ARNON GRUNBERG

Brieven aan Esther

Uitgeverij Alauda Publications, mei 2011

==

Dit boek verschijnt als e-book, reguliere editie en als facsimile-editie.

==

www.brievenaanesther.nl

www.alaudapublications.nl

==

Redactie: Ingrid Commandeur

Met dank aan Wim van Anrooij (Universiteit Leiden)

==

Copyright © Arnon Grunberg, 2011

Foto omslag: © Peter Daalderop

Ontwerp: Esther Krop

Verzorging e-book: Perfect Service, Schoonhoven

ISBN 9789081531474 / NUR 322

==

Bijzondere dank aan Arnon Grunberg voor zijn medewerking aan de totstandkoming van deze publicatie.

==

Het bijgevoegde gedicht De dood zal mijn moeder zijn is een heruitgave van een feuille volante, dat Grunberg in 1992 in een beperkte oplage van 50 exemplaren liet verschijnen bij zijn toenmalige Kasimir Uitgeverij.

==

Opmerking van de uitgever:

De in dit boek opgenomen brieven zijn integraal weergegeven. Type – en spelfouten zijn stilzwijgend verbeterd. Dat geldt ook voor ondubbelzinnige verschrijvingen. Daarnaast zijn algemene regels voor cursivering en in sommige gevallen voor interpunctie gehanteerd.

Gluren

Zo’n negentien jaar geleden ben ik begonnen brieven te schrijven aan Esther Krop. Na een jaar ben ik ermee opgehouden. Voor mijn doen zijn het er niet zo veel. Vooral aan het begin van de jaren negentig was ik een verwoed brievenschrijver en gebrek aan respons weerhield mij er niet van gewoon door te gaan met het schrijven en versturen van brieven.

De meeste van die brieven aan Esther Krop – de verzameling van Krop is niet compleet en ik bezit geen kopieën – zijn hier bijeengebracht.

Een schrijver schrijft zijn brieven voor de eeuwigheid. En ik vrees dat ik mij vanaf het begin van de jaren negentig al als schrijver zag, zoals ik mij in 1988 als acteur zag.[1]

Ik zou vermoedelijk geen toestemming hebben gegeven voor de uitgave van deze brieven bij een reguliere uitgeverij. Hoewel ik mijn correspondentie met Krop niet integraal herlezen heb – ik heb de brieven diagonaal doorgenomen –, de kennismaking met mijn vroegere ik viel mij zwaar, en niet omdat deze kennismaking mij vervulde met weemoed naar het paradijs van de jeugd, maar omdat ik twijfel aan de literaire waarde van deze brieven.

In verscheidene films ben ik de scène tegengekomen waarin een kind zijn ouders ziet vrijen. Het lezen van mijn eigen correspondentie van negentien jaar geleden deed mij vreemd genoeg daaraan denken: ik zag iets wat niet voor mijn ogen bestemd was en wat ik eigenlijk een beetje smerig vond.

Schaamte onttrekt zich meestal aan rationele overwegingen. Of er reden is mij te schamen voor deze brieven mag de lezer zelf bepalen. Misschien is schaamte ook een te groot woord voor het groeiende ongemak waarmee ik vluchtig mijn vroegere brieven herlas.

Dat ongemak of die schaamte zo men wil, werd niet veroorzaakt door een confrontatie met een niet geheel geslaagd kunstwerk van lang geleden. Ik vermoed dat er geen schrijver is of ergens in zijn bureaulade bevindt zich een mislukte roman of een lang gedicht dat nooit het licht zou mogen zien. In sommige gevallen zijn dergelijke schrijfsels aan vrienden en bekenden gestuurd en vaak ook nog eens uitgegeven.

De schrijver zou tegenover zijn genialiteit een agnostische houding moeten innemen: de genialiteit kan zich ergens bevinden, het kan echter ook inbeelding zijn.

Hoe dan ook, als autonoom kunstwerk zijn deze brieven nooit bedoeld.

Het ongemak zat in de confrontatie met de persoon die ik zo’n twee decennia geleden geweest was, of beter gezegd met het masker dat ik toen en misschien alleen voor Esther Krop had opgezet, en het deed mij beseffen dat ik mij het verleden mooier en onschuldiger had voorgesteld dan het in werkelijkheid misschien was geweest.

Het vermogen om te vergeten is een zegen.

Ik vroeg mij af waarom ik van een dergelijk masker gebruik had gemaakt. Met het woord ‘masker’ probeer ik mij niet al te opzichtig te distantiëren van degene die ik geweest ben, want wat is mijn ware ik? Achter elk masker bevindt zich, meen ik, weer een ander masker en dit geldt niet alleen voor mij.

‘Ken uzelf’, zeggen sommigen. Ik geloof dat het verstandig is om niet tot in detail te willen weten wie of wat je bent of bent geweest. Een mens kan maar een bepaalde hoeveelheid ongemak aan.

Dat ik ondanks al deze overwegingen toestemming heb gegeven voor een uitgave komt omdat de uitgeefster Esther Krop heet. De brieven zijn aan haar verstuurd, daarom zijn die brieven haar eigendom geworden, en als zij twintig jaar na dato een slaatje wil slaan uit die brieven kan ik daar wel een sardonisch plezier aan beleven.

Het staat de lezer uiteraard vrij de brieven af te struinen om biografische details over mij of Esther Krop te vinden.

Wat betreft deze uitgave beschouw ik mijzelf echter als een beeldend kunstenaar die de inhoud van zijn keukenkastjes zou tentoonstellen. De toeschouwer heeft de illusie te gluren naar het privéleven, maar de rangschikking van de objecten waarnaar hij kijkt is gearrangeerd, het is een constructie. De toeschouwer kijkt naar kunst en daarom hoeft hij zich niet te schamen voor het gegluur.

Na mijn laatste brief aan Esther Krop, ergens in 1993, heb ik, als mijn geheugen mij niet in de steek laat, niets meer van haar gehoord. Ik heb geen pogingen ondernomen om haar nog eens te contacteren.

Op 16 februari 2009 ontving ik via mijn uitgeverij[2] een brief, die ik hier zal citeren: ‘Beste Arnon, ik zou graag even direct contact met je willen over de brieven uit 1992-1993. Als het niet lukt op korte termijn, wil je me dat dan laten weten. Een heel hartelijke groet, Esther Krop.’

Ik houd van directheid, maar na een stilte van ruim vijftien jaar was dit toch wel erg summier.

Vooral de woorden ‘op korte termijn’ gaven mij het gevoel dat een werknemer werd opgeroepen door zijn baas.

Om die reden vroeg ik mijn assistent, Johannes van der Sluis, contact met Esther Krop op te nemen, maar ze wenste niet door een assistent te worden afgescheept.

Pas in juni 2009, toen ik logeerde in de Vinex-wijk Leidsche Rijn in Utrecht, ontmoette ik Krop in een café-restaurant in die wijk.[3] Over die ontmoeting schreef ik haar een brief, die gepubliceerd werd in Humo.[4]

Ik begreep van Krop dat zij na haar bestaan als kunstenaar min of meer te hebben opgegeven vormgever was geworden, nu zou ze een eigen uitgeverij beginnen.

Zij vertelde mij dat zij de brieven die ik haar in 1992 en 1993 had gestuurd wilde uitgeven.

Nu ben ik zelf ooit een uitgeverij begonnen,[5] het project faalde, maar de ontmoeting op die zondagavond in juni in Leidsche Rijn maakte weemoed in mij los.

Ongemak en weemoed gaan goed samen.

Ik gaf toestemming voor de uitgave.

Slechts puttend uit mijn gebrekkige geheugen wil ik nu nagaan wie Esther Krop was in mijn leven. Krop zal hopelijk elders in deze uitgave mijn gebrekkige geheugen en onjuiste interpretaties naar vermogen rechtzetten.

In het begin van de jaren negentig speelde de Poolse beeldhouwster Ewa Mehl een belangrijke rol in mijn leven. Over Ewa Mehl heb ik op diverse plaatsen geschreven, ik zal dat hier niet nog eens doen.[6]

Ewa Mehl was van mening dat ik, om een goed romanschrijver te worden, moest leren koken en een vriendin moest krijgen.

Ik heb nooit leren koken maar ik heb wel diverse vriendinnen in mijn leven gehad.

Aan het begin van de jaren negentig stelde Ewa Mehl mij voor aan Esther Krop, voor zover ik mij herinner in de hoop dat daaruit een intense vriendschap en misschien wel meer zou voortvloeien.

Ewa Mehl stelde zich op het standpunt dat seks gezond is, een opinie die ik in de loop der jaren steeds meer ben gaan waarderen. En zij wist dat mijn seksleven in die tijd vrijwel non-existent was.

Een paar keer heb ik Esther Krop in Amsterdam ontmoet en in mijn toenmalige woning in de Van Eeghenstraat ontvangen. Er staat mij vaag iets van bij dat zij in een zomers Amsterdam een keertje bij mij achterop de fiets heeft gezeten.

Ook herinner ik mij nog dat wij samen met mijn toenmalige onderhuurder Sergius naar een toneelstuk in de Nes zijn geweest. Op de terugweg, waarbij Sergius de fiets van Esther op zijn schouders droeg, raakte hij betrokken bij een vechtpartij op het Leidseplein.

Sergius, Esther en ik zijn daarna op het politiebureau aan de Lijnbaansgracht beland. Deze gebeurtenis heeft als materiaal gediend voor een scène in Blauwe maandagen.[7]

Later zei Ewa Mehl met enige trots tegen mij dat Sergius, die zij ook goed kende, weliswaar een blauw oog bij de vechtpartij had opgelopen, maar dat hij op zijn beurt de ribben van een paar jongemannen had gebroken.

In de periode dat ik met Esther correspondeerde, heb ik het grootste gedeelte van Blauwe maandagen geschreven; in een Amsterdams café leverde ik die roman begin november 1993 in bij mijn uitgever.[8]

Voor zover ik mij kan herinneren heeft Esther niet model gestaan voor een van de personages in dat boek.

Ik herinner me Esther uit die tijd als een tenger, bijna broos wezen dat zich bij voorkeur hulde in wijde, alternatieve kleding. Ik geloof niet dat ik mij verschrikkelijk aangetrokken voelde tot haar, maar ongetwijfeld was ik bereid geweest genoegen met haar te nemen. Dat zij niet bereid was met mij genoegen te nemen pleit voor haar.

Nooit heb ik met Esther gezoend of haar indiscreet aangeraakt. Daar zou ik ook veel te verlegen voor zijn geweest.

Vermoedelijk heb ik niet geweten dat ze aan vrouwen de voorkeur gaf boven mannen.[9]

Begin september 2009, in die tijd was ik gastschrijver aan de universiteit van Wageningen, ben ik bij Esther Krop gaan eten. Ze ontving mij in haar kleine flat in Diemen. De minimale inrichting van de flat was stukken smaakvoller dan het flatgebouw van buiten deed vermoeden.

Ze zou mij, had ze me al van tevoren laten weten, samen met haar Indiase vriendin ontvangen.

Per e-mail vroeg ze mij of ik nog wensen had.

Per kerende e-mail informeerde ik of deze wensen alleen op het eten sloegen.

‘Verder bedoel ik alle mogelijke wensen, ik wil het je graag naar je zin maken,’ schreef Esther.

Waarop ik weer antwoordde: ‘Ik zou het fijn vinden als jij en je vriendin zouden strippen na het hoofdgerecht, maar als dat te veel gevraagd is, moet je het eerlijk zeggen.’

Na al het ongemak kon dit er ook nog wel bij.

Een paar dagen na het etentje stuurde de vriendin van Esther mij een verhaal toe in het Engels, het zou ook een verslag van de avond kunnen worden genoemd. In dat verslag zijn de rollen omgedraaid. Niet de dames strippen na het eten, maar ik.

Of dit verslag op waarheid berust of niet laat ik in het midden.

Het zou hoe dan ook niet misstaan als bijlage bij deze uitgave.

Als de hernieuwde kennismaking met Esther Krop mij één ding heeft geleerd is het wel dat achter al het verlangen om te gluren ook altijd de wens om begluurd te worden schuilgaat.

==

Arnon Grunberg,

New York, 15 maart 2011

[1] Zie: Arnon Grunberg, Figuranten (Amsterdam 1997). Figuranten verhaalt over Ewald Stanislas Krieg en zijn vrienden Broccoli en Elvira Lopez. Ewald en Broccoli ontmoeten elkaar op de Toneelschool in Amsterdam, vlak nadat zij hier beiden afgewezen zijn. Dit weerhoudt hen er echter niet van zich samen met Elvira voor te bereiden op een filmcarrière in Hollywood, die zij ‘Operatie Brando’ dopen.

[2] Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar.

[3] Zie: Arnon Grunberg, Onderduiken voor beginners (Utrecht 2009), een bundeling van columns geschreven naar aanleiding van een verblijf in Leidsche Rijn.

[4]Humo, 30-6-2009.

