Hélène van Oudheusden

LESGEVEN AAN
NIEUWKOMERS

Je leerling begeleiden
op zijn persoonlijke
heldenreis

Apollo Books

Van de auteur

Teaching Refugee Children

Maak een Krachtplek van je Werk

Verbindende Waarden, Multiculturele Begeleiding in het basisonderwijs

www.helenevanoudheusden.nl

© 2023, Hélène van Oudheusden

Origineel: Teaching Refugee Children, 2018

Omslagtekening: Sophia Mariola

ISBN: 9789081440066 (e-book)

ISBN: 9789081440059 (print)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag gebruikt of gekopieerd worden zonder schriftelijke toestemming van de uitgever, Apollo Books.

Dit boek is opgedragen aan alle kinderen
die hun best doen om opnieuw te wortelen
in een vreemd land.

REVIEWS

Teaching Refugee Children is geweldig. Wat een prachtig instrument om deze kinderen te helpen! | Joseph Campbell Stichting, Verenigde Staten

Onderwijs en zorg voor nieuwkomers kan verbazingwekkend helder en vruchtbaar zijn. Hélène van Oudheusden heeft het talent om dit grote en vaak overweldigende onderwerp toegankelijk te maken door een evenwicht te creëren tussen het empathische en het praktische. | Docent Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag

In haar boek gebruikt Hélène van Oudheusden de Hero’s Journey (Joseph Campbell) met succes. In deze praktische handleiding begeleidt ze leraren stap voor stap in hun innerlijke wereld, waar je je bewust wordt van je eigen gevoelens en percepties. De leraar leert om deze vaardigheden om te zetten in een doeltreffend lesplan dat is afgestemd op de ervaringen en gevoelens van nieuwkomers. | Leraar, Zwitserland

Minstens zo belangrijk in dit boek is de aandacht voor de vrijwilligers die met nieuwkomers werken. Dat kun je alleen goed doen als je voor jezelf zorgt. Alleen dan kun je de compassie geven die deze kinderen zo hard nodig hebben. | Medewerker Vluchtelingopvang, Amersfoort

Ik las Lesgeven aan nieuwkomers met bewondering voor de auteur. Het boek toont empathie, niet alleen voor mensen die met nieuwkomers werken, maar voor iedereen die te maken heeft met familie, relaties of innerlijk werk. Alles is duidelijk beschreven en goed ondersteund door het model van Joseph Campbell, de reis van de held. Ik raad dit boek ten zeerste aan als een zelfhulpboek voor iedereen. | Leraar, Roosendaal

Naast de praktische inhoud is Lesgeven aan nieuwkomers ontroerend en prettig om te lezen. Het boek nodigt me uit om onmiddellijk met de tips te beginnen. | Leraar anderstaligen, Antwerpen

Dit boek geeft leraren tools om zich bewust te worden van vaardigheden in het lesgeven aan nieuwkomers. Hélène heeft in dit boek de juiste balans gevonden tussen vaardigheden en zelfzorg. Wanneer jij goed in je vel zit voelen je leerlingen je rust. Daardoor zal hun gevoel van veiligheid en vertrouwen groeien. Een belangrijke basis om tot leren te komen. | Leraar nieuwkomersonderwijs

Eén van de eyeopeners voor mij is hoe belangrijk het is rekening te houden met de culturele achtergrond van de mensen. Ik raad het boek aan aan elke leraar die het voorrecht heeft les te geven aan nieuwkomers. | Vrijwilliger Alleenstaande Minderjarigen, Lesbos, Griekenland

Lesgeven aan nieuwkomers is een praktische handleiding voor iedere leraar die met nieuwkomers werkt. De theorie, tips en tools zullen jou zeker van pas komen in je klas. | Projectmanager Onderwijs, Gemeente Rotterdam

