker worden.

De investeringsprogramma’s van de Ministeries van VROM[93] en Verkeer en Waterstaat[94] kunnen een dergelijke concentratieversterkende rol (gaan) spelen. De geplande investeringen focussen zich in toenemende mate op economische kerngebieden zoals de Randstad, de Nederlandse overheid wil ‘pieken in de delta’.[95] Een quick scan van de mogelijke effecten van de voorgenomen investeringen in infrastructuur tot 2015 laat zien dat vooral de bereikbaarheid van de Randstad als gevolg van die investeringen zal verbeteren.[96]

Het is echter niet gezegd dat het verkleinen van de ‘afstand’ tussen twee steden door de aanleg van infrastructuur gunstig is voor beide steden. Door afnemende (gegeneraliseerde) transportkosten kan het voor bedrijven voordelig zijn om een vestiging in de ene stad te sluiten en over te hevelen naar de andere stad. De pennenfabrikant Waterman had een fabriek in Nantes en een hoofdkantoor in Parijs. Na de aanleg van de TGV tussen beide steden werd het hoofdkantoor naar Nantes gehaald, omdat de zakenrelaties in Parijs nu binnen acceptabele reistijd vanuit de thuisbasis konden worden bezocht. Andersen Consultants had vestigingen in de meeste Franse steden. Na aanleg van de snelle trein werd de vestiging in Nantes gesloten omdat die stad nu prima vanuit het kantoor in Parijs te bedienen was. Per saldo heeft Parijs als gevolg van de aanleg van de TGV bevolking en werkgelegenheid verloren aan andere Franse steden.[97]

In Nederland lijkt Zaanstad een stad te zijn die nadeel ondervindt van de nabijheid van andere grote steden. Die stad verliest al jaren werkgelegenheid (zie kaart 1.1 en figuur 3.2), en profiteert overduidelijk niet van de nabijheid van Amsterdam. Behalve met de agglomeratievoordelen die Amsterdam voor bedrijven biedt, kan dat ook te maken hebben met de agglomeratienadelen waar Zaanstad zelf mee te maken heeft; de (potentiële) inwoners van Zaanstad hebben relatief veel last van files ’s ochtends de stad uit en ’s avonds de stad in,[98] als daardoor de aantrekkingskracht van Zaanstad op huishoudens teniet wordt gedaan breekt een cruciale schakel in de keten van het agglomeratieproces.

Agglomeratievoordelen voor huishoudens

Net als bij de klassieke schaalvoordelen uit de stedelijke economie ligt ook in de geografische economie de vestigingsbeslissing primair bij bedrijven. Door de grote vraag zijn de marges voor bedrijven in geagglomereerde regio’s relatief hoog, waardoor ze in staat zijn om hogere lonen te betalen dan bedrijven in perifeer gelegen gebieden.[99] Door die hoge lonen is het voor huishoudens aantrekkelijk om in het economische centrum te gaan wonen, de pijl van Agglomeratie naar Bevolking in het schema in figuur 1.3. Daar neemt in theorie niet alleen de productie en de werkgelegenheid, maar ook de bevolking toe, waardoor het aantal potentiële klanten en werknemers weer verder toeneemt, et cetera… (totdat de agglomeratienadelen gaan overheersen).

Regionale loonverschillen zijn in de geografische economie dé cruciale schakel tussen het gedrag van bedrijven en huishoudens. In de Randstad liggen de lonen gemiddeld echter slechts 2,9 procent hoger dan in de rest van Nederland, minder dan zeshonderd euro op jaarbasis (zie kaart 1.3).[100] Als er ook nog rekening mee wordt gehouden dat banen in de Randstad over het algemeen hoger gekwalificeerde banen zullen zijn dan banen in de periferie van het land – financiële instellingen zijn geneigd hun hoofdkantoor in Amsterdam te vestigen en hun callcenter in een stad als Heerlen of Leeuwarden – dan zijn de regionale loonverschillen voor identieke banen in Nederland waarschijnlijk verwaarloosbaar klein.