[5] Kasimir Uitgeverij. Zie ook: Arnon Grunberg, De dood en de verkoop. Over de oorlog die handel in boeken heet (Leiden 2008). Tevens opgenomen in: Jos Wuijts (red.), Bibliografie van het werk van Arnon Grunberg tot 2008 (Leiden 2008).

[6] Ibid.

[7] Arnon Grunberg, Blauwe maandagen (Amsterdam 1994).

[8] Vic van de Reijt is uitgever bij Nijgh & Van Ditmar.

[9] Ik heb de correspondentie er nog even op nageslagen. Het blijkt dat ik het wel heb geweten, zie de brief van 16 augustus 1993.

Amsterdam, 7 juli 1992

Beste Esther,

==

==

Ik wil je nogmaals laten weten hoezeer ik je boek gewaardeerd heb.

==

Ik zou graag nog andere dingen van je willen lezen. (ook uit schoolkranten e.d.)

==

Mocht je ooit nog in Amsterdam komen ben je van harte uitgenodigd een glaasje wijn te komen drinken en over de belangrijke dingen van het leven te praten, zoals daar bijvoorbeeld zijn, schrijven.

==

Ik wens je voor nu en voor later al het goede, en: blijf schrijven!

==

Hartelijk gegroet,

==

==

Arnon Grunberg

==

==

van Eeghenstraat 89 hs

Postbus 15241

1001 ME Amsterdam

tel.: 020 – 6738665

Amsterdam, 22 juli 1992

Beste Esther,

==

==

Dank voor je kaart.

==

In de week van 26 juli is prima.

==

Laat me alleen even weten wanneer precies.

==

Ik verheug me je te ontmoeten en groet je hartelijk,

==

==

Arnon Grunberg

==

==

van Eeghenstraat 89 hs

Postbus 15241

1001 ME Amsterdam

tel.: 020 – 6738665

Amsterdam, 30 juli 1992

Beste Esther,

==

==

Net heb ik Narziss en Goldmund van Hermann Hesse uitgelezen, hoewel ik eigenlijk nog wat had moeten werken aan het synopsis voor mijn opdracht voor Toneelgroep Amsterdam die 1 augustus af moet zijn.* En ook nu werk ik niet maar ben begonnen je een brief te schrijven.

==

Allereerst moet ik je vertellen dat je me er niet aan herinnerd hebt dat je nog tien gulden van me kreeg, die krijg je dus een volgende keer.

Ik heb toen ik thuiskwam je boek nog een keer gelezen, ik zal het waarschijnlijk nog wel een (paar) keer lezen. Over je gedichten wil ik (nog) niets zeggen, als ik er al wat zinnigs over zou kunnen zeggen en daar zou ik, als ik jou was, niet al te zeker van zijn.

Maar ik heb je al geschreven en gezegd: blijf schrijven!

En jij weet natuurlijk dat deze uitspraak verband houdt met je boek.

==

Ik heb een heel plezierige middag met je doorgebracht, ik vind je een bijzonder meisje, Esther.

==

Ik geloof dat als wij al iets van onze waardigheid kunnen bewaren dan is dat door de beelden die in ons opkomen vorm te geven, door datgene na te jagen waarvan wij denken dat het ons zal redden, hoewel wij weten dat die redding nooit zal komen en als, zal een enkele seconde er genoeg aan hebben haar met huid en haar te verslinden.

==

Ik zie uit naar gedichten van je, eventueel vergezeld van brieven.

Ik zie er ook naar uit je nog een keer te ontmoeten. Kom je binnenkort nog eens naar Amsterdam? Het is voor jou immers als studente net iets gemakkelijker met openbaar vervoer te reizen dan voor mij. Ik leef tenslotte aan de rand van de maatschappij, verstoken van o.v.-jaarkaarten, geen fruitmand voor mij.

==

En wat het uitgeven van je gedichten betreft, maak je niet ongerust, die tijd komt, wie je uitgever ook zal zijn. Je bent achttien, achttien, soms voel ik me al een oude man. Maar ook dat is niet helemaal waar, want voor mij blijft er niets leukers dan spelen, dan deze werkelijkheid zo af en toe een beetje te ensceneren. Mijn vriend Eric, die ook jouw boek kocht, heeft mij al eens toegebeten dat hij me te speels vond, ik heb toen per brief een boutade tegen hem gehouden van drie kantjes.

Nee, schrijven is voor mij belangrijk, misschien zelfs heilig, maar niet zo heilig dat er geen grapjes over mogen worden gemaakt. Ik houd niet van dingen die als zo heilig worden afgeschilderd dat ze niet meer mogen worden bekritiseerd of dat hun nut niet langer in twijfel mag worden getrokken.

==

Leszek Kołakowski schreef in zijn boek Horror Metaphysicus: wie als hedendaagse filosoof nog nooit het gevoel heeft gehad dat hij een charlatan is, moet wel een oppervlakkige geest zijn, wiens werk vermoedelijk niet de moeite van het lezen waard is. (einde citaat)

Dat geldt natuurlijk niet alleen voor filosofen maar net zo goed voor schrijvers.

Ik moet je bekennen, ik voel me vaak een charlatan en ik moet je bekennen ik heb er niet eens zo veel moeite mee. Om een charlatan te zijn is niet erg, om een middelmatige te zijn dat is erg, als je er een bent moet je een superieure zijn. (Of op zijn minst dat nastreven)

==

Ik bewonder je om je onvoorwaardelijke keuze voor en streven naar zuiverheid, hoewel ik die niet kan navolgen.

Hoe dan ook heeft dat wat je gemaakt hebt en veel van dat wat je vanmiddag tegen me gezegd hebt, me nogmaals doen beseffen hoe voorzichtig ik moet zijn om het denkbeeld van een ‘hele, niet-kapotte wereld’ uitsluitend ironisch te benaderen. En je onvoorwaardelijke geloof in kunst en schrijven heeft mij ook moed gemaakt en betekent ook voor mij ondanks alles hoop.

Ik geloof ook in schrijven. Maar op een meer dubbelzinnige manier dan jij. Ik besef hoe dubbel schrijven is, hoezeer het pijn gebruiken is, hoezeer het ook mensen gebruiken is of jezelf gebruiken.

Het scheppen van dingen sla ik nog steeds als hoogste aan. Maar meer dan in het verheerlijken van een moment, of in het uitdrukken van een bepaald soort berusting ligt voor mij het schrijven voor een belangrijk deel verborgen in de woede die ik voel en de drift. Ik ben woedend over mijn lot en woedend over mijn leven omdat het onvolmaakt is, omdat misschien alleen de dood het zou kunnen volmaken, en door te schrijven probeer ik iets daarvan te vervolmaken voordat het niet meer kan.

==

Nu genoeg.

==

Ik hoop je snel weer te zien en groet je hartelijk,

==

==

Arnon Grunberg

==

==

* Arnon Grunberg verwijst hier naar zijn toneelstuk Rattewit (Antwerpen 1994). Dit toneelstuk is nooit opgevoerd maar wel voorgelezen op 1 februari 1993 in Felix Meritis te Amsterdam door Kees Hulst, Titus Muizelaar en Lineke Rijxman.

Amsterdam, 5 augustus 1992

Beste Esther,

==

Ik schrijf je na een ellendige dag. De hele dag heb ik me moeten bezighouden met dingen die me niet of te weinig interesseren. De hele dag heb ik me moeten ophouden tussen mensen die me onverschillig laten maar die me desondanks angst inboezemen.

Ik verzoek je mijn woorden te wantrouwen. Wantrouw mijn woorden alsjeblieft en hecht er niet te veel waarde aan.

Ik kan je niets over schrijven vertellen en uiteindelijk ook niets over het leven. Misschien dat ik er ooit in zal slagen iets waars te vertellen over mijn leven. Maar laat alsjeblieft mijn leven geen voorbeeld zijn voor een ander leven en zeker niet voor jouw leven.

==

Ik kan jou geen hoop maken. Ik kan niet verwijzen naar hoop.

Misschien zal jij dat ooit kunnen. Misschien zal jij met jouw woorden bepaalde woorden hun betekenis terug kunnen geven, of überhaupt woorden iets laten betekenen, zodat zij weer iets meer zullen zijn dan uitsluitend amusement. Misschien.

==

Ik kan dat niet. Of te weinig.

En op de belangrijke vragen die het leven mij stelt en die het schrijven over dit leven mij stelt heb ik geen antwoord. Laat staan dat ik jou zou kunnen antwoorden. En ik neem aan, ja ik ben er van overtuigd dat in jou vragen zullen branden.

En wat nog belangrijker is dan dit niet kunnen antwoorden: ik moet je bekennen, de meeste tijd, bijna alle tijd, walg ik van dit leven, walg ik van het leven dat ik leid, walg ik van degene die ik ben.

En als ik al iets schrijf, iets verdomds schrijf, iets waardeloos’ schrijf, maar toch weer iets op papier heb gezet, dan is het omdat ik daar heel even geen genoegen mee neem.

==

Jij gelooft nog in schrijven, jij gelooft er nog in met een onvoorwaardelijkheid en een puurheid, in ieder geval dat denk ik, die ik al lang niet meer bezit, zo ik die al ooit in me heb gehad.

Ik schrijf niet omdat ik mij wil wijden aan de kunst. Ik schrijf omdat mijn plaats tussen de mensen een onvruchtbare plaats is. En omdat schrijven een verdoemde rechtvaardiging biedt van mijn isolement. En ik moet bekennen, als iets lukt, als ik (even) tevreden over iets ben dat ik gemaakt heb, dán is schrijven inderdaad heel bevredigend.

Maar geloof me, als ik anders zou kunnen leven dan zou ik dat doen en het schrijven al het schrijven laten voor wat het is.

==

Ik weet dat het leven alles is wat is maar het is me te weinig en ik wil het kapot maken. Nu ik dit nog kan zeggen, nu ik nog niet de hete adem van de dood over mijn bed voel als ik ga slapen, nu wil ik het kapot maken, zolang het nog kan.

Ik ben geobsedeerd door de vernietiging.

Voor mij heeft alles daarmee te maken.

Ja zelfs de kern van wat liefde is, is voor mij gelegen in de destructie. In de begeerte om mensen te verslinden en om zelf verslonden te worden.

Daarom is wat ik je over schrijven kan vertellen op zijn minst dubbel en misschien zelfs gewoon niet waar. Omdat mijn schrijven op zijn best het precieze en ware verslag is van een vernietiging, van een zelfvernietiging. En waarschijnlijk is schrijven meer, kan het meer zijn in ieder geval. Daarom hoop ik voor jou dat je iemand zal ontmoeten die jou zal kunnen laten zien hoe veel meer. En nu ik deze laatste zin teruglees betwijfel ik zelfs de waarheid van de hoop die ik nog geen tien seconden geleden heb uitgesproken.

Er blijft zo weinig waars over. (voor mij) En vooral er blijft zo weinig moois in dat ware over.

Op alle belangrijke vragen en problemen die dit leven mij stelt weet ik alleen te antwoorden met de behoefte en de drang dit leven te vernietigen. En met zo’n antwoord moet niemand genoegen nemen. Vind ik.

==

Ik ben triest. Niet eens meer zozeer om dit leven. Maar wel omdat ik deze avond weer voel dat alle beelden die ik voor deze werkelijkheid zou kunnen verzinnen niet genoeg zijn om te geven wat aan deze werkelijkheid ontbreekt.

En het allergruwelijkste is nog wel dat natuurlijk ook dit verdriet weer niet absoluut is. Dat het wel weer zal overgaan, plaats zal maken voor een ander verdriet of voor welbehagen, of misschien zelfs voor dat wat men een gelukkig moment noemt.

==

Ik ben benieuwd wat je hierop zal antwoorden, ik ben benieuwd wie je bent, ik ben benieuwd naar je leven. Ook nieuwsgierigheid drijft me nog voort, even. En ik hoop dat het jou lukt te schrijven wat je wilt schrijven. Wat je moet schrijven. Misschien moet je wel niets schrijven.

==

Ik groet je hartelijk,

==

==

Arnon

Amsterdam, 4 september 1992

Dag Esther,

==

Bedankt voor je twee brieven, waarvan je er één al had voorgelezen.

De vorm, de toon is veranderd, de inhoud eigenlijk niet. Daarom krijg je deze brief.

Je schrijft dat je voortdurend rechtvaardiging zoekt voor je lijden, ik neem aan jouw lijden, voor mijn lijden hoef jij immers geen rechtvaardiging te zoeken. Ik zou zeggen: zoek maar lekker en lijd maar lekker. Maar jij denkt dat die rechtvaardiging gelegen is in nog meer lijden, dat je niet genoeg lijdt. Dat bedoel je met die rechtvaardiging. Rechtvaardiging voor jouw (ingebeelde) tekort aan lijden. Daarom ga je in het trapgat hangen, daarom wens je jezelf kanker toe of een miskraam. En maar denken dat je dat nodig hebt, en maar denken dat je wat voelt, als je daar in het trapgat hangt. Vijf jaar totale toewijding aan één persoon. Opoffering hè, lijden hè, en maar doorgaan met dat onbeantwoorde toewijden van je. God, de tranen springen me in de ogen. Nee toch net niet. En vooral blijven denken hoe verheven je liefde was, hoe echt je liefde was, hoe onbaatzuchtig je liefde was. Alles van jou had op haar betrekking hè. In naam van de Heilige Liefde heb je je vijf jaar gekweld. En de komende tien ga je je in de naam van de heilige kunst kwellen, en daarna vind je wel weer iets anders heiligs waarvoor je je kan kwellen. En maar blijven geloven dat dat voelen is, ervaren. Vrijen=werken. Als ze ooit aan mij zullen vragen wat ’t toppunt van calvinisme is zal ik zeggen vrijen=werken.

