Eric Mecking, Sander Boon, Frank Knopers

Waarom Bitcoin blijft bestaan
maar goud niet zal vervangen

Copyright © Eric Mecking, Sander Boon, Frank Knopers www.geotrendlines.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers.

Omslag en opmaak: Studio Linksboven, Paul Golembiewski

eBook realisatie: epublicist.nl

ISBN 978-90-815029-4-8

NUR 784

Tweede gewijzigde druk, januari 2022

‘Als ik moet kiezen tussen vertrouwen in de natuurlijke stabiliteit van goud en de eerlijkheid en intelligentie van overheden, dan adviseer ik u - met alle respect voor die mensen - om goud te kiezen.'

George Bernard Shaw

‘Bitcoin, dat geen tegenpartijrisico heeft en niet afhankelijk is van derden, is bij uitstek geschikt om dezelfde rol te spelen die goud speelde in de goudstandaard. Het is neutraal geld voor een internationaal systeem dat geen enkel land het ‘exorbitant privilege' geeft van het uitgeven van de wereldwijde reservevaluta.'

Saifedean Ammous

Eric Mecking, Sander Boon, Frank Knopers

Waarom Bitcoin blijft bestaan
maar goud niet zal vervangen

Inhoudsopgave

Inleiding

Deel 1: De rol van geld en schuld bij opkomen en ondergaan van wereldmachten

1. Opkomst Spanje en ondergang door ‘gratis’ goud en zilver

2. Opkomst Nederland en verval door regentenmentaliteit en corruptie

3. Opkomst Frankrijk en ineenstorting door barsten allereerste kredietbubbel

4. Opkomst Groot-Brittannië en einde goudstandaard

5. Opkomst Verenigde Staten van Amerika en begin goud-dollarstandaard

Deel 2: Amerikaanse dollar als wapen

6. Kantelpunt 1955: eurodollars in de City of London

7. Goud uit de gratie

8. Centrale banken omarmen eurodollar

9. Het Global Casino gaat open!

10. Staatsleningen als het nieuwe goud

11. Van geldbubbel naar kredietcrisis

12. De moeder aller bubbels

13. Machtsconcentratie marktimplosie of nieuw elan?

Deel 3: Financieel-economische vrijheid

14. Sparen loont niet meer

15. Waarom goud kopen?

16. Hoe komt de goudprijs tot stand?

17. Hoe edelmetalen kopen?

18. Waarom Bitcoin?

19. Hoe werkt Bitcoin?

20. Welke soorten cryptomunten en crypto-technologieën zijn er?

21. Hoe cryptomunten kopen?

22. Hoe werkt digitaal centralebankgeld?

23. Toekomstige ontwikkelingen?

Begrippenlijst

Literatuurlijst

Inleiding

‘It was the best of times, it was the worst of times, it was the age of wisdom, it was the age of foolishness, it was the epoch of belief, it was the epoch of incredulity, it was the season of Light, it was the season of Darkness, it was the spring of hope, it was the winter of despair, we had everything before us, we had nothing before us, we were all going direct to Heaven, we were all going direct the other way – in short, the period was so far like the present period, that some of its noisiest authorities insisted on its being received, for good or for evil, in the superlative degree of comparison only.'

Charles Dickens, 1812 - 1870

In dit boek nemen we u mee op reis. Een reis van het verleden, naar het heden én naar de toekomst van ons geld. Van Goud tot Bitcoin. We laten zien dat de werking van geld hetzelfde is gebleven, maar dat geldsystemen door de geschiedenis heen zijn veranderd. Dat ons geldsysteem is afgegleden van een goudstandaard naar een goudwisselstandaard, van een goudwisselstandaard naar een goud-dollarstandaard en van een goud-dollarstandaard naar een staatsleningenstandaard, een standaard gebaseerd op louter en alleen ... schulden.

In het eerste deel van dit boek laten we zien dat de opkomst en ondergang van wereldrijken en geldsystemen vaak samen gaan. We geven voorbeelden uit het verleden die soms angstvallig veel gelijkenissen vertonen met het heden. We laten zien dat politieke zelfgenoegzaamheid, opportunisme en overmoed uiteindelijk ook het geld aantasten. Want geld en macht gaan hand in hand.

Na het lezen van het eerste deel weet u dat monetaire stabiliteit altijd een relatief begrip is. Dat geldsystemen zich altijd volgens een bepaald patroon ontwikkelen, van waardevol geld tot waardeloos geld. We kunnen het de monetaire cyclus noemen. Ook weet u dan dat spaarders door de geschiedenis heen geregeld grote verliezen leden, omdat ze al hun geld toevertrouwden aan banken en overheden. In dat opzicht is er in al die eeuwen weinig veranderd. Waar geldsystemen komen en gaan, blijkt goud het betrouwbare anker te zijn. Een constante en stabiele factor. Het enige referentiepunt van waarde.

Van goud naar staatsleningen

In het tweede deel leggen we uit hoe staatsleningen stapsgewijs de rol van goud hebben overgenomen als fundament van het financiële systeem. De ultieme poging om de monetaire rol van goud definitief uit te spelen. Door schulden als onderpand te gebruiken kunnen we in het hedendaagse geldsysteem schuld op schuld stapelen. Het resultaat? Zeven decennia van bijna ongecontroleerde geld- en kredietgroei, waardoor we op papier veel rijker zijn geworden. We hebben ons rijk gerekend, omdat we zijn gaan sparen in schulden. Denk bijvoorbeeld aan onze pensioenfondsen, die een aanzienlijk deel van het beheerd vermogen in staatsleningen beleggen. Beleggingen die een belangrijke pijler vormen van onze verzorgingsstaat, maar nu al vrijwel niets meer opleveren en in de toekomst vrijwel zeker tot grote verliezen zullen leiden.

We tonen aan dat het loslaten van de koppeling tussen de dollar en het goud in 1971 niet het werkelijke keerpunt was in de monetaire geschiedenis na 1944. Het was slechts het logische gevolg van een ontwikkeling die al veel eerder was begonnen met de opkomst en snelle groei van een private offshore interbancaire eurodollar geldmarkt. De inwisselbaarheid van de dollar tegen een koers van 35 dollar per troy ounce was een schijnwerkelijkheid geworden. Het was simpelweg niet meer te handhaven. We beschrijven verder hoe het stapelen van schulden naar een hoger niveau werd getild, onder andere via schaduwbankieren en de repomarkt. Banken begonnen dollarleningen te gebruiken als onderpand voor nieuwe leningen, waardoor de geldhoeveelheid steeds sneller groeide en buiten het zicht van centrale banken bleef.

De opkomst van de eurodollar markt in de jaren ‘60 en het schaduwbankieren in de jaren ‘90 zette centrale banken op een zijspoor. We beschrijven hoe zelfs centrale banken verrast werden door de snelheid waarmee dit nieuwe transnationale dollarsysteem zich ontwikkelde. Nadat het Amerikaanse Ministerie van Financiën goud als anker uit het monetaire systeem had gewerkt, begon de Amerikaanse centrale bank de controle over de dollar en het financiële systeem te verliezen. En de gevolgen daarvan worden steeds zichtbaarder en groter. Grote volatiliteit op de financiële markten, een aanhoudend lage rente en een monetair beleid dat niet meer werkt. Zelfs het grootschalig opkopen van staatsleningen sorteert geen effect meer. Het huidige systeem blijkt inherent instabiel, de mondiale architectuur blijkt sterk verouderd, de macht van centrale banken blijkt een illusie.

Van goud naar Bitcoin

Ook nu weer zitten we op een belangrijk kantelpunt in de geschiedenis. Een uiterst belangrijk kantelpunt, want we hebben wereldwijd bubbels op de aandelenmarkten, bubbels op de huizenmarkten en bubbels op de obligatiemarkten... de moeder aller bubbels. Daarbij staat niet alleen het dollarsysteem, maar ook het verdienmodel van commerciële banken onder druk. Innovaties als cryptomunten en fintech gaan het nieuwe internationale monetaire en financiële systeem van de 21e eeuw vormgeven. Rondom deze innovaties ontstaat inmiddels een geheel nieuwe vorm van financiële dienstverlening. En daarin spelen de cryptomunten en de blockchaintechnologie een cruciale rol. De komst van Bitcoin in 2009 was een reactie op de kredietcrisis van 2008, toen het financiële systeem moreel bankroet werd verklaard. Banken bleven met overheidsgaranties overeind, maar de belastingbetaler moest de rekening betalen.