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

1.Zelfzorg als je lesgeeft aan nieuwkomers

1.1Inleiding

1.2Zorg eerst voor jezelf

1.3Wat je aandacht geeft groeit

1.4Zelfreflectie bij lesgeven aan nieuwkomers

1.5Op de hoogte blijven van ontwikkelingen

2.Zorg voor nieuwkomers

2.1Inleiding

2.2Wat verstaan we onder nieuwkomers

2.3Sociaal-emotioneel leren (SEL)

2.4De piramide van Maslow – de hiërarchie van menselijke behoeften

2.5Psychologische gevolgen van migratie

2.6Impact van psychologische gevolgen/trauma in de klas

3.Psychologische aspecten van lesgeven aan nieuwkomers

3.1Inleiding

3.2Wat is trauma

3.3De kracht van de gemeenschap

3.4Fasen in groepsdynamiek

3.5Say Hello, Say Goodbye - Overgangsrituelen

3.6Tools voor traumasensitief onderwijs

3.7Speciale aandacht voor alleenreizende minderjarige vreemdelingen

3.8Samenvatting van de Do’s voor een effectieve begeleiding van nieuwkomers

3.9Waar we soms niet aan denken...

4.Spirituele aspecten van lesgeven aan nieuwkomers

The Hero’s Journey – Rites of Passage

1.Oproep tot de reis

2.De drempel over naar het onbekende

3.Beproevingen en helpers

4.De schat vinden

5.Verzoening met het nieuwe leven

6.Terugkeer naar de wereld

7.Een nieuwe oproep komt eraan

5.Nieuwkomers adviseren leraren

6.Leraren adviseren collega’s

7.Universele waarden in de klas

7.1Inleiding

7.2Verbinding

7.3Vertrouwen

7.4Mededogen

7.5Oefeningen voor leraren

7.6Do’s voor schoolleiders

8.Mindfulness voor nieuwkomers

8.1Inleiding

8.2Voordelen van mindfulness voor leraren en kinderen

8.3Wanneer gebruik je mindfulnessoefeningen?

8.4Adem in, adem uit

8.5Eén minuut mindfulness

8.6Vijf tot tien minuten mindfulness

8.7Tien minuten mindfulness

Meer inspiratie

Bronnen

Over de auteur

VOORWOORD

Toen ik de 12-jarige Anastasiya vroeg wat ze het meest miste aan haar thuisland, keek ze me verbaasd aan. ‘Ik mis eigenlijk niets uit Oekraïne. Tot mijn 8e woonde ik in Australië en ik heb heimwee naar de woestijn.’ Dat was bijzonder! In één keer merkte ik hoe je eigen aanname je kan verrassen, hoe de werkelijkheid er zo anders uit kan zien. En hoe een kind waarvan ik dacht dat ze een vluchtelinge was, eerder in haar leven een expatkind was. Openstaan voor verrassingen en jezelf daar ontspannen bij voelen, dat is wat ik je gun met dit boek.

In mijn werk als schoolcoach op multiculturele scholen werk ik graag met kinderen die, met of zonder ouders, om verschillende redenen uit hun thuisland vertrekken. De emotionele gevolgen van een nieuw leven opbouwen vallen hen en hun leraar soms zwaar, daar wil ik je graag bij ondersteunen.

Gesprekken met kinderen van arbeidsmigranten op basisscholen gaan regelmatig over omgaan met heimwee, integreren voor je ouders en jezelf opnieuw ergens thuis voelen. Met vluchtelingkinderen voel ik een andere band omdat ik op Lesbos, mijn tweede thuis, de vele boten met kinderen uit Syrië, Afghanistan en Pakistan zag aankomen. Het schreeuwen van de kinderen en hun ouders hoor ik soms nog. Het was de pijn van het achterlaten van hun huizen en geliefden en de opluchting van de (meestal) veilige bootlanding aan de kust van Europa. Bij expatkinderen (kinderen van internationale kenniswerkers) merk ik dat ze weliswaar uit een bevoorrechte positie lijken te komen maar dat ze dezelfde uitdagingen en gevoelens van ontworteling hebben als andere nieuwkomers.