Ik heb je nooit om jouw liefde gevraagd, maar ik vind het erg leuk dat je een beetje van me houdt. Helaas weet ik weinig of niets van liefde, maar gelukkig weet jij er alles van. Je kent het verschil tussen verliefdheid en echte liefde, je kan de liefde meten op die weegschaal van je in beetjes en mindere beetjes en beetjes meer.

En terwijl je dat allemaal als een dorpskruidenier aan het uitwegen bent, blijf je heilig geloven in dat paradijsje van je. Ja je kan niet genoeg liefde in je opwekken hè, echte liefde wel te verstaan, want daar spreek je de hele tijd over. En ja in echte liefde is er geen plaats voor koffie zetten, of zelfs maar drinken. Wie echte liefde kent verheft zich, wordt een beter mens. Wat heb ik deze dingen vaak gehoord en wat komen ze me de strot uit.

En overigens als ik om je liefde had willen vragen had ik daar nooit zo om gevraagd, zoals je om een pond worteltjes vraagt. Maar jij denkt eerbied alleen maar te herkennen als ie past in dat zuivere paradijsje van je.

En wat ben ik ook vaak meisjes tegengekomen die zo rond hun achttiende opeens vegetarisch werden tot een paar jaar daarna, dat ze opeens weer vlees gingen eten. Maar toen hadden ze ook al allemaal rimpeltjes gekregen en hun lichaam was zwaar geworden en lelijk. En allemaal hadden ze gezegd dat het om de binnenkant gaat en niet om de buitenkant en allemaal hadden ze van de bloemetjes gehouden en de bijtjes. En nu hielden ze nog steeds van de bloemetjes, maar ze waren nu eenmaal ouder en ze hadden verplichtingen en verantwoordelijkheden. En het enige dat van hun leven nog was gebleven was het gat dat hun leven had kunnen zijn.

Ja beroemd wil ik worden. Ik wil graag dat er een toneelstuk van me wordt opgevoerd. Dat wil ik nog meemaken voor ik doodga. En ik weet nu al dat ik na de première in de kroeg hartstikke dronken zal worden, dat dit het dus was, dat het allemaal niets helpt, maar dat het toch mooi was. Toch. Ja ik wil erkenning. Ja ik ga ver mee in de spelletjes die hier in Amsterdam worden gespeeld. En natuurlijk staat een echte kunstenaar ver boven dit soort triviale dingen. Maar die echte kunst moet ik dan maar aan jou overlaten, net zoals de echte liefde, en de echte opoffering.

Gisteren aan de telefoon, in half beschonken toestand, maar niet zo dat ik niet wist wat ik zei, noemde ik je tot vier keer toe ‘mijn kleine prinsesje’. Bewust. Maar je kreeg maar geen kotsneigingen. Je wilde maar niet zeggen: zeg dit soort dingen maar in de kroeg, tegen een bardame.

Het werd gênant en toch je bleef maar aandachtig luisteren. Het klinkt natuurlijk wel mooi: mijn kleine prinsesje. Maar het betekent natuurlijk niets. Dat vind ik niet erg. Want ik ben een kleine estheet en vaak heb ik genoeg aan mooie klanken en mooie vormen. Maar jij denkt dat die mooie klanken van jou inhoud hebben.

En mijn laatste stuk gaat nu juist over mensen die al die dingen pas zeggen als niemand ze meer hoort, alleen nog zijzelf. En ze hadden dat eerder moeten zeggen, toen het meer had kunnen zijn dan een mooie klank, maar dat is nu te laat.

Een vriend van mij vond dat mij de moed ontbrak om te leven en dat ik daarom schreef. En dat het tragisch was dat ik schrijven boven leven stelde. Jullie zouden een mooi stel zijn. Hij heeft jouw boek trouwens gekocht. In de volgende brief zal ik zijn adres geven. Want dan kun je aan hem die leuke brieven schrijven over spaghetti, en schoenveters. Wat me trouwens werkelijk leuke brieven lijken. Maar ook met die brieven moet ik je alleen laten.

Want ik lieg inderdaad veel. Ik heb altijd veel gelogen. Ik heb mijn leven bij elkaar gelogen. En ik heb me voornamelijk bekommerd om mezelf inderdaad. Ik wilde ademen tegen bijna elke prijs. Maar het kan zijn dat ik een keer denk: als dit de prijs is die ik moet betalen voor mijn ademen dan vind ik het eigenlijk niet zo lollig meer. Maar misschien ga ik zelfs dan nog door want ik heb inderdaad schijt in mijn broek. Ik ben verschrikkelijk bang, en vaak is het alleen die angst die regeert. Maar jij kan je rustig weer ergens voor gaan opofferen en ergens in een trapgat hangen, misschien je eindelijk ophangen als ultieme opoffering, als de finale voor je heiligverklaring.

Nee ik moet je alleen laten in jouw trapgat.

Verbonden ben ik op deze wereld, denk ik, (nu) alleen maar aan mijn moeder, hoewel ik niets met haar kan delen van mijn leven en omgekeerd. Dat houdt me inderdaad nog bezig. Ik heb me nog niet van haar losgemaakt. Jij hebt je natuurlijk allang van je ouders losgemaakt, want ze zijn, zoals je zei, vreemden voor jou. Je denkt dat je jouw moeder moet zeggen dat het ook mooi is dat ze voor je kookt, maar in wezen laat ze jou volledig onverschillig.

Ik heb mijn moeder nooit gezegd dat ik het mooi vond dat ze kookte. Ik heb haar altijd gezegd dat ze niet kon koken, dat het niet te eten was. Ik heb haar aan haar haren getrokken, ik heb haar zo op haar ogen geslagen dat ze naar het ziekenhuis moest, ik heb haar verteld dat het beste was wat zij in haar leven kon doen, zich ophangen en wel onmiddellijk. Hierover voel ik geen schaamte noch schuld.

Maar dat is natuurlijk iets wat jij weer niet begrijpt, want jij accepteert alleen maar dat als liefde als het in jouw paradijsje past. En je denkt goed te doen maar het is alleen maar buitenkant. Het zijn woorden zonder consequenties en vaak klinken ze nog niet eens mooi. Als het er maar van buiten als respect uitziet, als je maar met twee woorden praat, als je maar keurig bent en beleefd. Dan is het goed. Al valt iedereen dood, al verbranden we met zijn allen levend, als je tot het eind toe maar godvergeten fatsoenlijk en keurig bent gebleven. En aan de goeie kant stond. Jouw kant natuurlijk.

En waarom dan toch nog zo nerveus worden als ik over de telefoon over jouw gedichten begin. Vanwaar toch die overdreven waarde, dit meen ik, die je hecht aan mijn mening. Ik lieg immers. En dat is zo. En jij weet dat ik lieg want jij weet ook zo goed wat waarheid is, die verschijnt natuurlijk elke keer als je daar in het trapgat hangt.

Waarom lees ik niet in jouw gedichten over de liefde voor diegene? Over de liefde die zo echt is, die zo diep is, die zo werkelijk is, dat het met verliefdheid en alles wat daarop lijkt niets meer te maken heeft. Waarom lees ik niet hoe aanlokkelijk het is, om zo van iemand te houden? Waarom lees ik niet in je gedichten wat ik in je brieven lees? Namelijk dat je hoop moet maken, dat je moet proberen om aan de zinloosheid te ontkomen. Naar welke hoop verwijzen jouw gedichten? Hoe ziet die hoop eruit?

==

Ik vind sommige van je gedichten mooi, soms erg mooi. Dan zijn de beelden die je gebruikt zo simpel, zo vanzelfsprekend en daardoor zo krachtig, dat ze absoluut geen gekunstelde indruk meer maken. Dan heb ik het idee iets te lezen dat waar is.

Soms ook ontgaan je gedichten me. Je stapelt dan allemaal beelden op elkaar die langs mij heen gaan. Het lijken ideeën te zijn maar de beelden worden door de ideeën niet helderder, eerder omgekeerd. Het lijkt ook dan heel weinig met Esther te maken te hebben, en op zo’n moment wordt het gratuit.

Maar dit laatste neemt niet weg, voor de tiende keer, dat ik jouw werk bijzonder vind en de moeite waard om serieus te nemen.

==

Nee dat feest van jou vier ik voorlopig maar even niet mee.

Ik vind de werkelijkheid al inferieur genoeg, dan mag tenminste het feestje iets bijzonders zijn. Maar jij wil waarheid verkondigen, dat denk je althans, en dan verkondig je weer een paar bloedeloze zinnen. In naam van de liefde, de waarheid en allemaal andere mooie dingen.

Ik ben misschien niet in staat me aan een ander te binden. Misschien wil ik inderdaad alleen maar kijken hoe anderen leven, omdat, zoals die vriend al zei, mij de moed ontbreekt om zelf te leven.

Daarom doe ik juist niets lievers dan spelen.

Maar jouw kreet SPEEL MEE, bleef tot nu toe een kreet. Zoals veel. Waarschijnlijk had je het te druk met in het trapgat hangen.

==

Tot gauw misschien. Maar niet in jouw calvinistisch paradijsje.

In mijn kermis misschien. Het theater van de mensen die ongeschikt zijn om te leven.

==

Groeten,

==

Arnon

==

NB

==

Esther en Mirjam vind ik mooie namen.

Ook een mooie titel, maar ik weet nog niet waarvoor.

Als je deze brief hebt gelezen, is het helemaal niet nodig verward te raken.

Ga maar lekker naar het café. Want je bent en blijft een kleine feeks die zich verstopt heeft in een klein prinsesje.

==

Hartstuk is de Nederlandse vertaling van Herzstück (1981), een toneeltekst van Heiner Müller (1929-1995). Grunberg stuurde een kopie van deze toneeltekst mee met de brief van 14-09-1992. Müller wordt tot een van de belangrijkste Duitse theatermakers en schrijvers van de twintigste eeuw gerekend. Verschillende toneelstukken van hem werden verboden in de voormalige DDR, waar hij woonde en werkte, maar in 1988, vlak voor de Wende, werd Müller opnieuw in de ‘DDR-Schriftstellerverband’ opgenomen.

Amsterdam, 14-09-92

Beste Esther,

==

Een kort briefje dit keer.

Niet alleen ontbreekt mij de kracht, ook zouden mijn klaagliederen en bezwerende formuleringen niets helpen. Dit keer.

Ik heb al genoeg leugens op papier gezet.

Al vijf jaar probeer ik te verwoorden wat het betekent als iemand geregeerd wordt door angst. Het zou belachelijk zijn te denken dat ik in dit krabbeltje daarin zou slagen.

==

Misschien kunnen we eens in het bos gaan wandelen.

==

Als dit jou ook enigszins aanstaat, laat me weten wanneer.

==

Ik hoop dat het je goed gaat

en groet je hartelijk,

==

==

Arnon

Amsterdam, 14-09-92

Beste Esther,

==

Een kort briefje dit keer.

Niet alleen ontbreekt mij de kracht, ook zouden mijn klaagliederen en bezwerende formuleringen niets helpen. Dit keer.

Ik heb al genoeg leugens op papier gezet.

Al vijf jaar probeer ik te verwoorden wat het betekent als iemand geregeerd wordt door angst. Het zou belachelijk zijn te denken dat ik in dit krabbeltje daarin zou slagen.

==

Misschien kunnen we eens in het bos gaan wandelen.

==

Als dit jou ook enigszins aanstaat, laat me weten wanneer.

==

Ik hoop dat het je goed gaat

en groet je hartelijk,

==

==

Arnon

=

Omslag van het boek Ik zal jullie over Esther vertellen. In 1990 begon Arnon Grunberg een eigen uitgeverij met als specialisme ‘niet-Arische’ Duitse literatuur. Kasimir Uitgeverij te Amsterdam bestond twee jaar en bracht vijf boeken uit: Rafael Seligmann, Rubinsteins veiling (1991); Manès Sperber, Socrates (1992); Rafael Seligmann, De Jiddische Mamme (1992); F.E. Frenkel, Schuld en straf (1992) en Marek Hłasko, Ik zal jullie over Esther vertellen (1992)

Amsterdam, 29-10-92

Beste Esther,

==

==

Omdat ik jou een exemplaar beloofd had stuur ik je Ik zal jullie over Esther vertellen van Marek Hłasko. In de winkel kost dit boekje ƒ19,90 (voluit: negentien gulden en negentig centen) maar in mijn oneindige goedheid heb ik besloten jou een exemplaar te schenken.