Bitcoin en blockchain hebben de deuren geopend naar een nieuwe economie, waar iedereen rechtstreeks en zonder tussenkomst van een centrale autoriteit zaken kan doen. Een wereld waarin mensen wereldwijd betalingen kunnen doen, niet gehinderd door hoge transactiekosten, verouderde banksystemen of economische sancties. De snelheid waarmee deze nieuwe technologie van cryptomunten zich ontwikkelt maakt overheden, centrale banken en commerciële banken nerveus. Raken ze hun bevoorrechte positie kwijt om geld in omloop te brengen? Of gaan ze met hun eigen digitaal centralebankgeld nog een ultieme poging doen om de totale controle te krijgen?

In het derde deel van dit boek beschrijven we waarom goud en Bitcoin juist nu zo belangrijk zijn, ook om uw vermogen te beschermen. We leggen uit hoe Bitcoin en de blockchaintechnologie werken en waarom ze zo revolutionair zijn. We beschrijven alles wat u moet weten op weg naar meer financiële vrijheid en naar meer soevereiniteit. Met dit boek geven we u de instrumenten die u nodig heeft om het monetaire systeem beter te begrijpen, om u goed voor te bereiden en uw vermogen veilig door de volgende crisis te loodsen.

Deel 1:
De rol van geld en schuld bij opkomen en ondergaan van wereldmachten

‘Macht corrumpeert altijd en totale macht corrumpeert totaal.'

John Dalberg-Action, 1834-1902

De historie herhaalt zich keer op keer. Alles verloopt cyclisch. Het is een natuurwet, vergelijkbaar met het verstrijken van de seizoenen. Cycli vormen de basis bij menselijke, maatschappelijke en mondiale aangelegenheden. Ook bij de wereldmachten, die achtereenvolgens opkomen en ten ondergaan: Spanje, Nederland, Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten van Amerika.

De financieel-economische geschiedenis kent ook een cyclisch verloop. Daarin komt duidelijk naar voren hoe belangrijk de rol van goud, geld en schuld is. Het zijn vaak innovaties in het financiële systeem die een spectaculaire economische opbloei veroorzaken waarin de machtsbasis van een land wordt gelegd. Daarna ontwikkelt zich een financieel-economische en politieke elite die grensoverschrijdende belangen krijgt. Dit gaat gepaard met corruptie, binnenlandse en buitenlandse strijd, grote staatstekorten, achteruitgang en chaos.

Alle in verval geraakte wereldmachten worden geteisterd door hoge onkosten en een inflexibel leiderschap dat weigert hervormingen door te voeren. Rijke, leidinggevende klassen hebben immers belang bij de status quo. Bankiers, grootindustriëlen en politici hebben vooral oog voor hun eigen macht en hun eigen kapitaal. Elke keer weer treedt verval in wanneer leiders zich verrijken ten koste van de samenleving in plaats van de tering naar de nering te zetten.

Hogere overheidsuitgaven en hogere defensie-uitgaven zijn kenmerkend voor zo’n stadium. Wanneer leiders worden gedwongen te kiezen tussen bezuinigen en nog meer uitgeven, kiezen zij historisch gezien voor het laatste. Ze blijven schulden stapelen die de economie steeds moeilijker kan dragen. Terwijl dit trage, langdurige en slopende proces zich voltrekt, komt een nieuwe grote mogendheid opzetten, die lage overheidskosten heeft, die over een zeer concurrerende economie beschikt, die veel inkomsten genereert en die de oude wereldmacht voorbijstreeft.

Wanneer dat proces zich voltrekt, zoals nu, leeft dat besef slechts bij weinigen. Daarom moeten we terugkijken en de geschiedenis bestuderen om te zien welke parallellen er zijn en welke rol goud, geld en schuld hierin spelen.

We beschrijven de opkomst van wereldrijken die allemaal uitmonden in een zogenoemde Gouden Eeuw, waarna de weg naar beneden wordt ingeslagen. We horen tegenwoordig steeds vaker dat het geld gratis is. In het eerste hoofdstuk beschrijven we hoe Spanje in de 16e eeuw ook gratis geld kreeg. Dat stimuleerde de economie in het begin enorm, maar na verloop van tijd stagneerde de economie en uiteindelijk kromp deze zelfs, met alle nadelige gevolgen van dien. Het tweede hoofdstuk beschrijft hoe de bestuurlijke elite door machtsarrogantie en corruptie Nederland in verval bracht en de samenleving onder grote spanning zette. In het derde hoofdstuk lezen we over het eerste grote experiment met papiergeld om de economie te stimuleren. Dat leidde driehonderd jaar geleden tot de eerste grote kredietbubbel die uiteraard barstte en gevolgd werd door een grote kredietcrisis waarbij de houders van staatsleningen tot de grootste verliezers behoorden. Laat het een les zijn, want de huidige, gigantische geldbubbel namelijk is gebouwd op het drijfzand van staatsleningen. In het vierde hoofdstuk leren we hoe belangrijk goud is als vertrouwensbasis voor een goed monetair systeem en hoe een schending van dat vertrouwen leidde tot een, vijf jaar durende, verwoestende oorlog. Tenslotte behandelen we opkomst van de Verenigde Staten van Amerika met hun goud-dollarstandaard die de dollar ‘as good as gold’ maakte. Dachten ze...want geen enkel systeem gebaseerd op papiergeld is ‘as good as gold’.

1. Opkomst Spanje en ondergang door ‘gratis’ goud en zilver

‘Geschiedenis is de moeder van de waarheid, de getuige van het verleden, het voorbeeld voor het heden en de waarschuwer voor de toekomst.

Miguel de Cervantes, 1547 - 1616

Inleiding

Vandaag de dag gebruiken we wereldwijd Amerikaanse dollars om handel te drijven. Maar wist u dat diezelfde rol een paar honderd jaar geleden werd vervuld door de Spaanse munt? Met de ontdekking van het Amerikaanse continent wist Spanje grote hoeveelheden goud en zilver te bemachtigen, waardoor de Spanjaarden veel munten konden slaan. Munten die in heel Europa en in heel Amerika werden gebruikt om handel mee te drijven.

Deze overvloed aan geld gaf de Spanjaarden veel rijkdom en macht. Ze leefden op grote voet en konden een enorme vloot in stand houden, waardoor ze als wereldmacht onaantastbaar leken. Toch zette uiteindelijk het verval in en kwam er een einde aan deze grote Spaanse welvaart. Door de toestroom van goud en zilver konden de Spanjaarden alles wat ze wilden hebben importeren, met als resultaat dat de productiecapaciteit van de Spaanse economie verschrompelde. De regering bleef boven haar stand leven en bracht het land met hoge staatsschulden en geldverslindende oorlogen naar de rand van de afgrond.

De parallel met het heden is treffend. Zoals de Spanjaarden de wereld in de 16e eeuw overspoelden met goud en zilver, zo doen de Amerikanen dat nu met hun dollars. Een exorbitant privilege, waardoor de Verenigde Staten al decennialang ver boven hun stand kunnen leven. Zal het de Amerikanen anders vergaan?

Op zoek naar goud en zilver

Eeuwenlang ontbrak het de Europese economie aan goud, en zilver, en andere waardevolle goederen om handel te drijven met China en India. Rond 1500 waren deze twee landen goed voor 50 procent van de totale wereldeconomie. Zij beschikten over superieure producten, zoals zijden stoffen en specerijen, die Arabieren op de rug van kamelen vervoerden naar het Midden-Oosten, waar vervolgens Genuezen en Venetianen ze naar Europa verscheepten. Met alle tussenhandel verliep dat vervoer moeizaam en was dat tijdrovend, waardoor deze producten ‘peperduur’ werden. Peper die voor 3 dukaten was ingekocht, kostte 68 dukaten in Caïro en bijna het dubbele in Venetië. Wanneer handelslieden deze rechtstreeks konden kopen, zouden ze een vermogen verdienen.