Door de centraal geleide loonpolitiek (CAO’s) zijn de regionale loonverschillen in Nederland in ieder geval veel kleiner dan in landen met meer vrijheid bij de loonvorming. In de VS liggen de lonen in steden gemiddeld dertig procent hoger dan in niet-steden,[101] en in de agglomeratie London wordt gemiddeld 45 procent meer betaald dan in de rest van het Verenigd Koninkrijk.[102]

Kaart 1.3 Ruimtelijke variatie in loonniveau (linkerkaart) en bereikbaarheid van banen (rechterkaart)

In de kaarten zijn zowel de lonen in als de bereikbaarheid van banen vanuit de gemeente gedeeld door het gemiddelde van alle Nederlandse gemeenten. Om de percentuele afwijking van het gemiddelde voor beide grootheden met elkaar te kunnen vergelijken is de indeling in de legenda gelijk gehouden. Lonen blijken nooit meer dan zeven procent van dat gemiddelde af te wijken, waardoor er in de kaart maar twee kleuren voorkomen (0,93 tot 1,00 en 1,00 tot 1,07). De bereikbaarheid van banen wijkt in sommige gemeenten minder dan zeven procent af van het gemiddelde, en in andere meer dan vijftig procent, waardoor de kleurvariatie in die kaart veel groter is.

*Goede data over lonen ontbreken in Nederland. De in de kaart getoonde data zijn een schatting. Daarvoor is het inkomensniveau van werknemers per gemeente in een regressieanalyse verklaard uit opleidingsniveau, demografische omstandigheden en de sector waarin mensen werkzaam zijn. De constante plus het residu is het gemiddelde loonniveau per gemeente. Daarvan is het ruimtelijke gemiddelde genomen om een inschatting te krijgen van het loon dat een identieke persoon in een bepaalde gemeente zou kunnen verdienen.

Bronnen: lonen: Atlas voor gemeenten obv data CBS/RIO/EBB/EWL;bereikbaarheid van banen: paragraaf 3.3

Huishoudens hebben in Nederland volgens de geografische economie dan ook nauwelijks een reden om naar de Randstad te verhuizen. Toch doen ze dat wel. De vraag naar huizen is in Amsterdam veel groter dan in bijvoorbeeld Heerlen; de gemiddelde prijs per vierkante meter is in Amsterdam bijna € 3000 en in Heerlen ongeveer € 1250[103] (zie ook kaart 1.4). De prijs voor een plek in Amsterdam is tussen 1998 en 2008 meer dan verdubbeld, terwijl die in Heerlen met minder dan vijftig procent is gestegen (zie tabel 1.2).

Kaart 1.4 Ruimtelijke variatie in loonniveau (linkerkaart)* en huizenprijzen per vierkante meter (rechterkaart)

Bronnen: lonen: Atlas voor gemeenten obv data CBS/RIO/EBB/EWL; huizenprijzen: Atlas voor gemeenten obv data NVM en Funda

Waarom willen mensen graag meer dan het dubbele betalen voor een huis in Amsterdam, terwijl ze daar ongeveer hetzelfde gaan verdienen als in Heerlen? Komt dat door verschillen in woonattracties zoals hierboven (en in de paragraaf 1.4) werd beweerd? Of is ook de nabijheid van een gevarieerd aanbod banen belangrijk? Die vraag vormt de kern van dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad.

Voor de hand ligt dat beide factoren er toe doen. In de Randstad mogen de lonen dan niet erg veel hoger liggen dan in de periferie, er is wel een veel groter en gevarieerder banenaanbod (zie kaart 1.3) waardoor mensen daar meer kans hebben om de baan te vinden die bij hen past. De kans op een betere baan vergroot voor een individu, ondanks de ‘afwezigheid’ van regionale loonverschillen voor identieke functies, door betere matching uiteindelijk ook de kans op een hoger loon.[104]