==

Ik hoop dat het je goed gaat of beter gezegd, ik hoop dat je nog in leven bent, dat je nog niet de hand aan jezelf hebt geslagen of dat het varken de hand aan jou heeft geslagen, of de vriend van het varken, in dit geval zou mijn geste immers een loos gebaar zijn en zou ik zomaar vijf gulden aan portokosten hebben weggegooid. Iets wat ik mij in mijn huidige toestand niet kan permitteren.

==

Ik hoop dat je nog wat uit je pen hebt kunnen krijgen deze maanden.

==

Ten slotte wil ik je nog zeggen dat 90% van het filosofische werk niet de moeite van het lezen waard is. (zeg maar 95%, en die overige vijf% legt het uiteindelijk toch af tegen Tom Lanoye om maar iemand te noemen) Sterker nog, je kan nog beter met je vinger in de vogelpoep roeren dan bijvoorbeeld Heidegger lezen. Dit zeg ik alleen maar omdat ik het zonde zou vinden dat je een vrouwelijke Tom van Deel* wordt. En je hebt aanleg om een vrouwelijke Tom van Deel te worden, je hebt daar verdomd veel aanleg voor maar het is nog niet te laat. Begin ermee iedere dag drie keer tegen jezelf in de spiegel te zeggen: ik wil geen Tom van Deel worden, ik wil geen Tom van Deel worden, ik wil geen Tom van Deel worden.

Verklaar aan je medestudenten als ze vragen wat je nou wil gaan doen, later, met die opleiding: ik wil geen Tom van Deel worden. Schrijf een brief aan Tom van Deel waarin je hem het volgende schrijft: Geachte heer Tom van Deel, ik wil geen Tom van Deel worden. Ik wil het nu niet worden en ik wil het ook niet over vijf jaar worden. Ook al zegt de hele wereld dat ik bijzonder veel talent heb om Tom van Deel te worden. Ik wil het niet worden. Hoort u, meneer Van Deel, ik wil het niet. Zoekt u maar iemand anders: ik wil geen Tom van Deel worden.

Deze brief kan je het beste drie maanden lang iedere dag aan hem sturen.

Het is ook raadzaam als je ergens in een bakkerij staat zo tussen twee bestellingen door te verklaren dat je niet Tom van Deel wil worden en ook dat je niet Tom van Deel bent. Mochten sommigen dat al zijn gaan denken.

Je begrijpt dat mijn verwachtingen hooggespannen zijn en ik heb zelfs een weddenschap lopen dat je niet Tom van Deel wordt. Maar Marlies denkt dat je het wel wordt. Karol denkt niets want hij weet niet meer of ie van mannen houdt of van vrouwen of alleen maar van zichzelf en dan heb je dus wel wat anders te doen dan aan Tom van Deel en Tom van Deel-adepten te denken.

Lees overigens het volledige oeuvre van Salinger, herlees het iedere week, dat kan het begin zijn van de genezing van de ziekte die Tom van Deel heet, het zogenaamde Tom van Deel-syndroom.

==

Ik wens je al het goede, veel succes op de AKI* (vraag eens aan de directeur of hij nog steeds zijden ondergoed naar Amsterdam stuurt, vraag het heel terloops, dat soort vragen moet je terloops stellen) en natuurlijk wens ik je dat je niet Tom van Deel wordt, niet Tom van Deel in godsnaam niet Tom van Deel.

Een hartelijke groet,

==

Arnon

==

NB–Bijlage

NB II–Pas geen close reading toe op deze brief. In godsnaam geen close reading en ga ook niet denken als je deze brief hebt uitgelezen dat je net zo geestig kunt zijn als ik want dat lukt je toch niet en als je dat wel denkt begin je pas goed op Tom van Deel te lijken. Nee, schrijf mooie gedichten dat is het enige wat helpt tegen Tom van Deel, maar stop alsjeblieft geen filosofie meer in je gedichten, alles behalve filosofie, liever een keukenhandschoen in een gedicht dan filosofie. Anders kan je ze meteen onder de naam Tom van Deel publiceren. En laat dat Tom van Deel niet merken, want hij is een klein stiertje. Tom van Deel glijdt als een warm mes door de boter als hij filosofie in gedichten ontdekt. Tom van Deel wordt bloedgeil van filosofie in gedichten.

==

==

* Tom van Deel (Apeldoorn, 1945) is neerlandicus, dichter, bloemlezer, essayist, redacteur en recensent. Hij was tot 2008 vaste recensent van dagblad Trouw.

==

* Academie voor Kunst en Industrie in Enschede, nu onderdeel van ArtEZ hogeschool
voor de kunsten.

Amsterdam, 6 november 1992

Dag Esther,

==

==

Ik had je gewaarschuwd. Probeer niet geestig te zijn. Je probeerde het toch. Luister, het beste wat jij nu kan doen is jezelf opsturen naar het Letterkundig Museum. Pak jezelf in een dweil en breng je naar de post. Het kan je geen grote moeite kosten jezelf in een dweil te pakken, aangezien je ongeveer de hele zomer door hebt gebracht met het verpakken van allerhande voorwerpen in dweilen. Eén ding moet ik je nageven. Je bent opgehouden stupide ideeën te verpakken als diepzinnigheden en naar mij op te sturen. Je begrijpt, ik houd je ontwikkeling in de gaten.

==

Jouw attitude bevalt me niet, studente!

Nog even herhalen. Ik ben gezegend met een behoorlijke grote portie talent en genialiteit, maar niet alleen dat, ook nog met een aanzienlijke hoeveelheid goedheid. Want ik ben bereid de wereld te laten delen in mijn talent. Ik ben zelfs bereid mijn literair journaal te onderbreken en jou zo af en toe te tracteren op een van mijn bijzondere en doorleefde brieven. Pareltjes voor de zwijnen studente.

==

Houd je aan je eigen stijl, zelfs als je geen eigen stijl hebt wat bij jou duidelijk het geval is, dan nog klinkt het woord poten in jouw laatste brief mij iets te melig in de oren. En we zijn niet in de Jordaan studente. Wat betekent in godsnaam: omdat je niet op jezelf kunt bestaan?

Dat ik niet op mijn eigen hoofd kan gaan staan?

En zelfs als ik deze kromme zin vertaal in helder proza dan nog blijft de inhoud stupide.

Geeft niet. Dat boek van Johan Daisne vond ik erg amusant. En ook de alinea waarin je beschrijft dat mijn kleine geschenk nog veel meer had mogen kosten omdat je het waard bent getuigt van een gezonde arrogantie die ik kan waarderen en die mij deed glimlachen.

Maar de grote vraag, de hamvraag blijft, weet jij wie Tom van Deel is? Daarom slaat die paus ook weer helemaal nergens op. Maar ik geef toe dit alles valt toch enigszins in het niet bij jouw prachtige, wellicht in Enschede een zeer gebruikelijke, maar bij mij toch altijd weer vertedering opwekkende gewoonte, om van jouw brief een enveloppe te vouwen.

==

Nu alleen nog dit. Ik sta nergens boven, ik ben geen God, ik ben een gevallen engel. Maar weet dat ik je ontwikkeling in de gaten houd. Had je immers verwacht ooit nog een brief van mij te krijgen? Geef het maar toe. Dat je met trillende handen mijn enveloppe openscheurde. En wees gewaarschuwd, als ik ooit nog filosofie in je proza of poëzie tegenkom zou dat wel eens vervelende gevolgen voor je kunnen hebben. Stop die filosofie maar lekker in die kistjes die je aan het timmeren bent.

==

Je hebt ontdekt dat instituten je dwarsbomen. Beter laat dan nooit. Nu wordt het dus tijd dat jij die instituten gaat dwarsbomen.

==

Ten slotte nog doe ik je gratis en voor niets een ideetje aan de hand voor de titel van een van jouw volgende gedichten. Het varken en ik, lijkt me heel aardig.

==

Overigens, lees Salinger echt. En verdomme, haren zijn een sieraad, wees er zuinig op, voordat je het weet ben je kaal of heb je kanker en dan ben je ook kaal.

==

Hartelijke groeten,

==

Arnon

Amsterdam, 27-11-92

Misschien zijn zinnen die iets zeggen wel zinnen waar je moeite voor hebt gedaan om ze zo te formuleren, om dát accent zo te krijgen, het zijn geen zinnen die je gedachteloos kan laten vallen en als je al zinnen gedachteloos kan laten vallen en ze toch een waarde meegeeft komt dat door die zinnen die daaraan vooraf gingen of die nog daarna zullen komen, en waaraan men kan zien hoeveel moeite degene die die zinnen uitsprak of opschreef heeft gedaan, om ze zo te formuleren.

Maar misschien is dat niet waar. Want niet elke zin waaraan je kan zien hoeveel moeite ervoor is gedaan zegt iets. Misschien zijn de mooiste zinnen wel die waarvan je denkt dat er helemaal geen moeite voor is gedaan, dat ze eruit zijn gerold, zó, gewoon eruit zijn gerold. Terwijl er in feite heel veel moeite voor is gedaan. Maar dat wil niemand weten. Zelfs degene die die zinnen heeft bedacht wil dat niet meer weten.

Nog iets anders.

Mensen brengen soms hun avond door met het herinneren van tijden die ze goed en mooi vinden. Ze koesteren die tijden, die momenten. Ze hebben er heimwee naar. Maar ze herinneren zich niet. Ze stellen zich voor hoe het geweest had kunnen zijn, want in feite was het heel anders. En dat zich voorstellen noemen ze herinneren. En dat bedrog, of die fantasie zo je wil, geeft ze kracht verder te leven. Ik vind dat niet triest. Wel merkwaardig.

Ik herinner me iets, maar het is geen herinnering. Het is een fantasie over een meisje dat ik gekend heb en ik denk dat mijn fantasie mij zegt, hoe het meisje was, maar ze was zo niet. Zo was ik niet. Zo was het niet.

Ik wil me het leven niet gemakkelijk maken. Mensen die beginnen zich het leven gemakkelijk te maken beginnen zich te wennen aan hun dood-zijn. Want de dood is het allergemakkelijkste van alles.

Misschien wil ik wel een verhaal schrijven over een meisje dat je belt om een afspraak te maken om te gaan eten, vanavond, nee vanavond is te laat, morgenavond. Ja, zeg je, morgenavond. Tien minuten later belt ze, om te zeggen dat ze een dag later wil, zondagavond. Goed zeg je zondagavond. Tien minuten later belt ze weer, om te zeggen dat ze eigenlijk helemaal niet wil.

Wie is ze? Iemand die je belt om te zeggen dat ze een afspraak wil maken en die daar zo van schrikt dat ze nog twee keer belt om die afspraak weer af te zeggen.

Niets verwachten om het leven draaglijker te maken. Misschien. Het zijn bijna jouw woorden.

Ik kan het niet. Ik kan het niet.

Een jongen die je een kaart schrijft om langs te komen om zijn negen soorten thee te proberen. Zijn negen soorten thee. Hij wil of kan natuurlijk niet schrijven: kom langs want ik verrek hier. Of: kom langs, want ik heb me een voorstelling van je gemaakt en ik wil graag dat die voorstelling vlees en bloed wordt.

Je schreef: ik wil echte mensen leren kennen.

Dit soort zinnen moet je niet meer opschrijven. Want je verleidt me zo onzin op te schrijven als: je kan niemand echt leren kennen.

Dus je moet me vertellen wie voor jou echte mensen zijn en wat je bedoelt met, leren kennen. Wat is leren kennen? Samen eten, samen dronken worden, samen overgeven, samen in een bed, samen in een trein, samen in een brief?

Dit is een experiment. Het is niet begonnen als experiment. Het is één brief geworden aan twee verschillende personen die elkaar niet kennen. Allebei zullen ze iets anders van deze brief denken en iets anders van deze brief begrijpen. Alleen een gek kan één brief aan twee verschillende personen willen schrijven. Is één brief aan twee verschillende personen het begin van een verhaal? Hoeveel lezers heeft een brief nodig om een verhaal te worden?

Het is jammer dat je morgenavond niet komt eten. Je bent jong. Jullie zijn jong. Maar slechts één van jullie zal morgenavond niet komen eten.

==

Ik zal jullie schrijven dat ik vanavond na het eten van mijn lasagne de verhalenbundel De man bij een meer heb gelezen, of beter gezegd herlezen, want ik had hem vanmiddag al uit.

Tien minuten geleden zei ik de volgende zinnen hardop:

ben je begonnen te roken, vroeg ze. Nou ja soms, zei ik. Het is op advies van de dokter. Het helpt tegen nagelbijten, zei hij. Daar kon ze niet om lachen. En ik eigenlijk ook niet.

Ik was blij met je laatste brief. Omdat je me een groot aantal complimenten hebt gemaakt en een groot aantal verwachtingen hebt uitgesproken. Ik wil je vragen, zelfs als maar dertig procent waar is van wat je hebt geschreven, mij te steunen. Ik bedoel niet met geld. Wees niet bang. Fuck your money.