Dus gingen de Europeanen op zoek naar goud en zilver, en naar een rechtstreekse verbinding met Azië. Europese bankiers hielpen de expedities financieren. Christoffel Columbus, gedreven door God, goud en glorie, ontdekte in 1492 onder Spaanse vlag de Nieuwe Wereld. Goud had voor Columbus speciale betekenis. Het had iets voortreffelijks. Het betekende rijkdom. Wie het bezat kon in de wereld doen wat hij wilde en kon zelfs toegang verkrijgen tot het paradijs.

Columbus zou weinig goud vinden. De volgende generatie Spanjaarden des te meer, terwijl bij hun zoektocht naar El Dorado, het goudland, alles geoorloofd was en niets verboden. Zo trok de Spaanse veroveraar Francisco Pizarro met een leger van minder dan tweehonderd man in 1531 naar Peru om het te veroveren. Hij nam de koning van de Inca’s gevangen. Pizarro eiste dat de kamer van 6,5 x 5 x 3 meter, waarin hij verbleef, geheel met goud werd gevuld, als losprijs. Vanuit het hele Incarijk moest goud worden gehaald om dit bij elkaar te brengen.

Intussen plunderden de Spanjaarden de hoofdstad Cuzco en namen al het goud mee dat ze te pakken konden krijgen. Samen met de hoeveelheid goud voor de losprijs hadden ze in totaal voor ruim 12.000 kilo aan goud geroofd. De laatste grote Inca-leider, Manco Inca, merkte bitter op: ‘Hun hebzucht is zo groot dat geen enkele tempel en geen enkel paleis ongeplunderd is gebleven. Zelfs als alle sneeuw van de Andes in goud veranderde, zouden ze nog niet tevreden zijn.'

Goud- en zilvervloten

De Spanjaarden veroverden heel Midden- en Zuid-Amerika. Rond 1550 kunnen we terecht spreken van het Spaanse rijk, als van een wereldmacht. Bergen goud en zilver vertrokken naar Spanje. Alle schepen die goud vervoerden, moesten in Spanje binnenvaren in Sevilla. De ladingen gingen direct naar het Handelshuis, waar ze werden geregistreerd, gewogen en opgeslagen, tot munten geslagen of gestuurd naar Spaanse schuldeisers in andere landen.

Door de ontdekking van de zilvermijnen in 1545 te Potosi, gelegen in het huidige Bolivia, werden miljoenen kilo’s zilver naar Spanje vervoerd, met zwaarbewapende, zogenoemde zilvervloten. Toch wist admiraal Piet Hein in 1628 met succes een zwaarbewapende Spaanse zilvervloot aan te vallen en een hoeveelheid zilver buit te maken ter waarde van circa 12 miljoen gulden. Dat was een fortuin waard, want de duurste Amsterdamse grachtenpanden kostten destijds ongeveer 10.000 gulden.

Tot dan toe vond een groot deel van de handel plaats door ruil. Maar met de grote hoeveelheid beschikbaar zilver was het opeens mogelijk zeer veel zilveren munten te slaan. Deze vergemakkelijkten het handelsverkeer, want ze werden gebruikt als betaalmiddel, als geld. Spanje werd schatrijk en een grootmacht. Heel Europa bewonderde de Spanjaarden. Zij zetten de toon in Europa voor architectuur, literatuur, beeldende kunst, theater en wetenschap. Het was hun Gouden Eeuw.

Overvloed aan geld

Een Venetiaanse ambassadeur zei indertijd: ‘de wereld kan het niet stellen zonder Spaans geld.' De Spaanse munt werd de eerste handelsmunt waar overal mee betaald kon worden. Het was dus de eerste wereldvaluta. De hele wereld werkte voor het rijke Spanje. Toch zouden na verloop van tijd de grote hoeveelheden zilver Spanje zwaar vallen. Een Ierse bankier in Parijs, Richard Cantillon, zou dit feilloos uiteenzetten in zijn Essai sur la nature du commerce en général, een essay over de aard van de handel, uit 1730, door te schrijven:

‘Wanneer de buitensporige overvloed aan geld uit de mijnen de inwoners van een staat heeft verzwakt; sommigen eraan gewend heeft op grote voet te leven; de producten van de natie en de arbeid van werklieden buitensporig duur heeft gemaakt; en de fabrikanten van de natie heeft geruïneerd doordat landheren en mijnwerkers op producten uit het buitenland overstappen, dan zal het geld dat de mijnen produceren onvermijdelijk naar het buitenland vloeien, als betaling voor alles wat er geïmporteerd wordt.

Hierdoor zal de staat geleidelijk aan verarmen en in sommige opzichten afhankelijk van buitenlanders worden, aan wie de staat nu elk jaar het geld moet sturen dat uit de mijnen wordt gehaald. De grote omloop van geld die aanvankelijk overal was waar te nemen, komt tot stilstand: er volgt armoede en misère; en het werk dat in de mijnen wordt verricht, lijkt dan alleen nog maar ten goede te komen aan degenen die er werken, en aan buitenlanders die ervan profiteren. [...]

Wanneer de rijkdom van een land zijn hoogtepunt heeft bereikt (waarbij ik hier steeds aanneem dat de verhouding tussen de rijkdom van verschillende landen hoofdzakelijk bepaald wordt door de hoeveelheden geld die ze elk bezitten), zal de gewone gang van zaken er onvermijdelijk toe leiden dat het land tot armoede vervalt. De overmatige hoeveelheid geld die zolang die toestand standhoudt, de kracht van een land vormt, voert het land haast onmerkbaar maar onvermijdelijk naar een toestand van armoede.

Wanneer een land door zijn handel opbloeit, en de grote hoeveelheid geld de prijzen van grond en arbeid doet stijgen, lijkt het dus raadzaam dat de koning of de wetgever geld aan de circulatie onttrekt, en dat dan bewaart voor noodsituaties, en met alle middelen (uitgezonderd dwang en kwade trouw) de geldcirculatie probeert te vertragen, om daarmee te voorkomen dat de producten van het land te duur worden, en het land te behoeden voor de schaduwzijden van overvloed.'

Inflatie

Cantillon analyseerde niet alleen haarscherp waar het in Spanje aan mankeerde, maar ook anticipeerde hij op de activiteiten van het moderne banksysteem. Lees in plaats van mijnen als bronnen van geldschepping, het begrip banken en u ziet direct het verband. De stortvloed aan Spaans goud en zilver – lees: geld – leidde tot rijkdom. Maar het veroorzaakte ook binnenlandse inflatie. Spaanse producten werden zo duur dat ze zich uit de markt prezen.

Richard Cantillon

Het Essai sur la nature du commerce en général, van Richard Cantillon (1680-1734) wordt beschouwd als de eerste complete verhandeling over de economie. Het werk heeft grote invloed uitgeoefend op Adam Smith (1723-1790), de ‘vader van de klassieke economie’ en zijn wereldberoemde werk The Wealth of Nations. Er zijn zelfs economen die Cantillon beschouwen als de ware grondlegger van de moderne economie.

De Spaanse economie kreeg steeds meer concurrentie en verloor daardoor steeds meer terrein aan andere landen. Het leidde ertoe dat de Spanjaarden steeds meer voedsel en (luxe)artikelen moesten kopen uit het buitenland. Daardoor verspreidde de inflatie zich vanuit Spanje naar Frankrijk, de Nederlanden en Engeland. In Andalusië stegen de prijzen tussen 1500 en 1600 met een factor 5. De voedselprijzen die in Europa drie eeuwen lang hetzelfde waren gebleven, begonnen nu echter ook sterk te stijgen. Zo stegen de prijzen in Engeland in de 16e eeuw met een factor 2,5 en waren ze in 1673 tot een factor 3,5 opgelopen.

De Spaanse bevolking bestond voor 83 procent uit boeren, 12 procent uit ambachtslieden, 4 procent uit middenklassers en 1 procent uit edelen. De adel bezat het prestige en de helft van alle Spaanse grond. De boeren moesten ongeveer de helft van hun opbrengst aan pacht en belastingen aan de adel afstaan, terwijl de adel zelf vrijgesteld was van belasting. Het landsbestuur was geheel in handen van geldverslindende belangengroepen: het leger, het ambtenarenapparaat, de Katholieke Kerk en de adel.