Al deze kinderen hebben hetzelfde gemeen: ze wonen in een nieuw land omdat hun ouders besloten om te vertrekken. De kinderen kunnen zich ontworteld voelen, heimwee hebben, dierbaren missen, hun huisdier kwijt zijn of op zoek zijn naar vrienden van hun vroegere school.

Door het leven gedwongen zijn een nieuw leven te beginnen is een uitdaging waar het ene kind makkelijker mee omgaat dan het andere. Als je leraar je daarbij ondersteunt is dat van onschatbare waarde voor je zelfvertrouwen en geloof in de toekomst. Voor ieder kind dat zijn best doet om zich aan te passen aan een nieuw leven in een vreemd land, schreef ik dit boek. Of je nu een kind bent van arbeids-/liefdesmigranten, een vluchtelingkind of een expatkind: bedankt dat ik in jouw wereld mag komen.

Het schrijven van dit boek was een gezamenlijke inspanning. Ik had het niet kunnen doen zonder de steun, inspiratie en liefde van veel mensen. Wij maken echt allemaal deel uit van een lange keten van helpers op de reis die nieuwkomers maken.

Met veel dank voor jouw bijdrage aan dit boek, wil ik graag bedanken: Michael Lambert, Joseph Campbell Foundation, Hanneke Steenbergen-Geurtz, Sophia Mariola, Dionisis Pavlou, Carmen Edens, Karin van Dijk, Kenny Vrancken, Yvonne Kapteijns en alle leraren die hun ervaringen met en ideeën over onderwijs aan nieuwkomers wilden delen.

Met dit boek bied ik ondersteuning aan kinderen met een migratieachtergrond: de nieuwkomers. Soms zul je lezen over mensen die vluchten voor oorlog of voor armoede. Ik wil graag uit de discussie blijven of iemand een vluchteling is of een (arbeids)migrant. Mijn focus ligt op kinderen die soms van de ene op de andere dag horen dat ze gaan verhuizen naar een nieuw land. Wat dat met hen kan doen, merk jij als leraar in de klas en daarbij hoop ik je met inzichten, oefeningen en tools te ondersteunen.

INLEIDING

“Dit is geen baan, lesgeven is mijn passie”

Deze uitspraak hoor ik vaker van leraren. Jouw inzet, doorzettingsvermogen en net even dat stapje meer zetten zijn inspirerend voor kinderen, ouders en collega’s. Wanneer je echter zoveel van je werk houdt, vergeet je soms om goed voor jezelf te zorgen. Daarom begint dit boek met een hoofdstuk over zelfzorg voor leraren.

Lesgeven aan Nieuwkomers is een praktisch handboek met theorie, tools en oefeningen om jezelf en je leerlingen te ondersteunen in persoonlijke groei en sociaal-emotioneel leren. We kijken naar opvoeding en leren vanuit een psychologisch en spiritueel kader. Het is het perspectief van het transformeren van je leven in een leven dat past bij wie jij in essentie bent. Het belangrijke werk van Joseph Campbell, mytholoog en auteur van The Hero with a Thousand Faces, was een van de inspiratiebronnen voor dit boek. Zijn Reis van de Held beschrijft de innerlijke (en in het geval van nieuwkomers, ook de uiterlijke) reis van het leven. De schematische reis is aangepast aan het leven van nieuwkomers en hun leraren, om je te helpen het kind te begeleiden op zijn persoonlijke heldenreis.

Of je nu lesgeeft aan kinderen van arbeidsmigranten, vluchtelingkinderen of aan expatkinderen, dit boek is voor jou. Om je te ondersteunen in je belangrijke werk: het opvoeden van een nieuwe generatie.

Met “kind” worden kinderen tot 18 jaar bedoeld.