Ik bedoel steunen niet materieel. Je schreef, ik vrees dat als jij niet durft door te zetten, je inderdaad zelfmoord zal plegen.

Ik moet doorzetten. Ik heb moed nodig. En daarvoor heb ik steun nodig. Jouw steun. Ik zal je hier later meer over schrijven.

Jullie vinden me wellicht pervers dat ik één brief schrijf aan twee mensen. Maar dat is het niet. Plotseling was er één brief voor twee mensen in mijn hoofd. Is dit voor mij de enige manier om eerlijk te zijn, om te weten dat er iemand meeleest, dat er steeds iemand meeleest, voor wie het in eerste instantie helemaal niet bedoeld is, ben ik totaal verliteratuurd? Krankzinnig geworden? Echt krankzinnig geworden? Je moet geen Nederlands gaan studeren. Natuurlijk mag je dat. Je mag doen wat je wil. Maar de reden waarom jij Nederlands wilt gaan studeren is een reden om nooit Nederlands te gaan studeren. Je moet proberen op te houden te denken dat je machteloos en weerloos bent. Dat er alleen maar iets met je gebeurt. Iemand komt naast je liggen, iemand begint aan je te frunniken. Jij staat toe dat er iemand naast je komt liggen. Jij staat toe dat er iemand aan je begint te frunniken.

Ik eindig deze brief nu met groeten voor jullie allebei. Ik groet jullie allebei op een andere manier. Ik groet jou het meest. Niet alleen omdat ik jou veel en veel langer ken maar ook omdat ik jou de belangrijkste vraag uit deze brief heb gesteld. Steun mij, vroeg ik.

Wees niet bang, jullie zijn geen concurrenten van elkaar. Jullie zijn totaal verschillend. Jullie hebben niets met elkaar te maken. Jullie zijn alleen maar opgesloten in mijn hoofd. We zijn allemaal in elkaars hoofd. Opgesloten.

Onze hoofden zijn op hol geslagen fabrieken die alleen nog maar beelden en gedachten in een razend tempo kunnen produceren. Op hol geslagen twintigtonners die een helling af denderen en waarvan de chauffeur weet, er valt niets meer te remmen, alleen nog bij te sturen. Misschien zelfs dat niet meer.

Ik geef toe, misschien ben ik pervers, misschien is deze brief een perversiteit.

Hoe dan ook, moeten we ophouden te denken dat we zulke gezellige wezens zijn. Of überhaupt dat contact tussen twee mensen iets geruststellends is, iets beschaafds, iets waarmee je voor de dag kunt komen.

Het is niet geruststellend. We zijn verstrikt in de beelden die we hebben gemaakt van de Ander, en die beelden zijn niet geruststellend. We zijn misschien niet gevangen in de fantasie van anderen, maar dan toch wel in de onmacht de fantasie van anderen bij te sturen of te doen samenvallen met onze eigen fantasie.

Misschien gaat deze brief daar wel over, of misschien echt over perversiteit. Maar perversiteit klinkt me te moralistisch. Jullie zijn allebei moralistisch.

Wat is communicatie? Wat is leren kennen? Wat is gemeenschap?

Ik verwacht van jullie allebei een brief over wat voor jullie ‘gemeenschap’ is, ik zal jullie opnieuw in één brief terugschrijven, om uit te vinden wat gemeenschap is. Althans om dat te proberen.

Jullie zullen allebei huiveren om mij die brief te schrijven. Misschien zullen jullie mij allebei die brief niet schrijven en dan vooral om te laten zien dat jullie de sterkere zijn. Eén van jullie schreef mij ooit: ik wil niet verwikkeld zijn in jouw fantasie.

Vergeet niet, we spreken hier in een taal die we alledrie beheersen, in woorden, tot nader order, in woorden.

Ik ben benieuwd of jullie sportief zijn. Nee, sportief zijn is het verkeerde woord. Ik ben benieuwd of jullie hersens hebben en of jullie die willen gebruiken.

Natuurlijk heb je gelijk, te veel is toeval, te veel is onbeheersbaar. Maar wij proberen hardnekkig het leven wél te beheersen al was het alleen maar om onze waardigheid te herwinnen.

Vanavond las ik: ‘Ze is niet meer van deze wereld. Ze zoekt alleen nog maar in deze wereld.’

‘Wat zoekt ze denkt u?’

‘Ik weet het niet. Momenten, geloof ik. Daar had ze het wel ’ns over, als ze, zoals ik net zei, gewoon was. Momenten die alles samenvatten wat ze ooit gewild of verwacht had. Begrijp me goed, het zijn haar woorden.’

==

In mijn volgende brief zal ik verklappen uit welk boek dit citaat komt, nu sluit ik deze brief met groeten voor jullie allebei en ik hoop op een spoedig antwoord van jullie allebei.

==

Vergeet niet: (nog) willen jullie allebei schrijven. Als jullie willen schrijven trek dan ook de conclusies: schrijf. En als jullie toch maar niet willen schrijven, laat mij dan schrijven.

Ik wil jullie niet kneden, zoals een van jullie ooit zo mooi schreef, ik wil precies hetzelfde als wat jullie willen. Weten wat het leven hier te betekenen heeft.

==

Ik houd van jullie. Zullen we het daarop houden? Op deze avond mag ik dat zeggen, zonder één van jullie het recht te geven in lachen uit te barsten en ik mag het ook zeggen zonder jullie het onbehaaglijke gevoel te geven dat die zin een vulgaire lading heeft.

==

Nu wacht ik eerst jullie brieven af.

==

Nogmaals, heel veel groeten,

==

==

Arnon

==

Arnon

1ste Kerstdag, 1992*

Beste Esther,

==

Bedankt voor je kaart. Ik vond hem erg leuk, de moeite van het bewaren waard.

==

Zie je wel.

Je kan het dus toch. Geestig, spontaan en origineel zijn.

==

Overigens vond ik Joop een tamelijk ouwe lul en jou een tamelijk grote slijmbal. Maar dat geeft niets. Je bent maar één keer achttien. Niet waar?

==

Toen ik achttien was dacht ik dat die ‘moeilijke leeftijd’ nu zo ongeveer wel afgelopen zou zijn. Maar die ‘moeilijke leeftijd’ begint pas zo ongeveer met achttien. (zijn mijn ervaringen)

==

Hartelijke groeten en houd je taai in het klotejaar 1993,

==

==

Arnon

==

==

NB Deborah dacht dat jij Mariëtte was, dat misverstand heb ik toch maar even rechtgezet.

==

==

* Handgeschreven opmerking op de envelop van deze brief: Het is natuurlijk geen kaart maar een boekje. Dus waar ‘kaart’ staat, lees ‘boekje’

Amsterdam, 1-01-93

Beste Esther,

==

Dank voor je brief. Ik wilde net weggaan, vond je brief, deed mijn jas uit om nog even een antwoord te typen.

==

‘Ik weet dat het moeilijk is van je maniërisme af te komen.’

==

Ja daaag. Ik word een beetje moe van al die achterhoedegevechten. Ik lees je brief en ik denk, goh ze heeft zitten bedenken hoe ze me terug kon pakken. Nou ja. Oh. (schouderophalen)

Als ik je in mijn vorige brief een slijmbal noem is dat niet om je te pakken, maar om een observatie te verwoorden die ik deed in Paradiso. (misschien zelfs enige ergernis uit te drukken, maar dat is minimaal.)

==

Ik begrijp je brief dus eigenlijk gewoon niet.

==

Dat er een toneelstuk van me moet worden opgevoerd, omdat ik anders voor niets zou hebben geleden. Ja daaag. (tweede keer) Die discussie heb ik al dertig keer gevoerd en voor de rest hoef jij je om mijn toneelstukken geen zorgen te maken. Wat ‘beladen’ moet betekenen in dit verband zegt mij ongeveer net zoveel als ‘briljant’ of meer van dat soort etc. etc.

==

Ik weet niet waarom studentes natuurlijk zouden moeten slijmen, maar goed, ik ben geen student. Ik weet niet waarom wat voor arrogantie zou moeten gelden ook voor geslijm geldt.

Ik begrijp er dus niet zoveel van (voor de tweede keer), ik weet daarom dus niet wat ik terug moet schrijven.

==

Schrijf dus de volgende keer maar gewoon een brief waar wat in staat. Dat lijkt me veel leuker. En sorry, maar bepaalde discussies die heb ik genoeg gevoerd. Zoek uit wat je uit wil zoeken over kunst en de wereld en probeer er achter te komen hoe dichters eruit zouden moeten zien, maar doe dat maar op de universiteit of op de AKI.

==

Nu ik je brief nog een keer herlees en onze laatste twee gesprekken overdenk, is mijn gedachte: een beetje een verwend meisje, eigenlijk gewoon dat.

Dat had ik nooit gedacht, maar volgens mij is het wel ongeveer zoiets.

==

Enschede, pek op je huid, ja ja kom kom. De AKI is niets, dus naar de Rietveld, maar de Rietveld zal je ook tegenvallen, zoals ook Amsterdam je tegen zal vallen.

De ideale toestand tref je niet aan, die moet je maken.

Dat betekent dat je moet investeren en verantwoordelijkheid moet nemen.

==

Doe maar iets. Dan hoef je niet zo te zeuren dat het in Enschede niets is, en dat er allemaal dingen met je gebeuren. Dan kan dat verschrikkelijke lijdzame er een beetje af.

Ik weet dat verwende, begaafde, overgevoelige, hypersensitieve, meisjes die kunst willen maken het erg moeilijk hebben op deze wereld. Ik weet het.

==

De volgende keer dus graag een beetje minder geposeerd, want volgens mij ben je best leuk om mee te praten, als je een beetje gewoon doet.

En geen achterhoedegevechten meer a.u.b., je hoeft je niet tegen mij af te zetten, ik ben geen concurrent, je hoeft ook niet te spelen dat je iemand bent of dat je arrogant bent of iets anders, dat hoeft allemaal niet.

==

Kijk alleen een beetje beter om je heen, dan hoef je ook niet meer zo te vallen over woorden als ‘klotejaar’ en zo, hè.

==

Het beste, Arnon

A’dam, 1-01-93

Beste Esther,

==

==

Net voor ik de enveloppe wilde dichtmaken, besloot ik nog snel even een kort bericht toe te voegen.

==

Leeftijd is geen excuus voor domheid.

Oftewel. Ook al ben je achttien of negentien. Ik moet je gewoon kunnen aanspreken op wat je doet of zegt.

==

En je zegt erg veel. Bla bla bla, zeg je.

==

Je hebt tot nu toe één mooi boek gemaakt. Maar ik geloof niet dat je daar je hele leven op kunt teren.

==

Ga maar gewoon aan het werk. Dan komt de rest wel vanzelf.

==

==

Arnon

Amsterdam, 8-01-93

Beste Esther,

==

==

Dank voor je vlotte antwoord.

==

Je hebt je laten uitschrijven uit de kerk (kort geleden?) en je moeder was in tranen en zei dat ze gefaald had als opvoedster.

Jammer dat je daar zo kort over schrijft.

Het schijnt je werkelijk bezig te houden, het is altijd interessanter te lezen en te horen over wat mensen werkelijk bezighoudt.

Maar ik geloof dat je dit o.a. opschreef om te tonen dat je geen verwend meisje bent, of vergis ik mij?

==

God, weer iemand die niet gelooft in de verwezenlijking van idealen. En daarom wil je niet investeren en geen verantwoordelijkheid nemen om zo te proberen binnen een paar maanden een verzuurde tante te worden maar misschien ben je al een verzuurde uitgedroogde tante. Er lopen miljoenen verzuurde uitgedroogde tantes en ooms op deze wereld.

Een ingewikkeld verhaal met allemaal symbolen en takels om duidelijk te maken dat je niet in de verwezenlijking van idealen gelooft. Als een drietonner een pakje vervoert dat ook op de fiets kan, heb ik de neiging echt heel erg in lachen uit te barsten, omdat zoiets me bijzonder amuseert.

Je verhaal heeft me kortom geamuseerd. Het is alleen jammer dat wat je wilt zeggen haaks staat op de uitvoering. De moeite die jij neemt om zo’n installatie te bedenken en eventueel zelfs uit te voeren, daaruit spreekt namelijk het tegendeel, wel degelijk geloof in verwezenlijking van idealen.

Ik vind je redenering, dus nog een keer, waarin je uitlegt waarom je weigert te investeren en verantwoordelijkheid te nemen (want daar komt die redenering op uit) buitengewoon slap en laf en afgezien daarvan niet waar. Niet doordacht.

Als een veertienjarige zoiets tegen me zegt, denk ik, nou ja goed, maar als een negentienjarige kunstacademiestudente begint over niet-geloven-in-verwezenlijking-van-idealen denk ik, oh jee daar heb je er weer een. Weer zo’n meisje waar iets boven in de hersenen mis is gegaan.