Hoogmoed

De Spaanse zilverrijkdom verleidde de toonaangevende top tot een parasitair en onproductief bestaan. Zij raakten in de greep van zucht naar luxe en wereldse geneugten. Zij keken neer op zowel handel, nijverheid als ambachten. Op alle beroepen dus die gewone mensen uit lagere klassen uitoefenden.

De grote schrijver Luis de León verklaarde dat de Spanjaarden door het Zuid-Amerikaanse zilver, hun respect verloren om geld te verdienen in het zweet huns aanschijns. Zij hoopten snel rijk te worden, met een minimum aan inspanning.

"Getalenteerde jonge mannen kozen niet voor de handel of nijverheid, maar traden toe tot de kerk, de bureaucratie of het leger. Inkomsten werden niet gebruikt om te investeren, te moderniseren of te innoveren. Ze werden aangewend om te consumeren, oorlog te voeren en een groot leger- en ambtenarenapparaat in stand te houden."

Tussen 1551 en 1560 kwam in Sevilla bijna 50.000 kilo goud binnen. Hoewel de belastinginkomsten tussen 1556 en 1577 verdrievoudigden, namen de uitgaven nog sneller toe door de voortdurende oorlogen die koning Philips II voerde tegen Frankrijk, Engeland en de afvallige Nederlanden.

Geen enkele staat kon zich met de Spaanse militaire macht meten. In de strijd tegen Engeland bouwde Spanje verreweg de grootste vloot ter wereld bestaande uit 130 schepen met daarop 3.165 kanonnen en 30.000 manschappen. Deze ogenschijnlijk onoverwinnelijke vloot van logge schepen moest vluchten voor de lichte, wendbare Engelse en Hollandse schepen. Waarna een grote storm op zee de rest deed. De Armada verging.

Schulden

De Spaanse alleenheerschappij op zee was na dit miljoenenverlies gebroken. Maar de geldverslindende landoorlogen gingen gewoon door. Jaarlijks kwam er ongeveer voor twee miljoen dukaten aan zilver binnen. Er ging echter nog meer uit dan er binnenkwam. Desondanks weigerde Philips het belastingsysteem te hervormen en de belastingen te verhogen. De tekorten werden telkens aangevuld met langlopende (juros) en met kortlopende leningen (asientos), van voornamelijk Genuese en Duitse bankiers. Hoe meer Spanje leende, hoe moeilijker het werd. In 1557 was de financiële nood zo hoog dat Philips II zijn rentebetalingen aan geldschieters stopzette. Dat stond min of meer gelijk aan een staatsbankroet. Het tweede bankroet volgde in 1560, het derde bankroet in 1575.

Bij een bankroet werden alle betalingen opgeschort en volgden onderhandelingen met de financiers om kortlopende leningen, die doorgaans tegen hoge rentes waren afgesloten, om te zetten in langlopende overeenkomsten tegen voor de koning gunstigere voorwaarden. Philips II slaagde er telkens in de onderhandelingen tot een goed einde te brengen. Bij elk bankroet kon hij na onderhandelingen al na één of twee jaar opnieuw een beroep doen op de bankiers. De grotere geldschieters, zoals de Genuese Spinola’s en de Duitse Fuggers, namen hun verlies en zetten hun leningen stop. Maar na stevige onderhandelingen bleven ze de koning geld lenen, omdat hen dat op langere termijn een veel grotere winst opleverde.

Koning Philips II van Spanje, 1527 - 1598

In 1596 bedroegen de rentelasten op de Spaanse staatsschuld zelfs 40 procent van het totale overheidsbudget. Opnieuw ging Spanje bankroet. Toen Philips II twee jaar later overleed, liet hij een schuld achter van maar liefst honderd miljoen dukaten, ondanks dat de Spanjaarden in ruim honderd jaar tijd ongeveer 350.000 kilo goud hadden weten weg te roven uit het Amerikaanse continent. Tijdens zijn 39-jarige bewind, van 1559 tot 1598, werd de schuld 8,8 keer zo groot als de economie, terwijl de belastingen stegen met 430 procent en de inflatie met 400 procent.

Neergang

Droogte, misoogsten en pestepidemieën tussen 1596 en 1602, die 600.000 tot 700.000 Spanjaarden het leven kostte, versnelde de neergang van de Spaanse bevolking en de Spaanse economie. De bevolking daalde gedurende de 16e eeuw door meerdere epidemieën, hongersnoden en een groeiend aantal oorlogsslachtoffers van 8,5 naar 7 miljoen inwoners.

Terwijl de zilveraanvoer in de eerste helft van de 17e eeuw daalde, bleven de oorlogskosten stijgen. Dat terwijl de economie verder ineenkromp. Sevilla bijvoorbeeld had rond 1530 maar liefst zestienduizend weefgetouwen. Honderd jaar later waren er nog maar vierhonderd overgebleven. Wat restte was een overvloed aan soldaten, bureaucraten, priesters, bedelaars en boeven.

Philips III kwam in grote financiële nood en besloot zijn toevlucht te nemen tot een grootschalige aanmunting van kopergeld (oftewel: hij ging meer geld drukken.) Hierdoor verdween het zilvergeld uit de circulatie. Dit bevestigde wat Sir Thomas Gresham in 1558 al had geconstateerd, namelijk dat slecht geld het goede geld uit de circulatie verdrijft. Iedereen gebruikte de koperen munten als betaalmiddel, waardoor de gouden en de zilveren munten uit de circulatie verdwenen. Bovendien leidde al dat overvloedige kopergeld tot enorme inflatie, die gedurende de 16e eeuw zou verviervoudigen. Dat spoorde de allerrijksten aan om hun kapitaal meer dan ooit in binnenlands onroerend goed en buitenlandse staatsleningen te investeren.

Vervolgens verschenen er politiek-economische bestuurders, de arbitristas, die hervormingsmaatregelen voorstelden. Zij wilden de koninklijke gunsten aan banden leggen, de adel en Kerk ook belasting laten betalen, de bevolkingsafname een halt toeroepen en de invoer van buitenlandse producten verbieden. Maar de Koning, de Kerk en de adel boycotten elke hervormingspoging.

Een tijdgenoot in Spanje merkte dat op en schreef: ‘zij die kunnen, willen niet en zij die willen, kunnen niet'. Daardoor volgde een langdurige periode van verval, waarin het land opnieuw bankroet zou gaan in 1607, 1627, 1647, 1652, 1660 en 1662. Telkens kwam dat neer op uitstel van betaling. Spanje werd daarom 'de zieke man van Europa' genoemd. Spanje was binnen een eeuw tijd van rijkste mogendheid afgegleden tot een van de armste landen van Europa.

2. Opkomst Nederland en verval door regentenmentaliteit en corruptie

‘Men moet menselijke handelingen niet bespotten, niet betreuren, niet veroordelen, maar begrijpen.'

Baruch Spinoza, 1632 - 1677

Inleiding

Veel financiële innovaties vinden hun oorsprong in de Republiek der Nederlanden ten tijde van de Gouden Eeuw: van de VOC als eerste beursgenoteerde onderneming tot aan de handel in opties en termijncontracten. Met de oprichting van de Wisselbank als eerste centrale bank, die een einde maakte aan de monetaire chaos van allerlei verschillende gouden en zilveren munten en zorgde voor een lange periode van monetaire stabiliteit. Al deze innovaties brachten economische voorspoed en maakten van Amsterdam de grootste kapitaalmarkt ter wereld.

Ook was de Gouden Eeuw het toneel van de eerste goed gedocumenteerde financiële bubbel ter wereld, namelijk de tulpenmanie. Het bleek een blauwdruk te worden voor tal van bubbels die in de eeuwen daarna zouden volgen. Want het gedrag van mensen is door de eeuwen heen niet veranderd.