Hoe kun je het boek gebruiken

Jij kent je leerlingen het beste. Lees een paar regels en laat dan je inspiratie de vrije loop. Zo kun je oefeningen op maat maken voor jouw leerlingen.

DEEL 1

“De leraar die tussen zijn volgelingen wandelt in de schaduw van de tempel, geeft niet blijk van zijn wijsheid, maar van zijn geloof en liefde. Als hij waarlijk wijs is, vraagt hij je niet het huis van zijn wijsheid binnen te gaan, maar leidt je tot de drempel van je eigen verstand.”

Kahlil Gibran, De Profeet

SLEUTELWOORDEN

zelfzorg | bijtanken | positief lesgeven | zelfreflectie | burn-out | tijd voor jezelf | persoonlijke motivatie | internationale verdragen

1 |ZELFZORG ALS JE LESGEEFT AAN NIEUWKOMERS

1.1INLEIDING

Werken met nieuwkomers kan je energie geven en kan energie vragen. Luisteren naar verhalen van kinderen over verdrietige situaties of teveel meeleven met het persoonlijke leed van ouders kan je gaan belasten. Zeker als je het lastig vindt om onderscheid te maken tussen je eigen leven en de uitdagingen van de nieuwkomers. Het is belangrijk dat je regelmatig een time-out neemt om goed voor jezelf te zorgen. Alleen als je je eigen emmertje vult met energie, kun je het delen met de kinderen.

zelfzorg

Dit hoofdstuk gaat in op verschillende vormen van zelfzorg, inclusief praktische tools en tips om je welzijn te vergroten op school.

TIP | Alles wat geldt voor het reguliere onderwijs geldt ook voor lesgeven aan nieuwkomers. Je hoeft alleen net iets meer warmte en mededogen toe te voegen.

TIP | Bij het onderwijs aan nieuwkomers is jouw pedagogische aanpak belangrijker dan de didactiek.

1.2ZORG EERST VOOR JEZELF

“Ken jezelf “
Γνωθι σεαυτόν
Tempel van Apollo in Delphi, Griekenland

Als leraar van nieuwkomers word je geconfronteerd met de psychologische en sociale gevolgen van een soms zeer moeilijke reis naar het nieuwe thuisland. Hoewel je leerlingen waarschijnlijk op tijd doorverwijst voor psychologische hulp, zijn er helaas wachttijden in de zorg. In de tussentijd heb jij te maken met soms onvoorspelbaar gedrag in de klas waar je mee moet omgaan. Kennis van de psychologische gevolgen van migratie voor kinderen en ouders kan je helpen hun soms onverwachte gedrag te begrijpen. In Hoofdstuk 2 vind je informatie over de psychologische effecten van migratie.

bijtanken

Laad je batterij op

Zelfzorg is cruciaal bij lesgeven aan nieuwkomers. Je kunt persoonlijke verhalen horen die moeilijk te begrijpen of te verwerken zijn. Het kan een uitdaging zijn om je persoonlijke en professionele leven te scheiden. Leraren zetten zich vaak voor meer dan 100% in en het is belangrijk om op tijd te stoppen met werken. Je kunt immers alleen goed voor kinderen zorgen als je eerst goed voor jezelf zorgt.

1. Hoe laad jij je energie op?

2. Wie valt er voor je in als je ziek bent?

3. Hoe vraag je op school om wat je nodig hebt? Houd je je onbewust in omdat je denkt dat er niet aan je wensen en behoeften zal worden voldaan? Onthoud alsjeblieft dat niemand je gedachten kan lezen. Alleen als je vraagt wat je nodig hebt, kan de ander je helpen.

5 Tools voor meer energie

1.Praat elke dag even na met je collega’s. Het is belangrijk om los te laten wat je meemaakte en om met een helder hoofd naar huis te gaan.

2.Geef aandacht aan je sociale contacten, je familie en je vrienden. Niet alleen online maar ook door leuke afspraken te plannen of spontaan bij mensen langs te gaan.