Kom op Esther, denk na, als je een zin opschrijft, laat die zin dan ook wat betekenen en laat het consequenties hebben. En als je opschrijft: ik geloof niet in verwezenlijking van idealen.

Denk dan na: doe ik dat echt, handel ik als iemand die niet gelooft in verwezenlijking van idealen, hoe zou iemand trouwens handelen die daarin niet gelooft, wat is dat trouwens verwezenlijking van idealen? En dan alsjeblieft niet opzoeken in het woordenboek, wat betekent ideaal voor jou, wat ideaal betekent in het woordenboek kan ik zelf nakijken. Gewoon een redenering ten einde denken, en dan ook begrijpen waarom die redenering oerstom is.

Dat mag je toch wel geleerd hebben op dat gymnasium, redeneringen ten einde denken, consequent zijn in je denken. Christus, of was dat daar een gymnasium voor debielen in Sneek?

Maar jij wilde jouw redenering niet ten einde denken, omdat het een heel goedkoop en kinderachtig excuus was.

==

En in de volgende alinea werd je weer eens ironisch. Het is alleen jammer dat ik jouw ironie nooit begrijp. Misschien kan je voortaan gewoon schrijven, hier word ik ironisch en ik bedoel dit en dit, dat is voor alle betrokkenen echt het beste.

==

Zeven beelden, twintig schilderijen, still going strong Esther, godverdomme, still going strong. Dan moet je nu echt even een pauze nemen anders overwerk je je nog, gun jezelf even rust, je bent geen fabriek die maar door kan produceren, steek een sigaar op, neem plaats op de bank en droom heerlijk weg door te denken over al die idealen waarvan jij Esther Krop godzijdank weet dat de verwezenlijking ervan een illusie is. Hoera, driewerf hoera.

==

En in de laatste zin van je brief ging je de beledigde leverworst spelen. Dank je wel, schreef je, omdat ik het gewaagd had aan de grote Esther Krop te schrijven dat ze maar gewoon aan het werk moest gaan.

==

Je vraagt om respect zonder respect te tonen. Misschien had ik niets anders kunnen verwachten van iemand die verantwoordelijkheid weigert en weigert te investeren.

==

Ik heb je herhaaldelijk gezegd en geschreven dat ik je bijzonder respecteer om het boek dat jij gemaakt hebt. Om schilderijen en beelden die ik nooit gezien heb kan ik je niet respecteren. Dit is dus een discussie op kleuterschoolniveau. Dat vind ik wel vervelend, maar ik voer hem toch, omdat ik denk: ik verwacht dat ze zich toch wel verder ontwikkelt en misschien wel bijzonder interessant

zal ontwikkelen en dan kan ik met haar gesprekken voeren die ook voor mij interessant zullen zijn.

Dat is bijvoorbeeld dus investeren.

==

Op een gekleurd velletje stond ook nog: je koelkast Rudolf noemen is dat geen bla bla bla?

==

Hier word ik echt triest van.

==

Ga maar gewoon aan het werk. Dus, ga maar gewoon nadenken, en niet spelen dat je nadenkt en dat er allemaal diepe gedachten in dat hoofd borrelen. En dan hoef je dus ook geen gekunstelde wangedrochten van redeneringen in elkaar te zetten die wanneer jij ze aan iemand vertelt alleen maar tot hoofdschudden kunnen leiden. Tenzij ze daar in Enschede natuurlijk echt allemaal debiel zijn.

==

Zeg dus maar gewoon wat jij wilt zeggen, in brieven en ook in dat wat je maakt als kunst.

Als jij echt wilt zeggen: ik geloof niet in verwezenlijking van idealen, dan is het niet echt nodig dat je me nog brieven schrijft, ik geloof niet dat je dat echt wilt zeggen en daarom verheug ik me op een brief.

==

Met gevoelens van respect,

==

hartelijke groeten,

==

==

Arnon

==

Ik zet dat respect er maar bij, anders sla je weer op hol. Maar iemand die ik niet respecteer schrijf ik echt niet zo’n brief. Dat had je ook zelf kunnen bedenken.

Ik wil niet meer voor jou hoeven te denken, begin er eens zelf mee, het is echt makkelijker dan je denkt en je hoeft er helemaal geen rare gezichten bij te trekken.

Amsterdam, 13-01-93

Beste Esther,

==

==

Net kreeg ik je brief, ditmaal gelukkig niet in de postbus, maar bij mij thuis.

Ik word er nu weer eens van weerhouden weg te gaan, maar ik vind weinig zo leuk als het schrijven van brieven, dus daarom begin ik aan mijn derde brief vandaag.

==

Ik meende (ik heb hem hier helaas niet voor me) dat mijn vorige brief een bijzonder verstandige en intelligente was, dat zie ik helaas niet terug in jouw antwoord.

==

Je begint een aantal idealen op te sommen, die dermate algemeen en inderdaad niet-te-realiseren zijn dat het maar een kleine stap is om te zeggen, ik heb geen idealen. Of beter gezegd, ik wil er niet aan, dat ik ze heb, dus zorg ik dat ze ‘ver van de werkelijkheid staan’.

==

Misschien begint het wel al mis te gaan wanneer je ideaal op gaat zoeken in het woordenboek.

Het is namelijk erg makkelijk om een aantal idealen uit te zoeken, te roepen ze zijn niet te verwezenlijken en vervolgens over te gaan tot de orde van de dag.

==

Ik had het dus over makkelijk, over dingen uit de weg gaan.

==

En verwar verzuurd niet met burgerlijk.

Je afzetten tegen ‘burgerlijke mensen’ vind ik weinig interessant, maar het is natuurlijk je goed recht.

==

Dat beeld van jou had ik wel begrepen, desalniettemin dank voor een tweede uitleg. Een klein verzoek: misschien kan je de volgende keer wat minder in symbolen antwoorden wanneer je een vraag beantwoordt. Zeg het maar gewoon hoor. Er is niets op tegen om het heel gewoon te zeggen.

==

Het is echt niet dat ik ernaar op zoek ben en op slakken zout wil leggen, maar sommige zinnen van jou ontgaan me gewoon:

‘Als ik graag een beroemde kunstenares wil worden, ben ik al lang blij wanneer me dat voor een deel lukt, maar dat deel moet wel zo groot mogelijk zijn.’

Dit is een Den Haag-Vandaag-zin.

Een tweede klein verzoek dus: in een volgende brief a.u.b. iets helderder formuleren, dingen niet nodeloos ingewikkeld maken. Geen Den Haag-Vandaag-zinnen, of wil je plotseling Maij-Weggen worden of Hedy d’Ancona, die vrouw wil ook de rijkdom beter verdelen.

==

Zure tantes en ooms, beste Esther, heb je ook onder academici en kunstenaars. Ik schreef je net al: verwar verzuurdheid niet met burgerlijkheid.

Ik vind jouw brieven vaak zuur, ik denk niet dat je al verzuurd bent, maar er zit een zure component in die brieven van jou.

==

De wereld bestaat inderdaad voor het grootste gedeelte uit wat ik noem ‘debielen’, mensen die niet zelfstandig kunnen nadenken, laten we zeggen mislukte scheppingen. Of schepsels.

Ik hoor daar niet bij. Nee. Maar ik ben niet de enige. Godzijdank niet.

Overigens schijn je moeite te hebben met mijn stijlfiguur ‘de hyperbool’. Van nu af aan dus, geen hyperbolen meer in mijn brieven aan jou, want ik wil zo min mogelijk verkeerd worden verstaan. (door jou)

==

Ik heb niet een tijd voor je nagedacht, ik heb in mijn vorige brief aangetoond (naar mijn gevoel overtuigend) hoe inconsequent en ongeloofwaardig jouw redenering over idealen was.

Daarop ben je niet ingegaan. Bijna altijd ga je niet in op het wezenlijke, maar op een bijzaak. (of ik de enige debiel ben, over verzuurde tantes etc.)

Ik vind dus dat je het jezelf makkelijk maakt. En dat je redeneringen bedenkt (omdat je niet helemaal stom bent) die een excuus moeten zijn voor je handelen.

==

Luister:

wat is de consequentie voor jouw dagelijks handelen van al die idealen die je hebt opgesomd? Geen. Omdat je niet in verwezenlijking van idealen gelooft. (Over drogredenen gesproken.)

==

Je schrijft: als ik een beroemd kunstenares wil worden.

==

Beroemd of goed?

==

En wat is dat als?

==

Als ik directeur was van een kunstacademie en jij zou dat tegen mij zeggen, zou ik zeggen:

==

Als je het niet zeker weet, waarom ga je niet naar de kapperschool meisje? Daar hoef je namelijk veel minder zeker te weten en dan kan je al je ongeloof in idealen botvieren op de kapsels van anderen en op dat eigen kapsel van je en dan hoef je dus niet meer de wanden en plafonds van mijn academie te verpesten met die kunstwerken van je die ontstaan zijn uit niets dan gemakzuchtige redeneringen uit dat luie hoofd van je.

==

Zo, nu kan je weer kwaad worden.

==

Maar ik hoop dat wanneer je me terugschrijft je me uit wil leggen wat deze zin betekent:

==

Mijn ideaal is iets van het leven te begrijpen (dit begrijp ik nog) en dat te kunnen overbrengen en als ik het niet begrijp dat over te brengen op een verantwoorde manier.

Wat is Godverdomme, iets niet begrijpen en dat vervolgens op een verantwoorde manier willen overbrengen?

==

Als dit de woorden waren van een verzuurde uitgedroogde kut van een lerares Nederlands (40 jaar bv.), dan had ik het kunnen begrijpen.

Mijn allerlaatste vraag in deze brief is dus: misschien kan je ophouden het overgevoelige wonderkind te spelen, want het is echt ongeloofwaardig.

==

Vleugelschoenen, kilogrammen, beelden naar beneden halen, wegvliegen.

==

Het is niet simpel genoeg. Je doet moeilijk.

Wat je zegt is ongeloofwaardig, is bedacht.

Omdat je waarschijnlijk niet alleen mij zit voor te liegen, maar je zelf ook nog gelooft in die leugens van je.

==

Dat is dus makkelijk.

==

Er niet aan willen.

==

Idealen zoeken die toch niet te verwezenlijken zijn.

==

Volwassen spelen, evenwichtig spelen.

==

Veel, heel veel zeggen, ingewikkelde dingen zeggen, ingewikkelde dingen maken, en vooral maar zorgen dat het geen consequentie heeft voor je leven, zorgen dat het niet pijnlijk is voor jou.

En dus zorgen dat het nergens over gaat.

==

Het gaat helemaal nergens meer over.

==

Wat bedoel je met, het tenminste geprobeerd hebben?

Wat probeer je? Te zeggen?

==

En geen ingewikkelde, ultra-moeilijke redeneringen dat je niets wil zeggen, omdat weet ik veel, de idealen op zijn, de utopieën leeg, de geschiedenis ten einde, de roman op sterven na dood, het brood bijna op, mijn tante bijna dood, mijn buurvrouw bijna verkracht, mijn hoofd bijna leeg en daarom zeg ik maar niets.

==

Wat wil je zeggen?

==

Waarom moeten we naar je luisteren?

==

Ik ben benieuwd naar je antwoord.

En misschien kan je eerst gewoon antwoorden en dan mij aanvallen.

Ja, please, eerst even antwoorden en dan mij de grond inboren.

==

Heb je gemerkt geen hè in deze brief, speciaal voor jou, geen enkele hè in deze brief.

Ik ben een van de meest beminnelijke mensen die er op deze wereld rondlopen en daar maak ik ook geen geheim van. (niet meer in ieder geval)

==

Als altijd,

==

hartelijke groet,

==

je trouwe correspondent uit Amsterdam,

==

Arnon

==

==

NB Ik ben altijd bijzonder verrast door jouw enveloppen. Maak je ze altijd zelf? Dit meen ik hoor!

Bepaalde enveloppen van jou heb ik zelfs bewaard, omdat er een tekening op stond of zo.

==

Amsterdam, 21-01-93

Beste Esther,

==

Dank voor je brief, als altijd.

==

Nee. Ik val niet over jouw onbenulligheid.

En ik voel mezelf absoluut niet onbenullig.

Dat jij over mijn onbenulligheid valt vind ik toch tamelijk triest.

==

Ik voel mij alles behalve onbenullig. Wel vaak machteloos, maar dat is iets anders.

==

Ik geloof je niet. Daarom zeg ik, het gaat nergens over.

Ik denk dat je iets anders wilt zeggen dan je zegt, in wat je maakt. In je brieven.

==

‘Taal is een instrument waarmee we voorzichtig om moeten gaan.’

Wat bedoel je daarmee?

Waarom kan het niet goed gaan, als je een brief in één uur schrijft?

Het is bij jou allemaal zo verschrikkelijk zwaar, zonder een greintje humor, alsof je door de klei moet baggeren.

==

Je schrijft: ‘je mist een gevoel van vertrouwen.’ Je bedoelt, geloof ik, je vertrouwt me niet.