Ook de Nederlandse rijkdom verdween uiteindelijk door corruptie en hoge schulden. De Wisselbank, ooit een baken van financiële stabiliteit, begon kredieten te verstrekken aan het Amsterdamse stadsbestuur. Tegelijkertijd droogden de inkomsten van de VOC op, waardoor leningen niet terugbetaald konden worden. Het loslaten van de volledige gouddekking bleek het begin van het einde voor de Wisselbank en voor de Gouden Eeuw.

Overzeese handel

Niet alleen de ontdekkingstochten van de Spanjaarden, maar ook die van de Nederlanders, veroorzaakten grote veranderingen. Door de overzeese handel ontstond er een echte wereldeconomie. Naarmate de handel met Amerika en Azië toenam, raakten de Arabieren, Venetianen en Genuezen hun eeuwenlange winstgevende positie als tussenhandelaar steeds meer kwijt. West-Europa won aan invloed ten koste van Midden-Europa. Daarbij verschoof het economische zwaartepunt van het ondergaande Spanje naar de opkomende Nederlanden.

De Tachtigjarige Oorlog was nog in volle gang. Nederland was niet alleen militair, maar ook economisch in een strijd verwikkeld met Spanje. Op beide fronten waren de Nederlanden aan de winnende hand. Stadhouder Frederik Hendrik, de stedendwinger, veroverde grote delen land op de Spanjaarden. De Nederlanden zouden de rol van economische wereldmacht van de Spanjaarden overnemen. Binnen de Nederlanden zou de financieel-economische kern zich verplaatsen van de Zuidelijke naar de Noordelijke Nederlanden: van Vlaanderen naar Holland, van Antwerpen naar Amsterdam.

Verenigde Oost-Indische Compagnie

Belangrijk voor de ontwikkeling van de Noordelijke Nederlanden was ook de afsluiting van de Schelde en de ondergang van de Spaanse Armada. Daardoor konden de Spanjaarden niet langer de zeeroutes blokkeren. Dit bood nieuwe kansen. De Hollanders gebruikten dit door in 1602 de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) op te richten, de eerste Naamloze Vennootschap (NV) ter wereld met vrij verhandelbare aandelen waarin iedereen kon beleggen. ‘Jan Compagnie’, zoals deze bij het volk bekendstond, werd beschouwd als compagnie van ‘iedereen’ in de Noordelijke Nederlanden. De uitgifte van verhandelbare aandelen betekende voor die tijd een revolutionaire ontwikkeling. Beleggers konden hun stukken verkopen en kregen dan hun inleg terug, terwijl anderen aandelen kochten waardoor het oorspronkelijke bedrag van deelname in de onderneming bleef en de continuïteit gewaarborgd bleef.

VOC

De VOC zou wereldberoemd worden als eerste NV ter wereld, maar zou roemloos ten onder gaan waarbij VOC in de volksmond betekende Vergaan Onder Corruptie.

Het omvangrijke beginkapitaal van 6,5 miljoen gulden maakte grote investeringen mogelijk. De VOC kreeg van de Staten-Generaal het handelsmonopolie op Indië. Ze groeide hard, werd steeds machtiger en kreeg in meerdere landen vestigingen. Het was dus niet alleen de eerste Naamloze Vennootschap, maar ook de eerste multinational ter wereld. Ze heerste over de wereldzeeën en vervoerde bulkgoederen met honderden schepen tegelijk. Vooral graan, maar daarnaast ook zeldzame lucratieve vrachten uit Azië. Denk bijvoorbeeld aan specerijen (vooral peper), waar heel veel vraag naar was en die enorme winsten opleverden.

In 1606 waren de aandelen van ‘Jan Compagnie’ al 200 procent in waarde gestegen. De VOC slaagde er letterlijk in van één gulden twee guldens te maken. In 1610 keerde ze voor het eerst dividend uit. De VOC kreeg ook de bevoegdheid namens de Republiek oorlogen te voeren, verdragen te sluiten, gebieden te veroveren, te besturen en recht te spreken. Het was dus tevens een semi-overheidsbedrijf.

Koersmanipulatie

Tegelijk met de handel in VOC-aandelen ontstond er ook speculatie en koersmanipulatie. Dat begon met Isaac le Maire, die als grootaandeelhouder en VOC-bestuurder, vond dat er teveel geld werd besteed aan de vlootuitrusting en er te weinig rekening werd gehouden met de belangen van de aandeelhouders. Hij verliet de VOC met ruzie en wilde een concurrerende scheepvaart compagnie oprichten. Maar dat werd niet toegestaan, want het handelsmonopolie van de VOC mocht niet worden doorbroken.

Daarom richtte Le Maire met anderen in 1609 “de Groote Compagnie” op, een beleggingsmaatschappij die het meest leek op wat we tegenwoordig een hedgefonds noemen. Le Maire werd directeur en grootaandeelhouder. Hij dumpte grote pakketten aandelen op de markt en ging over tot ‘naked short selling'. Dat wil zeggen: zonder aandelen van de VOC te bezitten verkocht hij deze tegen de dan geldende hoge prijs, om ze vervolgens tegen een toekomstige, lagere koers terug te kopen. Zo kon hij de koers van het VOC-aandeel negatief beïnvloeden en winst maken. Dat lukte, want de koers daalde aanzienlijk. Maar de Staten-Generaal verbood deze handelswijze in 1610 door een Placaet tegen het speculeren op koersdalingen van VOC-aandelen uit te vaardigen. Daardoor stegen de aandelenkoersen weer en verloor Le Maire en met hem enkele grote aandeelhouders veel geld. Zij konden niet aan hun verplichtingen voldoen en gingen failliet.

Amsterdamse Wisselbank

Ook de Amsterdamse Wisselbank, die in 1609 was opgericht, droeg sterk bij aan de welvaart in de Nederlanden. Het was de eerste, min of meer, centrale bank van de wereld: de moeder aller centrale banken. Tot dan toe bestond de geldcirculatie hoofdzakelijk uit munten en dan ook nog eens uit veel verschillende soorten munten die overal vandaan kwamen en die elk hun eigen waarde hadden. Alleen in de Nederlanden betrof het al 340 verschillende zilveren munten en ruim 500 soorten gouden muntstukken. Die moesten allemaal met elkaar verrekend worden, wat de handel onoverzichtelijk en ingewikkeld maakte en de transactiekosten hoog opdreef. Bovendien waren er kilo’s aan munten nodig om grote handelstransacties te financieren, wat de handel belemmerde.

De Wisselbank bracht met enkele belangrijke innovaties de broodnodige rust en regelmaat op monetair gebied. Ten eerste keurde de bank al deze verschillende munten en wisselde ze om voor één centrale munt: de gulden. Met deze ene munt kon iedereen overal gemakkelijk rekenen en betalen. Bovendien garandeerde een officiële muntkoers dat deze guldens bij de Wisselbank waardevast zouden blijven.

Het oude stadhuis van Amsterdam waarin de Wisselbank was gevestigd.

Ten tweede konden handelaren hun muntgeld en hun goud bij de Wisselbank bewaren. De Wisselbank opende dan een rekening waarop de tegenwaarde kwam te staan, uitgedrukt in bankguldens. Rekeninghouders konden zo hun handelstransacties met andere rekeninghouders verrekenen, zonder dat er contant geld aan te pas kwam. Dit was in feite de eerste vorm van de girorekening. Het werd een groot succes. Uit alle hoeken van de wereld volgde een grote toestroom van edelmetaal en Amsterdam zou daardoor ook het wereldwijde centrum worden voor de handel in edelmetalen.

Wisselbank

De alom geprezen Amsterdamse Wisselbank, die in 1609 werd opgericht, wordt ook wel de moeder aller central banken genoemd.

Al het muntgeld en goud bleef vanaf dat moment veilig opgeborgen in de kluizen van de Wisselbank in het Amsterdamse stadhuis. Daar diende het als onderpand dat werd gewaarborgd door de stad Amsterdam. De Wisselbank beperkte haar kredietverlening in hoofdzaak tot Amsterdam, die eigenaar van de bank was. Het krediet was gedekt door gereserveerde winsten. Ook de bloeiende VOC kreeg kortlopende voorschotten. Deze was ook rekeninghouder en betaalde alles uitsluitend via de Wisselbank. De beperkte kredietverstrekking garandeerde de edelmetaaldekking nog meer.