3.Neem je ideeën serieus, jij bent de expert in lesgeven aan nieuwkomers. Schrijf je ideeën op kijk met wie je ze kunt uitvoeren.

4.Als je last hebt van organisatorisch gedoe of van bureaucratie, kijk of je dat kunt veranderen. Blijft het hetzelfde, overweeg dan eens naar een andere werkgever te kijken.

5.Eet gezond, slaap genoeg en zorg voor beweging. Je leerlingen leren meer van wat je doet dan van wat je zegt. Jij bent hun rolmodel.

Positief leraarschap

Als je lesgeeft aan nieuwkomers kun je te maken hebben met dagelijkse uitdagingen. Denk bijvoorbeeld aan:

1.Onverwachte aankomst en vertrek van leerlingen

2.Taaldrempel

3.Onduidelijkheid over het schoolniveau van het kind

4.Niet weten wat een kind tijdens zijn reis heeft meegemaakt

positief lesgeven

Probeer positief te blijven en telkens te kijken: “Wat kan ik wel doen in deze situatie?”. Met deze focus creëer je ruimte en mogelijkheden voor jezelf. Je hoeft niet perfect te zijn of elke dag uitmuntend les te geven; kinderen voelen dat je het goed bedoelt en vaak is “goed” al “goed genoeg”.

Een afspraak met jezelf is ook een afspraak

Hard werken, dat laatste telefoontje nog even doen, met tegenzin deelnemen aan een werkgroep, toch die ouders nog even spreken. Elke schooldag kent uitdagingen en verleidingen, voor kinderen en voor leraren. We leren kinderen om voor zichzelf te zorgen, hun eigen grenzen te stellen en sociaal betrokken te zijn.

En hoe zit het met jou?

zelfreflectie

1.Hoe goed zorg je voor jezelf, lichamelijk, emotioneel, geestelijk en spiritueel?

2.Ben je duidelijk over je grenzen en communiceer je die met anderen?

3.Wat inspireert je het meest in je contact met collega’s?

4.Heb je genoeg ruimte voor je persoonlijke ontwikkeling?

5.Staat zelfzorg op de agenda van teamoverleg?

6.Wat heeft je ziel nodig om op te laden?

7.Hoeveel zelfzorgafspraken heb je deze week met jezelf gemaakt?

burn-out

Burn-out bij leraren voorkomen

Zelfzorg is van toenemend belang op scholen. Daar is een belangrijke reden voor: wereldwijd neemt burn-out bij leraren toe. Het gaat om uitgeput zijn op fysiek, emotioneel en mentaal niveau. Denk aan vermoeidheid, rugpijn, prikkelbaar zijn, slecht slapen, missen van overzicht, vergeetachtigheid, snel emotioneel zijn. In Nederland heeft 27,4% van de leraren last van burn-outsymptomen, dat is hoger dan het landelijke gemiddelde van 17%. Onderwijsmedewerkers zijn wel het meest tevreden over hun baan. (Bron: AVS)

In België is 70% van de leraren ontevreden over de werkdruk en loopt 30% van de leraren het risico op een burn-out.

(Bron: KU Leuven via DeMorgen.be)

Jenny Grant Rankin, Ph.D., zegt in ‘The Teacher Burnout Epidemic, Part 1 of 2’: “Er is een constante stroom van nieuw onderzoek over burn-out bij leraren uit Afrika, Azië, Australië, Canada, Europa, het Midden-Oosten, Nieuw-Zeeland en Zuid-Amerika. Zo heeft bijna de helft van de leraren in India last van burn-out en de helft van de onderzochte mannelijke en vrouwelijke leraren in Zuid-Jordanië van emotionele uitputting die met burn-out gepaard gaat (Alkhateeb, Kraishan, & Salah).” (Psychologie Magazine).

De oorzaken van burn-out