Bovendien is het in geagglomereerde regio’s gemakkelijker om van baan te wisselen zonder te hoeven verhuizen, waardoor je baan verliezen in Amsterdam goedkoper is dan je baan verliezen in Heerlen. En ook het toenemende aantal tweeverdieners leidt tot een groeiende vraag naar ‘strategische woonplaatsen’ van waaruit zoveel mogelijk verschillende banen binnen acceptabele tijd te bereiken zijn: zogenoemde power couples optimaliseren in hun woonplaatskeuze de kans op het verwezenlijken van beider carrièrewensen zonder steeds te hoeven verhuizen.[105]

De agglomeratievoordelen die Nederlandse huishoudens die in de Randstad wonen ervaren, zitten hem waarschijnlijk niet zozeer in hoge lonen, maar vooral in een groot en gevarieerd banenaanbod.[106] Steden van waaruit de meeste banen binnen acceptabele reistijd te bereiken zijn, zijn naar verwachting meer in trek dan steden met een kleinere kans op passend werk (labor market pooling voor huishoudens). In dit onderzoek naar de aantrekkelijke stad in Nederland worden dan ook niet loonverschillen, maar de beschikbaarheid van banen als indicator voor de agglomeratievoordelen voor huishoudens gebruikt (zie figuur 5.3). Er is voor de VS al eens empirisch aangetoond dat de migratie van huishoudens naar regio’s met zo’n hoge marktpotentiaal groter is.[107] In hoofdstuk 5 en 6 wordt onderzocht of dat (de pijl van Agglomeratie naar Bevolking in het schema in figuur 1.3) ook in Nederland het geval is.

De geografische ligging van een stad – en de agglomeratievoordelen die daaruit voortvloeien – is naar verwachting een cruciale schakel in het analysemodel voor de economische ontwikkeling van Nederlandse steden, de pijlen van Agglomeratie direct naar Economie en indirect via de Bevolking in het schema in figuur 1.3. Voor de groei van de ‘eerste schil rond de Randstad’, het ogenschijnlijke gemak waarmee steden in de Randstad hun economie weten te versterken en de moeite die steden in de grensregio’s daarmee hebben, lijken die agglomeratievoordelen een uitgelezen verklaring te bieden.

Maar geldt dat ook voor de verschillen binnen de Randstad? Groeit de Zuidvleugel van de Randstad minder hard dan de Noordvleugel door gebrek aan agglomeratievoordelen? Of juist door meer files, hoge huizenprijzen of dure kantoren? Daar lijkt het niet op, uit kaart 3.2 blijkt dat de mate van agglomeratie in de Noord- en Zuidvleugel vrijwel identiek is. De filedruk is in de regio Amsterdam zelfs groter dan in de regio Rotterdam (kaart 3.4), en ook de huizenprijzen zijn er hoger, en de kantoren duurder (figuur 5.5 en paragraaf 3.5). En toch doet de Noordvleugel van de Randstad het al decennialang beter dan de Zuidvleugel.

1.4  Toerist in eigen stad

Volgens Edward Glaeser worden mensen niet (alleen) door werk of loon naar bepaalde steden getrokken, maar (ook) door woonattracties. Hij verklaart dat fenomeen, dat zich in de VS volgens hem sinds de jaren tachtig voordoet, uit grotere welvaart, meer vrije tijd en grotere mobiliteit. Door grotere mobiliteit zouden mensen een grotere afstand willen overbruggen naar de plek van het werk. Daardoor behoort een woonplaats verder weg gelegen van de plek van het werk tot de mogelijkheden. Grotere welvaart en toegenomen vrije tijd zorgen er voor dat mensen meer tijd en geld hebben om te recreëren en te consumeren, waardoor ze steeds meer een voorkeur krijgen voor een consumer city als woonplaats.[108] ‘Residentials act like tourists’,[109] steeds meer mensen lijken om die reden in steden te willen wonen met een ruim aanbod aan recreatie- en consumptiemogelijkheden, aan woonattracties dus, naast de deur. Niet alleen omdat ze willen genieten van cultuur en goed eten, maar ook omdat die stedelijke attracties een belangrijke ontmoetingsplaats zijn, zowel zakelijk als privé. Zakelijk, zoals Jane Jacobs benadrukte,[110] voor het leggen van nieuwe contacten en het opdoen van nieuwe ideeën. Privé voor ontspanning, sociale contacten én voor het zoeken van een nieuwe partner. Dat laatste punt lijkt een wat erg vergezocht argument, maar omdat mensen steeds vaker wisselen van baan en partner is de stad, en zijn stedelijke attracties, daar volgens sommigen de uitgelezen marktplaats voor.[111]