Stadsbank van Lening

In 1614 richtte Amsterdam de Stadsbank van Lening op die krediet verstrekte op basis van de waarde van het aangeleverde onderpand. Iemand kon zo direct over geld beschikken. De Stadsbank, die nog steeds bestaat, accepteert sinds 2016 als onderpand alleen nog: sieraden, horloges, diamanten, goud en zilver.

Amsterdam financieel centrum

Mede door de VOC, de Wisselbank en de aandelenbeurs, die in 1611 werd voltooid, groeide Amsterdam uit tot het handelscentrum en het financiële centrum van de wereld. Amsterdam bood handelaren een ongekend scala aan zakelijke mogelijkheden. Ze konden er dagelijks handelen in grondstoffen, aandelen en obligaties. De voordelen van dit systeem waren zo groot dat ze binnen en buiten de Republiek een enorme aantrekkingskracht uitoefenden op handelaren en kooplieden en daarmee grote economische welvaart brachten. Het succes weerspiegelde zich in de bankgulden, die de nieuwe wereldvaluta werd en bleef tot het Britse pond in de 19e eeuw die rol zou overnemen.

Het vertrouwen in de gulden was zo groot dat de Republiek de laagste rente kende. De rente op staatsleningen zakte van 8,3 procent in 1600, naar 5 procent in 1640 tot 3 à 3,7 procent sinds 1672. Vanaf 1723 daalde de rente zelfs tot 2,5 procent. Dankzij de Wisselbank liep de prijsinflatie sterk terug. Voor de oprichting van de bank bedroeg deze tussen 1550 en 1608 jaarlijks 2 procent. Na de oprichting, in de periode van 1609 tot 1658, daalde de inflatie zelfs tot een gemiddelde van 0,9 procent.

Amsterdam groeide met in totaal honderdduizend inwoners uit tot de grootste stad van Europa. Daarmee was de stad groter dan Madrid. Amsterdam groeide ook uit tot de welvarendste stad van Europa. In 1585 kende ze vijf inwoners met meer dan honderdduizend gulden aan vermogen. In 1674 was dat aantal opgelopen tot tweehonderd.

Tulpenmanie

De grote rijkdom en de lage rente veroorzaakten een grote speculatiegolf in de Nederlanden, in wat destijds een Europese mode was: tulpen. De prijs daarvan steeg gedurende ruim twintig jaar gestaag. Maar het liep uit op een ongekende vorm van speculatie in de jaren 1635-1637: de allereerste – goed gedocumenteerde – speculatiebubbel uit de financiële geschiedenis. De tulpenmanie wordt dan ook vaak als voorbeeld gebruikt voor latere bubbels, zoals: de Mississippi bubbel en South Sea bubbel van 1720, de Florida land bubbel van 1925, de Wall Street bubbel van 1929 en de dotcom bubbel van 2000.

Tulpen met hun levendige bloemblaadjes spraken tot de verbeelding en werden een luxeproduct voor de rijken. Kort na 1600 begonnen de prijzen van tulpenbollen te stijgen door de toenemende populariteit en de beperkte voorraden. Franse hofdames betaalden honderden guldens voor een tulpenbloem die zij op een galabal in hun decolleté droegen. In 1623 kostte een enkele tulpenbol van een populaire soort 1.000 gulden, terwijl het gemiddelde jaarinkomen in Holland destijds circa 150 gulden bedroeg.

Tot circa 1634 hielden alleen professionele kwekers en rijke hobbyisten zich bezig met de tulpenhandel. Tulpenbollen moesten in oktober of november worden geplant. Ze hadden een koude winter nodig om te groeien. Vandaar dat tulpen in ons land goed gedijden. Tijdens de bloeiperiode van april tot juni, wanneer kopers de bloemen konden bekijken, werden ze verkocht.

Naarmate de bollenprijzen verder stegen, raakten ook speculanten geïnteresseerd in de tulpenhandel. Niet om de tulpen zelf, maar om de stijgende prijzen en de verwachte winsten. Vanaf 1634 begonnen speculanten zich met de handel in te laten en ontstond een ongekende speculatiegolf die vooral woedde in Amsterdam, Alkmaar, Haarlem, Hoorn, Enkhuizen, Medemblik, Utrecht, Leiden, Delft en Rotterdam. De speculanten werden veelal floristen of bloemisten genoemd.

Termijnhandel

Tot dan toe werden tulpenbollen slechts gedurende een paar maanden verhandeld, omdat ze bij verkoop ook daadwerkelijk van eigenaar verwisselden. Speculanten begonnen echter tulpenbollen te verkopen die nog maar net geplant waren, nog in de grond zaten en die kopers nog nooit in bloei hadden gezien. Er werden dus niet langer tulpenbollen verhandeld, maar uitsluitend contracten. En dat ging het hele jaar door. Die contracten werden ‘briefjens’ genoemd: ondertekende overeenkomsten met daarin de voorwaarden voor toekomstige levering en verplichte afneming

Er ontstond dus iets dat nu bekend staat als een termijnmarkt, ook wel futureshandel genoemd. Tulpenbollen wisselden zo diverse keren van eigenaar terwijl de bollen al die tijd nog in de grond zaten. Dit nieuwe verschijnsel werd destijds aangeduid als windhandel. Het was bijzonder populair onder kleine zelfstandigen die droomden van snelle rijkdom. Vooral onder wevers, omdat deze hun kostbare weefgetouwen als onderpand konden aanbieden om het benodigde kapitaal aan te trekken.

De handel vond meestal plaats in speciale colleges, die bijeenkwamen in herbergen, kroegen en tapperijen. De verkoop geschiedde bij opbod of afslag volgens verschillende regels. De aankoopcontracten, de ‘briefjens’, werden dan doorverkocht. De prijs die uiteindelijk voor een bol moest worden betaald, was afhankelijk van het gewicht bij het rooien. Dit was de ‘azenhandel’. Een aas was een door handelaren gebruikte gewichtsmaat (1 aas = 0,048 gram).

Deze handel was illegaal omdat de Staten van Holland het verbood goederen te verkopen die iemand niet zelf bezat. Naast de ‘azenhandel’ in de colleges vonden ook openbare veilingen plaats van zogenoemd ‘pondsgoed’. Dit waren tulpen zonder fraaie kleurpatronen, die veel minder waard waren, maar per pond voor hoge geldbedragen verkocht werden aan argeloze kopers.

Opties

De prijzen werden zo hoog opgedreven dat er innovatieve technieken werden geïntroduceerd om, zoals altijd, nog meer klanten te trekken. Voor een relatief klein bedrag, als aanbetaling, kon iedereen het recht krijgen om op een toekomstige datum een tulp te kopen tegen een vooraf afgesproken prijs. Tegen de tijd dat de tulp werd geleverd zou dan de daadwerkelijke prijs betaald worden. Als de prijs op de leveringsdatum hoger was dan de contractuele prijs, was winst verzekerd - zonder grote uitgaven. Was de prijs lager dan moest het prijsverschil bijbetaald worden en werd er dus verlies geleden. Dit type handel noemen we tegenwoordig optiehandel.

In 1635 was de tulpenkoorts in volle gang. Een bol van de paarswitte papegaaitulp Viceroi bracht een bedrag van 3.000 gulden op. Hetzelfde jaar kreeg Rembrandt van Rijn, op het hoogtepunt van zijn roem, slechts de helft daarvan betaald voor zijn grandioze schilderij Het feestmaal van Belsazar, met de getulbande Babylonische koning in al zijn glorie. Een anoniem pamflet, Claere ontdeckingh der dwaesheydt, wees er een jaar later op dat die bol daarmee evenveel waard was als in totaal: 2 karrenvrachten tarwe, 4 karrenvrachten rogge, 4 vette ossen, 8 vette varkens, 12 vette schapen, 2 vaten wijn, 4 vaten bier, 2 tonnen boter, 1.000 pond kaas, een bed, een zilveren kelk, een aantal kledingstukken en een schip om dat allemaal in te vervoeren.