==

Misschien heb je gelijk. Dat weet ik niet. Ik kan moeilijk over mezelf zeggen: ik ben te vertrouwen.

Ik heb nooit gezegd, bij mijn weten, dat jouw brieven vol saaie onzin stonden.

Ik vind mijn brieven in ieder geval niet vol saaie onzin staan.

Integendeel.

Pareltjes. Zijn mijn brieven.

Nu is onze briefwisseling ook al klote. Nog meer dat klote is.

Ik vind mijn brieven niet klote. Ik vind dat ik zeer zinnige dingen tegen je heb gezegd, waarmee je zeker je voordeel kunt doen.

==

Ik val niet over je onbenulligheid, maar over je droogkloterigheid. En over dat zware, dat moeizame, dat ‘taal is een instrument waarmee we voorzichtig moeten omgaan’.

Kijk, als je twee weken over een gedicht doet en je gooit het weg, vind ik het een beetje zonde van die twee weken.

Ik vind wat ik al eerder zei, dat je een beetje ‘de echte kunstenares’ speelt. En misschien ben je op een leeftijd dat je dat nog mag spelen. Dat weet ik niet.

==

‘Ze zijn klote, dus laten we er maar mee ophouden.’

==

Ik vind het allemaal in-en-intriest. Eigenlijk. Klote vind ik mijn brieven niet en aangezien ook ik jouw brieven steeds weer heb beantwoord zal dat klote wat jouw brieven betreft wel meevallen.

Het is zo dramatisch. Je neemt jezelf zo verschrikkelijk serieus. Het is allemaal zo’n Probleem.

==

Ik vind je brieven dus eigenlijk erg triest. Of schrijf je alleen aan mij trieste brieven?

==

Hartelijke groet,

==

Arnon

==

==

* Handgeschreven opmerking op de envelop van deze brief:
Als je wilt weten wat ik tot nu toe allemaal gedaan heb in mijn leven wil ik je dat graag laten zien.

Dit in antwoord op je vraag c.q. opmerking:

jij stelt daar niets tegenover.

A.

schoonheid) niet kapot is te krijgen

* schoonheid) niet kapot is te krijgen.’

Buurmeisje hoor je het? Schoonheid is niet kapot te krijgen. Esther heeft het net gezegd. Zo ik ga nu met deze hamer de tanden uit je mond slaan maar daar moet je niet moeilijk over doen want de schoonheid is niet kapot te krijgen. Zo in één klap verlost van tandenpoetsen. Zo meisje en met dit mesje ga ik je huid een beetje los snijden, ik begin nu bij de rand van je wang en dan werk ik naar

je ogen toe en dan kunnen we het in één korte ruk van je vlees trekken. Hoef je nooit zorgen te hebben over je rimpeltjes of over vlekjes. Hè. Nooit crèmetjes tegen het ouder worden, nooit hoef je meer rouge te verspillen op die wangetjes van je. Mm. Nee nu moet je niet gaan brullen. Want schoonheid is niet kapot te krijgen. Hier het staat hier zwart op wit. Zo meisje nu zie je er al een stuk fatsoenlijker uit. Kijk, vandaag werd de schoonheid door jou weerkaatst en morgen wordt ze door de vrouw van de dominee weerkaatst. Dat is geen reden om zo te krijsen. Want de schoonheid is niet kapot te krijgen. Aldus sprak Esther op de dag dat ze dacht dat ze Jezus was. Zo meisje nu ga ik nog met deze pollepel de botten van je neus tot een grijze brei bewerken en dan zijn we klaar. Maar je moet je niet zo aanstellen. Wat. Waarom. Zeg je niets? Ben je dood? Kan gebeuren. Jouw cellen zijn echt niet meer waard dan die van de madeliefjes die je net hebt geplukt. En heb je gisteren niet in het water van de zee geplast? Nou dan zie ik geen reden waarom ik niet over jouw bloed zou mogen plassen. Oh kijk daar komen je ouders. Die doen ook al zo raar. Hebben ze de brief van Esther dan niet gelezen? Ik bedoel de Bergrede valt in ’t niet bij die brief. Mensen uw dochtertje is nu wel verminkt en verwoest maar haar ziel is gered. Dat om te beginnen. Dan ten tweede wordt haar lichaam nu netjes aan de aarde toevertrouwd dat vindt die aarde heel fijn. En ten derde zie ik niet in waarom haar cellen meer waard zijn dan die van de rozestruiken die u net heeft gesnoeid meneer. Nee nu moet u geen grote mond geven. En ten slotte. Ik houd van het leven. Want het is broos en onvernietigbaar. Kijk, dat hompje vlees dat hier ligt dat is natuurlijk een beetje vies, maar het leven is onvernietigbaar. Ik kreeg het vandaag schriftelijk van Esther. Haar zieltje is gered en ze speelt op dit moment een beetje harp. Op een klein wolkje. Oh ik hoor net dat ze piano speelt. Nou ja is toch ook leuk. Zo mensen. Ik moet weer verder. Het leven houdt niet op bij u alleen, het leven houdt niet op bij mij alleen en het houdt ook niet op bij uw dochtertje. Ik vind het eigenlijk heel naar dat u zich zo aanstelt. Gisteravond heeft u champignons gegeten. Champignons. Denkt u dat de cel van een champignon minder waard is dan dat stukje vlees van uw dochter? Bah. Wat bent u voor een soort mensen? U moet zich maar wat meer verdiepen in de brieven van Esther.

==

Ik laat het maar hierbij. Twee weken geleden waren jehova’s aan de deur. Ik had wel zin in een uitje, ik heb ze binnengelaten. We hebben gepraat. Over god en zo. Ik zei: god woont in de koelkast en ik zal het u bewijzen. Ik liep naar de koelkast, pakte een fles wodka, en riep: hier op de bodem van deze fles woont god. Waarop die ene jehova in alle ernst zei: God woont overal.

Toen wist ik echt niets meer te zeggen. Ik dacht alleen: ik zou die fles graag kapotslaan en dat gezicht van die jehova met de scherven bewerken en dan vragen of hij nog steeds dacht dat god overal woonde. Dat heb ik niet gedaan. Hoewel zijn gezicht lelijk genoeg was om met een scherp voorwerp bewerkt te worden. Maar ik had geen zin in problemen.

==

Kijk Esther, als iemand aan mij vertelt: als ik triest ben over het leven word ik regen. Denk ik. Laat maar. Niet op reageren. Als iemand regen wil worden (ik word overigens gewoon nat) dan moet ie dat zelf weten. Maar pas door je laatste brief begreep ik dat je niet alleen regen wilde worden, maar ook nog in de waan verkeert zeer verheven denkbeelden te verkondigen. Ja ja opoffering voor de kunst. Ja ja zuiverheid. Mijn bloed is niet meer dan het water van de zee. Ja ja. Hoei. Hoei. Eindelijk weer iemand die zichzelf wegcijfert voor een paardebloem. Nounou. Eigenlijk wil je een kleine heilige worden hè.

Maar niet heus. Want achter die leuke façade van de heilige zit weinig anders dan onverschilligheid. In wezen spreekt uit je brieven grote onverschilligheid. Het maakt niet uit hoe vaak je ook verkondigt dat je van het leven houdt en nog doet alsof dat een prestatie is ook. Ik ben niemand tegengekomen die niet van het leven houdt, Esther. En ik ben ook nooit mensen tegengekomen die tegen de liefde zijn. Maar je hebt altijd weer mensen die menen te moeten verkondigen dat ze voor de liefde zijn, dat het beter zou gaan als de mensen wat meer van elkaar zouden houden (dat was jij niet) of mensen die elke dag weer roepen: ik houd zo van het leven. Leven ik houd van je. (dat was jij dus)

Ik denk dat je een beetje te veel verkeerde boekjes hebt gelezen met titels als:

POSITIEF DENKEN, BOEDDHA OP DE SCHOORSTEEN, HET MADELIEFJE EN IK, OOGOEFENINGEN VOOR EEN OPGEWEKTE DAG, SCHRIJVEN OP DE KINDERBOERDERIJ, etc. etc. En dat die boekjes jouw kleine hoofdje een beetje op hol hebben gebracht. Iets anders kan ik op dit moment niet bedenken.

Toen ik je brief nog een keer gelezen had begreep ik namelijk dat iemand zoals jij inderdaad in staat is zich over het ziekbed van een net verminkt meisje (of jongen) te buigen en te roepen: schoonheid is niet kapot te krijgen. Het leven is onvernietigbaar. Houd moed.

En dan nog denkt dat ze iets goeds heeft gedaan ook.

==

Dat je in je brieven om de paar regels kalenderspreukwijsheden-die-bij-oma-aan-de-keukenmuur-hangen meent te moeten debiteren vind ik irritant. Maar niet meer dan dat.

Het is ook niet de vorm die ik belachelijk maak of wil maken want het is veel te makkelijk vorm belachelijk te maken en bijna nooit belangrijk genoeg.

Het is de inhoud. De kwezelachtige opvattingen waarmee je je laatste brief doorspekt hebt. En het zijn uiteindelijk die opvattingen die in laatste instantie weerzinwekkend zijn. Schaamteloos, dom en niet doordacht.

Het is overigens opmerkelijk dat alles wat je in je brieven schrijft gespeend is van ieder gevoel voor humor. En als iets het leven hier nog draaglijk maakt. Dan is het de humor. De zelfspot. Het vermogen de komedie die wij hier met zijn allen opvoeren te doorschouwen.

Je verkondigt tegen het mysticisme aanleunende denkbeelden.

Daarmee lijk je voor alles te staan, waar ik juist niet voor sta, waar ik afkerig van ben en niets dan weerzin voor voel.

==

Ik vind het onzinnig om alles weg te relativeren, en net zo gevaarlijk te verkondigen dat er geen absolute waarheid meer bestaat. Maar wat jij in je brieven schrijft en denkt is zo doordrenkt van de kleffe obscure klei van het calvinisme dat het niet eens een uitgangspunt biedt voor een zinnige discussie.

==

Dit alles doet niets af aan het respect en de bewondering die ik je eerder betuigd heb!

Ik heb nog steeds bewondering voor je en vind je nog steeds bijzonder.

Alleen al daarom vind ik het te makkelijk op jouw brieven met schouderophalen te reageren.

Overigens ontkomen tot nu toe de meeste van je gedichten wel aan die vervelende mystieke semi-poëtische volzinnen zonder inhoud waar zeker je laatste brief vol mee staat.

==

En om even te nuanceren, natuurlijk zijn het niet uitsluitend die zinnen waar je brieven vol mee staan.

==

Ik groet je hartelijk en als je nog eens in Amsterdam bent blijf je welkom.

==

Arnon

==

==

* De eerste pagina van deze brief en de exacte datering zijn verloren gegaan.

Amsterdam, 16 augustus 1993

Beste Esther,

==

Vandaag ontving ik je verhuisbericht.

==

Nadat onze briefwisseling in januari abrupt stopte, omdat jij meende dat de brieven ‘klote’ waren en ik niet eens werd uitgenodigd voor je verjaardagsfeestje (wat je me wel beloofd had), en jij al evenmin verscheen op de feestelijke presentatie van mijn boek, met aansluitend de lezing van mijn toneelstuk, kortom nadat jij te kennen had gegeven uit mijn leven te willen verdwijnen met alle middelen die je daartoe maar tot je beschikking had, heb je me nu een verhuiskaartje gestuurd.

==

Ik zou liegen als ik zou zeggen dat ik ontroerd ben, maar verrast ben ik wel.

En net als Jezus zeg ook ik, het is nooit te laat voor inkeer.

==

Van Bolsward naar Amstelveen. Waarschijnlijk ga je filosofie studeren, tenzij je dit voorjaar alsnog anders besloten hebt.

==

Schrijf je nog gedichten? Schrijf je überhaupt nog? Ben je nog steeds lesbisch, en overgevoelig?

==

Aangezien ik een beminnelijk mens ben wens ik je wat je jezelf toewenst,

==

groeten,

==

==

Arnon

==

Uitnodiging voor het toneelstuk In het voorbijgaan (1993) van Arnon Grunberg (concept & spel: Barbara Duijfjes). De première vond plaats op 8 september 1993 in de Toneelschuur in Haarlem.

Amsterdam, 26 augustus 1993

Beste Esther,

==

Vandaag vond ik bij het legen van mijn postbus je brief van 22 augustus.

==

Je laatste brief, ik meen eind januari ’93, sloot je met de woorden, ‘deze brieven zijn klote, laten we ermee ophouden’.

Ik citeer je nu niet om je aan iets schandelijks te herinneren, maar deze woorden, en de toon van die brief en de andere brieven + het stilzwijgen dat daarop volgde deed mij denken dat jij er voor eens en voor altijd genoeg van had je door mij te laten kwetsen. Want dat je gekwetst was, was tussen de regels goed te lezen.