Natuurlijke attracties

Aanvankelijk was er onder geografen en economen vooral aandacht voor natuurlijke attracties. Mensen zouden het liefst in een groot huis in een veilige groene omgeving willen wonen,[112] op een woonlocatie aan de kust, met strand en mooi uitzicht, of in de natuur,[113] maar in ieder geval met een mild en droog klimaat.[114] In verschillende studies over de VS bieden dergelijke natuurlijke attracties een significante verklaring voor het woongedrag van huishoudens.[115]

In Nederland zijn klimaatverschillen als doorslaggevende factor voor verhuizingen waarschijnlijk irrelevant, zeker voor het verklaren van de verschillen tussen de qua klimaat niet of nauwelijks van elkaar verschillende Noordvleugel en Zuidvleugel van de Randstad. Wel zouden natuur, rust en ruimte daarbij een rol kunnen spelen, en vooral bij het verklaren van de verschillen tussen Randstad en periferie, en tussen steden en niet-steden. In de jaren negentig werd zelfs even gedacht dat de Randstad vanwege die natuurlijke attracties zou leeglopen. De ICT-revolutie maakte thuiswerken steeds beter mogelijk waardoor meer mensen hun voorkeur voor natuur, rust en ruimte zouden kunnen gaan verzilveren. Tegelijk met de opkomst van moderne communicatiemiddelen, nam echter juist de vraag naar huizen in veel steden in de Randstad toe. De huizenprijzen stegen in de Randstad veel meer dan daarbuiten.

Het zijn naar verwachting voornamelijk mensen zonder werk, gepensioneerden dus, die zich in hun woonplaatskeuze laten leiden door natuurlijke woonattracties.[116] Voor mensen mét werk is de fysieke bereikbaarheid van werk en de mogelijkheid van face-to-face-contacten waarschijnlijk nog te belangrijk om zich puur door natuurschoon te laten leiden. De combinatie werk en natuur is in Nederland vaak niet op een en dezelfde locatie aan te treffen, zodat beide voorkeuren moeilijk te combineren zijn in de woonplaatskeuze. De combinatie werk en stedelijke attracties is veel eenvoudiger te combineren.

Stedelijke attracties

Stedelijke attracties staan sinds de jaren tachtig in de belangstelling. Vooral als gevolg van de reürbanisatietendens, de terugkeer van jonge, hoogopgeleide mensen naar de stad, die zich toen inzette.[117] Steden zijn in die periode volgens Edward Glaeser getransformeerd van productiestad in consumptiestad.[118] Tijdens de suburbanisatiegolf in de jaren zeventig hebben veel mensen en bedrijven de stad verlaten, maar na een periode van grote leegstand trokken in de jaren tachtig en negentig hoogopgeleide alleenstaanden en tweeverdieners (yuppen en dinkies) weer naar de binnenstad. Volgens Glaeser kwam dat doordat die mensen een voorkeur bleven houden voor stedelijke attracties, zoals een opera en andere uitgaansgelegenheden. Dergelijke attracties waren niet mee-gesuburbaniseerd maar in de stad gebleven omdat ze afhankelijk bleven van een kritische massa die alleen in grote steden te vinden is, en/of omdat ze fysiek aan de historische binnenstad gebonden zijn.[119]

Voor de woonconsument is de stad in theorie aantrekkelijk omdat stedelijke attracties in de stad gemakkelijk en op loop- en fietsafstand te consumeren zijn (walking cities[120]). Door de transportrevolutie liggen steeds meer banen, producten en diensten weliswaar binnen handbereik, maar dat geldt niet voor alle producten en diensten. Voor natuur, de kust, uitzicht vanuit huis, het café om de hoek, het theater en de historische binnenstad is nabijheid vereist. Mensen die graag genieten van mooi uitzicht, hardlopen op het strand of in het bos, ’s avonds door de binnenstad slenteren en spontaan een café of theater binnengaan houden om die reden in hun woonplaatskeuze mogelijk rekening met dergelijke plaatsgebonden factoren.