De tulpenprijzen begonnen steeds sterker te stijgen. In de winter van 1636 verdubbelden de prijzen van sommige bollen zelfs binnen een week tijd. De prijzen leken alleen maar te kunnen stijgen. Iedereen verdiende eraan. Dat verleidde veel Nederlanders ertoe ook mee te doen in de hoop snel rijk te worden. Ze staken alles wat ze bezaten in tulpenbollen. Tulpenbollen werden verkocht voor meer dan tien keer het jaarsalaris van een ervaren vakman. Op het hoogtepunt, begin februari 1637, leverde de Semper Augustus op een bollenveiling zelfs 10.000 gulden op, hetzelfde bedrag dat destijds werd betaald voor de duurste Amsterdamse grachtenpanden. En ter vergelijking: Rembrandt kreeg een jaar later opdracht om voor een bedrag van 1.200 gulden een schilderij te maken dat wereldberoemd zou worden als De Nachtwacht.

Speculanten

Terwijl de tulpengekte geen grenzen leek te kennen, keerde de publieke opinie zich steeds sterker tegen de tulpenspeculanten. Er verschenen voortdurend pamfletten waarin gewaarschuwd werd voor deze speculatie praktijken.

De schrijvers meenden dat de floristen uit geldzucht de godsdienst verwaarloosden. Zij gaven zich over aan de heidense Flora, de bloemengodin uit de Romeinse mythologie. Aangezien Flora tevens de beschermgodin van prostituees was, werd zij vaak genoemd in de pamfletten. De tulpenbollen die zeer snel van hand tot hand gingen werden dan vergeleken met Flora die haar lichaam verkocht aan de hoogste bieders. Voor veel burgers was speculeren hetzelfde als gokken, dat destijds als een ernstige zonde werd gezien. De pestepidemie die ons land tegelijkertijd trof, werd door velen ook gezien als een straf van God.

De bekendste pamfletten uit die tijd zijn de drie samenspraken van Waermondt en Gaergoedt. De laatste (zijn naam betekent: geldwolf) is een ex-tulpenspeculant die spijt heeft van zijn daden en tegenover zijn vriend Waermondt (‘waarheidsspreker’) een boekje opendoet over de floristenwereld. Ook verschenen enkele pamfletten die de tulpenhandel verdedigden, waaronder Het tooneel van Flora uit Alkmaar. Deze waren vermoedelijk geschreven in opdracht van tulpenkwekers die hun goede naam aangetast zagen door de speculanten.

Hoogtepunt bubbel

De verkoop van de Semper Augustus markeerde niet alleen het hoogtepunt maar ook het keerpunt van de tulpenmanie. Iedereen had deelgenomen aan de gekte: van burgemeesters tot arbeiders. Velen waren ook begonnen tulpenbollen te kweken. De prijzen waren veel te hoog opgedreven, terwijl het aanbod sterk leek te stijgen. Leek, want niemand wist hoeveel tulpen er op de markt zouden komen zolang de tulpenbollen nog in de grond zaten.

Enkele handelaren begonnen hun winsten stilletjes te verzilveren en afscheid te nemen van de markt. Dit gerucht verspreidde zich snel. Plotseling wilde iedereen al zijn bloembollen verkopen. Toen duidelijk werd dat geen enkele koper meer bereid was bollen te kopen, ontstond paniek en stortte de markt voor tulpenbollen volledig in. En dat gebeurde op dinsdagavond 3 februari 1637 in Haarlem toen een verkoper een partij pondsgoed die hij voor 1.250 gulden had aangeboden niet verkocht kreeg.

Dat was nieuw, want normaal gesproken hadden zich direct kopers gemeld. Maar ook toen hij de prijs verlaagde naar 1.100 gulden kwam er geen bod. En zelfs niet toen hij de prijs opnieuw verlaagde naar 1.000 gulden. Dit bracht een schok teweeg. Want iedereen kreeg plotseling grote twijfels over de tulpenhandel als zou blijken dat er geen kopers meer waren. De veiling werd dan ook direct stopgezet. Maar het kwaad was geschied. Het nieuws verspreidde zich snel van stad tot stad.

Op 5 februari werd in Alkmaar tijdens een veiling nog wel voor in totaal 90.000 gulden aan tulpenbollen omgezet. Die dag schreef de Haarlemse priester Judocus Cats in een brief aan zijn neef dat net als de pest die sinds 1635 heerste er nu nog een nieuwe ziekte bijgekomen was: de bloemisten ziekte. Volgens Cats was het een geestesziekte. Volgens hem was er een tulpenbol binnen een paar weken in prijs verdrievoudigd. Nooit had de wereld volgens hem zoiets krankzinnigs meegemaakt.

Barsten bubbel

Maar een paar dagen later brak er overal in de gewesten Holland en Utrecht paniek uit. Want iedereen bleek nu zijn bollen te willen verkopen, terwijl er geen kopers meer voor te vinden waren. Bollen die een paar dagen daarvoor duizenden guldens opbrachten, bleken nu onverkoopbaar te zijn. De tulpenhandel was in elkaar geklapt. De prijzen kelderden.

Speculatiebubbels

De tulpenmanie van 1635-1637 is de allereerste, goed gedocumenteerde, speculatiebubbel uit de financiële geschiedenis. De tulpenmanie werd een begrip en wordt vaak als voorbeeld gebruikt voor latere beruchte bubbels, zoals: de Mississippi bubbel en South Sea bubbel van 1720, de Florida land bubble van 1925, de Wall Street bubbel van 1929 en de dotcom bubbel van 2000.

Er ontstond een chaotische situatie met veel onenigheid over de afgesloten contracten. Want afhandeling daarvan was gebaseerd op een toekomstige datum wanneer de tulpen daadwerkelijk geleverd zouden worden. Zolang de koersen stegen maakte dat niet uit want er waren genoeg kopers. Nu deze kopers wegbleven en de tulpenprijzen kelderden, daalde de waarde van de contracten net zo hard, want iedereen wilde van zijn contract af. Maar nu werd pas echt duidelijk dat de meeste floristen tulpen hadden doorverkocht die ze niet bezaten, aan kopers die ze niet konden betalen. Bovendien hadden veel kopers hun bezittingen al verkocht of verpand voor geld om tulpenbollen te kunnen kopen.

Een goed voorbeeld is de bekende landschapschilder Jan van Goyen. Die had op het hoogtepunt van de markt en vlak voor de crash, voor 912 gulden aan bollen gekocht van de Haagse burgemeester, Albert van Ravensteyn. Als aanbetaling had hij één van zijn schilderijen aan de burgemeester gegeven. Maar de afspraak om ook een schilderij van Jacob van Ruisdael te leveren, kwam hij niet na. Toen de bollenprijzen kelderden, had hij geen geld om zijn contract na te komen. Zelfs in 1641, toen de burgemeester overleed, bleek Van Goyen nog steeds dezelfde schuld bij hem te hebben. Welke mooie landschappen Van Goyen sindsdien ook schilderde, hij heeft Van Ravensteyn nooit betaald.

Op 24 februari 1637 kwam een aantal vooraanstaande tulpenkwekers en tulpenhandelaars bijeen in Amsterdam om af te spreken hoe de tulpenhandel af te wikkelen. Zij bepaalden dat kopers hun optiecontracten konden afkopen door de verkoper 10 procent van de overeengekomen som te betalen. Maar de maatregel had weinig effect omdat de berooide speculanten zelfs die 10 procent niet konden opbrengen. Ook kreeg de bepaling geen rechtsgeldigheid, omdat de Staten van Holland deze niet wilde ratificeren. Bovendien bepaalde het Haarlemse stadsbestuur op 1 mei dat er geen tulpenkwesties meer mochten worden behandeld. Daarmee waren alle Haarlemse tulpencontracten feitelijk geannuleerd.

Overheden op gemeentelijk, gewestelijk en landelijk niveau konden weinig meer doen. Want het Placaet uit 1610 dat in 1621, in 1630 en in 1636 was verlengd, verbood alle windhandel. Dat wil zeggen dat het verboden was goederen te verkopen die iemand niet bezat. De autoriteiten waren bij schending nooit tot vervolging overgegaan en ze weigerden nu dan ook deze contracten te legaliseren. Ze beschouwden het gewoon als gokken. Daarom deden ze weinig tot niets.