==

Uit het verhuisbericht, en vooral uit je laatste brief blijkt echter dat je me minder haat dan ik het afgelopen half jaar heb aangenomen. Weliswaar meen je, in een poging mij met de nodige ironie te treffen, mijn brief in verband te moeten brengen met de wereldliteratuur, en daaraan meteen maar toe te voegen dat mijn stijl dusdanig is dat de nieuwigheid er na een paar honderd woorden al vanaf is, maar zelfs dat was duidelijk niet hatelijk bedoeld.

Uit je laatste opmerking blijkt ook dat je verwachtte dat ook ik nu weer een paar sneren zal maken, over jou, je leven, je schrijven, of weet ik wat al niet meer.

==

Zowel je gedichten als je autobiografische proza wil ik gaarne lezen. Ik moet toegeven dat ik nieuwsgieriger ben naar je autobiografische proza.

==

Dat je voor mijn brieven overgevoelig bent, streelt mij, streelt mijn ego, wilde ik eerst schrijven, maar ik wil je niet al te veel reden geven te denken in elke brief die je aan mij schrijft venijnig te moeten zijn. Af en toe een brief zonder venijn houdt de afwisseling er aardig in, lijkt me.

==

Voor onze briefwisseling is het inderdaad niet van buitengewoon belang of je al dan niet lesbisch bent, voor jezelf echter lijkt het me een zaak van bijzonder belang. Je opmerking dat het er niet toe doet, duid ik dan ook maar als volgt: over dat soort dingen heb ik geen behoefte met jou te praten.

==

Ik verhuur geen kamers. Ik verhuur één kamer. Deze kamer is op dit moment verhuurd. Mocht hij vrij komen zal ik aan je denken.

==

Het gerucht dat ik naar de hoeren wil, maar niet durf, is denk ik een kleine fantasie van jou. Mocht ik dat verkeerd hebben, ben ik benieuwd wie dergelijke geruchten de wereld inhelpt. Welke gezamenlijke kennissen houden wij erop na?

Hoe dan ook, noch over mijn sexleven in het algemeen, noch over hoeren in het bijzonder voel ik enige behoefte hier in deze brief iets te melden.

Dit neemt niet weg dat ook voor jou de mogelijkheid bestaat tienduizend gulden netto per maand te verdienen.

==

Overigens ben ik erg benieuwd wat er van het varken en haar alcoholist is geworden.

==

Een uitnodiging voor een nieuw stuk van mij sluit ik bij, hoewel ik de indruk heb dat jouw interesse meer naar hoeren uitgaat dan naar nieuwe stukken of boeken van mij. Daar is overigens niets mis mee.

==

Het mooiste uit jouw brief was de aanhef. Dat je onthouden hebt dat ik genoemd ben naar een rivier is iets wat mij werkelijk een klein moment deed verzuchten, ‘ach’. Ongetwijfeld zal jij in een volgende brief uitleggen hoe ironisch en cynisch jouw aanhef bedoeld was, maar ook dat kan niets veranderen aan mijn aangename stemming van nu.

==

Groeten,

==

Arnon

==

==

N.B.–Laat die postbus in Godsnaam weg. Ik kom daar bijna nooit meer. Dus gewoon: Van Eeghenstraat 89 hs, 1071 EX Amsterdam.

Amsterdam, 1 september 1993

Beste Esther,

==

Ik wilde je niet herinneren aan wat je een half jaar geleden hebt gezegd, ik probeerde alleen te ontdekken wat het was dat je deed besluiten mij weer brieven te schrijven.

Na jouw laatste brief kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat het mede de invloed van Israël was.

Wat bracht jou in Israël? Wat heb je er gezocht? Heb je het gevonden?

==

Dat hele verhaal over zwakheid en kwetsen begreep ik niet zo.

Dat de lieve vrede belangrijker is dan de waarheid op tafel ben ik hartstochtelijk met je oneens.

Je zou een risee worden, als je altijd zei wat je dacht, maar de lieve vrede kan je wat mij betreft bewaren voor het bejaardentehuis.

==

Je boekje zag er – ik had niet anders verwacht – werkelijk prachtig uit, en het was duidelijk met hoeveel liefde en inzet het was gemaakt. Dank dus voor het toesturen.

Des te teleurstellender de inhoud. Ik vind dat je sinds je eerste boek Geworpen Stenen er niet op vooruit bent gegaan. En zoals bekend, stilstand is achteruitgang.

Mocht je daar behoefte aan hebben wil ik best nog een keer uitleggen waarom ik dat vind, en waarom ik de gedichten in je laatste bundel niet goed vind.

Ik hoop niet dat je hier nu weer slapeloze nachten van hebt, of je anderszins gekwetst voelt.

==

Ik antwoord je natuurlijk niet uit beleefdheid. Maar dat je over ‘we’ spreekt vind ik toch vreemd.

Ik denk over brieven niet na in termen van nutteloze tijdsbesteding. Over bijna niets trouwens.

Dan, je autobiografische proza.

Als het goed is, moet je er mee naar een uitgeverij, als het dat niet is, moet je net zolang doorgaan met schrijven tot het dat wel is, of ermee ophouden.

Als je geen mensen wil kwetsen moet je non worden. Of filosofe. Dat kan ook nog.

==

Wat heb je toch met hoeren? Wil je tijdelijk bijverdienen als hoer? Ook jij kan tienduizend gulden per maand verdienen. Netto. Ik wil je graag introduceren in de wereld van het amusement en de erotiek.

==

Ik heb erg moeten lachen om de passages over het varken.

==

Over jezelf ben je vrij zwijgzaam. Een korte regel over je reis naar Israël, een verhuisbericht, en dat je filosofie studeert.

De rest blijft geheim. Eens heb je me geschreven dat je me niet vertrouwt. Blijkbaar is deze mededeling nog steeds actueel. Naar het aantal zelfmoordpogingen dat je achter de rug hebt moet ik dus gissen.

==

Ik wens je een goed begin van je studiejaar toe, en wat mijn namen betreft, zoals je weet, namen kies je niet zelf. Hoe maken jouw zussen het, en je broer, of had je maar één zus? Die je ooit flapdrol noemde? Herinner ik me dat goed?

==

Hartelijke groet,

==

==

Arnon

==

N.B. Ik blijf benieuwd naar je proza.

Amsterdam, 14 september 1993

Beste Esther,

==

Dat ik ooit herhaaldelijk heb gezegd, ‘inspireer me’, is niet iets waarvoor ik me schaam, maar ook niet iets om met trots aan terug te denken. Wanneer ik je vraag iets minder spaarzaam te zijn met mededelingen over jezelf, is dat iets geheel anders.

==

Ik begrijp uit je brief dat je keuze tussen literatuur en beeldende kunst, niet meer zo geheel open ligt als een jaar geleden. Dat de beeldende kunst nu dus je voorkeur heeft.

Op docenten verliefd worden is inderdaad iets dat herhaaldelijk gebeurt, en nog herhaaldelijk zal gebeuren. Ik zou zeggen, doe je voordeel met deze verliefdheid, zorg dat hij ook op jou verliefd wordt, en houd vooral geen rekening met zijn vriendin.

Gedraag je niet als een bakvis, maar als een vrouw die weet waar Abraham de mosterd haalt. Ik weet zeker dat je daar je voordeel mee zal doen.

==

Ik begreep niet wat je wilde zeggen met je verhaal over kwetsen.

Hartstochtelijk oneens ben ik het met je opmerking dat de lieve vrede belangrijker is dan de waarheid. Daar sloeg ook mijn opmerking over de bejaarden op. In de meeste bejaardentehuizen is de lieve vrede wel min of meer neergedaald, en komt er bitter weinig waarheid op tafel. Maar laten we ophouden met muggeziften.

==

Je gedichten vond ik niet goed. Dat is geen loze kritiek. Maar omdat je dat blijkbaar van mij verwacht wil ik erop ingaan.

==

Je eerste gedicht uit je bundel gaat zo:

==

Iedere gedachte/ die ik de post meegeef,/ laat met zich sollen als een wolk.

Heb je mijn brief al gelezen,/ die verlopen ster,/ en heb je hem geloofd?

Niettemin draag je de das/ waarover ik schreef/ dat ik hem mooi vond gister.

==

Wat zijn gedachten die je de post meegeeft? Bedoel je je brieven? En waarom laten die met zich sollen? Als wolken? Laten wolken met zich sollen?

Is jouw brief een verlopen ster? Waarom? Wat is een verlopen ster?

Welke tegenstelling wordt met niettemin uitgedrukt?

==

Waar gaat dit gedicht over?

Het volgende gedicht nog even. (ik citeer niet meer.)

==

Waarom is een fiets schaamteloos autistisch? Waarom neemt een fiets genoegen met dingen? Kan een fiets dan genoegen nemen, of geen genoegen nemen?

==

Wat zijn achteloze schaaldieren?

Wat bewijst kronkelende rook? Aan wie?

==

Waar gaan deze gedichten over? Wat wil je zeggen? Waarom zo gekunsteld?

Houd het dichter bij jezelf. Schrijf simpeler. Minder gekunsteld.

De beelden in deze gedichten werken niet. Wat is in Godsnaam een schaamteloos autistische fiets? Probeer niet kunst te maken. Probeer iets te laten zien, iets te laten horen, iets te laten ruiken.

==

Het is niet de bedoeling dat we nu een discussie beginnen over je gedichten, integendeel. Alles wat jij aanvoert zal er niet toe bijdragen dat ik mijn mening herzie. Het boek spreekt voor zich. Uitleg is niet nodig. Dit is wat ik ervan vond.

==

Soms begrijp ik je niet.

Waarom zijn zelfmoordpogingen flauwe spelletjes?

Wat deed jou denken dat ik vies ben van jou of jouw brieven?

Je kan ook iets moedwillig misverstaan.

==

==

Ja. Kibutsim. Gratis drinken, eten en neuken. Daarmee is zo ongeveer het belangrijkste wel gezegd.

==

Nu zou ik nog iets over mezelf moeten vertellen.

Laten we dat bewaren voor een avond met wat wijn.

Aangezien ik minder mobiel ben dan jij, stel ik voor dat jij bij mij eens langskomt.

Nodig jezelf uit. Ik ben niet, zoals je fiets schaamteloos autistisch, maar waar het gaat om het onderhouden van contacten, toch wel een beetje. Nodig jezelf uit, zou ik dus zeggen.

Vooruitlopend op die avond wil ik al vast verklappen, dat ik 1 oktober mijn nieuwe boek* in moet leveren bij Nijgh, daarnaast nog interviews maak voor de radio met schrijvers, en een keer in drie weken een verhaal kom voorlezen in VPRO’s Music Hall. A.s. vrijdag, weer, in bovenzaal café Eik en Linde, A’dam, kwart voor vijf des namiddags, ook jij bent van harte welkom. Kom langs, laat je lieve gezichtje zien. Zou ik zeggen.

==

Hartelijke groet,

==

==

Arnon

==

==

* Grunberg verwijst hier naar zijn debuutroman Blauwe maandagen (Amsterdam 1994).

Nawoord

Toen Esther Krop in 2009 aan Arnon Grunberg toestemming vroeg zijn brieven aan haar te mogen publiceren was zijn eerste reactie: ‘Maar die zijn toch privé?’ Anderhalf uur later zei hij: ‘Het zal een mooi project worden.’

==

De brieven zijn op een schrijfmachine getypt en met de hand ondertekend. Hier en daar is handgeschreven een opmerking of correctie toegevoegd. Het materiaal fascineert, wat betreft de inhoud maar ook vanwege de vorm. Des te meer wanneer men bedenkt dat ondertussen de digitale revolutie heeft plaatsgevonden. Arnon Grunberg begon zijn schrijverschap in de overgangsperiode van handgeschreven of getypte brief via fax naar e-mail. Daarom hebben we de brieven op drie verschillende manieren uitgegeven: op de ‘ouderwetse’ manier, in de vorm van een facsimile-editie met scans van de originele brieven, als reguliere editie en als e-book.

==

De periode waarin de correspondentie werd gevoerd was voor Esther Krop vooral een overgangstijd van het gymnasium naar de kunstacademie, van taal naar beeldende kunst. Voor Arnon Grunberg markeert deze periode het begin van zijn indrukwekkende carrière als schrijver en dat onderstreept het belang van deze uitgave.

==

De brieven van Esther Krop aan Arnon Grunberg zijn niet bewaard gebleven. De lezer ervaart haar vooral als geadresseerde en niet als degene die aan het woord is. In de dubbelrol van grafisch ontwerper en uitgever is zij echter wel degelijk aanwezig en geeft zij alsnog een subjectieve stem aan deze correspondentie.

==

==

Alauda Publications

Bijlage

##

Alauda Publications is een nieuwe, Amsterdamse uitgeverij op het gebied van hedendaagse kunst, cultuur en theorie. Het is ons streven publicaties te maken waarbij ontwerp en inhoud zich op een bijzondere manier tot elkaar verhouden, met oog voor tactiliteit, vakmanschap en ecologie. Nauwe samenwerking met kunstenaars, auteurs en kunstinstellingen staat centraal. Wij variëren graag in onze uitgeefstrategie van regulier boek tot kunstenaarsboek, e-book of speciale editie.