Het is de vraag of die revival van de consumptiestad van korte duur is geweest. Zullen stedelijke attracties weer aan populariteit verliezen nu steeds meer van die attracties door middel van Google Earth, concertregistraties of een virtuele wandeling door een stad via de pc op te roepen zijn? Daar lijkt het niet op, want waarom zitten de voetbalstadions in Nederland anders voller dan ooit, terwijl vrijwel elke wedstrijd live in de huiskamer te zien is? En waarom zijn de belangrijkste pop- en klassieke concerten al maanden van tevoren uitverkocht, terwijl alles foutloos en in de beste uitvoeringen thuis op cd te beluisteren is? Mensen schijnen hun helden die ze kennen van cd of dvd juist graag in het echt te willen zien, of dat nu Janine Janssen is of DJ Tiësto.[121] Volgens sommigen gaat het bij dergelijke attracties niet alleen om platte consumptie, maar vooral om het opdoen ervaringen en belevenissen. Een voetbalwedstrijd voor de buis is beter te volgen, maar mist de sfeer van het stadion. Muziek op cd is van betere kwaliteit, maar mist het applaus en het pauzedrankje in het concertgebouw, of het gedans en gejuich in het poppodium.[122]

En wat zal het gevolg zijn van de suburbanisatie van attracties waarvan voorheen gedacht werd dat die aan de (binnen)stad gebonden waren, maar die nu toch echt in de suburbs en langs de snelwegen verreizen? Volgens Richard Florida blijft voor de meeste mensen de esthetiek van een  historische omgeving van belang voor de keuze van de plek om uit te gaan. Hetzelfde theater, hetzelfde restaurant of hetzelfde poppodium zou om die reden in een historische binnenstad meer gewaardeerd worden dan in een weiland langs de A2. Behalve die aantrekkelijke locatie is volgens Florida ook een divers, kleinschalig en continu beschikbaar aanbod van belang, zodat (’s avonds) werkende mensen zich op elk moment van de dag kunnen ontspannen en kunnen gedragen als een toerist in eigen stad. Ook die (historisch gegroeide) diversiteit en kleinschaligheid zal lastig te reproduceren zijn langs de A2. Om die redenen blijven de aantrekkelijke steden naar verwachting in trek, vooral steden met een gevarieerd cultureel en culinair aanbod in een authentieke historische binnenstad.

Hoogopgeleide, creatieve mensen zoeken volgens Florida steeds vaker een woonplaats waar dat gevarieerde en around the clock beschikbare aanbod aanwezig is, en ze vergelijken in de zoektocht naar een geschikte woning de attractiewaarde van verschillende steden.[123] Tot die attractiewaarde behoren in theorie niet alleen cultuur, historie en horeca, maar ook een uitgebreid en divers aanbod aan kleinschalige winkeltjes. Onder expats gaat bijvoorbeeld het gerucht dat Brussel, vooral aangemoedigd door de koophonger van de (vrouwelijke) wederhelft, om die reden populairder is als standplaats dan Amsterdam. Volgens Joel Kotkin zijn vooral steden die zich op dat punt onderscheiden bij hoogopgeleiden in trek als woonplaats. De consumer city van Glaeser is door hem veranderd in een meer specifieke boutique city.[124]

Op het eerste gezicht lijkt het culturele, culinaire en winkelaanbod in steden als Amsterdam, Utrecht en Haarlem in de Noordvleugel van de Randstad inderdaad te verschillen van het aanbod in Den Haag, Delft en Rotterdam in de Zuidvleugel (zie de grafieken in hoofdstuk 4). De theorie van de woonattracties zou dan ook wel eens een belangrijke verklaring kunnen bieden voor de verschillen tussen Nederlandse steden.