Voor veel speculanten dreigde in februari 1637 een groot faillissement en een diepe armoede. De meeste contracten werden niet nagekomen. Dus hoefden kopers niets te betalen aan de verkopers, die zelf meestal niet konden voldoen aan hun leveringsplicht. De hele handel was weggevaagd. De prijzen waren ingestort en met circa 90 procent gedaald. Dat betekende het definitieve einde van de eerste grote bubbel en de eerste grote crash uit de financiële geschiedenis. De tulpenprijs was gereduceerd tot de prijs van zijn werkelijke waarde: een bloem voor in de vaas.

Het rampjaar

Ruim tien jaar later, in 1648 eindigde de Tachtigjarige Oorlog en werd de Republiek een internationaal erkende onafhankelijke staat.

In het rampjaar 1672 vielen Engelse, Duitse en Franse troepen de Republiek binnen. Lodewijk wilde zich de rijkdom van de bloeiende handelsnatie toe-eigenen. De Fransen rukten snel op en bij de bevolking sloeg de paniek toe. Toen de legertroepen Amsterdam en Den Haag bijna hadden bereikt, besloten de Hollanders de dijken door te steken, waardoor het buitengebied onder water liep en de opmars stopte. In Amsterdam maakte de Wisselbank zijn eerste bankrun mee - tevens de eerste ter wereld - waarover de Franse schrijver en filosoof Voltaire schreef:

"Particulieren die bankpapieren in bezit hadden, haastten zich massaal naar de Bank van Amsterdam. Ze waren bang voor plunderingen van de schatkist. In allerijl liet ieder zich het sommetje geld uitbetalen waarvan hij hoopte dat het nog voorhanden was. Toen lieten de magistraten de kelders openmaken waar het geld bewaard werd. Het bleek er geheel onaangeroerd te liggen, zoals het er al zestig jaar lag.”

De rust keerde terug door het vertrouwen in de bank: vertrouwen in terugbetaling, vertrouwen in veilige bewaring en vertrouwen in het ‘papieren’ geld omdat de munten die als onderpand dienden onaangeroerd in de kluizen lagen.

Nederlanders investeerden hun kapitaal in riskante en exotische ondernemingen, die af en toe mislukten, maar vaak zeer succesvol en winstgevend waren. Door deze ervaring liepen zij voorop in de financiële wereld en bloeide de Republiek der Verenigde Nederlanden ook economisch en cultureel als nooit tevoren. Het was onze Gouden Eeuw.

Josef de la Vega

In 1688 verscheen het eerste boek ter wereld dat geheel gewijd is aan de effectenhandel, getiteld Confusion de Confusiones (Verwarring der Verwarringen) van de Amsterdamse Joodse schrijver Josef de la Vega.

Het boek verscheen na een korte beurscrash eerder dat jaar. De schrijver achtte de effectenhandel nuttig, maar hij wilde ook waarschuwen voor de gevaren. Dat beleggers voorzichtig moeten omgaan met beleggingsadviezen, zij zowel winsten als verliezen moeten incalculeren en zowel voldoende geduld als voldoende geld moeten hebben.

Het boek beschrijft uitgebreid en levendig het hele scala aan speciale trucs en speciale operaties dat destijds werd uitgevoerd en vandaag de dag nog steeds wordt uitgehaald op de beurs, zoals: aandelen kopen met geleend geld, aandelen verkopen die de verkoper niet bezit, aandelen verhandelen die nog moeten worden uitgegeven, etc. Het boek heeft nauwelijks iets aan actualiteit ingeboet. Het wordt daarom nog steeds verkocht, gelezen en gewaardeerd. The Financial Times rekent Verwarring der Verwarringen tot de tien beste boeken die ooit over de beurshandel zijn geschreven.

Schuldencrisis

Politiek gezien bereikte de macht van de Republiek der Verenigde Nederlanden zijn hoogtepunt in 1688. Precies honderd jaar na de mislukte Spaanse invasie van Engeland beraamde stadhouder Willem III van Oranje een plan om de katholieke Engelse koning Jacobus II van de troon te stoten. Willem wilde zo voorkomen dat Engeland een bondgenootschap met Frankrijk zou sluiten tegen de Nederlanden. Vooraanstaande protestantse Engelsen boden de protestant Willem III in het geheim de troon aan. Met hulp van vele Engelsen slaagde Willem III erin met zijn leger Jacobus van de troon te verdrijven, die vervolgens naar Frankrijk vluchtte. Daarop riep het parlement Willem tot koning van Engeland uit.

Lodewijk XIV, katholiek en koning van Frankrijk, verklaarde daarom de Republiek de oorlog. Tot 1713 zou Europa, met een vijfjarige onderbreking, getroffen worden door hevige oorlogsstrijd die zeer veel levens eiste en zeer veel geld kostte. De strijd ging tussen Frankrijk onder leiding van Lodewijk XIV en een coalitie van diverse Europese landen met aan het hoofd Willem III van Oranje. Uiteindelijk moesten de strijdende partijen, moe gestreden en financieel uitgeput, in 1713 de strijd staken. Het betekende het einde van een tijdperk, het einde van de Gouden Eeuw, zowel voor Frankrijk als voor de Republiek der Verenigde Nederlanden. Beide landen - decennia tevoren de rijkste en machtigste ter wereld - waren nu zo goed als failliet.

De Vrede van Utrecht in 1713 markeerde het einde van de Republiek als politieke wereldmacht. De belastingopbrengsten laten zien dat de meeste rijke Nederlanders in die tijd grootgrondbezitters, renteniers of hoge staatsambtenaren waren. De welvarende ondernemers waren verdwenen en de Nederlanden hadden daardoor ook hun vooraanstaande rol in de wereldhandel verloren. De Gouden Eeuw was definitief voorbij. De schuldenlast was naar ongekende hoogten gestegen, ook bij de afzonderlijke gewesten. De schuld van de Republiek was opgelopen van 30 miljoen gulden in 1688 tot 148 miljoen in 1713. Het gewest Holland had in 1713 een schuld van 310 miljoen gulden en moest daarover 14 miljoen gulden rente betalen. In 1714 moest het gewest Utrecht 2 miljoen gulden aan rente over haar schuld betalen, terwijl de totale inkomsten maar 1,9 miljoen bedroegen. De simpele oplossing die Utrecht hanteerde was een drastische rente reductie, waardoor Utrecht vanaf 1715 nog slechts 1,2 miljoen aan rente betaalde.

In 1715 moest de Kas der Generaliteit zelfs voor negen maanden sluiten. Houders van staatsleningen kregen geen cent rente uitbetaald. Dat betekende min of meer een bankroet. Daarna werd de rente verlaagd van 5 naar 4 procent. Het was de enige mogelijkheid, omdat staatsleningen destijds in beginsel permanent doorliepen en niet werden afgelost.

Er vond in 1716 zelfs een Grote Vergadering plaats om te proberen de problemen op te lossen. De secretaris van de Raad van State, Simon van Slingelandt, had hervormingsplannen opgesteld om de gewestelijke en de stedelijke autonomie in te perken en het generaliteitsgezag te versterken. Nog steeds immers bestond de Republiek uit zeven gewesten die in naam verenigd waren, maar zichzelf als soeverein zagen. Zij stelden steeds de belangen van het eigen gewest voorop en beschouwden elke inmenging in hun eigen gewest als bemoeiing met ‘binnenlandse aangelegenheden’.

De Grote Vergadering leidde dan ook tot een serie bijeenkomsten van bijna een jaar lang, echter zonder enig resultaat. Het volk sprak dan ook geringschattend: ’Zij dronken een glas, zij deden een plas en lieten de zaak zoals zij was'. De regenten bleken het bestuur niet te willen hervormen. Zij lieten alles doormodderen, omdat het hen zoveel inkomsten opleverde. Van 1714 tot 1780 zouden zij jaarlijks 15 miljoen gulden aan rente blijven ontvangen. De regenten bouwden een reputatie op van grote oppotters. Ze spaarden naar schatting 25 tot 37 procent van hun inkomen, geheel in lijn met de calvinistische zuinigheid en hadden dus genoeg kapitaal om te beleggen.

Zelfgenoegzaamheid