De belangstelling onder beleidsmakers voor woonattracties en het woonklimaat van de stad is de laatste tijd overweldigend. Het economische belang van, en het effect van investeringen in, woonattracties is echter controversieel. Dat komt enerzijds omdat empirisch onderzoek naar het belang van stedelijke attracties tot nu toe geen overtuigende bewijzen oplevert, en vaak wordt bemoeilijkt door gebrek aan data en twijfels over de richting van de causaliteit.[125] En anderzijds omdat evident attractieve steden in de VS én in Europa de laatste jaren juist bevolking blijken te verliezen in plaats van te winnen. Het is dan ook nog maar de vraag of woonattracties er wel echt toe doen bij het verklaren van verschillen tussen steden.

Edward Glaeser gebruikt als eenvoudige amenity index het verschil tussen de stijging van huizenprijzen en de groei van het gemiddelde inkomen per stad. Hij ziet de waarde van zijn amenity index in de jaren tachtig en negentig in veel grote steden in de VS en Europa (Parijs en Londen) toenemen.[126] Steden waar de huizenprijzen meer zijn gestegen dan de inkomens zijn volgens Glaeser aantrekkelijke steden, omdat mensen daar kennelijk bereid zijn te betalen voor een aantrekkelijke woonplek. Sommige huishoudens lijken genoegen te nemen met een lager reëel inkomen in ruil voor een stad met een hoge attractiewaarde. In de tijd dat het bij het bestuderen van de woonplaatskeuze van huishoudens nog vooral ging om natuurlijke attracties stond dat verschijnsel bekend als ‘half the pay for a view of the bay’.[127]

In Nederland is het inkomen tussen 1997 en 2003 met gemiddeld 38,2 procent toegenomen, terwijl de huizenprijzen in dezelfde periode gemiddeld met 76,4 procent zijn gestegen (zie tabel 1.2). Dat kan erop duiden dat steeds meer mensen in Nederland bereid zijn voor een interessante woonplek te betalen. In steden was die prijsstijging ten opzichte van de inkomensstijging groter dan gemiddeld in Nederland. Mogelijk is de preferentie voor een stedelijk woonmilieu in die periode dus toegenomen. In de Noordvleugel van de Randstad steeg de waarde van een huis relatief nog meer ten opzichte van het inkomen van de bewoners. In die Noordvleugel bevinden zich de meeste steden met een hoge attractiewaarde (zie hoofdstuk 5). Dat kan er op wijzen dat de waardering voor woonattracties in Nederland de laatste jaren is toegenomen, en is een eerste aanwijzing dat die woonattracties er toe doen bij het woongedrag van huishoudens.

Tabel 1.2 Toename inkomen en huizenprijsstijging

* zie hoofdstuk 2 voor definitie
Bronnen: CBS/RIO 1990-2003, NVM 1997-2008

Bedrijven of huishoudens?

Het economische belang van woonattracties wordt meestal afgemeten aan werkgelegenheidsgroei en het gedrag van bedrijven. En vrijwel even zo vaak gebeurt dit zonder succes; een (direct) effect van woonattracties op de werkgelegenheidsgroei in een stad of regio wordt zelden gemeten.[128] Ook op de ranglijstjes van vestigingsfactoren die door managers belangrijk worden gevonden staan de zogenoemde ‘zachte vestigingsfactoren’ steevast onderaan.[129] En als ze al in die lijstjes voorkomen, komt dat volgens de Duitse stadssocioloog Buso Grabow niet omdat bedrijven die factoren echt belangrijk vinden, maar omdat steeds meer steden zich profileren op culturele aspecten waardoor dit soort ‘vestigingsfactoren’ veel aandacht in de media krijgen, hetgeen de ondernemer zich herinnert bij het invullen van de enquête.[130]